શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.3.3

૧.૩.૩ ઇધ્માબર્હિષોઃ પ્રોક્ષણસ્તરણપૂર્વકં પરિધિપરિધાનમ્
પ્રોક્ષણીરધ્વર્યુરાદત્તે । સ ઇધ્મમેવાગ્રે પ્રોક્ષતિ કૃષ્ણોઽસ્યાખરેષ્ઠોઽગ્નયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામીતિ તન્મેધ્યમેવૈતદગ્નયે કરોતિ -

અથ વેદિં પ્રોક્ષતિ । વેદિરસિ બર્હિષે ત્વા જુષ્ટાં પ્રોક્ષામિ તન્મેધ્યામેવૈતદ્બર્હિષે કરોતિ -

અથાસ્મૈ બર્હિઃ પ્રયચ્છતિ । તત્પુરસ્તાદ્ગ્રન્થ્યાસાદયતિ તત્પ્રોક્ષતિ બર્હિરસિ સ્રુગ્ભ્યસ્ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ તન્મેધ્યમેવૈતત્સ્રુગ્ભ્યઃ કરોતિ -

અથ યાઃ પ્રોક્ષણ્યઃ પરિશિષ્યન્તે । તાભિરોષધીનાં મૂલાન્યુપનિનયત્યદિત્યૈ વ્યુન્દનમસીતીયં વૈ પૃથિવ્યદિતિસ્તદસ્યા એવૈતદોષધીનાં મૂલાન્યુપોનત્તિ તા ઇમા આર્દ્રમૂલા ઓષધયસ્તસ્માદ્યદ્યપિ શુષ્કાણ્યગ્રાણિ ભવન્ત્યાર્દ્રાણ્યેવ મૂલાનિ ભવન્તિ -

અથ વિસ્રંસ્ય ગ્રન્થિમ્ । પુરસ્તાત્પ્રસ્તરં ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણો સ્તુપોઽસીતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુસ્તસ્યેયમેવ શિખા સ્તુપ એતામેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ પુરસ્તાદ્ગૃહ્ણાતિ પુરસ્તાદ્ધ્યયં સ્તુપસ્તસ્માત્પુરસ્તાદ્ગૃહ્ણાતિ -

અથ સંનહનં વિસ્રંસયતિ । પ્રકૢપ્તં હૈવાસ્ય સ્ત્રી વિજાયત ઇતિ તસ્માત્સંનહનં વિસ્રંસયતિ તદ્દક્ષિણાયાં શ્રોણૌ નિદધાતિ નીવિર્હૈવાસ્યૈષા દક્ષિણત ઇવ હીયં નીવિસ્તસ્માદ્દક્ષિણાયાં શ્રોણૌ નિદધાતિ તત્પુનરભિચ્છાદયત્યભિચ્છન્નેવ હીયં નીવિસ્તસ્માત્પુનરભિચ્છાદયતિ -

અથ બર્હિ સ્તૃણાતિ । અયં વૈ સ્તુપઃ પ્રસ્તરોઽથ યાન્યવાઞ્ચિ લોમાનિ તાન્યેવાસ્ય યદિતરં બર્હિસ્તાન્યેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તસ્માદ્બર્હિ સ્તૃણાતિ -

યોષા વૈ વેદિઃ । તામેતદ્દેવાશ્ચ પર્યાસતે યે ચેમે બ્રાહ્મણાઃ શુશ્રુવાંસોઽનૂચાનાસ્તેષ્વેવૈનામેતત્પર્યાસીનેષ્વનગ્નાં કરોત્યનગ્નતાયા એવ તસ્માદ્બર્હિસ્તૃણાતિ -

યાવતી વૈ વેદિઃ । તાવતી પૃથિવ્યોષધયો બર્હિસ્તદસ્યામેવૈતત્પૃથિવ્યામોષધીર્દધાતિ તા ઇમા અસ્યાં પૃથિવ્યામોષધયઃ પ્રતિષ્ઠિતાસ્તસ્માદ્બર્હિ સ્તૃણાતિ -

તદ્વૈ બહુલં સ્તૃણીયાદિત્યાહુઃ યત્ર વા અસ્યૈ બહુલતમા ઓષધયસ્તદસ્યા ઉપજીવનીયતમં તસ્માદ્બહુલં સ્તૃણીયાદિતિ તદ્વૈ તદાહર્તર્યેવાધિ ત્રિવૃત્સ્તૃણાતિ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞોઽથો અપિ પ્રવર્હં સ્તૃણીયાત્સ્તૃણન્તિ બર્હિરાનુષગિતિ હ્યૃષિણાભ્યનૂક્તમધરમૂલં સ્તૃણાત્યધરમૂલા ઇવ હીમા અસ્યામ્પૃથિવ્યામોષધયઃ પ્રતિષ્ઠિતાસ્તસ્માદધરમૂલં સ્તૃણાતિ -

સ સ્તૃણાતિ । ઊર્ણમ્રદસં ત્વા સ્તૃણામિ સ્વાસસ્થાં દેવેભ્ય ઇતિ સાધ્વીં દેવેભ્ય ઇત્યેવૈતદાહ યદાહોર્ણમ્રદસં ત્વેતિ સ્વાસસ્થાં દેવેભ્ય ઇતિ સ્વાસદાં દેવેભ્ય ઇત્યેવૈતદાહ -

