શાર્ઙ્ગધરસંહિતા · અધ્યાય p4

શ્રીઃ
મધ્યખણ્ડમ્
સ્વરસાદિકલ્પના
અથ સ્વરસાદિકલ્પનાનામપ્રથમોઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચ કષાયાઃ
અથાતઃ સ્વરસઃ કલ્કઃ ક્વાથશ્ચ હિમફાણ્ટકૌ
જ્ઞેયાઃ કષાયાઃ પઞ્ચૈતે લઘવઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્

સ્વરસસ્ય લક્ષણમ્
આહતાત્તત્ક્ષણાકૃષ્ટાદ્ દ્ર વ્યાત્ ક્ષુણ્ણાત્સમુદ્ધરેત્
વસ્ત્રનિષ્પીડિતો યઃ સ રસઃ સ્વરસ ઉચ્યતે

સ્વરસસ્ય દ્વિતીયં લક્ષણમ્
કુડવં ચૂર્ણિતં દ્ર વ્યં ક્ષિપ્તં ચ દ્વિગુણે જલે
અહોરાત્રં સ્થિતં તસ્માદ્ભવેદ્વા રસ ઉત્તમઃ

સ્વરસસ્ય તૃતીયં લક્ષણમ્
આદાય શુષ્કદ્ર વ્યં વા સ્વરસાનામસમ્ભવે
જલેઽષ્ટગુણિતે સાધ્યં પાદશિષ્ટં ચ ગૃહ્યતે

સ્વરસમાત્રા
સ્વરસસ્ય ગુરુત્વાચ્ચ પલમર્ધં પ્રયોજયેત્
નિશોષિતં ચાગ્નિસિદ્ધં પલમાત્રં રસં પિબેત્

સ્વરસે પ્રક્ષેપ્યદ્ર વ્યાણિ તેષાં પરિમાણં ચ
મધુશ્વેતાગુડક્ષારાઞ્જીરકં લવણં તથા
ઘૃતં તૈલં ચ ચૂર્ણાદીન્કોલમાત્રાન્ રસે ક્ષિપેત્

અથ રોગાનુસારેણ સ્વરસપ્રયોગાઃ
તત્ર પ્રમેહેઽમૃતાસ્વરસો ધાત્રીસ્વરસશ્ચસ તથા
અમૃતાયા રસઃ ક્ષૌદ્ર યુક્તઃ સર્વપ્રમેહજિત્
હરિદ્રા ચૂર્ણયુક્તો વા રસો ધાત્ર્! યાઃ સમાક્ષિકઃ

રક્તપિત્તાદિષુ વાસકસ્વરસઃ
વાસકસ્વરસઃ પેયો મધુના રક્તપિત્તજિત્
જ્વરકાસક્ષયહરઃ કામલાશ્લેષ્મપિત્તહા

કામલાયાં ત્રિફલાઽદીનાં સ્વરસચતુષ્ટયમ્
ત્રિફલાયા રસઃ ક્ષૌદ્ર યુક્તો દાર્વીરસોઽથ વા
નિમ્બસ્ય વા ગુડૂચ્યા વા પીતો જયતિ કામલામ્

વિષમજ્વરે તુલસીદ્રો ણપુષ્પીપત્રસ્વરસૌ
પીતો મરિચચૂર્ણેન તુલસીપત્રજો રસઃ
દ્રો ણપુષ્પીરસો વાઽપિ નિહન્તિ વિષમજ્વરાન્

રક્તાતીસારે જમ્બ્વાદિસ્વરસઃ
જમ્બ્વામ્રામલકીનાં ચ પલ્લવોત્થો રસો જયેત્
મધ્વાજ્યક્ષીર સંયુક્તો રક્તાતીસારમુલ્બણમ્

સર્વાતિસારે નિષ્કણ્ટકબબ્બૂલદલ કુટજાદિત્વક્ સ્વરસૌ
સ્થૂલબબ્બૂલિકાપત્રરસઃ પાનાદ્વ્યપોહતિ
સર્વાતિસારાન્શ્યોનાકકુટજત્વગ્રસોઽથ વા

વૃષણવાતપ્રતિશ્યાયાદિષ્વાર્દ્ર કસ્વરસઃ
આર્દ્ર કસ્વરસઃ ક્ષૌદ્ર યુક્તો વૃષણવાતનુત્
શ્વાસકાસારુચીર્હન્તિ પ્રતિશ્યાયં વ્યપોહતિ

પાર્શ્વદિશૂલાદિષુ બીજપૂરસ્વરસઃ
બીજપૂરરસઃ પાનાન્મધુક્ષારયુતો જયેત્
પાર્શ્વહૃદ્વસ્તિશૂલાનિ કોષ્ઠવાતં ચ દારુણમ્

પિત્તશૂલે શતાવરીસ્વરસઃ પ્લીહાઽપચ્યોઃ કન્યાસ્વરસશ્ચ
શતાવર્યાશ્ચ મધુના પિત્તશૂલહરો રસઃ
નિશાચૂર્ણયુતઃ કન્યારસઃ પ્લીહાઽપચીહરઃ

અપચ્યાદાવલમ્બુષાસ્વરસઃ
અલમ્બુષાયાઃ સ્વરસઃ પીતો દ્વિપલમાત્રયા
અપચીગણ્ડમાલાનાં કામલાયાશ્ચ નાશનઃ

સૂર્યાવર્ત્તાર્ધભેદકયોર્મુણ્ડીસ્વરસઃ
શશમુણ્ડ્યા રસઃ કોષ્ણો મરિચૈરવધૂલિતઃ
જયેત્સપ્તદિનાભ્યાસાત્સૂર્યાવર્ત્તાર્ધભેદકૌ

સર્વોન્માદે બ્રાહ્મ્યાદીનાં સ્વરસચતુષ્ટયમ્
બ્રાહ્મીકૂષ્માણ્ડષડ્ગ્રન્થાશઙ્ખિનીસ્વરસાઃ પૃથક્
મધુકુષ્ઠયુતાઃ પીતાઃ સર્વોન્માદાપહારિણઃ

કોદ્ર વજમદે કૂષ્માણ્ડકસ્વરસઃ
કૂષ્માણ્ડકસ્ય સ્વરસો ગુડેન સહ યોજિતઃ
દુષ્ટકોદ્ર વસઞ્જાતમદં પાનાદ્વ્યપોહતિ

ખડ્ગાદિક્ષતવ્રણે ગાઙ્ગેરુકીસ્વરસઃ
ખડ્ગાદિચ્છિન્નગાત્રસ્ય તત્કાલં પૂરિતો વ્રણઃ
ગાઙ્ગેરુકીમૂલરસૈર્જાયતે ગતવેદનઃ

અથ પુટપાકપ્રકરણમ્
તત્ર પુટપાકવિધિકથને હેતુઃ
પુટપાકસ્ય કલ્કસ્ય સ્વરસો ગૃહ્યતે યતઃ
અતસ્તુ પુટપાકાનાં યુક્તિરત્રોચ્યતે મયા

પુટપાકવિધિઃ
પુટપાકસ્ય માત્રેયં લેપસ્યાઙ્ગારવર્ણતા
લેપં ચ દ્વ્યઙ્ગુલં સ્થૂલં કુર્યાદ્વાઽઙગુષ્ઠમાત્રકમ્

કાશ્મરીવટજમ્બ્વાદિપત્રૈર્વેષ્ટનમુત્તમમ્
પલમાત્રં રસો ગ્રાહ્યઃ કર્ષમાત્રં મધુ ક્ષિપેત્
કલ્કચૂર્ણદ્ર વાદ્યાસ્તુ દેયાઃ સ્વરસવદ્ બુધૈઃ

સર્વાતિસારે કુટજપુટપાકઃ
તત્કાલાકૃષ્ટકુટજત્વચં તણ્ડુલવારિણા

પિષ્ટાં ચતુષ્પલમિતો જમ્બૂપલ્લવવેષ્ટિતામ્
સૂત્રેણ બદ્ધાં ગોધૂમપિષ્ટેન પરિવેષ્ટિતામ્

લિપ્તાં ચ ઘનપઙ્કેન ગોમયૈર્વહ્નિના દહેત્
અઙ્ગારવર્ણાં ચ મૃદં દૃષ્ટ્વા વહ્નેઃ સમુદ્ધરેત્

તતો રસં ગૃહીત્વા ચ શીતં ક્ષૌદ્ર યુતં પિબેત્
જયેત્સર્વાનતીસારાન્દુસ્તરાન્સુચિરોત્થિતાન્

તણ્ડુલોદકવિધિઃ
કણ્ડિતં તણ્ડુલપલં જલેઽષ્ટગુણિતે ક્ષિપેત્
ભાવયિત્વા જલં ગ્રાહ્યં દેયં સર્વત્ર કર્મસુ

સર્વાતિસારેઽરલૂપુટપાકઃ
અરલૂત્વક્કૃતશ્ચૈવ પુટપાકોઽગ્નિદીપનઃ
મધુમોચરસાભ્યાં ચ યુક્તઃ સર્વાતિસારનુત્

સર્વાતિસારે ન્યગ્રોધાદિતિત્તિરપુટપાકઃ
ન્યગ્રોધાદેશ્ચ કલ્કેન પૂરયેદ્ગૌરતિત્તિરેઃ
નિરન્ત્રમુદરં સમ્યક્પુટપાકેન તત્પચેત્
તત્કલ્કસ્ય રસઃ ક્ષૌદ્ર યુક્તઃ સર્વાતિસારનુત્

સર્વાતિસારે દાડિમપુટપાકઃ
પુટપાકેન વિપચેત્સુપક્વં દાડિમીજલમ્
તદ્ર સો મધુસંયુક્તઃ સર્વાતીસારનાશનઃ

છર્દ્યાં બીજપૂરાદિપુટપાકઃ
બીજપૂરામ્રજમ્બૂનાં પલ્લવાનિ જટાઃ પૃથક્

વિપચેત્પુટપાકેન ક્ષૌદ્ર યુક્તશ્ચ તદ્ર સઃ
છર્દિં નિવારયેદ્ધોરાં સર્વદોષસમુદ્ભવામ્

રક્તપિત્તાદૌ વાસાપુટપાકઃ
પિષ્ટાનાં વૃષપત્રાણાં પુટપાકરસો હિમઃ
મધુયુક્તો જયેદ્ર ક્તપિત્તકાસજ્વરક્ષયાન્

કાસશ્વાસાદૌ કણ્ટકારીપુટપાકઃ
પચેત્ક્ષુદ્રા ં! સપઞ્ચાઙ્ગાં પુટપાકેન તદ્ર સઃ
પિપ્પલી ચૂર્ણસંયુક્તઃ કાસશ્વાસકફાપહઃ

કાસાદૌ બિભીતકપુટપાકઃ
બિભીતકફલં કિઞ્ચિદ્ ઘૃતેનાભ્યજ્ય લેપયેત્
ગોધૂમપિષ્ટેનાઙ્ગારૈર્વિપચેત્પુટપાકવત્

તતઃ પક્વં સમુદ્ધૃત્ય ત્વચં તસ્ય મુખે ક્ષિપેત્
કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયસ્વરભઙ્ગાઞ્જયેત્તતઃ

આમાતીસારે શુણ્ઠીપુટપાકઃ
ચૂર્ણં કિઞ્ચિદ્ ઘૃતાભ્યક્તં શુણ્ઠ્યા એરણ્ડજૈર્દલૈઃ
વેષ્ટિતં પુટપાકેન વિપચેન્મન્દવહ્નિના

તત ઉદ્ધૃત્ય તચ્ચૂર્ણં ગ્રાહ્ય પ્રાતઃ સિતાસમમ્
યેન યાન્તિ શમં પીડા આમાતીસારસંભવાઃ

આમવાતેઽન્ય શુણ્ઠીપુટપાકઃ
શુણ્ઠીકલ્કં વિનિક્ષિપ્ય રસૈરેરણ્ડમૂલજૈઃ
વિપચેત્પુટપાકેન તદ્ર સઃ ક્ષૌદ્ર સંયુતઃ
આમવાતસમુદ્ભૂતાં પીડાં જયતિ દુસ્તરામ્

અર્શોરોગે સૂરણપુટપાકઃ
સૌરણં કન્દમાદાય પુટપાકેન પાચયેત્
સતૈલલવણસ્તસ્ય રસશ્ચાર્શોવિકારનુત્

હૃચ્છૂલે પુટપાકજમૃગશૃઙ્ગભસ્મ
શરાવસમ્પુટે દગ્ધં શૃઙ્ગં હરિણજં પિબેત્
ગવ્યેન સર્પિષા યુક્તં હૃચ્છૂલં નાશયેદ્ ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે સ્વરસાદિકલ્પના નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
ક્વાથકલ્પના
અથ ક્વાથકલ્પનાનામદ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ક્વાથકલ્પના
પાનીયં ષોડશગુણં ક્ષુણ્ણે દ્ર વ્યપલે ક્ષિપેત્
મૃત્પાત્રે ક્વાથયેદ્ ગ્રાહ્યમષ્ટમાંશાવશેષિતમ્
તજ્જલં પાયયેદ્ધીમાન્કોષ્ણં મૃદ્વગ્નિસાધિતમ્

ક્વાથપર્યાયનામાનિ
શૃતઃ ક્વાથઃ કષાયશ્ચ નિર્યૂહઃ સ નિગદ્યતે

ક્વાથપાનસમયઃ
આહારરસપાકે ચ સઞ્જાતે દ્વિપલોન્મિતમ્
વૃદ્ધવૈદ્યોપદેશેન પિબેત્ક્વાથં સુપાચિતમ્

ક્વાથે સિતામધુનોઃ પ્રક્ષેપપરિમાણમ્
ક્વાથે ક્ષિપેત્સિતામંશૈશ્ચતુર્થાષ્ટમષોડશૈઃ
વાતપિત્તકફાતંકે વિપરીતં મધુ સ્મૃતમ્

ચૂર્ણદ્ર વ્યાણાં પ્રક્ષેપપરિમાણમ્
જીરકં ગુગ્ગુલં ક્ષારં લવણં ચ શિલાજતુ
હિઙ્ગુ ત્રિકટુકં ચૈવ ક્થાથે શાણોન્મિતં ક્ષિપેત્

દ્ર વદ્ર વ્યાણાં પ્રક્ષેપપરિમાણમ્
ક્ષીરં ઘૃતં ગુડં તૈલં મૂત્રં ચાન્યદ્ દ્ર વં તથા
કલ્કં ચૂર્ણાદિકં ક્વાથે નિક્ષિપેત્કર્ષસમ્મિતમ્

પાકસમયે ક્વાથપાત્રપિધાનનિષેધઃ
સપિધાનમુખે પાત્રે જલં દુર્જરતાં વ્રજેત્
તસ્માદાવરણં ત્યક્ત્વા ક્વાથાદીનાં વિનિશ્ચયઃ

સર્વજ્વરે દાહાદૌ ચ ગુડૂચ્યાદિક્વાથઃ
ગુડૂચીધાન્યકારિષ્ટરક્તચન્દનપદ્મકૈઃ
ગુડૂચ્યાદિગણક્વાથઃ સર્વજ્વરહરઃ સ્મૃતઃ
દીપનો દાહહૃલ્લાસતૃષ્ણાચ્છર્દ્યરુચીર્જયેત્

સર્વજ્વરે નાગરાદિપાચનક્વાથઃ
નાગરં દેવકાષ્ઠં ચ ધાન્યકં બૃહતીદ્વયમ્
દદ્યાત્પાચનકં પૂર્વં જ્વરિતાનાં જ્વરાપહમ્

સર્વજ્વરે ક્ષુદ્રા દિક્વાથઃ
ક્ષુદ્રા કિરાતતિક્તં ચ શુણ્ઠી છિન્ના ચ પૌષ્કરમ્
કષાય એષાં શમયેત્પીતશ્ચાષ્ટવિધં જ્વરમ્

વાતજ્વરે ક્વાથઃ
ગુડૂચ્યાદિ ક્વાથઃ
ગુડૂચીપિપ્પલીમૂલનાગરૈઃ પાચનં સ્મૃતમ્
દદ્યાદ્વાતજ્વરે પૂર્ણલિઙ્ગે સપ્તમવાસરે

શાલપર્ણ્યાદિક્વાથઃ
શાલપર્ણી બલા દ્રા ક્ષા ગુડૂચી સારિવા તથા
આસાં ક્વાથં પિબેત્કોષ્ણં તીવ્રવાતજ્વરચ્છિદમ્

કાશ્મર્યાદિક્વાથઃ
કાશ્મરીસારિવાદ્રા ક્ષાત્રાયમાણાઽમૃતાભવઃ
કષાયઃ સગુડઃ પીતોવાતજ્વરવિનાશનઃ

પિત્તજ્વરે ક્વાથાઃ
કટ્ફલાદિપાચનક્વાથઃ
કટ્ફલેન્દ્ર યવાપાઠાતિક્તામુસ્તૈઃ શૃતં જલમ્
પાચનં દશમેઽહ્નિ સ્યાત્તીવ્રે પિત્તજ્વરે નૃણામ્

પર્પટાદિક્વાથઃ
પર્પટો વાસકસ્તિક્તા કૈરાતો ધન્વયાસકઃ

પ્રિયઙ્ગુશ્ચ કૃતઃ ક્વાથ એષાં શર્કરયા યુતઃ
પિપાસાદાહપિત્તાસ્રયુતં પિત્તજ્વરં જયેત્

દ્રા ક્ષાદિક્વાથઃ
દ્રા ક્ષા હરીતકી મુસ્તં કટુકી કૃતમાલકઃ
પર્પટશ્ચ કૃતઃ ક્વાથ એષાં પિત્તજ્વરાપહઃ
તૃણ્મૂર્ચ્છાદાહપિત્તાસૃક્શમનો ભેદનઃ સ્મૃતઃ

પર્પટક્વાથપ્રશંસૌ તત્ર વિશેષશ્ચ
એકઃ પર્પટકઃ શ્રેષ્ઠઃ પિત્તજ્વરવિનાશનઃ
કિં પુનર્યદિ યુજ્યેત ચન્દનોશીરબાલકૈઃ

અથ કફજ્વરે ક્વાથાઃ
તત્ર બીજપૂરકાદિપાચનક્વાથઃ
બીજપૂરશિફાપથ્યાનાગરગ્રન્થિકૈઃ શૃતમ્
સક્ષારં પાચનં શ્લેષ્મજ્વરે દ્વાદશવાસરે

ભૂનિમ્બાદિક્વાથઃ
ભૂનિમ્બનિમ્બપિપ્પલ્યઃ શટી શુણ્ઠી શતાવરી
ગુડૂચી બૃહતી ચેતિ ક્વાથો હન્યાત્કફજ્વરમ્

પટોલાદિક્વાથઃ
પટોલત્રિફલાતિક્તાશટીવાસાઽમૃતાભવઃ
ક્વાથો મધુયુતઃ પીતો હન્યાત્કફકૃતં જ્વરમ્

અથ દ્વન્દ્વજજ્વરે ક્વાથાઃ
તત્ર વાતપિત્તજ્વરે પઞ્ચભદ્ર ક્વાથઃ
પર્પટાબ્દામૃતાવિશ્વકૈરાતૈઃ સાધિતં જલમ્
પઞ્ચભદ્ર મિદં જ્ઞેયં વાતપિત્તજ્વરાપહમ્

કફવાતજ્વરાદૌ લઘુક્ષુદ્રા દિક્વાથઃ
ક્ષુદ્રા શુણ્ઠીગુડૂચીનાં કષાયઃ પૌષ્કરસ્ય ચ

કફવાતાધિકે પેયો જ્વરે વાઽપિ ત્રિદોષજે
કાસશ્વાસારુચિકરે પાર્શ્વશૂલવિધાયિનિ

વાતકફજ્વરે આરગ્વધાદિક્વાથઃ
આરગ્વધકણામૂલમુસ્તાતિક્તાભયાકૃતઃ
ક્વાથઃ શમયતિ ક્ષિપ્રં જ્વરં વાતકફોદ્ભવમ્
આમશૂલપ્રશમનો ભેદી દીપનપાચનઃ

પિત્તશ્લેષ્મજ્વરેઽમૃતાદ્યષ્ટકક્વાથઃ
અમૃતારિષ્ટકટુકામુસ્તેન્દ્ર યવનાગરૈઃ
પટોલચન્દનાભ્યાં ચ પિપ્પલીચૂર્ણયુક્શૃતમ્

અમૃતાષ્ટકમેતચ્ચ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાપહમ્
છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસદાહતૃષ્ણાવિનાશનમ્

પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાદૌ પટોલાદિક્વાથઃ
પટોલં ચન્દનં મૂર્વાતિક્તાપાઠાઽમૃતાગણઃ
પિત્તશ્લેષ્મજ્વરચ્છર્દિદાહકણ્ડૂવિષાપહઃ

સર્વજ્વરે કણ્ટકાર્યાદિક્વાથઃ
કણ્ટકારીદ્વયં શુણ્ઠી ધાન્યકં સુરદારુ ચ
એભિઃ શૃતં પાચનં સ્યાત્સર્વજ્વરવિનાશનમ્

અથ સન્નિપાતજ્વરે ક્વાથાઃ
તત્ર દશમૂલક્વાથઃ
શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ

વિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકકાશ્મરીપાટલાયુતૈઃ
દશમૂલમિતિ ખ્યાતં ક્વથિતં તજ્જલં પિબેત્

પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તં વાતશ્લેષ્મજ્વરાપહમ્
સન્નિપાતજ્વરહરં સૂતિકાદોષનાશનમ્

હૃત્કણ્ઠગ્રહપાર્શ્વાર્ત્તિતન્દ્રા મસ્તકશૂલહૃત્

અભયાદિક્વાથઃ
અભયામુસ્તધાન્યાકરક્તચન્દનપદ્મકૈઃ
વાસકેન્દ્ર યવોશીરગુડૂચીકૃતમાલકૈઃ

પાઠાનાગરતિક્તાભિઃ પિપ્પલીચૂર્ણયુક્શૃતમ્
પિબેત્ત્રિદોષજ્વરજિત્પિપાસાકાસદાહનુત્

પ્રલાપશ્વાસતન્દ્રા ઘ્નં દીપનં પાચનં પરમ્
વિણ્મૂત્રાનિલવિષ્ટમ્ભવમિશોષારુચિચ્છિદમ્

પિપ્પલ્યાદિક્વાથઃ
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ
વચાસાતિવિષાઽજાજીપાઠાવત્સકરેણુકૈઃ

કિરાતતિક્તકં મૂર્વા સર્ષપા મરિચાનિ ચ
કટુકં પુષ્કરં ભાર્ઙ્ગી વિડઙ્ગં કર્કટાહ્વયમ્

અર્કમૂલં બૃહત્સિંહી શ્રેયસી સદુરાલભા
દીપ્યકં ચાજમોદા ચ શુકનાસાદિહિઙ્ગુભિઃ

એતાનિ સમભાગાનિ ગણોઽષ્ટાવિંશકો મતઃ
કષાયમુપભુઞ્જીત વાતશ્લેષ્મજ્વરાપહમ્

હન્તિ વાતં તથા શીતં સ્વેદજં પ્રબલં કફમ્
પ્રલાપં ચાતિનિદ્રા ં! ચ રોમહર્ષારુચી તથા

મહાવાતેઽપતન્ત્રે ચ સર્વગાત્રે ચ શૂન્યતામ્
અયં સર્વજ્વરાન્હન્તિ સન્નિપાતાંસ્ત્રયોદશ

અષ્ટાદશાઙ્ગક્વાથઃ
કિરાતકટુકીમુસ્તાધાન્યેન્દ્ર યવનાગરૈઃ
દશમૂલમહાદારુગજપિપ્પલિકાયુતૈઃ

કૃતઃ કષાયઃ પાર્શ્વાર્ત્તિસન્નિપાતજ્વરં જયેત્
કાસશ્વાસવમીહિક્કાતન્દ્રા હૃદ્ગ્રહનાશનઃ

