શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.2.5

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ । ઉભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિરે તતો દેવા અનુવ્યમિવાસુરથ હાસુરા મેનિરેઽસ્માકમેવેદં ખલુ ભુવનમિતિ -

તે હોચુઃ । હન્તેમાં પૃથિવીં વિભજામહૈ તાં વિભજ્યોપજીવામેતિ તામૌક્ષ્ણૈશ્ચર્મભિઃ પશ્ચાત્પ્રાઞ્ચો વિભજમાના અભીયુઃ -

તદ્વૈ દેવાઃ શુશ્રુવુઃ । વિભજન્તે હ વા ઇમામસુરાઃ પૃથિવીં પ્રેત તદેષ્યામો યત્રેમામસુરા વિભજન્તે કે તતઃ સ્યામ યદસ્યૈ ન ભજેમહીતિ તે યજ્ઞમેવ વિષ્ણું પુરસ્કૃત્યેયુઃ -

તે હોચુઃ । અનુ નોઽસ્યાં પૃથિવ્યામાભજતાસ્ત્વેવ નોઽપ્યસ્યાં ભાગ ઇતિ તે હાસુરા અસૂયન્ત ઇવોચુર્યાવદેવૈષ વિષ્ણુરભિશેતે તાવદ્વો દદ્મ ઇતિ -

વામનો હ વિષ્ણુરાસ । તદ્દેવા ન જિહીડિરે મહદ્વૈ નોઽદુર્યે નો યજ્ઞસંમિતમદુરિતિ -

તે પ્રાઞ્ચં વિષ્ણું નિપાદ્ય । ચ્છન્દોભિરભિતઃ પર્યગૃહ્ણન્ગાયત્રેણ ત્વા ચ્છન્દસા પરિગૃહ્ણામીતિ દક્ષિણતસ્ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા ચ્છન્દસા પરિગૃહ્ણામીતિ પશ્ચાજ્જાગતેન ત્વા ચ્છન્દસા પરિગૃહ્ણામીત્યુત્તરતઃ -

તં છન્દોભિરભિતઃ પરિગૃહ્ય । અગ્નિં પુરસ્તાત્સમાધાય તેનાર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુસ્તેનેમાં સર્વાં પૃથિવીં સમવિન્દન્ત તદ્યદેનેનેમાં સર્વાં સમવિન્દન્ત તસ્માદ્વેદિર્નામ તસ્માદાહુર્યાવતી વેદિસ્તાવતી પૃથિવીત્યેતયા હીમાં સર્વાં સમવિન્દન્તૈવં હ વા ઇમાં સર્વાં સપત્નાનાં સમ્વૃઙ્ક્તે નિર્ભજત્યસ્યૈ સપત્નાન્ય એવમેતદ્વેદ -

સોઽયં વિષ્ણુર્ગ્લાનઃ । છન્દોભિરભિતઃ પરિગૃહીતોઽગ્નિઃ પુરસ્તાન્નાપક્રમણમાસ સ તત એવૌષધીનાં મૂલાન્યુપમુમ્લોચ -

તે હ દેવા ઊચુઃ । ક્વ નુ વિષ્ણુરભૂત્ક્વ નુ યજ્ઞોઽભૂદિતિ તે હોચુશ્છન્દોભિરભિતઃ પરિગૃહીતોઽગ્નિઃ પુરસ્તાન્નાપક્રમણમસ્ત્યત્રૈવાન્વિચ્છતેતિ તં ખનન્ત ઇવાન્વીષુસ્તં ત્ર્યઙ્ગુલેઽન્વવિન્દંસ્તમ્માત્ત્ર્યઙ્ગુલા વેદિઃ સ્યાત્તદુ હાપિ પાઞ્ચિસ્ત્ર્યઙ્ગુલામેવ સૌમ્યસ્યાધ્વરસ્ય વેદિં ચક્રે -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । ઓષધીનાં વૈ સ મૂલાન્યુપામ્લોચત્તસ્માદોષધીનામેવ મૂલાન્યુચ્છેત્તવૈ બ્રૂયાદ્યન્ન્વેવાત્ર વિષ્ણુમન્વવિન્દંસ્તસ્માદ્વેદિર્નામ -

તમનુવિદ્યોત્તરેણ પરિગ્રહેણ પર્યગૃહ્ણન્ । સુક્ષ્મા ચાસિ શિવા ચાસીતિ દક્ષિણત ઇમામેવૈતત્પૃથિવીં સંવિદ્ય સુક્ષ્માં શિવામકુર્વત સ્યોના ચાસિ સુષદા ચાસીતિ પશ્ચાદિમામેવૈતત્પૃથિવીં સંવિદ્ય સ્યોનાં સુષદામકુર્વતોર્જસ્વતી ચાસિ પયસ્વતી ચેત્યુત્તરત ઇમામેવૈતત્પૃથિવીં સંવિદ્ય રસવતીમુપજીવનીયામકુર્વત -

