શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 1.6-4

૧.૬.૪ દર્શોપચારઃ
ઇન્દ્રો હ યત્ર વૃત્રાય વજ્રં પ્રજહાર । સોઽબલીયાન્મન્યમાનો નાસ્તૃષીતીવ બિભ્યન્નિલયાં ચક્રે સ પરાઃ પરાવતો જગામ દેવા હ વૈ વિદાંચક્રુર્હતો વૈ વૃત્રોઽથેન્દ્રો ન્યલેષ્ટેતિ -

તમન્વેષ્ટું દધ્રિરે । અગ્નિર્દેવતાનાં હિરણ્યસ્તૂપ ઋષીણાં બૃહતી ચ્છન્દસાં તમગ્નિરનુવિવેદ તેનૈતાં રાત્રિં સહાજગામ સ વૈ દેવાનાં વસુર્વીરો હ્યેષામ્ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । અમા વૈ નોઽદ્ય વસુર્વસતિ યો નઃ પ્રાવાત્સીદિતિ તાભ્યામેતદ્યથા જ્ઞાતિભ્યાં વા સખિભ્યાં વા સહાગતાભ્યાં સમાનમોદનં પચેદજં વા તદહ માનુષં હવિર્દેવાનામેવમાભ્યામેતત્સમાનં હવિર્નિરવપન્નૈન્દ્રાગ્નં દ્વાદશકપાલં પુરોડાશં તસ્માદૈન્દ્રાગ્નો દ્વાદશકપાલં પુરોડાશો ભવતિ -

સ ઇન્દ્રોઽબ્રવીત્ । યત્ર વૈ વૃત્રાય વજ્રં પ્રાહરં તદ્વ્યસ્મયે સ કૃશ ઇવાસ્મિ ન વૈ મેદં ધિનોતિ યન્મા ધિનવત્તન્મે કુરુતેતિ તથેતિ દેવા અબ્રુવન્ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । ન વા ઇમમન્યત્સોમાદ્ધિનુયાત્સોમમેવાસ્મૈ સમ્ભરામેતિ તસ્મૈ સોમં સમભરન્નેષ વૈ સોમો રાજા દેવાનામન્નં યચ્ચન્દ્રમાઃ સ યત્રૈષ એતાં રાત્રિં ન પુરસ્તાન્ન પશ્ચાદ્દદૃશે તદિમં લોકમાગચ્છતિ સ ઇહૈવાપશ્ચૌષધીશ્ચ પ્રવિશતિ સ વૈ દેવાનાં વસ્વન્નં હ્યેષાં તદ્યદેષ એતાં રાત્રિમિહામા વસતિ તસ્માદમાવાસ્યા નામ -

તં ગોભિરનુવિષ્ઠાપ્ય સમભરન્ । યદોષધીરાશ્નંસ્તદોષધિભ્યો યદપોઽપિબંસ્તદદ્ભ્યસ્તમેવં સંભૃત્યાતચ્ય તીવ્રીકૃત્ય તમસ્મૈ પ્રાયચ્છન્ -

સોઽબ્રવીત્ । ધિનોત્યેવ મેદં નેવ તુ મયિ શ્રયતે યથેદં મયિ શ્રયાતૈ તથોપજાનીતેતિ તં શૃતેનૈવાશ્રયન્ -

તદ્વા એતત્ સમાનમેવ સત્પય એવ સદિન્દ્રસ્યૈવ સત્તત્પુનર્નાનેવાચક્ષતે યદબ્રવીદ્ધિનોતિ મેતિ તસ્માદ્દધ્યથ યદેનં શૃતેનૈવાશ્રયંસ્તસ્માચ્છૃતં -

સ યથાંશુરાપ્યાયેત્ । એવમાપ્યાયતાપ પાપ્માનં હરિમાણમહતૈષ ઉ આમાવાસ્યસ્ય બન્ધુઃ સ યો હૈવં વિદ્વાન્ત્સંનયત્યેવં હૈવ પ્રજયા પશુભિરાપ્યાયતેઽપ પાપ્માનં હતે તસ્માદ્વૈ સંનયેત્ -

તદાહુઃ । નાસોમયાજી સંનયેત્સોમાહુતિર્વા એષા સાનવરુદ્ધા સોમયાજિનસ્તસ્માન્નાસોમયાજી સંનયેદિતિ -

તદુ સમેવ નયેત્ । નન્વત્રાન્તરેણ શુશ્રુમ સોમેન નુ મા યાજયતાથ મ એતદાપ્યાયનં સંભરિષ્યથેત્યબ્રવીદિતિ ન વૈ મેદં ધિનોતિ યન્મા ધિનવત્તન્મે કુરુતેતિ તસ્મા એતદાપ્યાયનં સમભરંસ્તસ્માદપ્યસોમયાજી સમેવ નયેત્ -

વાર્ત્રઘ્નં વૈ પૌર્ણમાસમ્ । ઇન્દ્રો હ્યેતેન વૃત્રમહન્નથૈતદેવ વૃત્રહત્યં યદામાવાસ્યં વૃત્રં હ્યસ્મા એતજ્જઘ્નુષ આપ્યાયનમકુર્વન્ -