કટ્ફલાદિક્વાથઃ
કટ્ફલામ્બુદભાર્ઙ્ગીભિર્ધાન્યરોહિષપર્પટૈઃ
વચા હરીતકીશૃઙ્ગીદેવદારુમહૌષધૈઃ
હિક્કાકાસં જ્વરં હન્તિ શ્વાસશ્લેષ્મગલગ્રહાન્

જીર્ણજ્વરે ગુડૂચીક્વાથઃ પિત્તજ્વરે પર્પટક્વાથશ્ચ
ક્વાથો જીર્ણજ્વરં હન્તિ ગુડૂચ્યાઃ પિપ્પલીયુતઃ

તથા પર્પટજઃ ક્વાથઃ પિત્તજ્વરહરઃ પરઃ
કિં પુનર્યદિ યુજ્યેત ચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ

જીર્ણજ્વરે નિદિગ્ધિકાદિક્વાથઃ
નિદિગ્ધિકાઽમૃતાશુણ્ઠીકષાયં પાયયેદ્ભિષક્
પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તં શ્વાસકાસાર્દિતાપહમ્
પીનસારુચિવૈસ્વર્યશૂલાજીર્ણજ્વરચ્છિદમ્

પ્રસૂતિદોષે દેવદાર્વાદિક્વાથઃ
દેવદારુ વચા કુષ્ઠં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્

કટ્ફલંમુસ્તભૂનિમ્બતિક્તધાન્યા હરીતકી
ગજકૃષ્ણા ચ દુઃસ્પર્શા ગોક્ષુરુર્ધન્વયાસકમ્

બૃહત્યતિવિષા છિન્ના કર્કટં કૃષ્ણજીરકમ્
ક્વાથમષ્ટાવશેષં તુ પ્રસૂતાં પાયયેત્સ્ત્રિયમ્
શૂલકાસજ્વરશ્વાસમૂર્ચ્છાકમ્પશિરોર્ત્તિજિત્

અથ વિષમજ્વરે ક્વાથાઃ
તત્ર શીતપૂર્વવિષમજ્વરે બૃહત્ક્ષુદ્રા દિક્વાથઃ
ક્ષુદ્રા ધાન્યકશુણ્ઠીભિર્ગુડૂચીમુસ્તપદ્મકૈઃ
રક્તચન્દનભૂનિમ્બપટોલવૃષપૌષ્કરૈઃ

કટુકેન્દ્રા યવારિષ્ટભાર્ઙ્ગીપર્પટકૈઃ સમૈઃ
ક્વાથં પ્રાતર્નિષેવેત સર્વશીતજ્વરચ્છિદમ્

વિષમજ્વરે મુસ્તાદિક્વાથઃ
મુસ્તાક્ષુદ્રા મૃતાશુણ્ઠીધાત્રીક્વાથઃ સમાક્ષિકઃ
પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તો વિષમજ્વરનાશનઃ

સન્તતાદિજ્વરે પટોલાદિક્વાથઃ
પટોલેન્દ્ર યવાદારુત્રિફલામુસ્તગોસ્તનૈઃ
મધુકામૃતવાસાનાં ક્વાથં ક્ષૌદ્ર યુતં પિબેત્

સન્તતે સતતે ચૈવ દ્વિતીયકતૃતીયકે
એકાહિકે વા વિષમે દાહપૂર્વે નવજ્વરે

એકાહિકજ્વરે પટોલાદિક્વાથઃ
પટોલત્રિફલાનિમ્બદ્રા ક્ષાશમ્યાકવાસકૈઃ
ક્વાથઃ સિતામધુયુતો જયેદૈકાહિકં જ્વરમ્

તૃતીયકજ્વરે ગુડૂચ્યાદિક્વાથઃ
ગુડૂચીધાન્યમુસ્તાભિશ્ચન્દનોશીરનાગરૈઃ

કૃતં ક્વાથં પિબેત્ક્ષૌદ્ર સિતાયુક્તં જ્વરાતુરઃ
તૃતીયજ્વરનાશાય તૃષ્ણાદાહનિવારણમ્

ચાતુર્થિકજ્વરે દેવદાર્વાદિક્વાથઃ
દેવદારુશિવાવાસાશાલિપર્ણીમહૌષધૈઃ
ચાતુર્થિકજ્વરે શ્વાસે કાસે મન્દાનલે તથા
ધાત્રીયુતં શૃતં શીતં દદ્યાન્મધુસિતાયુતમ્

જ્વરાતીસારે ગુડૂચ્યાદિક્વાથઃ
ગુડૂચીધાન્યકોશીરશુણ્ઠીબાલકપર્પટૈઃ
બિલ્વપ્રતિવિષાપાઠારક્તચન્દનવત્સકૈઃ

કિરાતમુસ્તેન્દ્ર યવઃ ક્વથિતં શિશિરં પિબેત્
સક્ષૌદ્રં રક્તપિત્તઘ્નં જ્વરાતીસારનાશનમ્

નાગરાદિક્વાથઃ
નાગરં કુટજો મુસ્તં ભૂનિમ્બાતિવિષાઽમૃતાઃ
એભિઃ કૃતં પિબેત્ક્વાથં જ્વરાતીસારનાશનમ્

આમશૂલે ધાન્યપઞ્ચકક્વાથઃ
ધાન્યબાલક બિલ્વાબ્દનાગરૈઃ સાધિતં જલમ્
આમશૂલહરં ગ્રાહિ દીપનં પાચનં પરમ્

આમવાતે ધાન્યનાગરજક્વાથઃ
ધાન્યનાગરજઃ ક્વાથઃ પાચનો દીપનસ્તથા
એરણ્ડમૂલયુક્તશ્ચ જયેદામાનિલવ્યથામ્

સામરક્તાતીસારે વત્સકાદિક્વાથઃ
વત્સકાતિવિષાબિલ્વમુસ્તબાલકજઃ શૃતઃ
અતીસારં જયેત્સામં ચિરજં રક્તશૂલજિત્

સર્વાતીસારે કુટજાષ્ટકક્વાથઃ
કુટજાતિવિષાપાઠાધાતકીલોધ્રમુસ્તકૈઃ
હ્રીબેરદાડિમયુતૈઃ કૃતઃ ક્વાથઃ સમાક્ષિકઃ

પેયો મોચરસેનૈવ કુટજાષ્ટકસંજ્ઞકઃ
અતીસારાઞ્જયેદ્દાહરક્તશૂલામદુસ્તરાન્

ચિરજાતીસારે હ્રીબેરાદિક્વાથઃ
હ્રીબેરધાતકીલોધ્રપાઠાલજ્જાલુવત્સકૈઃ
ધાન્યકાતિવિષામુસ્તાગુડૂચીબિલ્વનાગરૈઃ

કૃતઃ કષાયઃ શમયેદતીસારં ચિરોત્થિતમ્
અરોચકામશૂલાસ્રજ્વરઘ્નઃ પાચનઃ સ્મૃતઃ

બાલાતિસારે ધાતક્યાદિક્વાથઃ
ધાતકી બિલ્વરોધ્રાણિ બાલકં ગજપિપ્પલી
એભિઃ કૃતં શૃતં શીતં શિશુભ્યઃ ક્ષૌદ્ર સંયુતમ્
પ્રદદ્યાદવલેહં વા સર્વાતીસારશાન્તયે

વાતજગ્રહણ્યાં શાલિપર્ણ્યાદિક્વાથઃ
શાલિપર્ણીબલાબિલ્વધાન્યશુણ્ઠીકૃતઃ શૃતઃ
આધ્માનશૂલસહિતાં વાતજાં ગ્રહણીં જયેત્

સામગ્રહણ્યાં ચાતુર્ભદ્ર કક્વાથઃ
ગુડૂચ્યતિવિષાશુણ્ઠીમુસ્તૈઃ ક્વાથઃ કૃતો જયેત્
આમાનુષક્તાં ગ્રહણીં ગ્રાહી પાચનદીપનઃ

સર્વાતિસારેષ્વિન્દ્ર યવાદિક્વાથઃ
યવધાન્યપટોલાનાં ક્વાથઃ સક્ષૌદ્ર શર્કરઃ
યોજ્યઃ સર્વાતિસારેષુ બિલ્વામ્રાસ્થિભવસ્તથા

કૃમિરોગે ત્રિફલાદિક્વાથઃ
ત્રિફલા દેવદારુશ્ચ મુસ્તા મૂષકપર્ણિકા
શિગ્રુરેતૈઃ કૃતઃ ક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતઃ

વિડઙ્ગચૂર્ણયુક્તશ્ચ કૃમિઘ્નઃકૃમિરોગહા

કામલાદૌ ફલત્રિકાદિક્વાથઃ
ફલત્રિકામૃતાતિક્તાનિમ્બકૈરાતવાસકૈઃ
જયેન્મધુયુતઃ ક્વાથઃ કામલાં પાણ્ડુતાં તથા

પાણ્ડુશોથાદૌ પુનર્નવાદિક્વાથઃ
પુનર્નવાઽભયાનિમ્બદાર્વીતિક્તાપટોલકૈઃ

ગુડૂચીનાગરયુતૈઃ ક્વાથો ગોમૂત્રસંયુતઃ
પાણ્ડુકાસોદરશ્વાસશૂલસર્વાઙ્ગશોથહા

રક્તપિત્તાદૌ વાસાદિક્વાથઃ
વાસાદ્રા ક્ષાઽભયાક્વાથઃ પીતઃ સક્ષૌદ્ર શર્કરઃ
નિહન્તિ રક્તપિત્તાર્ત્તિશ્વાસકાસાન્સુદારુણાન્

રક્તપિત્તાદૌ વાસકક્વાથઃ
રક્તપિત્તક્ષયં કાસં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરં તથા
કેવલો વાસકક્વાથઃ પીતઃ ક્ષૌદ્રે ણ નાશયેત્

કાસે ક્વાથદ્વયમ્
વાસાક્ષુદ્રા ઽમૃતાક્વાથઃ ક્ષૌદ્રે ણ જ્વરકાસહા
કાસઘ્નઃપિપ્પલીચૂર્ણયુક્તઃ ક્ષુદ્રા શૃતસ્તથા

શ્વાસકાસયોઃ ક્ષુદ્રા દિક્વાથઃ
ક્ષુદ્રા કુલત્થવાસાભિર્નાગરેણ ચ સાધિતઃ
ક્વાથઃ પુષ્કરચૂર્ણાઢ્ય શ્વાસકાસૌ નિવારયેત્

રેણુકાદિક્વાથઃ
રેણુકાપિપ્પલીક્વાથો હિઙ્ગુકલ્કેન સંયુતઃ
પાનાદેવ હિ પઞ્ચાપિ હિક્કાં નાશયતિ ક્ષણાત્

છર્દ્યાં ક્વાથત્રયમ્
બિલ્વત્વચોગુડૂચ્યા વા ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રે ણ સંયુતઃ
જયેત્ત્રિદોષજાં છર્દિં પર્પટઃ પિત્તજાં તથા

ગૃધ્રસ્યાં ક્વાથદ્વયમ્
હિઙ્ગુપુષ્કરચૂર્ણાઢ્યં દશમૂલશૃતં જયેત્
ગૃધ્રસીં કેવલઃ ક્વાથઃ શેફાલીપત્રજસ્તથા

સપ્તધાતુગતવાતે રાસ્નાપઞ્ચકક્વાથઃ
રાસ્નાઽમૃતામહાદારુનાગરૈરણ્ડજૈઃ શૃતમ્
સપ્તધાતુગતે વાતે સામે સર્વાઙ્ગજે પિબેત્

જઙ્ઘાવાતાદૌ રાસ્નાસપ્તકક્વાથઃ
રાસ્નાગોક્ષુરકૈરણ્ડદેવદારુપુનર્નવા
ગુડૂચ્યારગ્વધશ્ચૈવ ક્વાથમેષાં વિપાચયેત્

શુણ્ઠીચૂર્ણેન સંયુક્તં પિબેજ્જઙ્ઘાકટીગ્રહે
પાર્શ્વપૃષ્ઠોરુપીડાયામામવાતે સુદુસ્તરે

સર્વવાતરોગે મહારાસ્નાદિક્વાથઃ
રાસ્ના દ્વિગુણભાગા સ્યાદેકભાગાસ્તતઃ પરે
ધન્વયાસબલૈરણ્ડદેવદારુશટીવચાઃ

વાસકો નાગરં પથ્યા ચવ્યા મુસ્તા પુનર્નવા
ગુડૂચી વૃદ્ધદારુશ્ચ શતપુષ્પા ચ ગોક્ષુરઃ

અશ્વગન્ધા પ્રતિવિષા કૃતમાલઃ શતાવરી
કૃષ્ણા સહચરશ્ચૈવ ધાન્યકં બૃહતીદ્વયમ્

એભિઃ કૃતં પિબેત્ક્વાથં શુણ્ઠીચૂર્ણેન સંયુતમ્
કૃષ્ણાચૂર્ણેન વા યોગરાજગુગ્ગુલુનાઽથવા

અજમોદાદિના વાઽપિ તૈલેનૈરણ્ડજેન વા
સર્વાઙ્ગકમ્પે કુબ્જત્વે પક્ષાઘાતેઽવબાહુકે

ગૃધ્રસ્યામામવાતે ચ શ્લીપદે ચાપતાનકે
અન્ત્રવૃદ્ધૌ તથાઽધ્માને જઙ્ઘાજાનુગતેઽદિતે

શુક્રામયે મેઢ્રરોગે વન્ધ્યાયોન્યામયેષુ ચ
મહારાસ્નાદિરાખ્યાતો બ્રહ્મણા ગર્ભકારણમ્

સ્તનાદિગતવાતે એરણ્ડસપ્તકક્વાથઃ
એરણ્ડો બીજપૂરશ્ચ ગોક્ષુરો બૃહતીદ્વયમ્
અશ્મભેદસ્તથા બિલ્વ એતન્મૂલૈઃ કૃતઃ શૃતઃ

એરણ્ડતૈલહિઙ્ગ્વાઢ્યઃ સયવક્ષારસૈન્ધવઃ
સ્તનસ્કન્ધકટી મેઢ્રહૃદયોત્થાં વ્યથાં જયેત્

વાતશૂલે નાગરાદીન્દ્ર યવયોઃ ક્વાથૌ
નાગરૈરણ્ડજઃ ક્વાથઃ ક્વાથ ઇન્દ્ર યવસ્ય ચ
હિંગુસૌવર્ચલોપેતો વાતશૂલનિવારણઃ

પિત્તશૂલે ત્રિફલાદિક્વાથઃ
ત્રિફલાઽરગ્વધક્વાથઃ શર્કરાક્ષૌદ્ર સંયુતઃ
રક્તપિત્તહરો દાહપિત્તશૂલનિવારણઃ

કફશૂલે એરણ્ડક્વાથઃ
એરણ્ડમૂલં દ્વિપલં જલેઽષ્ટગુણિતે પચેત્
તત્ક્વાથો યાવશૂકાઢ્યઃ પાર્શ્વહૃત્કફશૂલહા

હૃદ્રો ગાદૌ દશમૂલક્વાથઃ
દશમૂલકૃતઃ ક્વાથઃ સયવક્ષારસૈન્ધવઃ
હૃદ્રો ગગુલ્મશૂલાનિ કાસં શ્વાસં ચ નાશયેત્

મૂત્રકૃચ્છ્રાદૌ હરીતક્યાદિક્વાથઃ
હરીતકીદુરાલમ્ભાકૃતમાલકગોક્ષુરૈઃ
પાષાણભેદસહિતૈઃ ક્વાથો માક્ષિકસંયુતઃ
વિબન્ધે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ સદાહે સરુજે હિતઃ

અશ્મરીરોગાદૌ વીરતર્વાદિગણક્વાથઃ
વીરતરુર્વૃક્ષવન્દા કાશઃ સહચરત્રયમ્
કુશદ્વયં નલો ગુન્દ્રા બકપુષ્પોઽગ્નિમન્થકઃ

મૂર્વા પાષાણભેદશ્ચ સ્યોનાકો ગોક્ષુરસ્તથા
અપામાર્ગશ્ચ કમલં બ્રાહ્મી ચેતિ ગણો વરઃ

વીરતર્વાદિરિત્યુક્તઃ શર્કરાઽશ્મરિકૃચ્છ્રહા
મૂત્રાઘાતં વાયુરોગાન્નાશયેન્નિખિલાનપિ

શર્કરાઽશ્મર્યાદૌ એલાદિક્વાથઃ
એલામધુકગોકણ્ટરેણુકૈરણ્ડવાસકાઃ

કૃષ્ણાઽશ્મભેદસહિતાઃ ક્વાથ એષાં સુસાધિતઃ
શિલાજતુયુતઃ પેયઃ શર્કરાઽશ્મરિકૃચ્છ્રહા

મૂત્રકૃચ્છ્રાદૌ ગોક્ષુરક્વાથઃ
સમૂલગોક્ષુરક્વાથઃ સિતામાક્ષિકસંયુતઃ
નાશયેન્મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ તથા ચોષ્ણસમીરણમ્

અથ પ્રમેહે ક્વાથાઃ
વરાદિઃ વત્સકાદિક્વાથૌ
વરાદાર્વ્યબ્દદારૂણાં ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રે ણ મેહહા
વત્સકત્રિફલાદાર્વીમુસ્તકો બીજકસ્તથા

ફલત્રિકાદિક્વાથઃ
ફલત્રિકાબ્દદાર્વીણાં વિશાલાયાઃ શૃતં પિબેત્
નિશાકલ્કયુતં સર્વપ્રમેહવિનિવૃત્તયે

પ્રદરે દાર્વ્યાદિક્વાથઃ
દાર્વી રસાઞ્જનં મુસ્તં ભલ્લાતઃ શ્રીફલં વૃષઃ
કૈરાતશ્ચ પિબેદેષાં ક્વાથં શીતં સમાક્ષિકમ્
જયેત્સશૂલં પ્રદરં પીતશ્વેતાસિતારુણમ્

યોનિરોગવ્રણાદૌ ન્યગ્રોધાદિક્વાથઃ
ન્યગ્રોધપ્લક્ષકોશામ્રવેતસા બદરી તુણિઃ
મધુયષ્ટી પ્રિયાલશ્ચ લોધ્રદ્વયમુદુમ્બરઃ

પિપ્પલશ્ચ મધૂકશ્ચ તથા પારિસપિપ્પલઃ
શલ્લકી તિન્દુકી જમ્બૂદ્વયમામ્રતરુઃ શિવા

કદમ્બકકુભૌ ચૈવ ભલ્લાતકફલાનિ ચ
ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથં યથાલાભં ચ કારયેત્

અયં ક્વાથો મહાગ્રાહી વ્રણ્યો ભગ્નં ચ સાધયેત્
યોનિદોષહરો દાહમેદોમેહવિષાપહઃ

અથ મેદોદોષે યોગત્રયમ્
બિલ્વોઽગ્નિમન્થઃ સ્યોનાકઃ કાશ્મરી પાટલા તથા
ક્વાથ એષાં જયેન્મેદોદોષં ક્ષૌદ્રે ણ સંયુતઃ

ક્ષૌદ્રે ણ ત્રિફલાક્વાથઃ પીતો મેદોહરઃ સ્મૃતઃ
શીતીભૂતં તથોષ્ણામ્બુ મેદોહૃત્ક્ષૌદ્ર સંયુતમ્

ઉદરરોગે ચવ્યાદિક્વાથઃ
ચવ્યચિત્રકવિશ્વાનાં સાધિતો દેવદારુણા
ક્વાથસ્ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતો ગોમૂત્રેણોદરાઞ્જયેત્

શોથોદરે પુનર્નવાઽદિક્વાથઃ
પુનર્નવાઽમૃતાદારુપથ્યાનાગરસાધિતઃ
ગોમૂત્રગુગ્ગુલુયુતઃ ક્વાથઃ શોથોદરાપહઃ

યકૃત્પ્લીહગુલ્મોદરે પથ્યાઽદિક્વાથઃ
પથ્યારોહિતકક્વાથં યવક્ષારકણાયુતમ્
પિબેત્પ્રાતર્યકૃત્પ્લીહગુલ્મોદરનિવૃત્તયે

શોથે પુનર્નવાદિક્વાથઃ
પુનર્નવા દારુનિશા નિશા શુણ્ઠી હરીતકી

ગુડૂચી ચિત્રકો ભાર્ઙ્ગી દેવદારુ ચ તૈઃ શૃતઃ
પાણિપાદોદરમુખપ્રાપ્તં શોફં નિવારયેત્

વૃષણશોથે ફલત્રિકક્વાથઃ
ફલત્રિકોદ્ભવં ક્વાથં ગોમૂત્રેણૈવ પાયયેત્
વાતશ્લેષ્મકૃતં હન્તિ શોથં વૃષણસમ્ભવમ્

અન્ત્રવૃદ્ધૌ રાસ્નાદિક્વાથઃ
રાસ્નાઽમૃતાબલાયષ્ટીગોકણ્ટૈરણ્ડજઃ શૃતઃ
એરણ્ડતૈલસંયુક્તો વૃદ્ધિમન્ત્રભવાં જયેત્

ગણ્ડામાલાયાં કાઞ્ચનારત્વક્ક્વાથઃ
કાઞ્ચનારત્વચઃ ક્વાથઃ શુણ્ઠીચૂર્ણેન નાશયેત્
ગણ્ડમાલાં તથા ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રે ણ વરુણત્વચઃ

શ્લીપદમેદોરોગયોઃ શાખોટકત્વક્ક્વાથઃ
શાખોટવલ્કલક્વાથં ગોમ્રૂત્રેણ યુતં પિબેત્
શ્લીપદાનાં વિનાશાય મેદોદોષનિવૃત્તયે

અન્તર્વિદ્ર ધૌ ક્વાથદ્વયમ્
પુનર્નવાવરુણયોઃ ક્વાથોઽન્તર્વિદ્ર ધીઞ્જયેત્
તથા શિગ્રુભવઃ ક્વાથો હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુતઃ

અપક્વાન્તર્વિદ્ર ધૌ વરુણાદિગણક્વાથઃ
વરુણાદિગણક્વાથમપક્વે મધ્યવિદ્ર ધૌ
ઊષકાદિરજોયુક્તં પિબેચ્છમનહેતવે

વરુણાદિગણઃ
વરુણો બકપુષ્પશ્ચ બિલ્વાપામાર્ગચિત્રકાઃ
અગ્નિમન્થદ્વયં શિગ્રુદ્વયં ચ બૃહતીદ્વયમ્

સૈરેયકત્રયં મૂર્વા મેષશૃઙ્ગી કિરાતકઃ
અજશૃઙ્ગી ચ બિમ્બી ચ કરઞ્જશ્ચ શતાવરી

વરુણાદિગણક્વાથઃ કફમેદોહરઃ સ્મૃતઃ
હન્તિ ગુલ્મં શિરઃ શૂલન્તથાભ્યન્તરવિદ્ર ધીન્

ભગન્દરે ખદિરાદિક્વાથઃ
ખદિરત્રિફલાક્વાથો મહિષીઘૃતસંયુતઃ
વિડઙ્ગચૂર્ણયુક્તશ્ચ ભગન્દરવિનાશનઃ

ઉપદંશે પટોલાદિક્વાથઃ
પટોલત્રિફલાનિમ્બકિરાતખદિરાસનૈઃ
ક્વાથઃ પીતો જયેત્સર્વાનુપદંશાન્સગુગ્ગુલુઃ

વાતરક્તેઽમૃતાદિક્વાથઃ
અમૃતૈરણ્ડવાસાનાં ક્વાથ એરણ્ડતૈલયુક્
પીતઃ સર્વાઙ્ગસઞ્ચ્રારિવાતરક્તં જયેદ્ ધ્રુવમ્

વાતરક્તે પટોલાદિક્વાથઃ
પટોલં ત્રિફલા તિક્તા ગુડૂચી ચ શતાવરી
એતત્ક્વાથો જયેત્પીતો વાતાસ્રં દાહસંયુતમ્

શ્વેતકુષ્ઠેઽવલ્ગુજચૂર્ણયુગ્ધાત્ર્! યાદિક્વાથઃ
ક્વાથોઽવલ્ગુજચૂર્ણાઢ્યો ધાત્રીખદિરસારયોઃ
જયેત્સુશીલિતો નિત્યં શ્વિત્રં પથ્યાશિનાં નૃણામ્