સ વૈ ત્રિઃ પૂર્વં પરિગ્રહં પરિગૃહ્ણાતિ । ત્રિરુત્તરં તત્ષટ્કૃત્વઃ ષડ્વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિઃ સ યાવાનેવ યજ્ઞો યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતમેવૈતત્પરિગૃહ્ણાતિ -

ષડ્ભિર્વ્યાહૃતિભિઃ । પૂર્વં પરિગ્રહં પરિગૃહ્ણાતિ ષડ્ભિરુત્તરં તદ્દ્વાદશ કૃત્વો દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિઃ સ યાવાનેવ યજ્ઞો યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતમેવૈતત્પરિગૃહ્ણાતિ -

વ્યામમાત્રી પશ્ચાત્સ્યાદિત્યાહુઃ । એતાવાન્વૈ પુરુષઃ પુરુષસંમિત હિ ત્ર્યરત્નિઃ પ્રાચી ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞો નાત્ર માત્રાસ્તિ યાવતીમેવ સ્વયં મનસા મન્યેત તાવતીં કુર્યાત્ -

અભિતોઽગ્નિમંસા ઉન્નયતિ । યોષા વૈ વેદિર્વૃષાગ્નિઃ પરિગૃહ્ય વૈ યોષા વૃષાણં શેતે મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે તસ્માદભિતોઽગ્નિમંસા ઉન્નયતિ -

સા વૈ પશ્ચાદ્વરીયસી સ્યાત્ । મધ્યે સંહ્વારિતા પુનઃ પુરસ્તાદુર્વ્યેવમિવ હિ યોષામ્ પ્રશંસન્તિ પૃથુશ્રોણિર્વિમૃષ્ટાન્તરાંસા મધ્યે સંગ્રાહ્યેતિ જુષ્ટામેવૈનામેતદ્દેવેભ્યઃ કરોતિ -

સા વૈ પ્રાક્પ્રવણા સ્યાત્ । પ્રાચી હિ દેવાનાં દિગથો ઉદક્પ્રવણોદીચી હિ મનુષ્યાણાં દિગ્દક્ષિણતઃ પુરીષં પ્રત્યુદૂહત્યેષા વૈ દિક્પિતૄણાં સા યદ્દક્ષિણાપ્રવણા સ્યાત્ક્ષિપ્રે હ યજમાનોઽમું લોકમિયાત્તથો હ યજમાનો જ્યોગ્જીવતિ તસ્માદ્દક્ષિણતઃ પુરીષં પ્રત્યુદૂહતિ પુરીષવતીં કુર્વીત પશવો વૈ પુરીષમ્પશુમતીમેવૈનામેતત્કુરુતે -

તાં પ્રતિમાર્ષ્ટિ । દેવા હ વૈ સંગ્રામં સંનિધાસ્યન્તસ્તે હોચુર્હન્ત યદસ્યૈ પૃથિવ્યા અનામૃતં દેવયજનં તચ્ચન્દ્રમસિ નિદધામહૈ સ યદિ ન ઇતોઽસુરા જયેયુસ્તત એવાર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તઃ પુનરભિભવેમેતિ સ યદસ્યૈ પૃથિવ્યા અનામૃતં દેવયજનમાસીત્તચ્ચન્દ્રમસિ ન્યદધત તદેતચ્ચન્દ્રમસિ કૃષ્ણં તસ્માદાહુશ્ચન્દ્રમસ્યસ્યૈ પૃથિવ્યૈ દેવયજનમિત્યપિ હ વા અસ્યૈતસ્મિન્દેવયજન ઇષ્ટં ભવતિ તસ્માદ્વૈ પ્રતિમાર્ષ્ટિ -

સ પ્રતિમાર્ષ્ટિ । પુરા ક્રૂરસ્ય વિસૃપો વિરપ્શિન્નિતિ સંગ્રામો વૈ ક્રૂરં સંગ્રામે હિ ક્રૂરં ક્રિયતે હતઃ પુરુષો હતોઽશ્વઃ શેતે પુરા હ્યેતત્સંગ્રામાન્ન્યદધત તસ્માદાહ પુરા ક્રૂરસ્ય વિસૃપો વિરપ્શિન્નિત્યુદાદાય પૃથિવીં જીવદાનુમિત્યુદાદાય હિ યદસ્યૈ પૃથિવ્યૈ જીવમાસીત્તચ્ચન્દ્રમસિ ન્યદધત તસ્માદાહોદાદાય પૃથિવીં જીવદાનુમિતિ યામૈરયંશ્ચન્દ્રમસિ સ્વધાભિરિતિ યાં ચન્દ્રમસિ બ્રહ્મણાદધુરિત્યેવૈતદાહ તામુ ધીરાસો અનુદિશ્ય યજન્ત ઇત્યેતેનો હ તામનુદિશ્ય યજન્તેઽપિ હ વા અસ્યૈતાસ્મિન્દેવયજન ઇષ્ટં ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

