શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 1.6-5

૧.૬.૧ પ્રયાજાનામિષ્ટૌ પ્રાથમ્યમ્
ઋતવો હ વૈ દેવેષુ યજ્ઞે ભાગમીષિરે । આ નો યજ્ઞે ભજત મા નો યજ્ઞાદન્તર્ગતાસ્ત્વેવ નોઽપિ યજ્ઞે ભાગ ઇતિ -

તદ્વૈ દેવા ન જજ્ઞુઃ । ત ઋતવો દેવેષ્વજાનત્સ્વસુરાનુપાવર્તન્તાપ્રિયાન્દેવાનાં દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાન્-

તે હૈતામેધતુમેધાં ચક્રિરે । યામેષામેતામનુશૃણ્વન્તિ કૃષન્તો હ સ્મૈવ પૂર્વે વપન્તો યન્તિ લુનન્તોઽપરે મૃણન્તઃ શશ્વદ્ધૈભ્યોઽકૃષ્ટપચ્યા એવૌષધયઃ પેચિરે -

તદ્વૈ દેવાનામાગ આસ । કનીય ઇન્ન્વતો દ્વિષન્દ્વિષતેઽરાતીયતિ કિમ્વેતાવન્માત્રમુપજાનીત યથેદમિતોઽન્યથાસદિતિ -

તે હોચુઃ ઋતૂનેવાનુમન્ત્રયામહા ઇતિ કેનેતિ પ્રથમાનેવૈનાન્યજ્ઞે યજામેતિ -

સ હાગ્નિરુવાચ । અથ યન્માં પુરા પ્રથમં યજથ ક્વાહં ભવાનીતિ ન ત્વામાયતનાચ્ચ્યાવયામ ઇતિ તે યદૃતૂનભિહ્વયમાના અથાગ્નિમાયતનાન્નાચ્યાવયંસ્તસ્માદગ્નિરચ્યુતો ન હ વા આયતનાચ્ચ્યવતે યસ્મિન્નાયતને ભવતિ ય એવમેતમગ્નિમચ્યુતં વેદ -

તે દેવા અગ્નિમબ્રુવન્ પરેહ્યેનાંસ્ત્વમેવાનુમન્ત્રયસ્વેતિ સ હેત્યાગ્નિરુવાચઽર્તેવોઽવિદં વૈ વો દેવેષુ યજ્ઞે ભાગમિતિ કથં નોઽવિદ ઇતિ પ્રથમાનેવ વો યજ્ઞે યક્ષ્યન્તીતિ -

ત ઋતવોઽગ્નિમબ્રુવન્ । આ વયં ત્વામસ્માસુ ભજામો યો નો દેવેષુ યજ્ઞે ભાગમવિદ ઇતિ સ એષોઽગ્નિરૃતુષ્વાભક્તઃ સમિધો અગ્ને તનૂનપાદગ્ન ઇડો અગ્ને બર્હિરગ્ને સ્વાહાગ્નિમિત્યાભક્તો હ વૈ તસ્યાં પુણ્યકૃત્યાયાં ભવતિ યામસ્ય સમાનો બ્રુવાણઃ કરોત્યગ્નિમતે હ વા અસ્મા અગ્નિમન્ત ઋતવ ઓષધીઃ પચન્તીદં સર્વં ય એવમેતમગ્નિમૃતુષ્વાભક્તં વેદ -

તદાહુઃ । યદુત્તમાન્પ્રયાજાનાવાહયન્ત્યથ કસ્માદેનાન્પ્રથમાન્યજન્તીત્યુત્તમાન્હ્યેનાન્યજ્ઞેઽવાકલ્પયન્પ્રથમાન્વો યજામેત્યબ્રુવંસ્તસ્માદુત્તમાનાવાહયન્તિ પ્રથમાન્યજન્તિ -

ચતુર્થેન વૈ પ્રયાજેન દેવાઃ । યજ્ઞમાપ્નુવંસ્તં પઞ્ચમેન સમસ્થાપયન્નથ યદત ઊર્ધ્વમસંસ્થિતં યજ્ઞસ્ય સ્વર્ગમેવ તેન લોકં સમાશ્નુવત -

તે સ્વર્ગં લોકં યન્તઃ । અસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાં ચક્રુસ્તેઽગ્નિમ્પુરસ્તાદકુર્વત રક્ષોહણં રક્ષસામપહન્તારમગ્નિં મધ્યતોઽકુર્વત રક્ષોહણં રક્ષસામપહન્તારમગ્નિં પશ્ચાદકુર્વત રક્ષોહણં રક્ષસામપહન્તારં -

સ યદ્યેનાન્પુરસ્તાત્ । અસુરરક્ષસાન્યાસિસંક્ષન્નગ્નિરેવ તાન્યપાહન્રક્ષોહા રક્ષસામપહન્તા યદિ મધ્યત આસિસંક્ષન્નગ્નિરેવ તાન્યપાહન્રક્ષોહા રક્ષસામપહન્તા યદિ પશ્ચાદાસિસંક્ષન્નગ્નિરેવ તાન્યપાહન્રક્ષોહા રક્ષસામપહન્તા ત એવં સર્વતોઽગ્નિભિર્ગુપ્યમાનાઃ સ્વર્ગં લોકં સમાશ્નુવત -