વાતરક્તકુષ્ઠાદૌ લઘુમઞ્જિષ્ઠાઽદિક્વાથઃ
મઞ્જિષ્ઠા ત્રિફલા તિક્તા વચા દારુનિશાઽમૃતા
નિમ્બશ્ચૈષાં કૃતઃ ક્વાથો વાતરક્તવિનાશનઃ
પામાકપાલિકાકુષ્ઠરક્તમણ્ડલજિન્મતઃ

સર્વકુષ્ઠે બૃહન્મઞ્જિષ્ઠાદિક્વાથઃ
મઞ્જિષ્ઠામુસ્તકુટજગુડૂચીકુષ્ઠનાગરૈઃ
ભાર્ઙ્ગીક્ષુદ્રા વચાનિમ્બનિશાદ્વયફલત્રિકૈઃ

પટોલકટુકીમૂર્વાવિડઙ્ગાસનચિત્રકૈઃ
શતાવરીત્રાયમાણાકૃષ્ણેન્દ્ર યવવાસકૈઃ

ભૃઙ્ગરાજમહાદારુપાઠાખદિરચન્દનૈઃ
ત્રિવૃદ્વરુણકૈરાતવાકુચીકૃતમાલકૈઃ

શાખોટકમહાનિમ્બકરઞ્જાતિવિષાજલૈઃ
ઇન્દ્ર વારુણિકાનન્તાસારિવાપર્પટૈઃ સમૈઃ

એમિઃ કૃતં પિબેત્ક્વાથં કણાગુગ્ગુલુસંયુતમ્
અષ્ટાદશસુ કુષ્ઠેષુ વાતરક્તાર્દિતે તથા

ઉપદંશે શ્લીપદે ચ પ્રસુપ્તૌ પક્ષઘાતકે
મેદોદોષે નેત્રરોગે મઞ્જિષ્ઠાદિઃ પ્રશસ્યતે

શિરોરોગે નેત્રરોગાદૌ ચ પથ્યાદિષડઙ્ગક્વાથઃ
પથ્યાઽક્ષધાત્રીભૂનિમ્બનિશાનિમ્બામૃતાયુતૈઃ

કૃતઃ ક્વાથઃ ષડઙ્ગોઽય સગુડઃ શીર્ષશૂલહૃત્
ભ્રૂશઙ્ખકર્ણશૂલાનિ તથાઽધશિરસો રુજમ્

સૂર્યાવર્ત્તં શઙ્ખકં ચ દન્તપાતં ચ તદ્રુજમ્
નક્તાન્ધ્યં પટલં શુક્રં ચક્ષુઃપીડાં વ્યપોહતિ

નેત્રરોગે વાસાદિક્વાથઃ
વાસાવિશ્વામૃતાદાર્વીરક્તચન્દનચિત્રકૈઃ
ભૂનિમ્બનિમ્બકટુકાપટોલત્રિફલાઽમ્બુદૈઃ

યવકાલિઙ્ગકુટજૈઃ ક્વાથઃ સર્વાક્ષિરોગહા
વૈસ્વર્યં પીનસં શ્વાસં નાશયેદુરસઃ ક્ષતમ્

નેત્રરોગેઽમૃતાદિક્વાથઃ
અમૃતાત્રિફલાક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતઃ
સક્ષૌદ્ર ઃ! શીલિતો નિત્યં સર્વનેત્રવ્યથાં જયેત્

વ્રણક્ષાલનાદૌ પઞ્ચવલ્કલક્વાથઃ
અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષવટવેતસજં શૃતમ્
વ્રણશોથોપદંશાનાં નાશનં ક્ષાલનાત્સ્મૃતમ્

અથ પ્રમથ્યાઽદિકષાયભેદાનાહ
તત્ર પ્રમથ્યાપરિભાષા
પ્રમથ્યા પ્રોચ્યતે દ્ર વ્યપલાત્કલ્કીકૃતાચ્છૃતાત્
તોયેઽષ્ટગુણિતે યસ્યાઃ પાનમાહુઃ પલદ્વયમ્

રક્તાતિસારે મુસ્તકાદિપ્રમથ્યા
મુસ્તકેન્દ્ર યવૈઃ સિદ્ધા પ્રમથ્યા દ્વિપલોન્મિતા
સુશીતા મધુસંયુક્તા રક્તાતીસારનાશિની

યવાગૂપરિભાષા
સાધ્યં ચતુષ્પલં દ્ર વ્યં ચતુઃષષ્ટિપલે જલે
તત્ક્વાથેનાર્ધશિષ્ટેન યવાગૂં સાધયેદ્ઘનામ્

ગ્રહણ્યામામ્રાદિયવાગૂઃ
આમ્રામ્રાતકજમ્બૂત્વક્કષાયે વિપચેદ્ બુધઃ
યવાગૂં શાલિભિર્યુક્તાં તાં ભુક્ત્વા ગ્રહણીં જયેત્

યૂષપરિભાષા
કલ્કદ્ર વ્યપલં શુણ્ઠી પિપ્પલી ચાર્ધકાર્ષિકી
વારિપ્રસ્થેન વિપચેત્સ દ્ર વો યૂષ ઉચ્યતે

સન્નિપાતાદૌ સપ્તમુષ્ટિકયૂષઃ
કુલત્થયવકોલૈશ્ચ મુદ્ગૈર્મૂલકગ્રન્થિકૈઃ
શુણ્ઠીધાન્યાકયુક્તૈશ્ચ યૂષઃ શ્લેષ્માનિલાપહઃ

સપ્તમુષ્ટિક ઇત્યેષ સન્નિપાતજ્વરં જયેત્
આમવાતહરઃ કણ્ઠહૃદ્વક્ત્રાણાં વિશોધનઃ

પાનાદિકલ્પના
ક્ષુણ્ણં દ્ર વ્યપલં સાધ્યં ચતુઃષષ્ટિપલે જલે
અર્દ્ધશિષ્ટં ચ તદ્દેયં પાને ભક્તાદિસંવિધૌ

પિપાસાજ્વરઘ્નષડઙ્ગપાનમ્
ઉશીરપર્પટોદીચ્યમુસ્તનાગરચન્દનૈઃ
જલં શૃતં હિમં પેયં પિપાસાજ્વરનાશનમ્

ઉષ્ણોદકવિધિઃ
અષ્ટમેનાંશશેષેણ ચતુર્થેનાર્ધકેન વા
અથવા ક્વથનેનૈવ સિદ્ધમુષ્ણોદકં વદેત્

ઉષ્ણોદકસમયઃ
શ્લેષ્મામવાતમેદોઘ્નં બસ્તિશોધનદીપનમ્
કાસશ્વાસજ્વરહરં પીતમુષ્ણોદકં નિશિ

ક્ષીરપાકવિધિઃ
ક્ષીરમષ્ટગુણં દ્ર વ્યાત્ક્ષીરાન્નીરં ચતુર્ગુણમ્
ક્ષીરાવશેષં તત્પીતં શૂલમામોદ્ભવં જયેત્

પઞ્ચમૂલીશૃતપયઃ
સિર્વજ્વરાણાં જીર્ણાનાં ક્ષીરં ભૈષજ્યમુત્તમમ્
શ્વાસાત્કાસાચ્છિરઃ શૂલાત્પાર્શ્વશૂલાત્સપીનસાત્
મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા પઞ્ચમૂલીશૃતં પયઃ

ત્રિકણ્ટકાદિશૃતપયઃ
ત્રિકણ્ટકબલાવ્યાઘ્રીગુડનાગરસાધિતમ્
વર્ચોમૂત્રવિબન્ધઘ્નં કફજ્વરહરં પયઃ

અન્નપ્રક્રિયા તત્ર યવાગૂકૃશરાસાધનવિધિઃ
અથાન્નપ્રક્રિયાઽત્રૈવ પ્રોચ્યતે નાતિવિસ્તરા
યવાગૂઃ ષડ્ગુણજલે સિદ્ધા સ્યાત્કૃશરા ઘના

તણ્ડુલૈર્મુદ્ગમાષૈશ્ચ તિલૈર્વા સાધિતા હિતા
યવાગૂર્ગ્રાહિણીબલ્યા તર્પણી વાતનાશિની

વિલેપીસાધનવિધિઃ
વિલેપી ઘનસિક્થા સ્યાત્સિદ્ધા નીરે ચતુર્ગુણે
બૃંહણી તર્પણી હૃદ્યા મધુરા પિત્તનાશિની

પેયાયૂષસાધનવિધિઃ
દ્ર વાધિકા સ્વલ્પસિક્થા ચતુર્દશગુણે જલે
સિદ્ધા પેયા બુધૈર્જ્ઞેયા યૂષઃ કિઞ્ચિદ્ ઘનઃ સ્મૃતઃ

પેયાયૂષયોર્ગુણાઃ
પેયા લઘુતરાજ્ઞેયા ગ્રાહિણી ધાતુપુષ્ટિદા
યૂષો બલ્યસ્તતઃ કણ્ઠ્યો લઘુપાકઃ કફાપહઃ

ભક્તસાધનવિધિઃ
જલે ચતુર્દશગુણે તણ્ડુલાનાં ચતુષ્પલમ્
વિપચેત્સ્રાવયેન્મણ્ડં સ ભક્તો મધુરો લઘુઃ

મણ્ડસાધનવિધિઃ
નીરે ચતુર્દશગુણે સિદ્ધો મણ્ડસ્ત્વસિક્થકઃ
શુણ્ઠીસૈન્ધવસંયુક્તઃ પાચનો દીપનઃ પરઃ

અષ્ટગુણમણ્ડઃ
ધાન્યત્રિકટુસિન્ધૂત્થમુદ્ગતણ્ડુલયોજિતઃ
ભૃષ્ટશ્ચ હિઙ્ગુતૈલાભ્યાં સ મણ્ડોઽષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ

દીપનઃ પ્રાણદો બસ્તિશોધનો રક્તવર્ધનઃ
જ્વરજિત્સર્વદોષઘ્નો મણ્ડોઽષ્ટગુણ ઉચ્યતે

વાટ્યમણ્ડઃ
સુકણ્ડિતૈસ્તથા ભૃષ્ટૈર્વાટ્યમણ્ડો યવૈર્ભવેત્
કફપિત્તહરઃ કણ્ઠ્યો રક્તપિત્તપ્રસાદનઃ

લાજમણ્ડઃ
લાજૈર્વા તણ્ડુલૈભૃષ્ટૈર્લાજમણ્ડઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ
શ્લેષ્મપિત્તહરો ગ્રાહી પિપાસાજ્વરજિન્મતઃ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે ક્વાથકલ્પના નામદ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ફાણ્ટાદિકલ્પના
અથ ફાણ્ટાદિકલ્પના નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
ફાણ્ટકલ્પના
ક્ષુણ્ણે દ્ર વ્યપલે સમ્યગ્જલમુષ્ણં વિનિક્ષિપેત્
મૃત્પાત્રે કુડવોન્માનં તતસ્તુ સ્રાવયેત્પટાત્

સ સ્યાચ્ચૂર્ણદ્ર વઃ ફાણ્ટસ્તન્માનં દ્વિપલોન્મિતમ્
સિતામધુગુડાદીંશ્ચ ક્વાથવત્તત્ર નિક્ષિપેત્

વાતપિત્તજ્વરાદૌ બૃહન્મધૂકપુષ્પાદિફાણ્ટઃ
મધૂકપુષ્પં મધુકં ચન્દનં સપરૂષકમ્
મૃણાલં કમલં લોધ્રં ગમ્ભારીં નાગકેશરમ્

ત્રિફલાં સારિવાં દ્રા ક્ષાં લાજાન્કોષ્ણજલે ક્ષિપેત્
સિતામધુયુતઃ પેયઃ ફાણ્ટો વાઽસૌ હિમોઽથવા

વાતપિત્તજ્વરં દાહં તૃષ્ણામૂર્ચ્છાઽરતિભ્રમાન્
રક્તપિત્તં મદં હન્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જ્વરાદાવામ્રાદિફાણ્ટઃ
આમ્રજમ્બૂકિસલયૈર્વટશુઙ્ગપ્રરોહકૈઃ
ઉશીરેણ કૃતઃ ફાણ્ટઃ સક્ષૌદ્રો જ્વરનાશનઃ
પિપાસાચ્છર્દ્યતીસારાન્મૂર્ચ્છાં જયતિ દુસ્તરામ્

દાહપિત્તાદૌ લઘુમધૂકપુષ્પાદિફાણ્ટઃ
મધૂકપુષ્પગમ્ભારીચન્દનોશીરધાન્યકૈઃ

દ્રા ક્ષયા ચ કૃતઃ ફાણ્ટઃ શીતઃ શર્કરયા યુતઃ
તૃષ્ણાપિત્તહરઃ પ્રોક્તો દાહમૂર્ચ્છાભ્રમાઞ્જયેત્

મન્થવિધિઃ
મન્થોઽપિ ફાણ્ટભેદઃ સ્યાત્તેન ચાત્રૈવ કથ્યતે
જલે ચતુષ્પલે શીતે ક્ષુણ્ણં દ્ર વ્યપલં ક્ષિપેત્
મૃત્પાત્રે મન્થયેત્સમ્યક્તસ્માચ્ચ દ્વિપલં પિબેત્

મદાત્યયાદૌ ખર્જૂરાદિમન્થઃ
ખર્જૂરદાડિમીદ્રા ક્ષાતિન્તિડીકામ્લિકામલૈઃ
સપરૂષૈઃ કૃતો મન્થઃ સર્વમદ્યવિકારનુત્

છર્દ્યાં મસૂરાદિમન્થઃ
ક્ષૌદ્ર યુક્તા મસૂરાણાં સક્તવો દાડિમામ્ભસા
મથિતા વારયન્ત્યાશુ છર્દિં દોષત્રયોદ્ભવામ્

તૃષ્ણાદાહાદૌ યવસક્તુમન્થઃ
પ્લાવિતૈઃ શીતનીરેણ સઘૃતૈર્યવસક્તુભિઃ
નાતિસાન્દ્ર દ્ર વો મન્થસ્તૃષ્ણાદાહાસ્રપિત્તહા

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે ફાણ્ટાદિકલ્પના નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
હિમકલ્પના
અથ હિમકલ્પના નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
હિમકલ્પના
ક્ષુણ્ણં દ્ર વ્યપલં સમ્યક્ષડ્ભિર્નીરપલૈઃ પ્લુતમ્
નિશોષિતં હિમઃ સ સ્યાત્તથા શીતકષાયકઃ
તન્માનં ફાણ્ટવજ્જ્ઞેયં સર્વત્રૈવૈષ નિશ્ચયઃ

રક્તપિત્તે આમ્રાદિહિમઃ
આમ્રં જમ્બૂં ચ કકુભં ચૂર્ણીકૃત્ય જલે ક્ષિપેત્
હિમં તસ્ય પિબેત્પ્રાતઃ સક્ષૌદ્રં રક્તપિત્તજિત્

તૃષ્ણાદૌ મરીચ્યાદિહિમઃ
મરિચં મધુયષ્ટી ચ કાકોદુમ્બરપલ્લવાઃ
નીલોત્પલં હિમસ્તજ્જસ્તૃષ્ણાચ્છર્દિનિવારણઃ

વાતપિત્તજ્વરાદૌ નીલોત્પલાદિહિમઃ
નીલોત્પલં બલા દ્રા ક્ષા મધૂકં મધુકં તથા
ઉશીરં પદ્મકં ચૈવ કાશ્મરી ચ પરૂષકમ્

એષ શીતકષાયશ્ચ વાતપિત્તજ્વરાઞ્જયેત્
સપ્રલાપભ્રમચ્છર્દિમોહતૃષ્ણાનિવારણઃ

જીર્ણજ્વરે ગુડૂચીહિમો રક્તપિત્તે વાસાહિમશ્ચ
અમૃતાયા હિમઃ પેયો જીર્ણજ્વરહરઃ સ્મૃતઃ
વાસાયાશ્ચ હિમઃ કાસં રક્તપિત્તજ્વરાઞ્જયેત્

અન્તર્દાહાદૌ ધાન્યાકહિમઃ
પ્રાતઃ સશર્કરઃ પેયો હિમો ધાન્યાકસમ્ભવઃ
અન્તર્દાહં તથા તૃષ્ણાં જયેત્સ્રોતોવિશોધનઃ

રક્તપિત્તાદૌ ધાન્યકાદિહિમઃ
ધાન્યાકધાત્રીવાસાનાં દ્રા ક્ષાપર્પટયોર્હિમઃ
રક્તપિત્તં જ્વરં દાહં તૃષ્ણાં શોષં ચ નાશયેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે હિમકલ્પના નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
કલ્કકલ્પના
અથ કલ્કકલ્પનાનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
કલ્કકલ્પના
દ્રવ્યમાદ્ર રં! શિલાપિષ્ટં શુષ્કં વા સજલં ભવેત્
પ્રક્ષેપાવાપકલ્કાસ્તે તન્માનં કર્ષસંમિતમ્

કલ્કે મધુ ઘૃતં તૈલં દેયં દ્વિગુણમાત્રયા
સિતા ગુડં સમં દદ્યાદ્ દ્ર વા દેયાશ્ચતુર્ગુણાઃ

વર્દ્ધમાનપિપ્પલીવિધિઃ
ત્રિવૃદ્ધ્યા પઞ્ચવૃદ્ધ્યા વા સપ્તવૃદ્ધ્યાઽથવા કણાઃ
પિબેત્પિષ્ટ્વા દશદિનં તાસ્તથૈવાપકર્ષયેત્

એવં વિંશદ્દિનૈઃ સિદ્ધં પિપ્પલીવર્દ્ધમાનકમ્
અનેન પાણ્ડુવાતાસ્રકાસશ્વાસારુચિજ્વરાઃ
ઉદરાર્શઃ ક્ષયશ્લેષ્મવાતા નશ્યન્ત્યુરોગ્રહાઃ

નિમ્બકલ્કો વ્રણચ્છર્દ્યાદૌ
લેપાન્નિમ્બદલૈઃ કલ્કો વ્રણશોધનરોપણઃ
ભક્ષણાચ્છર્દિકુષ્ઠાનિ પિત્તશ્લેષ્મકૃમીઞ્જયેત્

મહાનિમ્બકલ્કો ગૃધ્રસ્યામ્
મહાનિમ્બજટાકલ્કો ગૃધ્રસીનાશનઃ સ્મૃતઃ

રસોનકલ્કો વાતરોગવિષમજ્વરાદિષુ
શુદ્ધઃ કલ્કો રસોનસ્ય તિલતૈલેન મિશ્રિતઃ
વાતરોગાઞ્જયેત્તીવ્રાન્વિષમજ્વરનાશનઃ

દ્વિતીયો રસોનકલ્કો વાતવ્યાધૌ
પક્વકન્દરસોનસ્ય ગુલિકા નિસ્તુષીકૃતા
પાટયિત્વા ચ મધ્યસ્થં દૂરીકુર્યાત્તદઙ્કુરમ્

તદુગ્રગન્ધનાશાય રાત્રૌ તક્રે વિનિક્ષિપેત્
અપનીય ચ તન્મધ્યાચ્છિલાયાં પેષયેત્તતઃ

તન્મધ્યે પઞ્ચમાંશેન ચૂર્ણમેષાં વિનિક્ષિપેત્
સૌવર્ચલં યવાનીં ચ ભર્જિતં હિઙ્ગુસૈન્ધવમ્

કટુત્રિકં જીરકં ચ સમભાગાનિ ચૂર્ણયેત્
એકીકૃત્ય તતઃ સર્વં કલ્કં કર્ષપ્રમાણતઃ

ખાદેદગ્નિબલાપેક્ષી ઋતુદોષાદ્યપેક્ષયા
અનુપાનં તતઃ કુર્યાદેરણ્ડશૃતમન્વહમ્

સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજં વાતમર્દિતં ચાપતન્ત્રકમ્
અપસ્મારમથોન્માદમૂરુસ્તમ્ભં ચ ગૃધ્રસીમ્

ઉરઃપૃષ્ઠકટીપાર્શ્વકુક્ષિપીડાં ક્રિમીઞ્જયેત્
અજીર્ણમાતપં રોષમતિનીરં પયો ગુડમ્

રસોનમશ્નન્પુરુષસ્ત્યજેદેતન્નિરન્તરમ્
મદ્યં માસં તથાઽમ્લ ચ રસં સેવેત નિત્યશઃ

પિપ્પલ્યાદિકલ્ક ઊરુસ્તમ્ભે
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ભલ્લાતકફલાનિ ચ
એતત્કલ્કશ્ચ સક્ષૌદ્ર ઊરુસ્તમ્ભનિવારણઃ

વિષ્ણુક્રાન્તાકલ્કઃ પરિણામશૂલે
વિષ્ણુક્રાન્તાજટાકલ્કઃ સિતાક્ષૌદ્ર ઘૃતૈર્યુતઃ
પરિણામભવં શૂલં નાશયેત્સપ્તભિર્દિનૈઃ

શુણ્ઠીકલ્કઃ પરિણામશૂલામવાતયોઃ
શુણ્ઠીતિલગુડૈઃ કલ્કં દુગ્ધેન સહ યોજયેત્
પરિણામભવં શૂલમામવાતં ચ નાશયેત્

અપામાર્ગકલ્કો રક્તાર્શસિ
અપામાર્ગસ્ય બીજાનાં કલ્કસ્તણ્ડુલવારિણા
પીતો રક્તાર્શસાં નાશં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ

બદરીમૂલકલ્કો રક્તાતીસારે
બદરીમૂલકલ્કેન તિલકલ્કશ્ચ યોજિતઃ
મધુક્ષારયુતઃ કુર્યાદ્ર ક્તાતીસારનાશનમ્

લાક્ષાકલ્કો રક્તક્ષયે
કૂષ્માણ્ડકરસોપેતાં લાક્ષાં કર્ષદ્વયં પિબેત્
રક્તક્ષયમુરોઘાતં ક્ષયરોગં ચ નાશયેત્

તણ્ડુલીયકલ્કો રક્તપ્રદરે
તણ્ડુલીયજટાકલ્કઃ સક્ષૌદ્ર ઃ! સરસાઞ્જનઃ
તણ્ડુલોદકસંપીતો રક્તપ્રદરનાશનઃ

અઙ્કોલમૂલકલ્કોઽતિસારવિષયોઃ
અઙ્કોલમૂલકલ્કશ્ચ સક્ષૌદ્ર સ્તણ્ડુલામ્બુના
અતીસારહરઃ પ્રોક્તસ્તથા વિષહરઃ સ્મૃતઃ

વન્ધ્યાકર્કોટિકાઽદીનાં મૂલકલ્કો વિષે
વન્ધ્યાકર્કોટિકામૂલં પાટલાયા જટા તથા
ઘૃતેન બિલ્વમૂલં વા દ્વિવિધં નાશયેદ્વિષમ્

અભયાદિકલ્કઃ ત્રિદોષનાશને પથ્યાદિકલ્કઃ પાચનાદૌ ચ
અભયાસૈન્ધવકણાશુણ્ઠીકલ્કસ્ત્રિદોષહા
પથ્યાસૈન્ધવશુણ્ઠીભિઃ કલ્કો દીપનપાચનઃ

ત્રિવૃદાદિકલ્કઃ કૃમિરોગે
ત્રિવૃત્પલાશબીજાનિ પારસીકયવાનિકા
કમ્પિલ્લકં વિડઙ્ગં ચ ગુડશ્ચ સમભાગકઃ
તક્રેણ કલ્કમેતેષાં પિબેત્ક્રિમિગણાપહમ્

તિલનાગકેશરકલ્કો રક્તાર્શસિ
નવનીતતિલૈઃ કલ્કો જેતા રક્તાર્શસાં સ્મૃતઃ
નવનીતસિતાનાગકેશરૈશ્ચાપિ તદ્વિધઃ

