શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.3.1

કુશૈઃ પાત્રસમ્માર્જનસ્ય વીડિયો અંશઃ
૧.૩.૧ અથ દ્રવ્યસંસ્કારાઃ
સ વૈ સ્રુચઃ સમ્માર્ષ્ટિ । તદ્યત્સ્રુચઃ સમ્માર્ષ્ટિ યથા વૈ દેવાનાં ચરણં તદ્વા અનુ મનુષ્યાણાં તસ્માદ્યદા મનુષ્યાણાં પરિવેષણમુપકૢપ્તં ભવતિ -

અથ પાત્રાણિ નિર્ણેનિજતિ । તૈર્નિર્ણિજ્ય પરિવેવિષત્યેવં વા એષ દેવાનાં યજ્ઞો ભવતિ યચ્છૃતાનિ હવીંષિ કૢપ્તા વેદિસ્તેષામેતાન્યેવ પાત્રાણિ યત્સ્રુચઃ -

સ યત્સમ્માર્ષ્ટિ । નિર્ણેનેક્ત્યેવૈના એતન્નિર્ણિક્તાભિઃ પ્રચરાણીતિ તદ્વૈ દ્વયેનૈવ દેવેભ્યો નિર્ણેનિજત્યેકેન મનુષ્યેભ્યોઽદ્ભિશ્ચ બ્રહ્મણા ચ દેવેભ્ય આપો હિ કુશા બ્રહ્મ યજુરેકેનૈવ મનુષ્યેભ્યોઽદ્ભિરેવૈવમ્વેતન્નાના ભવતિ -

અથ સ્રુવમાદત્તે । તં પ્રતપતિ પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટા અરાતયો નિષ્ટપ્તં રક્ષો નિષ્ટપ્તા અરાતય ઇતિ વા -

દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાઃ । તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસંગાદ્ બિભયાંચક્રુસ્તદ્યજ્ઞમુખાદેવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યતોઽપહન્તિ -

સ વા ઇત્યગ્રૈરન્તરતઃ સમ્માર્ષ્ટિ । અનિશિતોઽસિ સપત્નક્ષિદિતિ યથાનુપરતો યજમાનસ્ય સપત્નાન્ક્ષિણુયાદેવમેતદાહ વાજિનં ત્વા વાજેધ્યાયૈ સમ્માર્જ્મીતિ યજ્ઞિયં ત્વા યજ્ઞાય સમ્માર્જ્મીત્યેવૈતદાહૈતેનૈવ સર્વાઃ સ્રુચઃ સમ્માર્ષ્ટિ વાજિનીં ત્વેતિ સ્રુચં તૂષ્ણીં પ્રાશિત્રહરણં -

સ વા ઇત્યગ્રૈરન્તરતઃ સમ્માર્ષ્ટીતિ । મૂલૈર્બાહ્યત ઇતીવ વા અયં પ્રાણ ઇતીવોદાનઃ પ્રાણોદાનાવેવૈતદ્દધાતિ તસ્માદિતીવેમાનિ લોમાનીતીવેમાનિ -

સ વૈ સમ્મૃજ્ય સમ્મૃજ્ય પ્રતપ્ય પ્રતપ્ય પ્રયચ્છતિ । યથાવમર્શં નિર્ણિજ્યાનવમર્શમુત્તમં પરિક્ષાલયેદેવં તત્તસ્માત્પ્રતપ્ય પ્રતપ્ય પ્રયચ્છતિ -

સ વૈ સ્રુવમેવાગ્રે સમ્માર્ષ્ટિ । અથેતરાઃ સ્રુચો યોષા વૈ સ્રુગ્વૃષા સ્રુવસ્તસ્માદ્યદ્યપિ બહ્વ્ય ઇવ સ્ત્રિયઃ સાર્ધં યન્તિ ય એવ તાસ્વપિ કુમારક ઇવ પુમાન્ભવતિ સ એવ તત્ર પ્રથમ એત્યનૂચ્ય ઇતરાસ્તસ્માત્સ્રુવમેવાગ્રે સમ્માર્ષ્ટ્યથેતરાઃ સ્રુચઃ -

સ વૈ તથૈવ સમ્મૃજ્યાત્ । યથાગ્નિં નાભિવ્યુક્ષેદ્યથા યસ્મા અશનમાહરિષ્યન્ત્સ્યાત્તં પાત્રનિર્ણેજનેનાભિવ્યુક્ષેદેવં તત્તસ્માદુ તથૈવ સમ્મૃજ્યાદ્યથાગ્નિં નાભિવ્યુક્ષેત્પ્રાઙિવૈવોત્ક્રમ્ય -