અથાહ પ્રોક્ષણીરાસાદયેતિ । વજ્રો વૈ સ્ફ્યો બ્રાહ્મણશ્ચેમં પુરા યજ્ઞમભ્યજૂગુપતાં વજ્રો વા આપસ્તદ્વજ્રમેવૈતદભિગુપ્ત્યા આસાદયતિ સ વા ઉપર્યુપર્યેવ પ્રોક્ષણીષુ ધાર્યમાણાસ્વથ સ્ફ્યમુદ્યચ્છત્યથ યન્નિહિત એવ સ્ફ્યો પ્રોક્ષણીરાસાદયેદ્વજ્રો હ સમૃચ્છેયાતાં તથો હ વજ્રો ન સમૃચ્છેતેતસ્માદુપર્યુપર્યેવ પ્રોક્ષણીષુ ધાર્યમાણાસ્વથ સ્ફ્યમુદ્યચ્છતિ -

અથૈતાં વાચં વદતિ । પ્રોક્ષણીરાસાદયેધ્મં બર્હિરુપસાદય સ્રુચઃ સમ્મૃડ્ઢિ પત્નીં સંનહ્યાજ્યેનોદેહીતિ સંપ્રૈષ એવૈષ સ યદિ કામયેત બ્રૂયાદેતદ્યદ્યુ કામયેતાપિ નાદ્રિયેત સ્વયમુ હ્યેવૈતદ્વેદેદમતઃ કર્મ કર્તવ્યમિતિ -

અથોદઞ્ચં સ્ફ્યં પ્રહરતિ । અમુષ્મૈ ત્વા વજ્રં પ્રહરામીતિ યદ્યભિચરેદ્વજ્રો વૈ સ્ફ્ય સ્તૃણુતે હૈવૈનેન -

અથ પાણી અવનેનિક્તે । યદ્ધ્યસ્યૈ ક્રૂરમભૂત્તદ્ધ્યસ્યા એતદહાર્ષીત્તસ્માત્પાણી અવનેનિક્તે -

સ યે હાગ્ર ઈજિરે । તે હ સ્માવમર્શ યજન્તે તે પાપીયાંસ આસુરથ યે નેજિરે તે શ્રેયાંસ આસુસ્તતોઽશ્રદ્ધા મનુષ્યાન્વિવેદ યે યજન્તે પાપીયાંસસ્તે ભવન્તિ ય ઉ ન યજન્તે શ્રેયાંસસ્તે ભવન્તીતિ તત ઇતો દેવાન્હવિર્ન જગામેતઃ પ્રદાનાદ્ધિ દેવા ઉપજીવન્તિ -

તે હ દેવા ઊચુઃ । બૃહસ્પતિમાઙ્ગિરસમશ્રદ્ધા વૈ મનુષ્યાનવિદત્તેભ્યો વિધેહિ યજ્ઞમિતિ સ હેત્યોવાચ બૃહસ્પતિરાઙ્ગિરસઃ કથા ન યજધ્વ ઇતિ તે હોચુઃ કિં કામ્યા યજેમહિ યે યજન્તે પાપીયાંસસ્તે ભવન્તિ ય ઉ ન યજન્તે શ્રેયાંસસ્તે ભવન્તીતિ -

સ હોવાચ । બૃહસ્પતિરાઙ્ગિરસો યદ્વૈ શુશ્રુમ દેવાનાં પરિષૂતં તદેષ યજ્ઞો ભવતિ યચ્છૃતાનિ હવીંષિ કૢપ્તા વેદિસ્તેનાવમર્શમચારિષ્ટ તસ્માત્પાપીયાંસોઽભૂત્તેનાનવમર્શ યજધ્વં તથા શ્રેયાંસો ભવિષ્યથેત્યા કિયત ઇત્યા બર્હિષસ્તરણાદિતિ બર્હિષા હ વૈ ખલ્વેષા શામ્યતિ સ યદિ પુરા બર્હિષસ્તરણાત્કિંચિદાપદ્યેત બર્હિરેવ તત્સ્તૃણન્નપાસ્યેદથ યદા બર્હિ સ્તૃણન્ત્યપિ પદાભિતિષ્ઠન્તિ સ યો હૈવં વિદ્વાનનવમર્શં યજતે શ્રેયાન્હૈવ ભવતિ તસ્માદનવમર્શમેવ યજેત -