શુણ્ઠ્યાદિ બૃહતીકલ્કૌ સંગ્રહણ્યામ્
પીતો મસૂરયૂષેણ કલ્કઃ શુણ્ઠીશલાટુજઃ
જયેત્ સંગ્રહણીં તદ્વત્તક્રેણ બૃહતીભવઃ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે કલ્કકલ્પનાનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
ચૂર્ણકલ્પના
અથ ચૂર્ણકલ્પનાનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
તત્રાદૌ ચૂર્ણલક્ષણમ્
અત્યન્તશુષ્કં યદ્દ્ર વ્યં સુપિષ્ટં વસ્ત્રગાલિતમ્
તત્સ્યાચ્ચૂર્ણંરજઃ ક્ષોદસ્તન્માત્રા કર્ષસંમિતા

ચૂર્ણે ગુડાદિમાનકલ્પના
ચૂર્ણે ગુડઃ સમો દેયઃ શર્કરાદ્વિગુણા ભવેત્
ચૂર્ણેષુ ભર્જિતં હિંગુ દેયં નોત્ક્લેદકૃદ્ભવેત્

ચૂર્ણાનુપાનમાનવ્યવસ્થા
લિહેચ્ચૂર્ણં દ્ર વૈઃ સર્વૈર્ઘૃતાદ્યૈર્દ્વિગુણોન્મિતૈઃ
પિબેચ્ચતુર્ગુણૈરેવ ચૂર્ણમાલોડિતં દ્ર વૈઃ

ચૂર્ણાદીનાં દોષાનુસારેણાનુપાનમાનકલ્પના
ચૂર્ણાવલેહગુટિકાકલ્કાનામનુપાનકમ્
વાતપિત્તકફાતઙ્કે ત્રિદ્વ્યેકપલમાહરેત્

અનુપાનસ્યાવશ્યકતા
યથા તૈલં જલે ક્ષિપ્તં ક્ષણેનૈવ પ્રસર્પતિ
અનુપાનબલાદઙ્ગે તથા સર્પતિ ભેષજમ્

ચૂર્ણાર્થે ભાવનાપરિમાણનિર્દેશઃ
દ્ર વેણ યાવતા સમ્યક્ચૂર્ણં સર્વં પ્લુતં ભવેત્
ભાવનાયાઃ પ્રમાણં તુ ચૂર્ણે પ્રોક્તં ભિષગ્વરૈઃ

આમલક્યાદિચૂર્ણં સર્વજ્વરાદૌ
આમલં ચિત્રકઃ પથ્યા પિપ્પલી સૈન્ધવં તથા
ચૂર્ણિતોઽય ગણો જ્ઞેયઃ સર્વજ્વરવિનાશનઃ
ભેદી રુચિકરઃ શ્લેષ્મજેતા દીપનપાચનઃ

પિપ્પલીચૂર્ણં હિક્કાજ્વરાદિષુ
મધુનાપિપ્પલીચૂર્ણં લિહેત્કાસજ્વરાપહમ્
હિક્કાશ્વાસહરં કણ્ઠ્યં પ્લીહઘ્નં બાલકોચિતમ્

ત્રિફલાચૂર્ણં મેહાદિષુ
એકા હરીતકી યોજ્યા દ્વૌ ચ યોજ્યૌ બિભીતકૌ
ચત્વાર્યામલકાન્યેવ ત્રિફલૈષા પ્રકીર્ત્તિતા

ત્રિફલા મેહશોથઘ્ની નાશયેદ્વિષમજ્વરાન્
દીપની શ્લેષ્મપિત્તઘ્ની કુષ્ઠહન્ત્રી રસાયની

સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તા સર્વનેત્રામયાઞ્જયેત્

ત્ર્! યૂષણચૂર્ણં દીપનાદૌ
પિપ્પલી મરિચંશુણ્ઠી ત્રિભિસ્ત્ર્! યૂષણમુચ્યતે
દીપનં શ્લેષ્મમેદોઘ્નં કુષ્ઠપીનસનાશનમ્
જયેદરોચકં સામં મેહગુલ્મગલામયાન્

પંચકોલચૂર્ણમરુચ્યાદૌ
પિપ્પલીચવ્યવિશ્વાહ્વપિપ્પલીમૂલચિત્રકૈઃ

પઞ્ચકોલમિતિ ખ્યાતં રુચ્યં પાચનદીપનમ્
આનાહપ્લીહગુલ્મઘ્નં શૂલશ્લેષ્મોદરાપહમ્

ત્રિગન્ધચતુર્જાતચૂર્ણયોર્ગુણાઃ
ત્રિગન્ધમેલાત્વક્પત્રૈશ્ચતુર્જાતં સકેશરૈઃ
ત્રિગન્ધં સચતુર્જાતં રૂક્ષોષ્ણં લઘુ પિત્તકૃત્
વર્ણ્યં રુચિકરં તીક્ષ્ણં પિત્તશ્લેષ્મામયાઞ્જયેત્

કૃષ્ણાદિચૂર્ણં શિશૂનાં જ્વરાતિસારાદૌ
કૃષ્ણારુણામુસ્તકશૃઙ્ગિકાણાં તુલ્યેન ચૂર્ણેન સમાક્ષિકેણ
જ્વરાતિસારઃ પ્રશમં પ્રયાતિ સશ્વાસકાસઃ સવમિઃ શિશૂનામ્

જીવનીયગણઃ
કાકોલી ક્ષીરકાકોલી જીવકર્ષભકૌ તથા
મેદા ચાન્યા મહામેદા જીવન્તી મધુકં તથા

મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી જીવનીયો ગણસ્ત્વયમ્
જીવનીયો ગણઃ સ્વાદુર્ગર્ભસન્ધાનકૃદ્ ગુરુઃ

સ્તન્યકૃદ્ બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધઃ શીતસ્તૃષાઽપહઃ
રક્તપિત્તં ક્ષતં શોષં જ્વરદાહાનિલાઞ્જયેત્

અષ્ટવર્ગઃ
દ્વે મેદે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ જીવકર્ષભકૌ તથા

ઋદ્ધિવૃદ્ધી ચ તૈઃ સર્વૈરષ્ટવર્ગ ઉદાહૃતઃ
અષ્ટવર્ગો બુધૈઃ પ્રોક્તો જીવનીયસમો ગુણૈઃ

લવણપઞ્ચકચૂર્ણં સૃષ્ટવિણ્મૂત્રાદૌ
સિન્ધુ સૌવર્ચલં ચૈવ વિડં સામુદ્રિ કં ગુડમ્
એકદ્વિત્રિચતુઃ પઞ્ચલવણાનિ ક્રમાદ્વિદુઃ

તેષુ મુખ્યં સૈન્ધવં સ્યાદનુક્તે તત્પ્રયોજયેત્
સૈન્ધવાદ્યં રોમકાન્તં જ્ઞેયં લવણપઞ્ચકમ્

મધુરં સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં સ્નિગ્ધં સૂક્ષ્મં બલાપહમ્
વીર્યોષ્ણં દીપનં તીક્ષ્ણં કફપિત્તવિવર્દ્ધનમ્

ક્ષારયોગઃ
સ્વર્જિકા યાવશૂકશ્ચ ક્ષારયુગ્મમુદાહૃતમ્
જ્ઞેયૌ વહ્નિસમૌ ક્ષારૌ સ્વર્જિકાયાવ શૂકજૌ

ક્ષારાશ્ચાન્યેઽપિ ગુલ્માર્શોગ્રહણીરુક્છિદઃ સરાઃ
પાચનાઃ કૃમિપુંસ્ત્વઘ્નાઃ શર્કરાઽશ્મરિનાશનાઃ

સુદર્શનચૂર્ણં સર્વજ્વરાદૌ
ત્રિફલા રજનીયુગ્મં કણ્ટકારીયુગં શટી
ત્રિકટુ ગ્રન્થિકં મૂર્વા ગુડૂચી ધન્વયાસકઃ

કટુકા પર્પટો મુસ્તં ત્રાયમાણા ચ બાલકમ્
નિમ્બઃ પુષ્કરમૂલં ચ મધુયષ્ટી ચ વત્સકમ્

યવાનીન્દ્ર યવો ભાર્ઙ્ગીશિગ્રુબીજં સુરાષ્ટ્રજા
વચાત્વક્પદ્મકોશીરચન્દનાતિવિષાબલાઃ

શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી વિડઙ્ગં તગરં તથા
ચિત્રકો દેવકાષ્ઠં ચ ચવ્યં પત્રં પટોલજમ્

જીવકર્ષભકૌ ચૈવ લવઙ્ગં વંશલોચના
પુણ્ડરીકં ચ કાકોલી પત્રકં જાતિપત્રકમ્

તાલીસપત્રં ચ તથા સમભાગાનિ ચૂર્ણયેત્
સર્વચૂર્ણસ્ય ચાર્દ્ધાંશં કૈરાતં નિક્ષિપેત્સુધીઃ

એતત્સુદર્શનં નામ ચૂર્ણં દોષત્રયાપહમ્
જ્વરાંશ્ચ નિખિલાન્હન્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પૃથગ્દ્વન્દ્વાગન્તુજાંશ્ચ ધાતુસ્થાન્વિષમજ્વરાન્
સન્નિપાતોદ્ભવાંશ્ચાપિ માનસાનપિ નાશયેત્

શીતજ્વરૈકાહિકાદીન્મોહં તન્દ્રા ં! ભ્રમં તૃષામ્
શ્વાસં કાસં ચ પાણ્ડું ચ હૃદ્રો ગં હન્તિ કામલામ્

ત્રિકપૃષ્ઠકટીજાનુપાર્શ્વશૂલનિવારણમ્
શીતામ્બુના પિબેદ્ધીમાન્સર્વજ્વરનિવૃત્તયે

સુદર્શનં યથા ચક્રં દાનવાનાં વિનાશનમ્
તદ્વજ્જ્વરાણાં સર્વેષામિદં ચૂર્ણં પ્રણાશનમ્

ત્રિફલાપિપ્પલીચૂર્ણં કાસશ્વાસજ્વરેષુ
કાસશ્વાસજ્વરહરા ત્રિફલા પિપ્પલીયુતા
ચૂર્ણિતા મધુના લીઢા ભેદિની ચાગ્નિબોધિની

કટ્ફલાદિચૂર્ણં જ્વરાદૌ
કટ્ફલં મુસ્તકં તિક્તા શટી શૃઙ્ગી ચ પૌષ્કરમ્
ચૂર્ણમેષાં ચ મધુના શૃઙ્ગવેરરસેન વા

લિહેજ્જ્વરહરં કણ્ઠ્યં કાસશ્વાસારુચીર્જયેત્
વાયું છર્દિં તથા શૂલં ક્ષયં ચૈવ વ્યપોહતિ

બૃહત્કટ્ફલાદિચૂર્ણં શૂલાનિલાદિષુ
કટ્ફલં પૌષ્કરં શૃઙ્ગી મુસ્તા ત્રિકટુકં શટી
સમસ્તાન્યેકશો વાઽપિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્

આર્દ્ર કસ્વરસક્ષૌદ્રૈ ર્લિહ્યાત્કફવિનાશનમ્
શૂલાનિલારુચિચ્છર્દિકાસશ્વાસક્ષયાપહમ્

દ્વિતીયં કટ્ફલાદિચૂર્ણં શ્વાસાદિષુ
કટ્ફલં પૌષ્કરં કૃષ્ણા શૃઙ્ગી ચ મધુના સહ
શ્વાસકાસજ્વરહરઃ શ્રેષ્ઠો લેહઃ કફાન્તકૃત્

શૃઙ્ગ્યાદિચૂર્ણં વિષાચૂર્ણં ચ શિશોઃ કાસજ્વરચ્છર્દિષુ
શૃઙ્ગી પ્રતિવિષા કૃષ્ણા ચૂર્ણિતા મધુના લિહેત્
શિશોઃ કાસજ્વરચ્છર્દિશાન્ત્યૈ વા કેવલા વિષા

યવક્ષારાદિચૂર્ણં શિશોઃ કાસે
યિવક્ષારવિષાશૃઙ્ગીમાગધીપૌષ્કરોદ્ભવમ્
ચૂર્ણં ક્ષૌદ્ર યુતં લીઢંપઞ્ચકાસાઞ્જયેચ્છિશોઃ

શુણ્ઠ્યાદિચૂર્ણમામાતીસારે
શુણ્ઠીપ્રતિવિષાહિઙ્ગુમુસ્તાકુટજચિત્રકૈઃ
ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પીતમામાતીસારનાશનમ્

હરીતક્યાદિચૂર્ણમામાતીસારે
હરીતકી પ્રતિવિષા સિન્ધુ સૌવર્ચલં વચા
હિઙ્ગુ ચેતિ કૃતં ચૂર્ણં પિબેદુષ્ણેન વારિણા

આમાતીસારશમનં ગ્રાહિ ચાગ્નિપ્રબોધનમ્
લઘુગઙ્ગાધરચૂર્ણં પક્વાતિસારે
મુસ્તમિન્દ્ર યવં બિલ્વં લોધ્રં મોચરસં તથા
ધાતકીં ચૂર્ણયેત્તક્રગુડાભ્યાં પાયયેત્સુધીઃ

સર્વાતીસારશમનં નિરુણદ્ધિ પ્રવાહિકામ્
લઘુગઙ્ગાધરં નામ ચૂર્ણં સંગ્રાહકં પરમ્

બૃહદ્ગઙ્ગાધરચૂર્ણં પ્રવાહિકાદૌ
મુસ્તારલુકશુણ્ઠીભિર્ધાતકીલોધ્રબાલકૈઃ
બિલ્વમોચરસાભ્યાં ચ પાઠેન્દ્ર યવવત્સકૈઃ

આમ્રબીજં પ્રતિવિષા લજ્જાલુરિતિ ચૂર્ણિતમ્
ક્ષૌદ્ર તણ્ડુલપાનીયૈઃ પીતૈર્યાતિ પ્રવાહિકા

સર્વાતિસારા ગ્રહણી પ્રશમં યાતિ વેગતઃ
વૃદ્ધગઙ્ગાધરં ચૂર્ણં સરિદ્વેગવિબન્ધકમ્

અજમોદાદિચૂર્ણમતીસારે
અજમોદા મોચરસં સશૃઙ્ગવેરં સધાતકીકુસુમમ્
ગોદધિમન્થિતયુક્તં ગઙ્ગામપિ વાહિનીં રુન્ધ્યાત્

મરિચાદિચૂર્ણં ગ્રહણ્યાદૌ
તક્રેણ યઃ પિબેન્નિત્યં ચૂર્ણં મરિચસંભવમ્

ચિત્રસૌવર્ચલોપેતં ગ્રહણી તસ્ય નશ્યતિ
ઉદરપ્લીહમન્દાગ્નિગુલ્માર્શોનાશનં ભવેત્

કપિત્થાષ્ટકં ચૂર્ણં ગ્રહણ્યાદૌ
અષ્ટૌ ભાગાઃ કપિત્થસ્ય ષડ્ભાગા શર્કરા મતા
દાડિમં તિન્તિડીકં ચ શ્રીફલં ધાતકી તથા

અજમોદા ચ પિપ્પલ્યઃ પ્રત્યેકં સ્યુસ્ત્રિભાગિકાઃ
મરિચં જીરકં ધાન્યં ગ્રન્થિકં બાલકં તથા

સૌવર્ચલં યવાની ચ ચાતુર્જાતં સચિત્રકમ્
નાગરં ચૈકભાગાઃ સ્યુઃ પ્રત્યેકં સૂક્ષ્મચૂર્ણિતમ્

કપિત્થાષ્ટકસંજ્ઞં સ્યાચ્ચૂર્ણમેતદ્ ગલામયાન્
અતીસારં ક્ષયં ગુલ્મં ગ્રહણીં ચ વ્યપોહતિ

લઘુદાડિમાષ્ટકચૂર્ણમરુચ્યાદૌ કાસજ્વરાદિષુ ચ
દાડિમી દ્વિપલા ગ્રાહ્યા ખંડા ચાષ્ટપલાઽપિ ચ
ત્રિગંધસ્ય પલં ચૈકં ત્રિકટુ સ્યાત્પલત્રયમ્

એતદેકીકૃતં સર્વં ચૂર્ણં સ્યાદ્દાડિમાષ્ટકમ્
રુચિકૃદ્દીપનં કંઠ્યં ગ્રાહિ કાસજ્વરાપહમ્

બૃહદ્દાડિમાષ્ટકચૂર્ણમતીસારાદૌ
દાડિમસ્ય પલાન્યષ્ટૌ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં યવાની મરિચં તથા

ધાન્યકં જીરકં શુણ્ઠી પ્રત્યેકં પલસમ્મિતમ્
કર્ષમાત્રા તુગાક્ષીરીત્વક્પત્રૈલાશ્ચ કેશરમ્

પ્રત્યેકં કોલમાત્રાઃ સ્યુસ્તચ્ચૂર્ણં દાડિમાષ્ટકમ્
અતીસારં ક્ષયં ગુલ્મં ગ્રહણીં ચ ગલગ્રહમ્
મન્દાગ્નિં પીનસં કાસં ચૂર્ણમેતદ્વ્યપોહતિ

પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં વાતગ્રહણ્યામ્
ઇ!પિપ્પલી બૃહતી વ્યાઘ્રી યવક્ષારકલિઙ્ગકાઃ
ચિત્રકં સારિવા પાઠા શટી લવણપઞ્ચકમ્

તચ્ચૂર્ણં પાયયેદ્દધ્ના સુરયોષ્ણામ્બુનાઽપિ વા
મારુતગ્રહણીદોષશમનં પરમં હિતમિ!

લવઙ્ગાદિચૂર્ણમરોચકાદૌ
લવઙ્ગં શુદ્ધકર્પૂરમેલાત્વઙ્નાગકેશરમ્
જાતીફલમુશીરં ચ નાગરં કૃષ્ણજીરકમ્

કૃષ્ણાગરુસ્તુગાક્ષીરી માંસી નીલોત્પલંકણા
ચન્દનં તગરં બાલં કઙ્કોલંચેતિ ચૂર્ણયેત્

સમભાગાનિ સર્વાણિ સર્વેભ્યોઽદ્ધા સિતા ભવેત્
લવઙ્ગાદ્યમિદં ચૂર્ણં રાજાર્હં વહ્નિદીપનમ્

રોચનં તર્પણં વૃષ્યં ત્રિદોષઘ્નં બલપ્રદમ્
હૃદ્રો ગં કણ્ઠરોગં ચ કાસં હિક્કાં ચ પીનસમ્

યક્ષ્માણં તમકં શ્વાસમતીસારમુરઃક્ષતમ્
પ્રમેહારુચિગુલ્માદીન્ગ્રહણીમપિ નાશયેત્

જાતીફલાદિચૂર્ણં ગ્રહણ્યાદૌ
જાતીફલલવઙ્ગૈલાપત્રત્વઙ્નાગકેશરૈઃ

કર્પૂરચન્દનતિલૈસ્ત્વક્ક્ષીરીતગરામલૈઃ
તાલીસપિપ્પલીપથ્યાસ્થૂલજીરકચિત્રકૈઃ

શુણ્ઠીવિડઙ્ગમરિચૈઃ સમભાગવિચૂર્ણિતૈઃ
યાવન્ત્યેતાનિ સર્વાણિ કુર્યાદ્ભઙ્ગાં ચ તાવતીમ્

સર્વચૂર્ણસમા દેયા શર્કરા ચ ભિષગ્વરૈઃ
કર્ષમાત્રં તતઃ ખાદેન્મધુના પ્લાવિતં સુધીઃ

અસ્ય પ્રભાવાદ્ ગ્રહણીકાસશ્વાસારુચિક્ષયાઃ
વાતશ્લેષ્મપ્રતિશ્યાયાઃ પ્રશમં યાન્તિ વેગતઃ

મહાખાણ્ડવચૂર્ણમરુચ્યાદૌ
મરિચં નાગપુષ્પાણિ તાલીસં લવણાનિ ચ
પ્રત્યેકમેકભાગાઃ સ્યુઃ પિપ્પલીમૂલચિત્રકૈઃ

ત્વક્કણાતિન્તિડીકં ચ જીરકં ચ દ્બિભાગિકમ્
ધાન્યામ્લવેતસૌ વિશ્વં ભદ્રૈ લા બદરાણિ ચ

અજમોદા જલધરઃ પ્રત્યેકં સ્યુસ્ત્રિભાગિકાઃ
સર્વૌષધિચતુર્થાંશં દાડિમસ્ય ફલં ભવેત્

દ્ર વ્યેભ્યો નિખિલેભ્યશ્ચ સિતા દેયાઽદ્ધમાત્રયા
મહાખાણ્ડવસંજ્ઞં સ્યાચ્ચૂર્ણમેતત્સુરોચનમ્

અગ્નિદીપ્તિકરં હૃદ્યં કાસાતીસારનાશનમ્
હૃદ્રો ગકણ્ઠજઠરમુખરોગપ્રણાશનમ્

વિષૂચિકાં તથાધ્માનમર્શોગુલ્મકૃમીનપિ
છર્દિં પઞ્ચવિધાં શ્વાસં ચૂર્ણમેતદ્વ્યપોહતિ

નારાયણચૂર્ણમુદરાદૌ
ચિત્રકં ત્રિફલા વ્યોષં જીરકં હપુષા વચા
યવાની પિપ્પલીમૂલં શતપુષ્પાઽજગન્ધિકા

અજમોદા શટી ધાન્યં વિડઙ્ગં સ્થૂલજીરકમ્
હેમાહ્વા પૌષ્કરં મૂલં ક્ષારૌ લવણપઞ્ચકમ્

કુષ્ઠં ચેતિ સમાંશાનિ વિશાલા સ્યાદ્ દ્વિભાગિકા
ત્રિવૃત્ત્રિભાગા વિજ્ઞેયા દન્ત્યા ભાગત્રયં ભવેત્

ચતુર્ભાગા શાતલા સ્યાત્સર્વાણ્યેકત્ર ચૂર્ણયેત્
પાચનસ્નેહનાદ્યૈશ્ચ સ્નિગ્ધકોષ્ઠસ્ય રોગિણઃ

દદ્યાચ્ચૂર્ણં વિરેકાય સર્વરોગપ્રણાશનમ્
હૃદ્રો ગે પાણ્ડુરોગે ચ કાસે શ્વાસે ભગન્દરે

મન્દેઽગ્નૌ ચ જ્વરે કુષ્ઠે ગ્રહણ્યાં ચ ગલગ્રહે
દદ્યાદ્યુક્તાનુપાનેન તથાધ્માને સુરાદિભિઃ

ગુલ્મે બદરનીરેણ વિડ્ભેદે દધિમસ્તુના
ઉષ્ણામ્બુભિરજીર્ણે ચ વૃક્ષામ્લૈઃ પરિકર્ત્તિષુ

ઉષ્ટ્રીદુગ્ધેનોદરેષુ તથા તક્રેણ વા ગવામ્
પ્રસન્નયા વાતરોગે દાડિમામ્ભોભિરર્શસિ

દ્વિવિધે ચ વિષે દદ્યાદ્ ઘૃતેન વિષનાશનમ્
ચૂર્ણં નારાયણં નામ દુષ્ટરોગગણાપહમ્

હપુષાદ્યં ચૂર્ણમજીર્ણોદરાદૌ
હપુષા ત્રિફલા ચૈવ ત્રાયમાણા ચ પિપ્પલી
હેમક્ષીરી ત્રિવૃચ્ચૈવ શાતલા કટુકા વચા

નીલિની સૈન્ધવં કૃષ્ણં લવણં ચેતિ ચૂર્ણયેત્
ઉષ્ણોદકેન મૂત્રેણ દાડિમત્રિફલારસૈઃ

તથા માંસરસેનાપિ યથાયોગ્યં પિબેન્નરઃ
અજીર્ણે પ્લીહ્નિ ગુલ્મેષુ શોફાર્શોવિષમાગ્નિષુ

પઞ્ચસમચૂર્ણં શૂલાદૌ
શુણ્ઠી હરીતકી કૃષ્ણા ત્રિવૃત્સૌવર્ચલં તથા
સમભાગાનિ સર્વાણિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્