તથો એવૈષ એતત્ । ચતુર્થેનૈવ પ્રયાજેન યજ્ઞમાપ્નોતિ તં પઞ્ચમેન સંસ્થાપયત્યથ યદત ઊર્ધ્વમસંસ્થિતં યજ્ઞસ્ય સ્વર્ગમેવ તેન લોકં સમશ્નુતે -

સ યદાગ્નેયમાજ્યભાગં યજતિ । અગ્નિમેવૈતત્પુરસ્તાત્કુરુતે રક્ષોહણં રક્ષસામપહન્તારમથ યદાગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવત્યગ્નિમેવૈતન્મધ્યતઃ કુરુતે રક્ષોહણં રક્ષસામપહન્તારમથ યદગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં યજત્યગ્નિમેવૈતત્પશ્ચાત્કુરુતે રક્ષોહણં રક્ષસામપહન્તારં -

સ યદ્યેનં પુરસ્તાત્ । અસુરરક્ષસાન્યાસિસંક્ષન્ત્યાગ્નેરેવ તાન્યપહન્તિ રક્ષોહા રક્ષસામપહન્તા યદિ મધ્યત અસુરરક્ષસાન્યાસિસંક્ષન્ત્યગ્નિરેવ તાન્યપહન્તિ રક્ષોહા રક્ષસામપહન્તા યદિ પશ્ચાદસુરરક્ષસાન્યાસિસંક્ષન્ત્યગ્નિરેવ તાન્યપહન્તિ રક્ષોહા રક્ષસામપહન્તા સ એવં સર્વતોઽગ્નિભિર્ગુપ્યમાનઃ સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુતે -

સ યદ્યેનં પુરસ્તાત્ । યજ્ઞસ્યાનુવ્યાહરેત્તં પ્રતિબ્રૂયાન્મુખ્યામાર્ત્તિમારિષ્યસ્યન્ધો વા બધિરો વા ભવિષ્યસીત્યેતા વૈ મુખ્યા આર્ત્તયસ્તથા હૈવ સ્યાત્ -

યદિ મધ્યતો યજ્ઞસ્યાનુવ્યાહરેત્ । તં પ્રતિ બ્રૂયાદપ્રજા અપશુર્ભવિષ્યસીતિ પ્રજા વૈ પશવો મધ્યં તથા હૈવ સ્યાત્ -

યદ્યન્તતો યજ્ઞસ્યાનુવ્યાહરેત્ । તં પ્રતિ બ્રૂયાદપ્રતિષ્ઠિતો દરિદ્રઃ ક્ષિપ્રેઽમું લોકમેષ્યસીતિ તથા હૈવ સ્યાત્તસ્માદુ હ નાનુવ્યાહારીવ સ્યાદુત હ્યેવંવિત્પરો ભવતિ -

સંવત્સરં હ વૈ પ્રયાજૈર્જયઞ્જયતિ । સ હ ન્વેવૈનં જયતિ યોઽસ્ય દ્વારાણિ વેદ કિં હિ સ તૈર્ગૃહૈઃ કુર્યાદ્યાનન્તરતો ન વ્યવવિદ્યાદ્યથાયથાસ્ય તે ભવન્તિ તસ્ય વસન્ત એવ દ્વારં હેમન્તો દ્વારં તં વા એતં સંવત્સરં સ્વર્ગં લોકમ્પ્રપદ્યતે સર્વં વૈ સંવત્સરઃ સર્વં વા અક્ષય્યમેતેન હાસ્યાક્ષય્યં સુકૃતમ્ભવત્યક્ષય્યો લોકઃ -

તદાહુઃ । કિંદેવત્યાન્યાજ્યાનીતિ પ્રાજાપત્યાનીતિ હ બ્રૂયાદનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિરનિરુક્તાન્યાજ્યાનિ તાનિ હૈતાનિ યજમાનદેવત્યાન્યેવ યજમાનો હ્યેવ સ્વે યજ્ઞે પ્રજાપતિરેતેન હ્યુક્તા ઋત્વિજસ્તન્વતે તં જનયન્તિ -

સ આજ્યસ્યોપસ્તીર્ય । દ્વિર્હવિષોઽવદાયાથોપરિષ્ટાદાજ્યસ્યાભિઘારયતિ સૈષાજ્યેન મિશ્રાહુતિર્હૂયતે યજમાનેન હૈવૈષૈતન્મિશ્રા હૂયતે યદિ હ વા અપિ દૂરે સન્યજતે યદ્યન્તિકે યથા હૈવાન્તે સત ઇષ્ટં સ્યાદેવં હૈવૈવં વિદુષ ઇષ્ટં ભવતિ યદ્યુ હાપિ બહ્વિવ પાપં કરોતિ નો હૈવ બહિર્ધા યજ્ઞાદ્ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -