શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.5.3

૧.૫.૩ પ્રયાજબન્ધુઃ
ઋતવો હ વૈ પ્રયાજાઃ । તસ્માત્પઞ્ચ ભવન્તિ પઞ્ચ હ્યૃતવઃ -

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ । ઉભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિર એતસ્મિન્યજ્ઞે પ્રજાપતૌ પિતરિ સંવત્સરેઽસ્માકમયં ભવિષ્યત્યસ્માકમયં ભવિષ્યતીતિ -

તતો દેવાઃ । અર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુરસ્ત એતાન્પ્રયાજાન્દદૃશુસ્તૈરયજન્ત તૈરૃતૂન્ત્સંવત્સરં પ્રાજયન્નૃતુભ્યઃ સંવત્સરાત્સપત્નાનન્તરાયંસ્તસ્માત્પ્રજયાઃ પ્રજયા હ વૈ નામૈતદ્યત્પ્રયાજા ઇતિ તથો એવૈષ એતૈરૃતૂન્ત્સંવત્સરમ્પ્રયજત્યૃતુભ્યઃ સંવત્સરાત્સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માત્પ્રયાજૈર્યજતે -

તે વા આજ્યહવિષો ભવન્તિ । વજ્રો વા આજ્યમેતેન વૈ દેવા વજ્રેણાજ્યેનર્તૂન્ત્સંવત્સરં પ્રાજયન્નૃતુભ્યઃ સંવત્સરાત્સપત્નાનન્તરાયંસ્તથો એવૈષ એતેન વજ્રેણાજ્યેનર્તૂન્ત્સંવત્સરં પ્રજયત્યૃતુભ્યઃસંવત્સરાત્સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માદાજ્યહવિષો ભવન્તિ -

એતદ્વૈ સંવત્સરસ્ય સ્વં પયઃ । યદાજ્યં તત્સ્વેનૈવૈનમેતત્પયસા દેવાઃ સ્વ્યકુર્વત તથો એવૈનમેષ એતત્સ્વેનૈવ પયસા સ્વીકુરુતે તસ્માદાજ્યહવિષો ભવન્તિ -

સ યત્રૈવ તિષ્ઠન્પ્રયાજેભ્ય આશ્રાવયેત્ । તત એવ નાપક્રામેત્સંગ્રામો વા એષ સંનિધીયતે યઃ પ્રયાજૈર્યજતે યતરો વૈ સંયત્તયોઃ પરાજયતેઽપ વૈ સંક્રામત્યભિતરામુ વૈ જયન્ક્રામતિ તસ્માદભિતરામભિતરામેવ ક્રામેદભિતરામભિતરામાહુતીર્જુહુયાત્ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । યત્રૈવ તિષ્ઠન્પ્રયાજેભ્ય આશ્રાવયેત્તત એવ નાપક્રામેદ્યત્રો એવ સમિદ્ધતમં મન્યેત તદાહુતીર્જુહુયાત્સમિદ્ધહોમેન હ્યેવ સમૃદ્ધા આહુતયઃ -

સ આશ્રાવ્યાહ । સમિધો યજેતિ તદ્વસન્તં સમિન્દ્ધે સ વસન્તઃ સમિદ્ધોઽન્યાનૃતૂન્ત્સમિન્દ્ધ ઋતવઃ સમિદ્ધાઃ પ્રજાશ્ચ પ્રજનયન્ત્યોષધીશ્ચ પચન્તિ તદ્વેવ ખલુ સર્વાનૃતૂન્નિરાહાથ યજ યજેત્યેવોત્તરાનાહાજામિતાયૈ જામિ હ કુર્યાદ્યત્તનૂનપાતં યજેડો યજેતિ બ્રૂયાત્તસ્માદ્યજ યજેત્યેવોત્તરાનાહ -

પ્રયાજબ્રાહ્મણમ્
સ વૈ સમિધો યજતિ । વસન્તો વૈ સમિદ્વસન્તમેવ તદ્દેવા અવૃઞ્જત વસન્તાત્સપત્નાનન્તરાયન્વસન્તમેવૈષ એતદ્વૃઙ્ક્તે વસન્તાત્સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માત્સમિધો યજતિ -