જ્ઞેયં પઞ્ચ સમં ચૂર્ણમેતચ્છૂલહરં પરમ્
આધ્માનજઠરાર્શોઘ્નમામવાતહરંસ્મૃતમ્

નારાચચૂર્ણમાધ્માનશૂલાદૌ
કર્ષમાત્રા ભવેત્કૃષ્ણા ત્રિવૃતા સ્યાત્પલોન્મિતા
ખણ્ડાત્પલં ચ વિજ્ઞેયં ચૂર્ણમેકત્ર કારયેત્

કર્ષોન્મિતં લિહેદેતત્ક્ષૌદ્રે ણાધ્માનનાશનમ્
ગાઢવિટ્કોદરકફાન્પિત્તશૂલં ચ નાશયેત્

લવણત્રિતયાદ્યં ચૂર્ણં યકૃત્પ્લીહાદૌ
લવણત્રિતયં ક્ષારૌ શતપુષ્પાદ્વયં વચા
અજમોદાઽજગન્ધા ચ હપુષા જીરકદ્વયમ્

મરિચં પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલી ગજપિપ્પલી
હિઙ્ગુ ચ હિઙ્ગુપત્રી ચ શટી પાઠોપકુઞ્ચિકા

શુણ્ઠીચિત્રકચવ્યાનિ વિડઙ્ગં ચામ્લવેતસમ્
દાડિમં તિન્તિડીકં ચ ત્રિવદ્ દન્તી શતાવરી

ઇન્દ્ર વારુણિકા ભાર્ઙ્ગી દેવદારુ યવાનિકા
કુસ્તુમ્બુરુસ્તુમ્બુરૂણિ પૌષ્કરં બદરાણિ ચ

શિવા ચેતિ સમાંશાનાં ચૂર્ણમેકત્ર કારયેત્
ભાવયેદાર્દ્ર કરસૈર્બીજપૂરરસૈસ્તથા

તત્પિબેત્સર્પિષા જીર્ણમદ્યેનોષ્ણોદકેન વા
કોલામ્ભસા વા તક્રેણ દુગ્ધેનૌષ્ટ્રેણ મસ્તુના

યકૃત્પ્લીહકટીશૂલગુદકુક્ષિહૃદામયાન્
અર્શોવિષ્ટમ્ભમન્દાગ્નિગુલ્મપ્લીહોદરાણિ ચ

હિક્કાધ્માનશ્વાસકાસાઞ્જયેદેતાન્ન સંશયઃ
એતૈરેવૌષધૈઃ સમ્યગ્ઘૃતં વા સાધયેદ્ભિષક્

તુમ્બુર્વાદિચૂર્ણં શૂલાદૌ
તુમ્બુરૂણિ ત્રિલવણં યવાની પુષ્કરાહ્વયમ્

યવક્ષારાભયાહિઙ્ગુવિડઙ્ગાનિ સમાનિ ચ
ત્રિવૃત્ ત્રિભાગા વિજ્ઞેયા સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્

પિબેદુષ્ણેન તોયેન યવક્વાથેન વા પિબેત્
જયેત્સર્વાણિ શૂલાનિ ગુલ્માધ્માનોદરાણિ ચ

ચિત્રકાદ્યં ચૂર્ણં મન્દાગ્ન્યાદૌ
ચિત્રકો નાગરં હિઙ્ગુ પિપ્પલી પિપ્પલીજટા
ચવ્યાજમોદામરિચં પ્રત્યેકં કર્ષસમ્મિતમ્

સ્વર્જિકા ચ યવક્ષારઃ સિન્ધુ સૌવર્ચલં બિડમ્
સામુદ્ર કં રોમકં ચ કોલમાત્રાણિ કારયેત્

એકીકૃત્યાખિલં ચૂર્ણં ભાવયેન્માતુલુઙ્ગજૈઃ
રસૈર્દાડિમજૈર્વાઽપિ શોષયેદાતપેન ચ

એતચ્ચૂર્ણં જયેદ્ ગુલ્મં ગ્રહણીમામજાં રુજમ્
અગ્નિં ચ કુરુતે દીપ્તં રુચિકૃત્કફનાશનમ્

વડવાનલચૂર્ણં મન્દાગ્ન્યાદૌ
સૈન્ધવં પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલીચવ્ય ચિત્રકમ્
શુણ્ઠી હરીતકી ચેતિ ક્રમવૃદ્ધાનિ ચૂર્ણયેત્

વડવાનલનામૈતચ્ચૂર્ણં સ્યાદગ્નિદીપનમ્

અજમોદાદિચૂર્ણમામવાતશોથાદૌ
અજમોદા વિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં દેવદારુ ચ
ચિત્રકઃ પિપ્પલીમૂલં શતપુષ્પા ચ પિપ્પલી

મરિચં ચેતિ કર્ષાંશં પ્રત્યેકં કારયેદ્ બુધઃ
કર્ષાસ્તુ પઞ્ચ પથ્યાયા દશ સ્યુર્વૃદ્ધદારુકાત્

નાગરાચ્ચ દશૈવ સ્યુઃ સર્વાણ્યેકત્ર ચૂર્ણયેત્
પિબેત્કોષ્ણજલેનૈવ ચૂર્ણં શ્વયથુનાશનમ્

આમવાતરુજં હન્તિ સન્ધિપીડાં ચ ગૃધ્રસીમ્
કટિપૃષ્ઠગુદસ્થાં ચ જઙ્ઘયોશ્ચ રુજં જયેત્

તૂનીપ્રતૂનીવિશ્વાચીકફવાતામયાઞ્જયેત્
સમેન વા ગુડેનાસ્ય વટકાન્કારયેદ્ભિષક્

શુણ્ઠ્યાદિચૂર્ણં શ્વાસાદૌ
શુણ્ઠી સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ દાડિમં ચામ્લવેતસમ્
ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પેયં શ્વાસહૃદ્રો ગશાન્તયે

હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણં શૂલાદૌ
હિઙ્ગુ પાઠાઽભયા ધાન્યં દાડિમં ચિત્રકઃ શટી

અજમોદા ત્રિકટુકં હપુષા ચામ્લવેતસમ્
અજગન્ધા તિન્તિડીકં જીરકં પૌષ્કરં વચા

ચવ્યં ક્ષારદ્વયં પઞ્ચ લવણાનિ વિચૂર્ણયેત્
પ્રાગ્ભોજનસ્ય મધ્યે વા ચૂર્ણમેતત્પ્રયોજયેત્

પિબેદ્વા જીર્ણમદ્યેન તક્રેણોષ્ણોદકેન વા
ગુલ્મે વાતકફોદ્ભૂતે હૃદ્ગ્રહેઽષ્ઠીલિકાસુ ચ

હૃદ્વસ્તિપાર્શ્વશૂલેષુ શૂલે ચ ગુદયોનિજે
મૂત્રકૃચ્છ્રે તથાનાહે પાણ્ડુરોગેઽરુચૌ તથા

હિક્કાયાં યકૃતિ પ્લીહ્નિ કાસે શ્વાસે ગલગ્રહે
ગ્રહણ્યર્શોવિકારેષુ ચૂર્ણમેતત્પ્રશસ્યતે

ભાવિતં માતુલુઙ્ગસ્ય બહુશઃ સ્વરસેન વા
કુર્યાચ્ચ ગુટિકા બહ્વ્યો વાતશ્લેષ્મામયાપહાઃ

યવાનીખાણ્ડવચૂર્ણમરોચકાદૌ
યવાની દાડિમં શુણ્ઠી તિન્તિડીકામ્લવેતસૌ
બદરામ્લં ચ કુર્વીત ચતુઃશાણમિતાનિ ચ

સાર્ધદ્વિશાણંમરિચં પિપ્પલી દશશાણિકા
ત્વક્સૌવર્ચલધાન્યાકં જીરકં દ્વિદ્વિશાણકમ્

ચતુઃષષ્ટિમિતૈઃ શાણૈઃ શર્કરામત્ર યોજયેત્
ચૂર્ણિતં સર્વમેકત્ર યવાનીખાણ્ડવાભિધમ્

ચૂર્ણં જયેત્પાણ્ડુરોગં હૃદ્રો ગં ગ્રહણીં જ્વરમ્
છર્દિશોકાતિસારાંશ્ચ પ્લીહાનાહવિબન્ધતાઃ
અરુચિં શૂલમન્દાગ્નિમર્શોજિહ્વાગલામયાન્

તાલીસાદિચૂર્ણમરોચકાદૌ
તાલીસં મરિચં શુણ્ઠી પિપ્પલી વંશરોચના
એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચકર્ષૈર્ભાગાન્પ્રકલ્પયેત્

એલાત્વચોસ્તુ કર્ષાર્દ્ધં પ્રત્યેકં ભાગમાચરેત્
દ્વાત્રિંશત્કર્ષતુલિતા પ્રદેયા શર્કરા બુધૈઃ

તાલીસાદ્યમિદં ચૂર્ણં રોચનં પાચનં સ્મૃતમ્
કાસશ્વાસજ્વરહરં છર્દ્યતીસારનાશનમ્

શોષાધ્માનહરં પ્લીહાગ્રહણીપાણ્ડુરોગજિત્
પક્ત્વા વા શર્કરાં ચૂર્ણં ક્ષિપેત્સ્યાદ્ ગુટિકા તતઃ

સિતોપલાદિચૂર્ણં કાસક્ષયપિત્તદાહાદૌ
સિતોપલા ષોડશ સ્યાદષ્ટૌ સ્યાદ્વંશરોચના
પિપ્પલી સ્યાચ્ચતુષ્કર્ષા સ્યાદેલા ચ દ્વિકાર્ષિકી

એકઃ કર્ષસ્ત્વચઃ કાર્યશ્ચૂર્ણયેત્સર્વમેકતઃ
સિતોપલાદિકં ચૂર્ણં મધુસર્પિર્યુતં લિહેત્

શ્વાસકાસક્ષયહરં હસ્તપાદાઙ્ગદાહજિત્
મન્દાગ્નિં સુપ્તજિહ્વત્વં પાર્શ્વશૂલમરોચકમ્
જ્વરમૂર્ધ્વગતં રક્તં પિત્તમાશુ વ્યપોહતિ

લવણભાસ્કરચૂર્ણં ગ્રહણીગુલ્માદૌ
સમુદ્ર લવણં કાર્યમષ્ટકર્ષમિતં બુધૈઃ
પઞ્ચસૌવર્ચલં ગ્રાહ્યં બિડં સૈન્ધવધાન્યકે

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં કૃષ્ણજીરકપત્રકમ્
નાગકેશરતાલીસમમ્લવેતસકં તથા

દ્વિકર્ષમાત્રાણ્યેતાનિ પ્રત્યેકં કારયેદ્ બુધઃ
મરિચં જીરકં વિશ્વમેકૈકં કર્ષમાત્રકમ્

દાડિમંસ્યાચ્ચતુષ્કર્ષં ત્વગેલા ચાર્દ્ધકાર્ષિકી
એતચ્ચૂર્ણીકૃતં સર્વં લવણં ભાસ્કરાભિધમ્

શાણપ્રમાણં દેયં તુ મસ્તુતક્રસુરાસવૈઃ
વાતશ્લેષ્મભવં ગુલ્મં પ્લીહાનમુદરં ક્ષયમ્

અર્શાંસિ ગ્રહણીં કુષ્ઠં વિબન્ધં ચ ભગન્દરમ્
શોફં શૂલં શ્વાસકાસાવામવાતં ચ હૃદ્રુજમ્

મન્દાગ્નિં નાશયેદેતદ્ દીપનં પાચનં પરમ્
સર્વલોકહિતાર્થાય ભાસ્કરેણોદિતં પુરા

એલાદિચૂર્ણં છર્દિરોગે
એલાપ્રિયઙ્ગુમુસ્તાનિ કોલમજ્જા ચ પિપ્પલી
શ્રીચન્દનં તથા લાજા લવઙ્ગં નાગકેશરમ્

એતચ્ચૂર્ણીકૃતં સર્વં સિતાક્ષૌદ્ર યુતં લિહેત્
વાતપિત્તકફોદ્ભૂતાં છર્દિં હન્ત્યતિવેગતઃ

વ્યાઘ્રીચૂર્ણમૂર્ધ્વવાતમહાશ્વાસાદૌ
વ્યિઆ!ઘ્રીજીરકધાત્રીણાં ચૂર્ણં મધુયુતંલિહેત્
ઊર્ધ્વવાતમહાશ્વાસતમકૈર્મુચ્યતે ક્ષણાત્

પઞ્ચનિમ્બચૂર્ણં કુષ્ઠાદૌ
મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વચં નિમ્બાત્સમાહરેત્
સૂક્ષ્મચૂર્ણમિદંકુર્યાત્પલૈઃ પઞ્ચદશોન્મિતૈઃ

લોહભસ્મહરીતક્યૌ ચક્રમર્દકચિત્રકૌ
ભલ્લાતકં બિડઙ્ગાનિ શર્કરામલકં નિશા

પિપ્પલી મરિચં શુણ્ઠી વાકુચી કૃતમાલકઃ
ગોક્ષુરશ્ચ પલોન્માનમેકૈકં કારયેદ્ બુધઃ

સર્વમેકીકૃતં ચૂર્ણં ભૃઙ્ગરાજેન ભાવયેત્
અષ્ટભાગાવશિષ્ટેન ખદિરાસનવારિણા

ભાવયિત્વા ચ સંશુષ્કં કર્ષમાત્રં તતઃ પિબેત્
ખદિરાસનતોયેન સર્પિષા પયસાથવા

માસેન સર્વકુષ્ઠાનિ વિનિહન્તિ રસાયનમ્
પઞ્ચનિમ્બમિદં ચૂર્ણં સર્વરોગપ્રણાશનમ્

શતાવરીચૂર્ણં વાજીકરણે
શતાવરી ગોક્ષુરશ્ચ બીજં ચ કપિકચ્છુજમ્
ગાઙ્ગેરુકી ચાતિબલા બીજમિક્ષુરકોદ્ભવમ્

ચૂર્ણિતં સર્વમેકત્ર ગોદુગ્ધેન પિબેન્નિશિ
ન તૃપ્તિં યાતિ નારીભિર્નરશ્ચૂર્ણપ્રભાવતઃ

અશ્વગન્ધાદિચૂર્ણં વાજીકરણે
અશ્વગન્ધા દશપલા તન્માત્રો વૃદ્ધદારકઃ
ચૂર્ણીકૃત્યોભયં વિદ્વાન્ઘૃતભાણ્ડે નિધાપયેત્

કર્ષૈકં પયસા પીત્વા નારીભિર્નૈવ તૃપ્યતિ
અગત્વા પ્રમદાં ભૂયાદ્વલીપલિતવર્જિતઃ

મુસલ્યાદિચૂર્ણં ક્લીવતાયામ્
મુસલીકન્દચૂર્ણં તુ ગુડૂચીસત્ત્વસંયુતમ્
વાનરીગોક્ષુરાભ્યાં ચ શાલ્મલીશર્કરામલૈઃ
આલોડ્ય ઘૃતદુગ્ધેન પાયયેત્કામવર્ધનમ્

નવાયસચૂર્ણં પાણ્ડુરોગાદૌ
ચિત્રકં ત્રિફલા મુસ્તં વિડઙ્ગં ત્ર્! યૂષણાનિ ચ
સમભાગાનિ કાર્યાણિ નવ ભાગા હતાયસઃ

એતદેકીકૃતં ચૂર્ણં મધુસર્પિર્યુતં લિહેત્
ગોમૂત્રમથવા તક્રમનુપાને પ્રશસ્યતે

પાણ્ડુરોગં જયત્યુગ્રં હૃદ્રો ગં ચ ભગન્દરમ્
શોથકુષ્ઠોદરાર્શાંસિ મન્દાગ્નિમરુચિં કૃમીન્

આકારકરભાદિચૂર્ણં સ્તમ્ભને
આકારકરભઃ શુણ્ઠી કઙ્કોલં કુઙ્કુમં કણા
જાતીફલં લવઙ્ગં ચ ચન્દનં ચેતિ કાર્ષિકાન્

ચૂર્ણાનિ માનતઃ કુર્યાદહિફેનં પલોન્મિતં
સર્વમેકીકૃતં ચૂર્ણં માષૈકં મધુના લિહેત્

શુક્રસ્તમ્ભકરં ચૂર્ણં પુંસામાનન્દકારકમ્
નારીણાં પ્રીતિજનનં સેવેત નિશિ કામુકઃ

બકુલત્વક્ચૂર્ણં દન્તદાર્ઢ્યે
બકુલત્વગ્ભવં ચૂર્ણં ઘર્ષયેદ્દન્તપઙ્ક્તિષુ
વજ્રાદપિ દૃઢીભૂતા દન્તાઃ સ્યુશ્ચપલા ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે ચૂર્ણકલ્પનાનામ પષ્ઠોઽધ્યાયઃ
વટકકલ્પનાનામ
અથ વટકકલ્પનાનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
વટકનામાનિ
વટકાશ્ચાથ કથ્યન્તે તન્નામ ગુટિકા વટી
મોદકો વટિકા પિણ્ડી ગુડો વર્ત્તિસ્તથોચ્યતે

વહ્નિસાધ્યવટીનિર્માણવિધિઃ
લેહવત્સાધ્યતે વહ્નૌ ગુડો વા શર્કરા તથા
ગુગ્ગુલુર્વા ક્ષિપેત્તત્ર ચૂર્ણં તન્નિર્મિતા વટી

અવહ્નિસાધ્યવટીનિર્માણવિધિઃ
કુર્યાદવહ્નિસિદ્ધેન ક્વચિદ્ ગુગ્ગુલુના વટીમ્
દ્ર વેણ મધુના વાઽપિ ગુટિકાં કારયેદ્ બુધઃ

વટિકાયાં ગુડશર્કરામાનનિર્ણયઃ
સિતા ચતુર્ગુણા દેયા વટીષુ દ્વિગુણો ગુડઃ
ચૂર્ણાચ્ચૂર્ણસમઃ કાર્યો ગુગ્ગુલુર્મધુ તત્સમમ્
દ્ર વં ચ દ્વિગુણં દેયં મોદકેષુ ભિષગ્વરૈઃ

વટીમાત્રાનિર્દેશઃ
કર્ષપ્રમાણા તન્માત્રા બલં દૃષ્ટ્વા પ્રયુજ્યતામ્

શ્રીબાહુશાલગુડોઽશઆદૌ
ઇન્દ્ર વારુણિકા મુસ્તં શુણ્ઠી દન્તી હરીતકી
ત્રિવૃચ્છટી વિડઙ્ગાનિ ગોક્ષુરશ્ચિત્રકસ્તથા

તેજોહ્વા ચ દ્વિકર્ષાણિ પૃથગ્દ્ર વ્યાણિ કારયેત્
સૂરણસ્ય પલાન્યષ્ટૌ વૃદ્ધદારુ ચતુષ્પલમ્

ચતુષ્પલં સ્યાદ્ ભલ્લાતઃ ક્વાથયેત્સર્વમેકતઃ
જલદ્રો ણે ચતુર્થાંશં ગૃહ્ણીયાત્ક્વાથમુત્તમમ્

ક્વાથ્યદ્ર વ્યાત્ત્રિગુણિતં ગુડં ક્ષિપ્ત્વા પુનઃ પચેત્
સમ્યક્પક્વં ચ વિજ્ઞાય ચૂર્ણમેતત્પ્રદાપયેત્

ચિત્રકત્રિવૃતાદન્તીતેજોહ્વાઃપલિકાઃ પૃથક્
પૃથક્ત્રિપલિકાઃ કાર્યા વ્યોષૈલામરિચત્વચઃ

નિક્ષિપેન્મધુ શીતે ચ તસ્મિન્પ્રસ્થપ્રમાણતઃ
એવં સિદ્ધો ભવેચ્છ્રીમાન્બાહુશાલગુડઃ શુભઃ

જયેદર્શાંસિ સર્વાણિ ગુલ્મં વાતોદરં તથા
આમવાતપ્રતિશ્યાયગ્રહણીક્ષયપીનસાન્
હલીમકં પાણ્ડુરોગં પ્રમેહં ચ રસાયનમ્

મરિચાદિગુટિકા કાસાદૌ
મરિચં કર્ષમાત્રં સ્યાત્પિપ્પલી કર્ષસંમિતા

અર્ધકર્ષો યવક્ષારઃ કર્ષયુગ્મં ચ દાડિમમ્
એતચ્ચૂર્ણીકૃતં યુઞ્જ્યાદષ્ટકર્ષગુડેન હિ

શાણપ્રમાણાં ગુટિકાં કૃત્વા વક્ત્રે વિધારયેત્
અસ્યાઃ પ્રભાવાત્સર્વેઽપિ કાસા યાન્ત્યેવ સઙ્ક્ષયમ્

ગુડવટિકા બિભીતકપ્રયોગશ્ચ શ્વાસકાસાદૌ
ગુડશુણ્ઠીશિવામુસ્તૈર્ગુટિકાં ધારયેન્મુખે
શ્વાસકાસેષુ સર્વેષુ બિભીતં વાઽપિ કેવલમ્

આમલક્યાદિગુટિકા તૃષ્ણાદૌ
આમલં કમલં કુષ્ઠં લાજાશ્ચ વટરોહકમ્
એતચ્ચૂર્ણસ્ય મધુના ગુટિકાં ધારયેન્મુખે
તૃષ્ણાં પ્રવૃદ્ધાં હન્ત્યેષા મુખશોષં ચ દારુણમ્

સઞ્જીવનીવટી સન્નિપાતજ્વરે સર્પદષ્ટાદૌ ચ
વિડઙ્ગં નાગરં કૃષ્ણા પથ્યામલબિભીતકમ્

વચાગુડૂચી ભલ્લાતં સવિષં ચાત્ર યોજયેત્
એતાનિ સમભાગાનિ ગોમૂત્રેણૈવ પેષયેત્

ગુઞ્જાભા ગુટિકા કાર્યા દદ્યાદાર્દ્ર કજૈ રસૈઃ
એકામજીર્ણગુલ્મેષુ દ્વે વિષૂચ્યાં પ્રદાપયેત્

તિસ્રશ્ચ સર્પદષ્ટે તુ ચતસ્રઃ સાન્નિપાતિકે
વટી સઞ્જીવની નામ્ના સઞ્જીવયતિ માનવમ્

વ્યોષાદિગુટિકા પીનસાદૌ
વ્યોષામ્લવેતસંચવ્યં તાલીસં ચિત્રકં તથા
જીરકંતિન્તિડીકં ચ પ્રત્યેકં કર્ષભાગિકમ્

ત્રિસુગન્ધં ત્રિશાણં સ્યાદ્ ગુડઃ સ્યાત્કર્ષવિંશતિઃ
વ્યોષાદિગુટિકા સામપીનસશ્વાસકાસજિત્
રુચિસ્વરકરા ખ્યાતા પ્રતિશ્યાયપ્રણાશિની

ગુડચતુષ્ટયગુટિકા આમાદૌ
આમેષુ સગુડાં શુણ્ઠીમજીર્ણે ગુડપિપ્પલીમ્
કૃચ્છ્રે જીરગુડં દદ્યાદર્શઃસુ સગુડાભયામ્

વૃદ્ધદારુમોદકોઽશોરોગે
વૃદ્ધદારુકભલ્લાતશુણ્ઠીચૂર્ણેન યોજિતઃ
મોદકઃ સગુડો હન્યાત્ષડ્વિધાર્શઃકૃતાં રુજમ્

શૂરણપિણ્ડી અર્શોરોગે
શુષ્કશૂરણચૂર્ણસ્ય ભાગાન્દ્વાત્રિંશદાહરેત્
ભાગાન્ષોડશ ચિત્રસ્ય શુણ્ઠ્યા ભાગચતુષ્ટયમ્

દ્વૌ ભાગૌ મરિચસ્યાપિ સર્વાણ્યેકત્ર ચૂર્ણયેત્
ગુડેન પિણ્ડિકાં કુર્યાદર્શસાં નાશનીં પરામ્