તદ્ધૈકે । સ્રુક્સમ્માર્જનાન્યગ્નાવભ્યાદધતિ વેદસ્યાહાભૂવન્ત્સ્રુચ એભિઃ સમમાર્જિષુરિદં વૈ કિંચિદ્યજ્ઞસ્ય નેદિદં બહિર્દ્ધા યજ્ઞાદ્ ભવદિતિ। તદુ તથા ન કુર્યાત્। યથા યસ્મા અશનમાહરેત્તમ્પાત્રનિર્ણેજનં પાયયેદેવં તત્તસ્માદુ પરાસ્યેદેવૈતાનિ -

અથ પત્નીં સંનહ્યતિ । જઘનાર્ધો વા એષ યજ્ઞસ્ય યત્પત્ની પ્રાઙ્મે યજ્ઞસ્તાયમાનો યાદિતિ યુનક્ત્યેવૈનામેતદ્યુક્તા મે યજ્ઞમન્વાસાતા ઇતિ -

યોક્ત્રેણ સંનહ્યતિ । યોક્ત્રેણ હિ યોગ્યં યુઞ્જન્ત્યસ્તિ વૈ પત્ન્યા અમેધ્યં યદવાચીનં નાભેરથૈતદાજ્યમવેક્ષિષ્યમાણા ભવતિ તદેવાસ્યા એતદ્યોક્ત્રેણાન્તર્દધાત્યથ મેધ્યેનૈવોત્તરાર્ધેનાજ્યમવેક્ષતે તસ્માત્પત્નીં સંનહ્યતિ -

સ વા અભિવાસઃ સંનહ્યતિ । ઓષધયો વૈ વાસો વરુણ્યા રજ્જુસ્તદોષધીરેવૈતદન્તર્દધાતિ તથો હૈનામેષા વરુણ્યા રજ્જુર્ન હિનસ્તિ તસ્માદભિવાસઃ સંનહ્યતિ -

સ સંનહ્યતિ । અદિત્યૈ રાસ્નાસીતીયં વૈ પૃથિવ્યદિતિઃ સેયં દેવાનાં પત્ન્યેષા વા એતસ્ય પત્ની ભવતિ તદસ્યા એતદ્રાસ્નામેવ કરોતિ ન રજ્જું હિરો વૈ રાસ્ના તામેવાસ્યા એતત્કરોતિ -

સ વૈ ન ગ્રન્થિં કુર્યાત્ । વરુણ્યો વૈ ગ્રન્થિર્વરુણો હ પત્નીં ગૃહ્ણીયાદ્યદ્ગ્રન્થિં કુર્યાત્તસ્માન્ન ગ્રન્થિં કરોતિ -

ઊર્ધ્વમેવોદ્ગૂહતિ । વિષ્ણોર્વેષ્યોઽસીતિ સા વૈ ન પશ્ચાત્પ્રાચી દેવાનાં યજ્ઞમન્વાસીતેયં વૈ પૃથિવ્યદિતિઃ સેયં દેવાનાં પત્ની સા પશ્ચાત્પ્રાચી દેવાનાં યજ્ઞમન્વાસ્તે તદ્ધેમામભ્યારોહેત્સા પત્ની ક્ષિપ્રેઽમું લોકમિયાત્તથો હ પત્ની જ્યોગ્જીવતિ તદસ્યા એવૈતન્નિહ્નુતે તથો હૈનામિયં ન હિનસ્તિ તસ્માદુ દક્ષિણત ઇવૈવાન્વાસીત -

અથાજ્યમવેક્ષતે । યોષા વૈ પત્ની રેત આજ્યં મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે તસ્માદાજ્યમવેક્ષતે-

સાવેક્ષતે । ઽદબ્ધેન ત્વા ચક્ષુષાવપશ્યામીત્યનાર્ત્તેન ત્વા ચક્ષુષાવપશ્યામીત્યેવૈતદાહ અગ્નેર્જિહ્વાસીતિ યદા વા એતદગ્નૌ જુહ્વત્યથાગ્નેર્જિહ્વા ઇવોત્તિષ્ઠન્તિ તસ્માદાહાગ્નેર્જિહ્વાસીતિ સુહૂર્દેવેભ્ય ઇતિ સાધુ દેવેભ્ય ઇત્યેવૈતદાહ ધામ્ને ધામ્ને મે ભવ યજુષે યજુષ ઇતિ સર્વસ્મૈ મે યજ્ઞાયૈધીત્યેવૈતદાહ -