અથ તનૂનપાતં યજતિ । ગ્રીષ્મો વૈ તનૂનપાદ્ગ્રીષ્મો હ્યાસાં પ્રજાનાં તનૂસ્તપતિ ગ્રીષ્મમેવ તદ્દેવા અવૃઞ્જત ગ્રીષ્માત્સપત્નાનન્તરાયઙ્ગ્રીષ્મમેવૈષ એતદ્વૃઙ્ક્તે ગ્રીષ્માત્સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માત્તનૂનપાતં યજતિ -

અથેડો યજતિ । વર્ષા વા ઇડ ઇતિ હિ વર્ષા ઇડો યદિદં ક્ષુદ્રં સરીસૃપં ગ્રીષ્મહેમન્તાભ્યાં નિત્યક્તં ભવતિ તદ્વર્ષા ઈડિતમિવાન્નમિચ્છમાનં ચરતિ તસ્માદ્વર્ષા ઇડો વર્ષા એવ તદ્દેવા અવૃઞ્જત વર્ષાભ્યઃ સપત્નાનન્તરાયન્વર્ષા ઉ એવૈષ એતદ્વૃઙ્ક્તે વર્ષાભ્યઃ સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માદિડો યજતિ -

અથ બર્હિર્યજતિ । શરદ્વૈ બર્હિરિતિ હિ શરદ્બર્હિર્યા ઇમા ઓષધયો ગ્રીષ્મહેમન્તાભ્યાં નિત્યક્તા ભવન્તિ તા વર્ષા વર્ધન્તે તાઃ શરદિ બર્હિષો રૂપં પ્રસ્તીર્ણાઃ શેરે તસ્માચ્છરદ્બર્હિઃ શરદમેવ તદ્દેવા અવૃઞ્જત શરદઃ સપત્નાન્તરાયઞ્છરદમેવૈષ એતદ્વૃઙ્ક્તે શરદઃ સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માદ્બર્હિર્યજતિ -

અથ સ્વાહાસ્વાહેતિ યજતિ । અન્તો વૈ યજ્ઞસ્ય સ્વાહાકારોઽન્ત ઋતૂનાં હેમન્તો વસન્તાદ્ધિ પરાર્દ્ધ્યોઽન્તેનૈવ તદન્તં દેવા અવૃઞ્જતાન્તેનાન્તાત્સપત્નાનન્તરાયન્નન્તેનો એવૈષ એતદન્તં વૃઙ્ક્તેઽન્તેનાન્તાત્સપત્નાનન્તરેતિ તસ્માત્સ્વાહેતિ યજતિ -

તદ્વા એતત્ । વસન્ત એવ હેમન્તાત્પુનરસુરેતસ્માદ્ધ્યેષ પુનર્ભવતિ પુનર્હ વા અસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

સ વૈ વ્યન્તુ વેત્વિતિ યજતિ । અજામિતાયૈ જામિ હ કુર્યાદ્યદ્વ્યન્તુ વ્યન્ત્વિતિ વૈવ
યજેદ્વેતુ વેત્ત્વિતિ વા વ્યન્ત્વિતિ વૈ યોષા વેત્વિતિ વૃષા મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે તસ્માદ્વ્યન્તુ વેત્વિતિ યજતિ -

અથ ચતુર્થે પ્રયાજે સમાનયતિ બર્હિષિ । પ્રજા વૈ બર્હી રેત આજ્યં તત્પ્રજાસ્વેવૈતદ્રેતઃ સિચ્યતે તેન રેતસા સિક્તેનેમાઃ પ્રજાઃ પુનરભ્યાવર્તમ્પ્રજાયન્તે તસ્માચ્ચતુર્થે પ્રયાજે સમાનયતિ બર્હિષિ -

સંગ્રામો વા એષ સંનિધીયતે । યઃ પ્રયાજૈર્યજતે યતરં વૈ સંયત્તયોર્મિત્રમાગચ્છતિ સ જયતિ તદેતદુપભૃતોઽધિ જુહૂં મિત્રમાગચ્છતિ તેન પ્રજયતિ તસ્માચ્ચતુર્થે પ્રયાજે સમાનયતિ બર્હિષિ -

યજમાન એવ જુહૂમનુ । યો સ્મા અરાતીયતિ સ ઉપભૃતમનુ યજમાનાયૈવૈતદ્દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં બલિં હારયત્યત્તૈવ જુહૂમન્વાદ્ય ઉપભૃતમન્વત્ત્ર એવૈતદાદ્યં બલિં હારયતિ તસ્માચ્ચતુર્થે પ્રયાજે સમાનયતિ -

સ વા અનવમૃશન્ત્સમાનયતિ । સ યદ્ધાવમૃષેદ્યજમાનં દ્વિષતા ભ્રાતૃવ્યેનાવમૃશેદત્તારમાદ્યેનાવમૃશેત્તસ્માદનવમૃશન્ત્સમાનયતિ -

અથોત્તરાં જુહૂમધ્યૂહતિ । યજમાનમેવૈતદ્દ્વિષતિ ભ્રાતૃવ્યેઽધ્યૂહત્યત્તારમાદ્યેઽધ્યૂહતિ તસ્માદુત્તરાં જુહૂમધ્યૂહતિ -

દેવા હ વા ઊચુઃ । હન્ત વિજિતમેવાનુ સર્વં યજ્ઞં સંસ્થાપયામ યદિ નોઽસુરરક્ષસાન્યાસજેયુઃ સંસ્થિત એવ નો યજ્ઞં સ્યાદિતિ -

ત ઉત્તમે પ્રયાજે । સ્વાહાકારેણૈવ સર્વં યજ્ઞં સમસ્થાપયન્ત્સ્વાહાગ્નિમિતિ તદાગ્નેયમાજ્યભાગં સમસ્થાપયન્ત્સ્વાહા સોમમિતિ તત્સૌમ્યમાજ્યભાગં સમસ્થાપયન્ત્સ્વાહાગ્નિમિતિ તદ્ય એષ ઉભયત્રાચ્યુત આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવતિ તં સમસ્થાપયન્ -

અથ યથાદેવતમ્ । સ્વાહા દેવા આજ્યપા ઇતિ તત્પ્રયાજાનુયાજાન્ત્સમસ્થાપયન્પ્રયાજાનુયાજા વૈ દેવા આજ્યપા જુષાણો અગ્નિરાજ્યસ્ય વેત્વિતિ તદગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં સમસ્થાપયન્નગ્નિર્હિ સ્વિષ્ટકૃત્સ એષોઽપ્યેતર્હિ તથૈવ યજ્ઞં સંતિષ્ઠતે યથૈવૈનં દેવાઃ સમસ્થાપયંસ્તસ્માદુત્તમે પ્રયાજે સ્વાહાસ્વાહેતિ યજતિ યાવન્તિ હવીંષિ ભવન્તિ વિજિતમેવૈતદનુ સર્વં યજ્ઞં સંસ્થાપયતિ તસ્માદ્યદત ઊર્ધ્વં વિલોમ યજ્ઞે ક્રિયેત ન તદાદ્રિયેત સંસ્થિતો મે યજ્ઞ ઇતિ હ વિદ્યાત્સ હૈષ યજ્ઞો યાતયામેવાસ યથા વષટ્કૃતં હુતં સ્વાહાકૃતં -

તે દેવા અકામયન્ત । કથં ન્વિમં યજ્ઞં પુનરાપ્યાયયેમાયાતયામાનં કુર્યામ તેનાયાતયામ્ના પ્રચરેમેતિ -

સ યજ્જુહ્વામાજ્યં પરિશિષ્ટમાસીત્ । યેન યજ્ઞં સમસ્થાપયંસ્તેનૈવ યથાપૂર્વં હવીંષ્યભ્યઘારયન્પુનરેવૈનાનિ તદાપ્યાયયન્નયાતયામાન્યકુર્વન્નયાતયામ હ્યાજ્યં તસ્માદુત્તમં પ્રયાજમિષ્ટ્વા યથાપૂર્વં હવીંષ્યભિઘારયતિ પુનરેવૈનાનિ તદાપ્યાયયત્યયાતયામાનિ કરોત્યયાતયામ હ્યાજ્યં તસ્માદ્યસ્ય કસ્ય ચ હવિષોઽવદ્યતિ પુનરેવ તદભિઘારયતિ સ્વિષ્ટકૃત એવ તત્પુનરાપ્યાયત્યયાતયામ કરોત્યથ યદા સ્વિષ્ટકૃતેઽવદ્યતિ ન તતઃ પુનરભિઘારયતિ નો હિ તતઃ કાં ચન હવિષોઽગ્નાવાહુતિં હોષ્યન્ભવતિ -