શૂરણવટકોઽશ પ્રભૃતિરોગેષુ
શૂરણો વૃદ્ધદારુશ્ચ ભાગૈઃ ષોડશભિઃ પૃથક્

મુસલીચિત્રકૌ જ્ઞેયાવષ્ટભાગમિતૌ પૃથક્
શિવા બિભીતકી ધાત્રી વિડઙ્ગં નાગરં કણા

ભલ્લાતઃ પિપ્પલીમૂલં તાલીસં ચ પૃથક્પૃથક્
ચતુર્ભાગપ્રમાણાનિ ત્વગેલામરિચં તથા

દ્વિભાગમાત્રાણિ પૃથક્ તતસ્ત્વેકત્ર ચૂર્ણયેત્
દ્વિગુણેન ગુડેનાથ વટકાન્કારયેદ્ બુધઃ

પ્રબલાર્ન્ગિકરા એતે તથાઽશોનાશનાઃ પરાઃ
ગ્રહણીં વાતકફજાં શ્વાસં કાસં ક્ષયામયમ્

પ્લીહાનં શ્લીપદં શોથં હિક્કાં મેહં ભગન્દરમ્
નિહન્યુઃ પલિતં વૃદ્ધ્યા તથા મેધ્યા રસાયનાઃ

મણ્ડૂરવટકઃ કામલાદૌ
ત્રિફલા ત્ર્! યૂષણં ચવ્યં પિપ્પલીમૂલચિત્રકૌ
દારુમાક્ષિકધાતુસ્ત્વગ્દાર્વી મુસ્તં વિડઙ્ગકમ્

પ્રત્યેકં કર્ષમાત્રાણિ સર્વંદ્વિગુણિતં તથા
મણ્ડૂરં ચૂર્ણયેત્સર્વં ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે ક્ષિપેત્

પક્ત્વા ચ વટકાન્કૃત્વા દદ્યાત્તક્રાનુપાનતઃ
કામલાપાણ્ડુમેહાર્શઃ શોથકુષ્ઠકફામયાન્
ઊરુસ્તમ્ભમજીર્ણં ચ પ્લીહાનં નાશયેદપિ

પિપ્પલીમોદકો ધાતુગતજ્વરાદૌ
ક્ષૌદ્રા દ્ દ્વિગુણિતં સર્પિર્ઘૃતાદ્ દ્વિગુણપિપ્પલી

સિતા દ્વિગુણિતા તસ્યાઃ ક્ષીરં દેયં ચતુર્ગુણમ્
ચાતુર્જાતં ક્ષૌદ્ર તુલ્યં પક્ત્વા કુર્યાચ્ચ મોદકાન્

ધાતુસ્થાંશ્ચ જ્વરાન્સર્વાન્ શ્વાસં કાસં ચ પાણ્ડુતામ્
ધાતુક્ષયં વહ્નિમાન્દ્યં પિપ્પલીમોદકો જયેત્

ચન્દ્ર પ્રભાવટી પ્રમેહાદૌ
ચન્દ્ર પ્રભાં વચાં મુસ્તં ભૂનિમ્બામૃતદારુકમ્
હરિદ્રા ઽતિવિષા દાર્વી પિપ્પલીમૂલચિત્રકૌ

ધાન્યકં ત્રિફલા ચવ્યં વિડઙ્ગં ગજપિપ્પલી
વ્યોષં માક્ષિકધાતુશ્ચ દ્વૌ ક્ષારૌ લવણત્રયમ્

એતાનિ શાણમાત્રાણિ પ્રત્યેકં કારયેદ્ બુધઃ
ત્રિવૃદ્દન્તી પત્રકં ચ ત્વગેલા વંશરોચના

પ્રત્યેકં કર્ષમાત્રાણિ કુર્યાદેતાનિ બુદ્ધિમાન્
દ્વિકર્ષં હતલોહં સ્યાચ્ચતુષ્કર્ષા સિતાભવેત્

શિલાજત્વષ્ટકર્ષં સ્યાદષ્ટૌ કર્ષાશ્ચ ગુગ્ગુલોઃ
એભિરેકત્રસંક્ષુણ્ણૈઃ કર્ત્તવ્યા ગુટિકા શુભા

ચન્દ્ર પ્રભેતિ વિખ્યાતા સર્વરોગપ્રણાશિની
પ્રમેહાન્વિંશતિં કૃચ્છ્રં મૂત્રાઘાતં તથાઽશ્મરીમ્

વિબન્ધાનાહશૂલાનિ મેહનં ગ્રન્થિમર્બુદમ્
અણ્ડવૃદ્ધિં તથા પાણ્ડું કામલાં ચ હલીમકમ્

અન્ત્રવૃદ્ધિં કટીશૂલં શ્વાસં કાસં વિચર્ચિકામ્
કુષ્ઠાન્યર્શાંસિ કણ્ડૂં ચ પ્લીહોદરભગન્દરં

દન્તરોગં નેત્રરોગં સ્ત્રીણામાર્ત્તવજાં રુજમ્
પુંસાં શુક્રગતાન્દોષાન્મન્દાગ્નિમરુચિં તથા

વાયું પિત્તં કફં હન્યાદ્ બલ્યા વૃષ્યા રસાયની
ચન્દ્ર પ્રભાયાં કર્ષસ્તુ ચતુઃશાણો વિધીયતે

કાઙ્કાયનગુટિકા ગુલ્માદૌ
યવાની જીરકં ધાન્યં મરિચં ગિરિકર્ણિકા
અજમોદોપકુઞ્ચી ચ ચતુઃશાણાઃ પૃથક્પૃથક્

હિઙ્ગુ ષટ્શાણિકં કાર્યં ક્ષારૌ લવણપઞ્ચકમ્
ત્રિવૃચ્ચાષ્ટમિતૈઃ શાણૈઃ પ્રત્યેકં કલ્પયેત્સુધીઃ

દન્તી શટી પૌષ્કરં ચ વિડઙ્ગં દાડિમં શિવા
ચિત્રોઽમ્લવેતસઃ શુણ્ઠી શાણૈઃ ષોડશભિઃ પૃથક્

બીજપૂરરસેનૈષાં ગુટિકાં કારયેદ્ બુધઃ
ઘૃતેન પયસા મદ્યૈરમ્લૈરુષ્ણોદકેન વા

પિબેત્કાઙ્કાયનપ્રોક્તાં ગુટિકાં ગુલ્મનાશિનીમ્
મદ્યેન વાતિકં ગુલ્મં ગોક્ષીરેણ ચ પૈત્તિકમ્

મૂત્રેણ કફગુલ્મં ચ દશમૂલૈસ્ત્રિદોષજમ્
ઉષ્ટ્રીદુગ્ધેન નારીણાં રક્તગુલ્મં નિવારયેત્
હૃદ્રો ગં ગ્રહણીં શૂલં કૃમીનર્શાંસિ નાશયેત્

યોગરાજગુગ્ગુલુર્વાતરોગે આમવાતે વા
નાગરં પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલી ચવ્યચિત્રકૌ

ભૃષ્ટં હિઙ્ગ્વજમોદા ચ સર્ષપો જીરકદ્વયમ્
રેણુકેન્દ્ર યવાઃ પાઠા વિડઙ્ગં ગજપિપ્પલી

કટુકાઽતિવિષા ભાર્ઙ્ગી વચા મૂર્વેતિ ભાગતઃ
પ્રત્યેકં શાણિકાનિ સ્યુર્દ્ર વ્યાણીમાનિ વિંશતિઃ

દ્ર વ્યેભ્યઃ સકલેભ્યશ્ચ ત્રિફલા દ્વિગુણા ભવેત્
એભિશ્ચૂર્ણીકૃતૈઃ સર્વૈઃ સમો દેયશ્ચ ગુગ્ગુલુઃ

વિઙ્ગં રૌપ્યં ચ નાગં ચ લોહસારસ્તથાભ્રકમ્
મણ્ડૂરં રસસિન્દૂરં પ્રત્યેકં પલસમ્મિતમ્

ગુડપાકસમં કૃત્વા ઇમં દદ્યાદ્યથોચિતમ્
એકપિણ્ડં તતઃ કૃત્વા ધારયેદ્ ઘૃતભાજને

ગુટિકાઃ શાણમાત્રાસ્તુ કૃત્વા ગ્રાહ્યા યથોચિતાઃ
ગુગ્ગુલુર્યોગરાજોઽય ત્રિદોષઘ્નો રસાયનઃ

મૈથુનાહારપાનાનાં ત્યાગો નૈવાત્ર વિદ્યતે
સર્વાન્વાતામયાન્કુષ્ઠાનર્શાંસિ ગ્રહણીગદમ્

પ્રમેહં વાતરક્તં ચ નાભિશૂલં ભગન્દરમ્
ઉદાવર્તં ક્ષયં ગુલ્મમપસ્મારમુરોગ્રહમ્

મન્દાગ્નિશ્વાસકાસાંશ્ચ નાશયેદરુચિં તથા
રેતોદોષહરઃ પુંસાં રજોદોષહરઃ સ્ત્રિયાઃ

પુંસામપત્યજનકો વન્ધ્યાનાં ગર્ભદસ્તથા
રાસ્નાદિક્વાથસંયુક્તો વિવિધં હન્તિ મારુતમ્

કાકોલ્યાદિશૃતાત્પિત્તં કફમારગ્વધાદિના
દાર્વીશૃતેન મેહાંશ્ચ ગોમૂત્રેણ ચ પાણ્ડુતામ્

મેદોવૃદ્ધિં ચ મધુના કુષ્ઠં નિમ્બશૃતેન વા
છિન્નાક્વાથેન વાતાસ્રં શોથં શૂલં કણાશૃતાત્

પાટલાક્વાથસહિતો વિષં મૂષકજં જયેત્
ત્રિફલાક્વાથસહિતો નેત્રાર્ત્તિં હન્તિ દારુણામ્
પુનર્નવાદિક્વાથેન હન્યાત્સર્વોદરાન્યપિ

કૈશોરગુગ્ગુલુર્વાતરક્તાદૌ
ત્રિફલાયાસ્ત્રયઃ પ્રસ્થાઃ પ્રસ્થૈકા ચામૃતા ભવેત્

સંકુટ્ય લોહપાત્રે તુ સાર્ધદ્રો ણામ્બુના પચેત્
જલમર્ધશૃતંજ્ઞાત્વા ગૃહ્ણીયાદ્વસ્ત્રગાલિતમ્

તતઃ ક્વાથે ક્ષિપેચ્છુદ્ધં ગુગ્ગુલું પ્રસ્થસમ્મિતમ્
પુનઃ પચેદયઃ પાત્રે દર્વ્યા સઙ્ઘટ્ટયેન્મુહુઃ

સાન્દ્રી ભૂતં ચ તં જ્ઞાત્વા ગુડપાકસમાકૃતિમ્
ચૂર્ણીકૃત્ય તતસ્તત્ર દ્ર વ્યાણીમાનિ નિક્ષિપેત્

ત્રિફલા દ્વિપલા જ્ઞેયા ગુડૂચી પલિકા મતા
ષડક્ષંત્ર્! યૂષણં પ્રોક્તં વિડઙ્ગાનાં પલાર્ધકમ્

દન્તી કર્ષમિતા કાર્યા ત્રિવૃત્કર્ષમિતા સ્મૃતા
તતઃ પિણ્ડીકૃતં સર્વં ઘૃતપાત્રે વિનિક્ષિપેત્

ગુટિકાઃ શાણમાત્રેણ યુઞ્જ્યાદ્ દોષાદ્યપેક્ષયા
અનુપાને ભિષગ્દદ્યાત્કોષ્ણં નીરં પયોઽથવા

મઞ્જિષ્ઠાદિશૃતં વાઽપિ યુક્તિયુક્તમતઃ પરમ્
જયેત્સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ વાતરક્તં ત્રિદોષજમ્

સર્વવ્રણાંશ્ચ ગુલ્માંશ્ચ પ્રમેહપિડિકાસ્તથા
પ્રમેહોદરમન્દાગ્નિકાસશ્વયથુપાણ્ડુજાન્

હન્તિ સર્વામયાન્નિત્યમુપયુક્તો રસાયનઃ
કેશોરકાભિધાનોઽય ગુગ્ગુલુઃ કાન્તિકારકઃ

વાસાદિના નેત્રગદાન્ગુલ્માદીન્વરુણાદિના
ક્વાથેન ખદિરસ્યાપિ વ્રણકુષ્ઠાનિ નાશયેત્

અમ્લં તીક્ષ્ણમજીર્ણં ચ વ્યવાયં શ્રમમાતપમ્
મદ્યંરોષંત્યજેત્સમ્યગ્ગુણાર્થી પુરસેવકઃ

ત્રિફલાગુગ્ગુલુર્ભગન્દરાદૌ
ત્રિપલં ત્રિફલાચૂર્ણં કૃષ્ણાચૂર્ણં પલોન્મિતમ્
ગુગ્ગુલુઃ પાઞ્ચપલિકઃ ક્ષોદયેત્સર્વમેકતઃ

તતસ્તુગુટિકાં કૃત્વા પ્રયુઞ્જ્યાદ્વહ્ન્યપેક્ષયા
ભગન્દરં ગુલ્મશોથાવર્શાંસિ ચ વિનાશયેત્

ગોક્ષુરાદિગુગ્ગુલઃ પ્રમેહાદૌ
અષ્ટાવિંશતિસંખ્યાનિ પલાન્યાનીય ગોક્ષુરાત્
વિપચેત્ષઙ્ગુણેનીરે ક્વાથો ગ્રાહ્યોઽદ્ધશેષિતઃ

તતઃ પુનઃ પચેત્તત્ર પુટં સપ્તપલં ક્ષિપેત્
ગુડપાકસમાકારં જ્ઞાત્વા તત્ર વિનિક્ષિપેત્

ત્રિકટુ ત્રિફલા મુસ્તં ચૂર્ણિતં પલસપ્તકમ્
તતઃ પિણ્ડીકૃતસ્યાસ્ય ગુટિકામુપયોજયેત્

હન્યાત્પ્રમેહં કૃચ્છ્રં ચ પ્રદરં મૂત્રઘાતકમ્
વાતાસ્રં વાતરોગાંશ્ચ શુક્રદોષં તથાઽશ્મરીમ્

ત્રિફલામોદકઃ કુષ્ઠાદૌ
ત્રિફલાઽષ્ટપલા કાર્યા ભલ્લાતં ચ ચતુષ્પલમ્
બાકુચી પઞ્ચપલિકા વિડઙ્ગાનાં ચતુષ્પલમ્

હતલોહં ત્રિવૃચ્ચૈવ ગુગ્ગુલુશ્ચ શિલાજતુ
એકૈકં પલમાત્રં સ્યાત્પલાર્દ્ધં પૌષ્કરં ભવેત્

ચિત્રકસ્ય પલાર્ધંસ્યાદ્ દ્વિશાણં મરિચં ભવેત્
નાગરં પિપ્પલી મુસ્તા ત્વગેલાપત્રકુઙ્કુમમ્

શાણોન્મિતં સ્યાદેકૈકં ચૂર્ણયેત્સર્વમેકતઃ
તતસ્તત્પ્રક્ષિપેચ્ચૂર્ણં પક્વખણ્ડે ચ તત્સમે

મોદકાન્પલિકાન્કૃત્વા પ્રયુઞ્જીત યથોચિતાન્
હન્યુઃ સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ ત્રિદોષપ્રભવામયાન્

ભગન્દરપ્લીહગુલ્માઞ્જિહ્વાતાલુગલામયાન્
શિરોઽક્ષિભ્રૂગતાન્રોગાન્હન્યાત્પૃષ્ઠગતાનપિ

પ્રાગ્ભોજનસ્ય દેયં સ્યાદધઃ કાયસ્થિતે ગદે
ભેષજં ભક્તમધ્યે ચ રોગે જઠરસંસ્થિતે
ભોજનસ્યોપરિ ગ્રાહ્યમૂર્ધ્વજત્રુગદેષુ ચ

કાઞ્ચનારગુગ્ગુલુગણ્ડમાલાપચીગ્રન્થિભગન્દરાદૌ
કાઞ્ચનારત્વચો ગ્રાહ્યં પલાનાં દશકં બુધૈઃ

ત્રિફલા ષટ્પલા કાર્યા ત્રિકટુ સ્યાત્પલત્રયમ્
પલૈકં વરુણં કુર્યાદેલાત્વક્પત્રકં તથા

એકૈકં કર્ષમાત્રં સ્યાત્સર્વાણ્યેકત્ર ચૂર્ણયેત્
યાવચ્ચૂર્ણમિદં સર્વં તાવન્માત્રસ્તુ ગુગ્ગુલુઃ

સઙ્કુટ્ય સર્વમેકત્ર પિણ્ડં કૃત્વા ચ ધારયેત્
ગુટિકાઃ શાણિકાઃ કાર્યાઃ પ્રાતર્ગ્રાહ્યા યથોચિતમ્

ગણ્ડમાલાં જયત્યુગ્રામપચીમર્બુદાનિ ચ
ગ્રન્થીન્વ્રણાંશ્ચ ગુલ્માંશ્ચ કુષ્ઠાનિ ચ ભગન્દરમ્

પ્રદેયશ્ચાનુપાનાર્થં ક્વાથો મુણ્ડતિકાભવઃ
ક્વાથઃ ખદિરસારસ્ય પથ્યાક્વાથોષ્ણકં જલમ્

માષાદિમોદકઃ પુષ્ટૌ
નિસ્તુષં માષચૂર્ણં સ્યાત્તથા ગોધૂમસમ્ભવમ્
નિસ્તુષં યવચૂર્ણં ચ શાલિતણ્ડુલજં તથા

સૂક્ષ્મં ચ પિપ્પલીચૂર્ણં પલિકાન્યુપકલ્પયેત્
એતદેકીકૃતં સર્વં ભર્જયેદ્ગોઘૃતેન ચ

અર્ધમાત્રેણ સર્વેભ્યસ્તતઃ ખણ્ડં સમં ક્ષિપેત્
જલં ચ દ્વિગુણં દત્ત્વા પાચયેત્તં શનૈઃ શનૈઃ

તતઃ પક્વં સમુદ્ધૃત્ય વૃત્તાન્કુર્વીત મોદકાન્
ભુક્ત્વા સાયં પલૈકં ચ પિબેત્ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્

વર્જનીયૌ વિશેષેણ ક્ષારામ્લૌ દ્વૌ રસાવપિ
કૃત્વૈવં રમયેન્નારીર્બહ્વીર્ન ક્ષીયતે નરઃ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે વટકકલ્પનાનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
અવલેહકલ્પના
અથ અવલેહકલ્પનાનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
અવલેહસ્ય લક્ષણનામમાત્રાનિર્દેશઃ
ક્વાથાદીનાં પુનઃ પાકાદ્ઘનત્વં સા રસક્રિયા
સોઽવલેહશ્ચ લેહઃ સ્યાત્તન્માત્રા સ્યાત્પલોન્મિતા

અનુક્તે સિતાદીનાં પરિમાણનિર્દેશઃ
સિતા ચતુર્ગુણા કાર્યા ચૂર્ણાચ્ચ દ્વિગુણો ગુડઃ
દ્ર વં ચતુર્ગુણં દદ્યાદિતિ સર્વત્ર નિશ્ચયઃ

અવલેહસ્ય સિદ્ધિલક્ષણમ્
સુપક્વે તન્તુમત્ત્વં સ્યાદવલેહોઽપ્સુ મજ્જતિ
ખરત્વં પીડિતે મુદ્રા ગન્ધવર્ણરસોદ્ભવઃ

અવલેહસ્યાનુપાનાનિ
દુગ્ધમિક્ષુરસો યૂષઃ પઞ્ચમૂલકષાયજઃ
વાસાક્વાથો યથાયોગ્યમનુપાનં પ્રશસ્યતે

કણ્ટકાર્યવલેહઃ કાસશ્વાસાદૌ
કણ્ટકારીતુલાં નીરદ્રો ણે પક્ત્વા કષાયકમ્
પાદશેષં ગૃહીત્વા ચ તસ્મિંશ્ચૂર્ણાનિ દાપયેત્

પૃથક્પલાનિ ચૈતાનિ ગુડૂચીચવ્યચિત્રકાઃ
મુસ્તં કર્કટશૃઙ્ગી ચ ત્ર્! યૂષણં ધન્વયાસકઃ

ભાર્ઙ્ગી રાસ્ના શટી ચૈવ શર્કરા પલવિંશતિઃ
પ્રત્યેકં ચ પલાન્યષ્ટૌ પ્રદદ્યાદ્ ઘૃતતૈલયોઃ

પક્ત્વા લેહત્વમાનીય શીતે મધુપલાષ્ટકમ્
ચતુષ્પલં તુગાક્ષીર્યાઃ પિપ્પલીનાં ચતુષ્પલમ્

ક્ષિપ્ત્વા નિદધ્યાત્સુદૃઢે મૃણ્મયે ભાજને શુભે
લેહોઽય હન્તિ હિક્કાઽત્તિશ્વાસકાસાનશેષતઃ

ચ્યવનપ્રાશઃ ક્ષયક્ષીણાદૌ
પાટલાઽરણિકાશ્મર્યબિલ્વારલુકગોક્ષુરાઃ
પર્ણ્યૌ બૃહત્યૌ પિપ્પલ્યઃ શૃઙ્ગી દ્રા ક્ષાઽમૃતાઽભયા

બલા ભૂમ્યામલી વાસાઋદ્ધિર્જીવન્તિકા શટી
જીવકર્ષભકૌ મુસ્તં પૌષ્કરં કાકનાસિકા

મુદ્ગપર્ણીં માષપર્ણી વિદારી ચ પુનર્નવા
કાકોલ્યૌ કમલં મેદે સૂક્ષ્મૈલાગરુચન્દનમ્

એકૈકં પલસમ્માનં સ્થૂલચૂર્ણિતમૌષધમ્
એકીકૃત્ય બૃહત્પાત્રે પઞ્ચામલશતાનિ ચ

પચેદ્દ્રો ણજલેક્ષિપ્ત્વાગ્રાહ્યમષ્ટાંશશેષિતમ્
તતસ્તુતાન્યામલાનિનિષ્કુલીકૃત્યવાસસા

દૃઢહસ્તેન સમ્પીડ્યક્ષિપ્ત્વા તત્ર તતોઘૃતમ્
પલસપ્તમિતં તાનિ કિઞ્ચિદ્ ભૃષ્ટ્વાઽલ્પવહ્નિના

તતસ્તત્ર ક્ષિપેત્ક્વાથં ખણ્ડં ચાર્ધતુલોન્મિતમ્
લેહવત્સાધયિત્વા ચ ચૂર્ણાનીમાનિ દાપયેત્

પિપ્પલી દ્વિપલા દેયા તુગાક્ષીરી ચતુષ્પલા
પ્રત્યેકં ચ ત્રિશાણં સ્યાત્ત્વગેલાપત્રકેશરાઃ

તતસ્ત્વેકીકૃતે તસ્મિન્ક્ષિપેત્ક્ષૌદ્રં ચ ષટ્પલમ્
ઇત્યેતચ્ચ્યવનપ્રોક્તં ચ્યવનપ્રાશસંજ્ઞિતમ્

લેહં વહ્નિબલં દૃષ્ટ્વા ખાદેત્ક્ષીણો રસાયનમ્
બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણા નારીક્ષીણાશ્ચ શોષિણઃ

હૃદ્રો ગિણઃ સ્વરક્ષીણા યે નરાસ્તેષુ યુજ્યતે
કાસં શ્વાસં પિપાસાં ચ વાતાસ્રમુરસો ગ્રહમ્

વાતપિત્તં શુક્રદોષં મૂત્રદોષં ચ નાશયેત્
મેધાં સ્મૃતિં સ્ત્રીષુ હર્ષં કાન્તિં વર્ણપ્રસન્નતામ્
અસ્ય પ્રયોગાદાપ્નોતિ નરો જીર્ણવિવર્જિતઃ

કૂષ્માણ્ડાવલેહો રક્તપિત્તાદૌ
નિષ્કુલીકૃત્ય કૂષ્માણ્ડખણ્ડાન્પલશતં પચેત્
નિક્ષિપ્ય દ્વિતુલં નીરમર્ધશિષ્ટં ચ ગૃહ્યતે