તદ્વા એતદેવ વાર્ત્રઘ્નમ્ । યત્પૌર્ણમાસમથૈષ એવ વૃત્રો યચ્ચન્દ્રમાઃ સ યત્રૈષ એતાં રાત્રિં ન પુરસ્તાન્ન પશ્ચાદ્દદૃશે તદેનમેતેન સર્વં હન્તિ નાસ્ય કિં ચન પરિશિનષ્ટિ સર્વં હ વૈ પાપ્માનં હન્તિ ન પાપ્મનઃ કિં ચન પરિશિનષ્ટિ ય એવમેતદ્વેદ -

તદ્ધૈકે । દૃષ્ટ્વોપવસન્તિ શ્વો નોદેતેત્યદો હૈવ દેવાનામવિક્ષીણમન્નમ્ભવત્યથૈભ્યો વયમિત ઉપપ્રદાસ્યામ ઇતિ તદ્ધિ સમૃદ્ધં યદક્ષીણ એવ પૂર્વસ્મિન્નન્નેઽથાપરમન્નમાગચ્છતિ સ હ બહ્વન્ન એવ ભવત્યસોમયાજી તુ ક્ષીરયાજ્યદો હૈવ સોમો રાજા ભવતિ -

અથ યથૈવ પુરા । કેવલીરોષધીરશ્નન્તિ કેવલીરપઃ પિબન્તિ તાઃ કેવલમેવ પયો દુહ્ર એવ તદેષ વૈ સોમો રાજા દેવાનામન્નં યચ્ચન્દ્રમાઃ સ યત્રૈષ એતાં રાત્રિં ન પુરસ્તાન્ન પશ્ચાદ્દદૃશે તદિમં લોકમાગચ્છતિ સ ઇહાપશ્ચૌષધીશ્ચ પ્રવિશતિ તદેનમદ્ભ્ય ઓષધિભ્યઃ સંભૃત્યાહુતિભ્યોઽધિ જનયતિ સ એષ આહુતિભ્યો જાતઃ પશ્ચાદ્દદૃશે -

તદ્વા એતત્ । અવિક્ષીણમેવ દેવાનામન્નાદ્યં પરિપ્લવતેઽવિક્ષીણં હ વા અસ્યાસ્મિંલોકેઽન્નં ભવત્યક્ષય્યમમુષ્મિંલોકે સુકૃતં ય એવમેતદ્વેદ -

તદ્વા એતાં રાત્રિમ્ । દેવેભ્યોઽન્નાદ્યં પ્રચ્યવતે તદિમં લોકમાગચ્છતિ તે દેવા અકામયન્ત કથં નુ ન ઇદં પુનરાગચ્છેત્કથં ન ઇદં પરાગેવ ન પ્રણશ્યેદિતિ તદ્ય એવ સંનયન્તિ તેષ્વાશંસન્ત એત એવ નઃ સંભૃત્ય પ્રદાસ્યન્તીત્યા હ વા અસ્મિન્ત્સ્વાશ્ચ નિષ્ટ્યાશ્ચ શંસન્તે ય એવમેતદ્વેદ યો વૈ પરમતાં ગચ્છતિ તસ્મિન્નાશંસન્તે -

તદ્વા એષ એવેન્દ્રઃ । ય એષ તપત્યથૈષ એવ વૃત્રો યચ્ચન્દ્રમાઃ સોઽસ્યૈષ ભ્રાતૃવ્યજન્મેવ તસ્માદ્યદ્યપિ પુરા વિદૂરમિવોદિતોઽથૈનમેતાં રાત્રિમુપૈવ ન્યાપ્લવતે સોઽસ્ય વ્યાત્તમાપદ્યતે -

તં ગ્રસિત્વોદેતિ । સ ન પુરસ્તાન્ન પશ્ચાદ્દદૃશે ગ્રસતે હ વૈ દ્વિષન્તમ્ભ્રાતૃવ્યમયમેવાસ્તિ નાસ્ય સપત્નાઃ સન્તીત્યાહુર્ય એવમેતદ્વેદ -

તં નિર્ધીય નિરસ્યતિ । સ એષ ધીતઃ પશ્ચાદ્દદૃશે સ પુનરાપ્યાયતે સ એતસ્યૈવાન્નાદ્યાય પુનરાપ્યાયતે યદિ હ વા અસ્ય દ્વિષન્ભ્રાતૃવ્યો વણિજ્યયા વા કેનચિદ્વા સમ્ભવત્યેતસ્ય હૈવાન્નાદ્યાય પુનઃ સમ્ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

તદ્ધૈકે । મહેન્દ્રાયેતિ કુર્વન્તીન્દ્રો વા એષ પુરા વૃત્રસ્ય વધાદથ વૃત્રં હત્વા યથા મહારાજો વિજિગ્યાન એવં મહેન્દ્રોઽભવત્તસ્માન્મહેન્દ્રાયેતિ તદ્વિન્દ્રાયેત્યેવ કુર્યાદિન્દ્રો વા એષ પુરા વૃત્રસ્ય વધાદિન્દ્રો વૃત્રં જઘ્નિવાંસ્તસ્માદ્વિન્દ્રાયેત્યેવ કુર્યાત્ -