અથાજ્યમાદાય પ્રાઙુદાહરતિ । તદાહવનીયેઽધિશ્રયતિ યસ્યાહવનીયે હવીંષિ શ્રપયન્તિ સર્વો મે યજ્ઞ આહવનીયે શૃતોઽસદિત્યથ યદમુત્રાગ્રેઽધિશ્રયતિ પત્નીં હ્યવકાશયિષ્યન્ભવતિ ન હિ તદવકલ્પતે યત્સામિ પ્રત્યગ્ઘરેત્પત્નીમવકાશયિષ્યામીત્યથ યત્પત્નીં નાવકાશયેદન્તરિયાદ્ધ યજ્ઞાત્પત્નીં તથો હ યજ્ઞાત્પત્નીં નાન્તરેતિ તસ્માદુ સાર્ધમેવ વિલાપ્ય પ્રાગુદાહરત્યવકાશ્ય પત્નીં યસ્યો પત્ની ન ભવત્યગ્ર એવ તસ્યાહવનીયેઽધિશ્રયતિ તત્તત આદત્તે તદન્તર્વેદ્યાસાદયતિ -

તદાહુઃ । નાન્તર્વેદ્યા સાદયેદતો વૈ દેવાનાં પત્નીઃ સંયાજયન્ત્યવસભા અહ દેવાનાં પત્નીઃ કરોતિ પરઃ પુંસો હાસ્ય પત્ની ભવતીતિ તદુ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો યથાદિષ્ટં પત્ન્યા અસ્તુ કસ્તદાદ્રિયેત યત્પરઃ પુંસા વા પત્ની સ્યાદ્યથા વા યજ્ઞો વેદિર્યજ્ઞ આજ્યં યજ્ઞાદ્યજ્ઞ નિર્મિમા ઇતિ તસ્માદન્તર્વેદ્યેવાસાદયેત્ -

પ્રોક્ષણીષુ પવિત્રે ભવતઃ । તે તત આદત્તે તાભ્યામાજ્યમુત્પુનાત્યેકો વા ઉત્પવનસ્ય બન્ધુર્મેધ્યમેવૈતત્કરોતિ -

સ ઉત્પુનાતિ । સવિતુસ્ત્વા પ્રસવ ઉત્પુનામ્યચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરિતિ સો ઽસાવેવ બન્ધુઃ -

અથાજ્યલિપ્તાભ્યાં પવિત્રાભ્યમ્ । પ્રોક્ષણીરુત્પુનાતિ સવિતુર્વઃ પ્રસવ ઉત્પુનામ્યચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ઇતિ। સોઽસાવેવ બન્ધુઃ। તદ્યદાજ્યલિપ્તાભ્યાં પવિત્રાભ્યામ્ । પ્રોક્ષણીરુત્પુનાતિ તદપ્સુ પયો દધાતિ તદિદમપ્સુ પયો હિતમિદં હિ યદા વર્ષત્યથૌષધયો જાયન્ત ઓષધીર્જગ્ધ્વાપઃ પીત્વા તત એષ રસઃ સમ્ભવતિ તસ્માદુ રસસ્યો ચૈવ સર્વત્વાય -

અથાજ્યમવેક્ષતે । તદ્ધૈકે યજમાનમવખ્યાપયન્તિ તદુ હોવાચ યાજ્ઞવક્લ્યઃ કથં નુ ન સ્વયમધ્વર્યવો ભવન્તિ કથં સ્વયં નાન્વાહુર્યત્ર ભૂયસ્ય ઇવાશિષઃ ક્રિયન્તે કથં ન્વેષામત્રૈવ શ્રદ્ધા ભવતીતિ યાં વૈ કાં ચ યજ્ઞ ઋત્વિજ આશિષમાશાસતે યજમાનસ્યૈવ સા તસ્માદધ્વર્યુરેવાવેક્ષેત -

સોઽવેક્ષતે । સત્યમ્ વૈ ચક્ષુઃ સત્યં હિ વૈ ચક્ષુસ્તસ્માદ્યદિદાનીં દ્વૌ વિવદમાનાવેયાતામહમદર્શમહમશ્રૌષમિતિ ય એવ બ્રૂયાદહમદર્શમિતિ તસ્મા એવ શ્રદ્દધ્યામ તત્સત્યેનૈવૈતત્સમર્ધયતિ -

સોઽવેક્ષતે । તેજોઽસિ શુક્રમસ્યમૃતમસીતિ સ એષ સત્ય એવ મન્ત્રસ્તેજો હ્યેતચ્છુક્રં હ્યેતદમૃતં હ્યેતત્તત્સત્યેનૈવૈતત્સમર્ધયતિ -