તાનિ કૂષ્માણ્ડખણ્ડાનિ પીડયેદ્ દૃઢવાસસા
આતપે શોષયેત્કિઞ્ચિચ્છૂલાગ્રૈર્બહુશોવ્યધેત્

ક્ષિપ્ત્વા તામ્રકટાહે ચ દદ્યાદષ્ટપલં ઘૃતમ્
તેન કિઞ્ચિદ્ભર્જયિત્વા પૂર્વોક્તં તજ્જલં ક્ષિપેત્

ખણ્ડં પલશતં દત્ત્વા સર્વમેકત્ર પાચયેત્
સુપક્વે પિપ્પલી શુણ્ઠી જીરકં દ્વિપલં પૃથક્

પૃથક્પલાર્ધં ધાન્યાકં પત્રૈલામરિચંત્વચમ્
ચૂર્ણીકૃત્ય ક્ષિપેત્તત્ર ઘૃતાર્ધં ક્ષૌદ્ર માવહેત્

ખાદેદગ્નિબલં દૃષ્ટ્વા રક્તપિત્તી ક્ષયી જ્વરી
શોષતૃષ્ણાભ્રમચ્છર્દિશ્વાસકાસક્ષતાતુરઃ

કૂષ્માણ્ડકાવલેહોઽય બાલવૃદ્ધેષુ યુજ્યતે
ઉરઃસન્ધાનકૃદ્ વૃષ્યો બૃંહણો બલકૃન્મતઃ

ખણ્ડશૂરણાવલેહોઽશોરોગે
યુક્ત્યા કૂષ્માણ્ડખણ્ડસ્ય શૂરણં વિપચેત્સુધીઃ
અર્શસાં મૂઢવાતાનાં મન્દાગ્નીનાં ચ યુજ્યતે

અગસ્ત્યહરીતક્યવલેહઃ ક્ષયાદૌ
હરીતકીશતં ભદ્રં યવાનામાઢકં તથા

પલાનિ દશમૂલસ્ય વિંશતિં ચ નિયોજયેત્
ચિત્રકઃ પિપ્પલીમૂલમપામાર્ગઃ શટી તથા

કપિકચ્છૂઃ શંખપુષ્પી ભાર્ઙ્ગી ચ ગજપિપ્પલી
બલા પુષ્કરમૂલં ચ પૃથગ્દ્વિપલમાત્રયા

પચેત્પઞ્ચાઢકે નીરે યવૈઃ સ્વિન્નૈઃ શૃતં નયેત્
તચ્ચાભયાશતંદદ્યાત્ક્વાથે તસ્મિન્વિચક્ષણઃ

સર્પિસ્તૈલાષ્ટપલકં ક્ષિપેદ્ગુડતુલાં તથા
પક્ત્વા લેહત્વમાનીય સિદ્ધે શીતે પૃથક્પૃથક્

ક્ષૌદ્રં ચ પિપ્પલીચૂર્ણં દદ્યાત્કુડવમાત્રયા
હરીતકીદ્વયં ખાદેત્તેન લેહેન નિત્યશઃ

ક્ષયં કાસં જ્વરં શ્વાસં હિક્કાઽશોઽરુચિપીનસાન્
ગ્રહણીં નાશયેદેષ વલીપલિતનાશનઃ

બલવર્ણકરઃ પુંસામવલેહો રસાયનમ્
વિહિતોઽગસ્ત્યમુનિના સર્વરોગપ્રણાશનઃ

કુટજાવલેહોઽશ આદિરોગેષુ
કુટજત્વક્તુલાં દ્રો ણે જલસ્ય વિપચેત્સુધીઃ
કષાયં પાદશેષં ચ ગૃહ્ણીયાદ્વસ્ત્રગાલિતમ્

ત્રિંશત્પલંગુડસ્યાત્ર દત્ત્વા ચ વિપચેત્પુનઃ
સાન્દ્ર ત્વમાગતં જ્ઞાત્વા ચૂર્ણાનીમાનિ દાપયેત્

રસાઞ્જનં મોચરસં ત્રિકટુ ત્રિફલાં તથા
લજ્જાલું ચિત્રકં પાઠાં બિલ્વમિન્દ્ર યવં ત્વચમ્

ભલ્લાતકં પ્રતિવિષાં વિડઙ્ગાનિ ચ બાલકમ્
પ્રત્યેકં પલસંમાનં ઘૃતસ્ય કુડવં તથા

સિદ્ધશીતે તતો દદ્યાન્મધુનઃ કુડવં તથા
જયેદેષોઽવલેહસ્તુ સર્વાણ્યર્શાંસિ વેગતઃ

દુર્નામપ્રભવાન્રોગાનતીસારમરોચકમ્
ગ્રહણીં પાણ્ડુરોગં ચ રક્તપિત્તં ચ કામલામ્

અમ્લપિત્તં તથા શોથં કાર્શ્યં ચૈવ પ્રવાહિકામ્
અનુપાને પ્રયોક્તવ્યમાજં તક્રં પયો દધિ
ઘૃતં જલં વા જીર્ણે ચ પથ્યભોજી ભવેન્નરઃ

કુટજાષ્ટકાદ્યવલેહોઽતીસારાદૌ
કુટજત્વક્તુલામાદ્રા રં! દ્રો ણનીરે વિપાચયેત્
પાદશેષં શૃતં નીત્વા ચૂર્ણાન્યેતાનિ દાપયેત્

લજ્જાલુર્ધાતકી બિલ્વં પાઠા મોચરસસ્તથા
મુસ્તં પ્રતિવિષા ચૈવ પ્રત્યેકં સ્યાત્પલં પલમ્

તતસ્તુ વિપચેદ્ ભૂયો યાવદ્દર્વીપ્રલેપનમ્
જલેન છાગદુગ્ધેન પીતો મણ્ડેન વા જયેત્

સર્વાતિસારાન્ઘોરાંસ્તુ નાનાવર્ણાન્સવેદનાન્
અસૃગ્દરં સમસ્તં ચ સર્વાર્શાંસિ પ્રવાહિકામ્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડેઽવલેહકલ્પનાનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
સ્નેહકલ્પના
અથ સ્નેહકલ્પનાનામ નવમોઽધ્યાયઃ
ઘૃતતૈલકલ્પના
કલ્કાચ્ચતુર્ગુણીકૃત્ય ઘૃતં વા તૈલમેવ વા
ચતુર્ગુણે દ્ર વે સાધ્યં તસ્ય માત્રા પલોન્મિતા

સ્નેહસાધનાર્થં ક્વાથપરિભાષા
નિક્ષિપ્ય ક્વાથયેત્તોયં ક્વાથ્યદ્ર વ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્
પાદશિષ્ટં ગૃહીત્વા ચ સ્નેહં તેનૈવ સાધયેત્

મૃદુદ્ર વ્યાદૌ ક્વથને જલપ્રમાણમ્
ચતુર્ગુણં મૃદુદ્ર વ્યે કઠિનેઽષ્ટગુણં જલમ્
તથા ચ મધ્યમે દ્ર વ્યે દદ્યાદષ્ટગુણં પયઃ
અત્યન્તકઠિને દ્ર વ્યે નીરં ષોડશકં મતમ્

મતાન્તરે પરિમાણવિશેષઃ
કર્ષાદિતઃ પલં યાવત્ક્ષિપેત્ષોડશકં જલમ્

તદૂર્ધ્વં કુડવં યાવદ્ભવેદષ્ટગુણં પયઃ
પ્રસ્થાદિતઃ ક્ષિપેન્નીરં ખારીં યાવચ્ચતુર્ગુણમ્

અમ્બ્વાદિભિર્યત્ર સ્નેહસાધનં તત્ર કલ્કપ્રમાણમ્
અમ્બુક્વાથરસૈર્યત્ર પૃથક્સ્નેહસ્ય સાધનમ્
કલ્કસ્યાંશં તત્ર દદ્યાચ્ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્

દુગ્ધાદિપાકપરિભાષા
દુગ્ધે દધ્નિ રસે તક્રે કલ્કો દેયોઽષ્ટમાંશકઃ
કલ્કસ્ય સમ્યક્પાકાર્થં તોયમત્ર ચતુર્ગુણમ્

સ્નેહે પઞ્ચાધિકદ્ર વવ્યવસ્થા
દ્ર વાણિ યત્ર સ્નેહેષુ પઞ્ચાદીનિ ભવન્તિ હિ
તત્ર સ્નેહસમાન્યાહુર્યથાપૂર્વં ચતુર્ગુણમ્

કેવલદ્ર વ્યસ્ય સ્નેહપાકાર્થં માનમ્
દ્ર વ્યેણ કેવલેનૈવ સ્નેહપાકો ભવેદ્યદિ
તત્રામ્બુપિષ્ટઃ કલ્કઃ સ્યાજ્જલં ચાત્ર ચતુર્ગુણમ્

કેવલક્વાથસ્ય સ્નેહપાકાર્થં માનમ્
ક્વાથેન કેવલેનૈવ પાકો યત્રેરિતઃ ક્વચિત્
ક્વાથ્યદ્ર વ્યસ્ય કલ્કોઽપિ તત્ર સ્નેહે પ્રયુજ્યતે

કલ્કહીનસ્નેહપાકવિધિઃ
કલ્કહીનસ્તુ યઃ સ્નેહઃ સ સાધ્યઃ કેવલે દ્ર વે

પુષ્પકલ્કસ્નેહપાકવિધિઃ
પુષ્પકલ્કસ્તુ યઃ સ્નેહસ્તત્ર તોયં ચતુર્ગુણમ્
સ્નેહે સ્નેહાષ્ટમાંશશ્ચ પુષ્પકલ્કઃ પ્રયુજ્યતે

સ્નેહસિદ્ધલક્ષણમ્
વર્ત્તિવત્સ્નેહકલ્કઃ સ્યાદ્યદાઙ્ગુલ્યાવિમર્દિતઃ
શબ્દહીનોગ્નિનિક્ષિપ્તઃસ્નેહઃસિદ્ધોભવેત્તદા

ઘૃતતૈલપાકયોઃ સિદ્ધૌ સ્વરૂપનિર્દેશઃ
યદા ફેનોદ્ગમસ્તૈલે ફેનશાન્તિશ્ચ સર્પિષિ
ગન્ધવર્ણરસોત્પત્તિઃ સ્નેહઃ સિદ્ધસ્તદા ભવેત્

સ્નેહપાકસ્ય ભેદાસ્તલ્લક્ષણાનિ ચ
સ્નેહપાકસ્ત્રિધા પ્રોક્તો મૃદુર્મધ્યઃ ખરસ્તથા
ઈષત્સરસકલ્કસ્તુ સ્નેહપાકો મૃદુર્ભવેત્

મધ્યપાકસ્ય સિદ્ધિશ્ચ કલ્કે નીરસકોમલે
ઈષત્કઠિનકલ્કશ્ચ સ્નેહપાકો ભવેત્ખરઃ
તદૂર્ધ્વં દગ્ધપાકઃ સ્યાદ્દાહકૃન્નિષ્પ્રયોજનઃ

આમપાકસ્નેહગુણાઃ
આમપાકશ્ચ નિર્વીર્યો વહ્નિમાન્દ્યકરો ગુરુઃ

મૃદ્વાદિપાકસ્નેહાનાં નિયમાઃ
નસ્યાર્થં સ્યાન્મૃદુઃ પાકો મધ્યમઃ સર્વકર્મસુ
અભ્યઙ્ગાર્થં ખરઃ પ્રોક્તો યુઞ્જ્યાદેવં યથોચિતમ્

ઘૃતાદિસાધને કાલનિર્દેશઃ
ઘૃતતૈલગુડાદીંશ્ચ સાધયેન્નૈકવાસરે
પ્રકુર્વન્ત્યુષિતા હ્યેતે વિશેષાદ્ ગુણસઞ્ચયમ્

અથ ઘૃતકલ્પના
ક્ષીરષટ્પલઘૃતં વિષમજ્વરાદૌ
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ
સસૈન્ધવૈશ્ચ પલિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્
ક્ષીરં ચતુર્ગુણં દત્ત્વા તદ્ ઘૃતં પ્લીહનાશનમ્
વિષમજ્વરમન્દાગ્નિહરં રુચિકરં પરમ્

ચાઙ્ગેરીઘૃતમતીસારગ્રહણ્યોઃ
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકો હસ્તિપિપ્પલી
શ્વદંષ્ટ્રા નાગરં ધાન્યં પાઠા બિલ્વં યવાનિકા

દ્ર વ્યૈશ્ચ પલિકૈરેતૈશ્ચતુઃ ષષ્ટિપલં ઘૃતમ્
ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણં દદ્યાચ્ચાઙ્ગેરીસ્વરસં બુધઃ

તથા ચતુર્ગુણં દત્ત્વા દધિ સર્પિર્વિપાચયેત્
શનૈઃ શનૈર્વિપક્તવ્યં ચાઙ્ગેરીઘૃતમુત્તમમ્

તદ્ ઘૃતં કફવાતઘ્નં ગ્રહણ્યર્શોવિકારનુત્
હન્ત્યાનાહં ગુદભ્રંશં મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્

મસૂરઘૃતમતીસારાદૌ
મસૂરાણાં પલશતં નીરદ્રો ણે વિપાચયેત્
પાદશેષં શૃતં નીત્વા દત્ત્વા બિલ્વપલાષ્ટકમ્

ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્તેન સર્વાતીસારનાશનમ્
ગ્રહણીં ભિન્નવિટ્કં ચ નાશયેચ્ચ પ્રવાહિકામ્

કામદેવઘૃતં રક્તપિત્તાદૌ
અશ્વગન્ધા તુલૈકા સ્યાત્તદર્ધો ગોક્ષુરઃ સ્મૃતઃ
બલાઽમૃતા શાલિપર્ણી વિદારી ચ શતાવરી

અશ્વત્થસ્ય ચ શુઙ્ગાનિ પદ્મબીજં પુનર્નવા
કાશ્મર્યાશ્ચ ફલં ચૈવ માષબીજં તથૈવ ચ

પૃથગ્દશપલાન્ ભાગાઁ શ્ચતુદ્રો ર્ણે!ઽમ્ભસિ પચેત્
દ્રો ણશેષે રસે તસ્મિન્ પચેચ્ચૈવ ઘૃતાઢકમ્

મૃદ્વીકા પદ્મકં કુષ્ઠં પિપ્પલી રક્તચન્દનમ્
પત્રકં નાગપુષ્પં ચ આત્મગુપ્તાફલં તથા

નીલોત્પલં સારિવે દ્વે જીવનીયો ગણસ્તથા
પૃથક્ કર્ષસમા ભાગાઃ શર્કરાયાઃ પલદ્વયમ્

રસશ્ચ પૌણ્ડ્રકેક્ષૂણામાઢકૈકં સમાહરેત્
ચતુર્ગુણેન પયસા ઘૃતાઢકં વિપાચયેત્

ઘૃતમેતન્નિહન્ત્યાશુ રક્તપિત્તમુરઃક્ષતમ્
હલીમકં પાણ્ડુરોગં વર્ણભેદં સ્વરક્ષયમ્

મૂત્રકૃચ્છ્રમુરોદાહં પાર્શ્વશૂલં ચ નાશયેત્
એતત્ સર્પિઃ પ્રયોક્તવ્યં બહ્વન્તઃ પુરવાસિનામ્

સ્ત્રીણાં ચૈવાપ્રજાતાનાં દુર્બલાનાં ચ દેહિનામ્
શ્રેષ્ઠં બલકરં વર્ણ્યં હૃદ્યં પુષ્ટિરસાયનમ્

ઓજસ્તેજસ્કરં હૃદ્યમાયુષ્યં પ્રાણવર્દ્ધનમ્
સંવર્દ્ધયતિ શુક્રસ્ય પુરુષં દુર્બલેન્દ્રિ યમ્

સર્વરોગવિનિર્મુક્તઃ પયઃસિક્તો યથા દ્રુમઃ
કામદેવ ઇતિ ખ્યાતં સર્પિરુક્તં મહાગુણમ્

પાનીયકલ્યાણકં ઘૃતમપસ્મારાદૌ
ત્રિફલા દ્વે નિશે કૌન્તી સારિવે દ્વે પ્રિયઙ્ગુકા
શાલિપર્ણી પૃષ્ઠિપર્ણી દેવદાર્વ્યેલવાલુકમ્

નતં વિશાલા દન્તી ચ દાડિમં નાગકેશરમ્
નીલોત્પલૈલા મઞ્જિષ્ઠા વિડઙ્ગં કુષ્ઠપદ્મકમ્

જાતિપુષ્પં ચન્દનં ચ તાલીસં બૃહતી તથા
એતૈઃ કર્ષસમૈઃ કલ્કૈર્જલં દત્ત્વા ચતુર્ગુણમ્

ઘૃતપ્રસ્થં પચેદ્ધીમાનપસ્મારે જ્વરે ક્ષયે
ઉન્માદે વાતરક્તે ચ કાસે મન્દાનલે તથા

પ્રતિશ્યાયે કટીશૂલે તૃતીયક ચતુર્થકે
મૂત્રકૃચ્છ્રે વિસર્પે ચ કણ્ડૂપાણ્ડ્વામયે તથા

વિષદ્વયે પ્રમેહેષુ સર્વથૈવોપયુજ્યતે
વન્ધ્યાનાં પુત્રદં ભૂતયક્ષરક્ષોહરં સ્મૃતમ્

અમૃતાઘૃતં કુષ્ઠાદૌ
અમૃતાક્વાથકલ્કાભ્યાં સક્ષીરં વિપચેદ્ ઘૃતમ્
વાતરક્તં જયત્યાશુ કુષ્ઠં જયતિ દુસ્તરમ્

મહાતિક્તકઘૃતં વાતરક્તકુષ્ઠાદૌ
સપ્તચ્છદઃ પ્રતિવિષા શમ્યાકઃ કટુરોહિણી
પાઠા મુસ્તમુશીરં ચ ત્રિફલા પર્પટસ્તથા

પટોલનિમ્બમઞ્જિષ્ઠાઃ પિપ્પલી પદ્મકં શટી
ચન્દનં ધન્વયાસશ્ચ વિશાલે દ્વે નિશે તથા

ગુડૂચી સારિવે દ્વે ચ મૂર્વા વાસા શતાવરી
ત્રાયન્તીન્દ્ર યવા યષ્ટી ભૂનિમ્બશ્ચાક્ષભાગિકાઃ

ઘૃતં ચતુર્ગુણં દદ્યાત્ ઘૃતાદામલકીરસઃ
દ્વિગુણઃ સર્પિષશ્ચાત્ર જલમષ્ટગુણં ભવેત્

તત્સિદ્ધં પાયયેત્સર્પિર્વાતરક્તેષુ સર્વથા
કુષ્ઠાનિ રક્તપિત્તં ચ રક્તાર્શાંસિ ચ પાણ્ડુતામ્

હૃદ્રો ગગુલ્મવીસર્પપ્રદરં ગણ્ડમાલિકામ્
ક્ષુદ્ર રોગાઞ્જ્વરાંશ્ચૈવ મહાતિક્તમિદં જયેત્

કાસીસાદ્યઘૃતં કુષ્ઠે દદ્રૂ પામાશિરઃ સ્ફોટાદૌ
કાસીસં દ્વે નિશે મુસ્તં હરિતાલં મનઃ શિલામ્
કમ્પિલ્લકં ગન્ધકં ચ વિડઙ્ગં ગુગ્ગુલું તથા

સિક્થકં મરિચં કુષ્ઠં તુત્થકં ગૌરસર્ષપાન્
રસાઞ્જનં ચ સિન્દૂરં શ્રીવાસં રક્તચન્દનમ્

ઇરિમેદં નિમ્બપત્રં કરઞ્જં સારિવાં વચામ્
મઞ્જિષ્ઠાં મધુકં માંસીં શિરીષં લોધ્રપદ્મકમ્

હરીતકીં પ્રપુન્નાટં ચૂર્ણયેત્કાર્ષિકાન્પૃથક્
તતસ્તચ્ચૂર્ણમાલોડ્ય ત્રિંશત્પલમિતે ઘૃતે

સ્થાપયેત્તામ્રપાત્રે ચ ઘર્મે સપ્તદિનાનિ વૈ
અસ્યાભ્યઙ્ગેન કુષ્ઠાનિ દદ્રુપામાવિચર્ચિકાઃ

શૂકદોષા વિસર્પાશ્ચ વિસ્ફોટા વાતરક્તજાઃ
શિરઃ સ્ફોટોપદંશાશ્ચ નાડીદુષ્ટવ્રણાનિ ચ

શોથો ભગન્દરશ્ચૈવ લૂતાઃ શામ્યન્તિ દેહિનામ્
શોધનં રોપણં ચૈવ સવર્ણકરણં ઘૃતમ્

જાત્યાદિઘૃતં વ્રણે
જાતીનિમ્બપટોલાશ્ચ દ્વે નિશે કટુરોહિણી
મઞ્જિષ્ઠા મધુકં સિક્થં કરઞ્જોશીરસારિવાઃ

તુત્થં ચ વિપચેત્સમ્યક્કલ્કૈરેભિર્ઘૃતં બુધઃ
અસ્ય લેપાત્પ્રરોહન્તિ સૂક્ષ્મનાડીવ્રણા અપિ

મર્માશ્રિતાઃ ક્લેદિનશ્ચ ગમ્ભીરાઃ સરુજો વ્રણાઃ

બિન્દુઘૃતં જલોદરવિરેચનાદૌ
ચિત્રકઃ શઙ્ખિની પથ્યા કંપિલ્લાસ્ત્રિવૃતાયુગમ્
વૃદ્ધદારુશ્ચ શમ્યાકો દન્તી દંતીફલં તથા

કોશાતકી દેવદાલી નીલિની ગિરિકર્ણિકા
સાતલા પિપ્પલીમૂલં વિડઙ્ગં કુટકી તથા

હેમક્ષીરી ચ વિપચેત્કલ્કૈરેભિઃ પિચૂન્મિતૈઃ
ઘૃતપ્રસ્થં સ્નુહીક્ષીરે ષટ્પલે તુ પલદ્વયે

અર્કક્ષીરસ્ય મતિમાંસ્તત્સિદ્ધં ગુલ્મકુષ્ઠહૃત્
હન્તિ શૂલમુદાવર્ત્તં શોથાધ્માનં ભગન્દરમ્

શમયત્યુદરાણ્યષ્ટૌ નિપાતં બિન્દુસઙ્ખ્યયા
ગોદુગ્ધેનોષ્ટ્રદુગ્ધેન કૌલત્થેન શૃતેન વા

ઉષ્ણોદકેન વા પીત્વા બિન્દુવેગૈર્વિરેચયેત્
એતદ્વિન્દુઘૃતં નામ નાભિલેપાદ્વિ રેચયેત્

ત્રિફલાદ્યં ઘૃતં નેત્રરોગે તિમિરાદૌ
ત્રિફલાયા રસપ્રસ્થં પ્રસ્થં વાસારસોદ્ભવમ્
ભૃઙ્ગરાજરસપ્રસ્થં પ્રસ્થમાજં પયઃ સ્મૃતમ્
દત્ત્વા તત્ર ઘૃતપ્રસ્થં કલ્કૈઃ કર્ષમિતૈઃ પૃથક્

ત્રિફલા પિપ્પલી દ્રા ક્ષા ચન્દનં સૈન્ધવં બલા
કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મેદા મરિચનાગરમ્

શર્કરા પુણ્ડરીકં ચ કમલં ચ પુનર્નવા
નિશાયુગ્મં ચ મધુકં સર્વૈ રેભિર્વિપાચયેત્

નક્તાન્ધ્યં નકુલાન્ધ્યં ચ કણ્ડૂં પિલ્લં તથૈવ ચ
નેત્રસ્રાવં ચ પટલં તિમિરં કાચકં જયેત્

અન્યેઽપિ પ્રશમં યાન્તિ નેત્રરોગાઃ સુદારુણાઃ
ત્રૈફલં ઘૃતમેતદ્ધિ પાને નસ્યાદિષૂચિતમ્

ગૌરાદ્યં ઘૃતં વ્રણે
દ્વે હરિદ્રે સ્થિરા મૂર્વા સારિવા ચન્દનદ્વયમ્
મધુપર્ણી ચ મધુકપદ્મકેશરપદ્મકૈઃ