અથાગ્નિં કલ્પયતિ । શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાહવનીયઃ પૂર્વોઽર્ધો વૈ શિરઃ પૂર્વાર્ધમેવૈતદ્યજ્ઞસ્ય કલ્પયત્યુપર્યુપરિ પ્રસ્તરં ધારયઙ્કલ્પયત્યયં વૈ સ્તુપઃ પ્રસ્તર એતમેવાસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદુપર્યુપરિ પ્રસ્તરં ધારયઙ્કલ્પયતિ -

અથ પરિધીન્પરિદધાતિ । તદ્યત્પરિધીન્પરિદધાતિ યત્ર વૈ દેવા અગ્રેઽગ્નિં હોત્રાય પ્રાવૃણત તદ્ધોવાચ ન વા અહમિદમુત્સહે યદ્વો હોતા સ્યાં યદ્વો હવ્યં વહેયં ત્રીન્પૂર્વાન્પ્રાવૃઢ્વં તે પ્રાધન્વિષુસ્તાન્નુ મેઽવકલ્પયતાથ વા અહમેતદુત્સાક્ષ્યે યદ્વો હોતા સ્યાં યદ્વો હવ્યં વહેયમિતિ તથેતિ તાનસ્મા એતાનવાકલ્પયંસ્ત એતે પરિધયઃ -

સ હોવાચ । વજ્રો વૈ તાન્વષટ્કારઃ પ્રાવૃણગ્વજ્રાદ્વૈ વષટ્કારાદ્બિભેમિ યન્મા વજ્રો વષટ્કારો ન પ્રવૃઞ્જ્યાદેતૈરેવ મા પરિધત્ત તથા મા વજ્રો વષટ્કારો ન પ્રવર્ક્ષ્યતીતિ તથેતિ તમેતૈઃ પર્યદધુસ્તં ન વજ્રો વષટ્કારઃ પ્રાવૃણક્તદ્વર્મૈવૈતદગ્નયે નહ્યતિ યદેતૈઃ પરિદધાતિ -

ત ઉ હૈત ઊચુઃ । ઇદમુ ચેદસ્માન્યજ્ઞે યુઙ્ક્થાસ્ત્વેવાસ્માકમપિ યજ્ઞે ભાગ ઇતિ -

તથેતિ દેવા અબ્રુવન્ । યદ્બહિષ્પરિધિ સ્કન્ત્સ્યતિ તદ્યુષ્માસુ હુતમથ યદ્વ ઉપર્યુપરિ હોષ્યન્તિ તદ્વોઽવિષ્યતીતિ સ યદગ્નૌ જુહ્વતિ તદેનાનવત્યથ યદેનાનુપર્યુપરિ જુહ્વતિ તદેનાનવત્યથ યદ્બહિષ્પરિધિ સ્કન્દતિ તદેતેષુ હુતં તસ્માદુ હ નાગ ઇવ સ્કન્નં સ્યાદિમાં વૈ તે પ્રાવિશન્યદ્વા ઇદં કિંચ સ્કન્દત્યસ્યામેવ તત્સર્વં પ્રતિતિષ્ઠતિ -

સ સ્કન્નમભિમૃશતિ । ભુવપતયે સ્વાહા ભુવનપતયે સ્વાહા ભૂતાનાં પતયે સ્વાહેત્યેતાનિ વૈ તેષામગ્નીનાં નામાનિ યદ્ભુવપતિર્ભુવનપતિર્ભૂતાનામ્પતિસ્તદ્યથા વષટ્કૃતં હુતમેવમસ્યૈતેષ્વગ્નિષુ ભવતિ -

તદ્ધૈકે । ઇધ્મસ્યૈવૈતાન્પરિધીન્પરિદધાતિ તદુ તથા ન કુર્યાદનવકૢપ્તા હ તસ્યૈતે ભવન્તિ યાનિધ્મસ્ય પરિદધાત્યભ્યાધાનાય હ્યેવેધ્મઃ ક્રિયતે તસ્યો હૈવૈતેઽવકૢપ્તા ભવન્તિ યસ્યૈતાનન્યાનાહરન્તિ પરિધય ઇતિ તસ્માદન્યાનેવાહરેયુઃ -

તે વૈ પાલાશાઃ સ્યુઃ । બ્રહ્મ વૈ પલાશો બ્રહ્માગ્નિરગ્નયો હિ તસ્માત્પાલાશાઃ સ્યુઃ -

યદિ પાલાશાન્ન વિન્દેત્ । અથો અપિ વૈકઙ્કતા સ્યુર્યદિ વૈકઙ્કતાન્ન વિન્દેદથો અપિ કાર્ષ્મર્યમયાઃ સ્યુર્યદિ કાર્ષ્મર્યમયાન્ન વિન્દેદથો અપિ વૈલ્વાઃ સ્યુરથો ખાદિરા અથો ઔદુમ્બરા એતે હિ વૃક્ષા યજ્ઞિયાસ્તસ્માદેતેષાં વૃક્ષાણાં ભવન્તિ -