ઉત્પલોશીરમેદાભિસ્ત્રિફલાપઞ્ચવલ્કલૈઃ
કલ્કૈઃ કર્ષમિતૈરેતૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્

વિસર્પલૂતાવિસ્ફોટવિષકીટવ્રણાપહમ્
ગૌરાદ્યમિતિ વિખ્યાતં સર્પિર્વિષહરં પરમ્

મયૂરઘૃતં શિરોરોગાદૌ
બલામધુકરાસ્નાભિર્દશમૂલફલત્રિકૈઃ
પૃથગ્દ્વિપલિકૈરેભિદ્રો ર્ણ!નીરેણ પાચયેત્

મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રયકૃત્પાદાસ્યવર્જિતમ્
પાદશેષં શૃતં નીત્વા ક્ષીરં દત્ત્વા ચ તત્સમમ્

ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્સમ્યગ્જીવનીયૈઃ પિચૂન્મિતૈઃ
તત્સિદ્ધં શિરસઃ પીડાં મન્યાપૃષ્ઠગ્રહં તથા

અર્દિતં કર્ણનાસાઽક્ષિજિહ્વાગલરુજો જયેત્
પાને નસ્યે તથાઽભ્યઙ્ગે કર્ણપૂરેષુ યુજ્યતે

હેમન્તકાલશિશિરવસન્તેષુ ચ શસ્યતે

ફલઘૃતં વન્ધ્યાદોષે
ત્રિફલા મધુકં કુષ્ઠં દ્વે નિશે કટુરોહિણી
વિડઙ્ગં પિપ્પલી મુસ્તા વિશાલા કટ્ફલં વચા

દ્વે મેદે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ સારિવે દ્વે પ્રિયઙ્ગુકા
શતપુષ્પા હિઙ્ગુ રાસ્ના ચન્દનં રક્તચન્દનમ્

જાતી પુષ્પં તુગાક્ષીરી કમલં શર્કરા તથા
અજમોદા ચ દન્તી ચ કલ્કૈરેતૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ

જીવદ્વત્સૈકવર્ણાયા ઘૃતપ્રસ્થં ચ ગોઃ ક્ષિપેત્
ચતુર્ગુણેન પયસા પચેદારણ્યગોમયૈઃ

સુતિથૌ પુષ્યનક્ષત્રે મૃદ્ભાણ્ડે તામ્રજે તથા
તતઃ પિબેચ્છુભદિને નારી વા પુરુષોઽથવા

એતત્સર્પિર્નરઃ પીત્વા સ્ત્રીષુ નિત્યં વૃષાયતે
પુત્રાનુત્પાદયેદ્ધીમાન્વન્ધ્યાઽપિ લભતે સુતમ્

અનાયુષં યા જનયેદ્યા ચ સૂતા પુનઃ સ્થિતા
પુત્રં પ્રાપ્નોતિ સા નારી બુદ્ધિમન્તં શતાયુષમ્

એતત્ફલઘૃતં નામ ભરદ્વાજેન ભાષિતમ્
અનુક્તં લક્ષ્મણામૂલં ક્ષિપેત્તત્ર ચિકિત્સકઃ

લઘુફલઘૃતં યોનિરોગે
ત્રિફલાં દ્વે સહચરે ગુડૂચીં સપુનર્નવામ્
શુકનાસાં હરિદ્રે દ્વે રાસ્નાં મેદાં શતાવરીમ્

કલ્કીકૃત્ય ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્ક્ષીરે ચતુર્ગુણે
તત્સિદ્ધંપાયયેન્નારીં યોનિશૂલનિપીડિતામ્

પીડિતા ચલિતા યા ચ નિઃસૃતા વિવૃતા ચ યા
પિત્તયોનિશ્ચ વિભ્રાન્તા ષણ્ઢયોનિશ્ચ યા સ્મૃતા

પ્રપદ્યન્તે હિતાઃ સ્થાનં ગર્ભં ગૃહ્ણન્તિ ચાસકૃત્
એતત્ફલઘૃતં નામ યોનિદોષહરં પરમ્

પઞ્ચતિત્તકં ઘૃતં વિષમજ્વરાદૌ
વૃષનિમ્બામૃતાવ્યાઘ્રીપટોલાનાં શૃતેન ચ
કલ્કેન પક્વં સર્પિસ્તુ નિહન્યાદ્વિષમજ્વરાન્
પાણ્ડું કુષ્ઠં વિસર્પં ચ કૃમીનર્શાંસિ નાશયેત્

અથ તૈલ કલ્પના
લાક્ષાદિતૈલં વિષમજ્વરાદૌ
લાક્ષાઢકં ક્વાથયિત્વા જલસ્ય ચતુરાઢકૈઃ
ચતુર્થાંશં શૃતં નીત્વા તૈલપ્રસ્થે વિનિક્ષિપેત્

મસ્ત્વાઢકં ચ ગોદધ્નસ્તત્રૈવ વિનિયોજયેત્
શતપુષ્પામશ્વગન્ધાં હરિદ્રા ં! દેવદારુ ચ

કુટકીં રેણુકાં મૂર્વાં કુષ્ઠં ચ મધુયષ્ટિકામ્
ચન્દનં મુસ્તકં રાસ્નાં પૃથક્કર્ષપ્રમાણતઃ

ચૂર્ણયેત્તત્ર નિક્ષિપ્ય સાધયેન્મૃદુવહ્નિના
અસ્યાભ્યઙ્ગાત્પ્રશામ્યન્તિ સર્વેઽપિ વિષમજ્વરાઃ

કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયત્રિકપૃષ્ઠગ્રહાસ્તથા
વાતં પિત્તમપસ્મારમુન્માદં યક્ષરાક્ષસાન્

કણ્ડૂશૂલં ચ દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રાણાં સ્ફુરણં જયેત્
પુષ્ટગર્ભા ભવેદસ્ય ગર્ભિણ્યભ્યઙ્ગતો ભૃશમ્

અઙ્ગારતૈલં સર્વજ્વરેષુ
મૂર્વા લાક્ષા હરિદ્રે દ્વે મઞ્જિષ્ઠા સેન્દ્ર વારુણી
બૃહતી સૈન્ધવં કુષ્ઠં રાસ્ના માંસી શતાવરી

આરનાલાઢકે તત્ર તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્
તૈલમઙ્ગારકં નામ સર્વજ્વરવિમોક્ષણમ્

નારાયણતૈલં વાતરોગાદૌ
અશ્વગન્ધાં બલાં બિલ્વં પાટલાં બૃહતીદ્વયમ્
શ્વદંષ્ટ્રાઽતિબલાનિમ્બં સ્યોનાકં ચ પુનર્નવામ્

પ્રસારિણીમગ્નિમન્થં કુર્યાદ્દશપલં પૃથક્
ચતુદ્રો ર્ણે! જલે પક્ત્વા પાદશેષં શૃતં નયેત્

તૈલાઢકેન સંયોજ્ય શતાવર્યા રસાઢકમ્
ક્ષિપેત્તત્ર ચ ગોક્ષીરં તૈલાત્તસ્માચ્ચતુર્ગુણમ્

શનૈર્વિપાચયેદેભિઃ કલ્કૈર્દ્વિપલિકૈઃ પૃથક્
કુષ્ઠૈલાચન્દનં મૂર્વા વચા માંસી સસૈન્ધવૈઃ

અશ્વગન્ધાવચારાસ્નાશતપુષ્પેન્દ્ર દારુભિઃ
પર્ણીચતુષ્ટયેનૈવ તગરેણ ચ સાધયેદ્

તત્તૈલં નાવનેઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તૌ ન યોજયેત્
પક્ષાઘાતં હનુસ્તમ્ભં મન્યાસ્તમ્ભં ગલગ્રહમ્

ખલ્લત્વં બધિરત્વં ચ ગતિભઙ્ગં કટિગ્રહમ્
ગાત્રશોષેન્દ્રિ યધ્વંસાવસૃક્શુક્રજ્વરક્ષયાન્

અન્ત્રવૃદ્ધિં કુરણ્ડં ચ દન્તરોગં શિરોગ્રહમ્
પાર્શ્વશૂલં ચ પાઙ્ગુલ્યં બુદ્ધિહાનિં ચ ગૃધ્રસીમ્

અન્યાંશ્ચ વિષમાન્વાતાઞ્જયેત્સર્વાઙ્ગસંશ્રયાન્
અસ્ય પ્રભાવાદ્વન્ધ્યાઽપિ નારી પુત્રં પ્રસૂયતે

મર્ત્યો ગજો વા તુરગસ્તૈલાદસ્માત્સુખી ભવેત્
યથા નારાયણો દેવો દુષ્ટદૈત્યવિનાશનઃ

તથૈવ વાતરોગાણાં નાશનં તૈલમુત્તમમ્

વારુણીતૈલં કમ્પરોગે
વારુણ્યા ઔત્તરં મૂલં કુટ્ટિતં તુ પલત્રયમ્
પલદ્વાદશકં તૈલં ક્ષણં વહ્નૌ વિપાચિતમ્

નિષ્કત્રયં ભક્તયુક્તં સેવેતાસ્માદ્વિનશ્યતિ
હસ્તકમ્પઃ શિરઃકમ્પઃ કમ્પો મન્યાશિરાભવઃ

બલાદ્યં તૈલં વાતવ્યાધૌ
બલામૂલકષાયેણ દશમૂલશૃતેન ચ
કુલત્થયવકોલાનાં ક્વાથેન પયસા તથા

અષ્ટાષ્ટભાગયુક્તેન ભાગમેકં ચ તૈલકમ્
ગણેન જીવનીયેન શતાવર્યેન્દ્ર દારુણા

મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠશૈલેયતગરાગરુસૈન્ધવૈઃ
વચાપુનર્નવામાંસીસારિવાદ્વયપત્રકૈઃ

શતપુષ્પાઽશ્વગંધાભ્યામેલયા ચ વિપાચયેત્
ગર્ભાર્થિનીનાં નારીણાં નરાણાંક્ષીણરેતસામ્

વ્યાયામક્ષીણગાત્રાણાં સૂતિકાનાં ચ યુજ્યતે
રાજયોગ્યમિદં તૈલં સુખિનાં ચ વિશેષતઃ
બલાતૈલમિતિ ખ્યાતં સર્વવાતામયાપહમ્

પ્રસારિણીતૈલં વાતકફરોગાદૌ
પ્રસારિણીપલશતં જલદ્રો ણે વિપાચયેત્
પાદશિષ્ટઃ શૃતો ગ્રાહ્યસ્તૈલં દધિ ચ તત્સમમ્

કાઞ્જિકં ચ સમં તૈલાત્ક્ષીરં તૈલાચ્ચતુર્ગુણમ્
તૈલાત્તથાઽષ્ટમાંશેન સર્વકલ્કાનિ યોજયેત્

મધુકં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકઃ સૈન્ધવં વચા
પ્રસારિણી દેવદારુ રાસ્ના ચ ગજપિપ્પલી

ભલ્લાતઃ શતપુષ્પા ચ માંસી ચૈભિર્વિપાચયેત્
એતત્તૈલં વરં પક્વં વાતશ્લેષ્મામયાઞ્જયેત્

કૌબ્જં પઙ્ગુત્વખઞ્જત્વે ગૃધ્રસીમર્દિતં તથા
હનુપૃષ્ઠશિરોગ્રીવાકટિસ્તમ્ભાન્વિનાશયેત્

અન્યાંશ્ચ વિષમાન્વાતાન્સર્વાનાશુ વ્યપોહતિ

માષાદિતૈલં વાતવિકારાદૌ
માષા યવાતસી ક્ષુદ્રા મર્કટી ચ કુરણ્ટકઃ
ગોકણ્ટષ્ટુણ્ટુકશ્ચૈષાં કુર્યાત્સપ્તપલં પૃથક્

ચતુર્ગુણામ્બુના પક્ત્વા પાદશેષં શૃતં નયેત્
કર્પાસાસ્થીનિ બદરં શણબીજં કુલત્થકમ્

પૃથક્ચતુર્દશપલં ચતુર્ગુણજલે પચેત્
ચતુર્થાંશાવશિષ્ટં ચ ગૃહ્ણીયાત્ક્વાથમુત્તમમ્

પ્રસ્થૈકં છાગમાંસસ્ય ચતુઃષષ્ટિપલે જલે
નિક્ષિપ્ય પાચયેદ્ધીમાન્પાદશેષં શૃતં નયેત્

તૈલપ્રસ્થે તતઃ સર્વાન્ક્વાથાનેતાન્વિનિક્ષિપેત્
કલ્કૈરેભિશ્ચ વિપચેદમૃતાકુષ્ઠનાગરૈઃ

રાસ્નાપુનર્નવૈરણ્ડૈઃ પિપ્પલ્યા શતપુષ્પયા
બલાપ્રસારિણીભ્યાં ચ માંસ્યા કટુકયા તથા

પૃથગર્દ્ધપલૈરેતૈઃ સાધયેન્મૃદુવહ્નિના
હન્યાત્તૈલમિદં શીઘ્રં ગ્રીવાસ્તમ્ભાપબાહુકૌ

અર્ધાઙ્ગશોષમાક્ષેપમૂરુસ્તમ્ભાપતાનકૌ
શાખાકમ્પં શિરઃ કમ્પં વિશ્વાચીમર્દિતં તથા
માષાદિકમિદં તૈલં સર્વવાતવિકારનુત્

શતાવરીતૈલં વાતાદૌ
શતાવરી બલાયુગ્મં પર્ણ્યૌ ગન્ધર્વહસ્તકઃ
અશ્વગન્ધા શ્વદંષ્ટ્રશ્ચ બિલ્વઃ કાશઃ કુરણ્ટકઃ

એષાં સાર્દ્ધપલાન્ભાગાન્કલ્પયેચ્ચ વિપાચયેત્
ચતુર્ગુણેન નીરેણ પાદશેષં શૃતં નયેત્

નિયોજ્ય તૈલપ્રસ્થે ચ ક્ષીરપ્રસ્થં વિનિક્ષિપેત્
શતાવરીરસપ્રસ્થં જલપ્રસ્થં ચ યોજયેત્

શતાવરીદેવદારુમાંસીતગરચન્દનમ્
શતપુષ્પા બલા કુષ્ઠમેલા શૈલેયમુત્પલમ્

ઋદ્ધિર્મેદા ચ મધુકં કાકોલી જીવકસ્તથા
એષાં કર્ષસમૈઃ કલ્કૈસ્તૈલં ગોમયવહ્નિના

પચેત્તેનૈવ તૈલેન સ્ત્રીષુ નિત્યં વૃષાયતે
નારી ચ લભતે પુત્રં યોનિશૂલં ચ નશ્યતિ

અઙ્ગશૂલં શિરઃ શૂલં કામલાં પાણ્ડુતાં ગરમ્
ગૃધ્રસીપ્લીહશોષાંશ્ચ મેહાન્દણ્ડાપતાનકમ્

સદાહં વાતરક્તં ચ વાતપિત્તગદાર્દિતમ્
અસૃગ્દરં તથાધ્માનં રક્તપિત્તં ચ નશ્યતિ

શતાવરીતૈલમિદં કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતમ્
ૐ નારાયણ્યૈ સ્વાહા ઉત્તરાભિમુખો ભૂત્વા ખનેત્ખદિરશઙ્કુના

ૐ સર્વવ્યાધિનાશિન્યૈ સ્વાહા ઇત્યુત્પાટનમન્ત્રઃ
ૐ કુમારજીવિન્યૈ સ્વાહા ઇતિ પાનમન્ત્રઃ

કાસીસાદ્યં તૈલમર્શ આદૌ
કાસીસં લાઙ્ગલી કુષ્ઠં શુણ્ઠી કૃષ્ણા ચ સૈન્ધવમ્
મનઃ શિલાશ્વમારશ્ચ વિડઙ્ગં ચિત્રકો વૃષઃ

દન્તી કોશાતકીબીજં હેમાહ્વા હરિતાલકમ્
કલ્કૈઃ કર્ષમિતૈરેતૈસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્

સ્નુહ્યર્કપયસી દદ્યાત્પૃથગ્દ્વિપલસંમિતે
ચતુર્ગુણં ગવાં મૂત્રં દત્ત્વા સમ્યક્પ્રસાધયેત્

કથિતં ખરનાદેન તૈલમર્શોવિનાશનમ્
ક્ષારવત્પાતયત્યેતદર્શાંસ્યભ્યઙ્ગતો ભૃશમ્
વલીર્ન દૂષયત્યેતત્ક્ષારકર્મકરં સ્મૃતમ્

પિણ્ડતૈલં વાતરક્તે
મઞ્જિષ્ઠાસારિવાસર્જયષ્ટીસિક્થૈઃ પલોન્મિતૈઃ
પિણ્ડાખ્યં સાધયેત્તૈલમભ્યઙ્ગાત્ વાતરક્તનુત્

અર્કતૈલં કુષ્ઠરોગાદૌ
અર્કપત્રરસે પક્વં હરિદ્રા કલ્કસંયુતમ્
નાશયેત્સાર્ષપં તૈલં પામાં કચ્છૂં વિચર્ચિકામ્

મરિચાદિતૈલં કુષ્ઠવ્રણાદૌ
મરિચં હરિતાલં ચ ત્રિવૃતં રક્તચન્દનમ્
મુસ્તં મનઃશિલા માંસી દ્વે નિશે દેવદારુ ચ

વિશાલા કરવીરં ચ કુષ્ઠમર્કપયસ્તથા
તથૈવ ગોમયરસં કુર્યાત્કર્ષમિતાન્પૃથક્

વિષં ચાર્દ્ધપલં દેયં પ્રસ્થં ચ કટુતૈલકમ્
ગોમૂત્રં દ્વિગુણં દદ્યાજ્જલં ચ દ્વિગુણં ભવેત્

મરિચાદ્યમિદં તૈલં સિધ્મકુષ્ઠહરં પરમ્
જયેત્કુષ્ઠાનિ સર્વાણિ પુણ્ડરીકં વિચર્ચિકામ્
પામાં શ્વિત્રાણિ રક્તં ચ કણ્ડૂં કચ્છૂં પ્રણાશયેત્

ત્રિફલાદિતૈલમરૂંષિકાયામ્
ત્રિફલાઽરિષ્ટભૂનિમ્બં દ્વે નિશે રક્તચન્દનમ્
એતૈઃ સિદ્ધમરૂંષીણાં તૈલમભ્યજ્જને હિતમ્

નિમ્બબીજતૈલં પલિતે
ભાવયેન્નિમ્બબીજાનિ ભૃઙ્ગરાજરસેન હિ
તથાઽસનસ્ય તોયેન તત્તૈલં હન્તિ નસ્યતઃ

અકાલપલિતં સદ્યઃ પુંસાં દુગ્ધાન્નભોજિનામ્

યષ્ટીમધુકતૈલં ખલિતે
યષ્ટીમધુકક્ષારાભ્યાં નવધાત્રીફલૈઃ શૃતમ્
તૈલં નસ્યકૃતં કુર્યાત્કેશાઞ્શ્મશ્રૂણિ સઙ્ઘશઃ

કરઞ્જતૈલમિન્દ્ર લુપ્તરોગે
કરઞ્જશ્ચિત્રકો જાતી કરવીરશ્ચ પાચિતમ્
તૈલમેભિર્દ્રુતં હન્યાદભ્યઙ્ગાદિન્દ્ર લુપ્તકમ્

નીલિકાદ્યં તૈલં કેશકલ્પાદૌ
નીલિકા કેતકીકન્દં ભૃઙ્ગરાજઃ કુરણ્ટકઃ
તથાઽજુનસ્ય પુષ્પાણિ બીજકાત્કુસુમાન્યપિ

કૃષ્ણાસ્તિલાશ્ચ તગરં સમૂલં કમલં તથા
અયોરજઃ પ્રિયઙ્ગુશ્ચ દાડિમત્વગ્ગુડૂચિકા

ત્રિફલા પદ્મપઙ્કશ્ચ કલ્કૈરેભિઃ પૃથક્પૃથક્
કર્ષમાત્રઃ પચેત્તૈલં ત્રિફલાક્વાથસંયુતમ્

ભૃઙ્ગરાજરસેનૈવ સિદ્ધં કેશસ્થિરીકૃતમ્
અકાલપલિતં હન્તિ દારુણં ચોપજિહ્વિકામ્

ભૃઙ્ગરાજતૈલમકાલપલિતાદૌ
ભૃઙ્ગરાજરસેનૈવ લોહકિટ્ટં ફલત્રિકમ્
સારિવાં ચ પચેત્કલ્કૈસ્તૈલં દારુણનાશનમ્
અકાલપલિતં કણ્ડૂમિન્દ્ર લુપ્તં ચ નાશયેત્

ઇરિમેદાદ્યં તૈલં મુખદન્તરોગાદૌ
ઇરિમેદત્વચં ક્ષુણ્ણાં પચેચ્છતપલોન્મિતામ્
જલદ્રો ણેતતઃ ક્વાથં ગૃહ્ણીયાત્પાદશેષિતમ્

તૈલસ્યાર્દ્ધાઢકં દત્ત્વા કલ્કૈઃ કર્ષમિતૈઃ પચેત્
ઇરિમેદલવઙ્ગાભ્યાં ગૈરિકાગરુપદ્મકૈઃ

મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રમધુકૈર્લાક્ષાન્યગ્રોધમુસ્તકૈઃ
ત્વગ્જાતીફલકર્પૂરકઙ્કોલખદિરૈસ્તથા

પતઙ્ગધાતકીપુષ્પસૂક્ષ્મૈલાનાગકેશરૈઃ
કટ્ફલેન ચ સંસિદ્ધં તૈલં મુખરુજં જયેત્

પ્રદુષ્ટમાંસં પલિતં શીર્ણદન્તં ચ સૌષિરમ્
શ્યાવદન્તં પ્રહર્ષં ચ વિદ્ર ધિં કૃમિદન્તકમ્

દન્તસ્ફુટં ચ દૌર્ગન્ધ્યં જિહ્વાતાલ્વોષ્ઠજાં રુજમ્

જાત્યાદિતૈલં નાડીવ્રણાદૌ
જાતીનિમ્બપટોલાનાં નક્તમાલસ્ય પલ્લવાઃ
સિક્થં સમધુકં કુષ્ઠં દ્વેનિશે કટુરોહિણી

મઞ્જિષ્ઠાપદ્મકં લોધ્રમભયા નીલમુત્પલમ્
તુત્થકં સારિવાબીજં નક્તમાલસ્ય દાપયેત્

એતાનિ સમભાગાનિ પિષ્ટ્વા તૈલં વિપાચયેત્
નાડીવ્રણે સમુત્પન્ને સ્ફોટકે કચ્છુરોગિષુ

સદ્યઃ શસ્ત્રપ્રહારેષુ દગ્ધવિદ્ધેષુ ચૈવ હિ
નખદન્તક્ષતે દેહે વ્રણે દુષ્ટે પ્રશસ્યતે

હિઙ્ગ્વાદિતૈલં કર્ણશૂલે
હિઙ્ગુતુમ્બુરુશુણ્ઠીભિઃ કટુતૈલં વિપાચયેત્
તસ્ય પૂરણમાત્રેણ કર્ણશૂલં પ્રણશ્યતિ

બિલ્વાદિતૈલં બાધિર્યે
બાલબિલ્વાનિ ગોમૂત્રે પિષ્ટ્વા તૈલં વિપાચયેત્
સાજક્ષીરં ચ નીરં ચ બાધિર્યં હન્તિ પૂરણાત્

ક્ષારતૈલં કર્ણરોગેષુ
બાલમૂલકશિમ્બીનાં ક્ષારઃ ક્ષારયુગં તથા
લવણાનિ ચ પઞ્ચૈવ હિઙ્ગુશિગ્રુ મહૌષધમ્

દેવદારુ વચા કુષ્ઠં શતપુષ્પા રસાઞ્જનમ્
ગ્રન્થિકં ભદ્ર મુસ્તં ચ કલ્કૈઃ કર્ષમિતૈઃ પૃથક્

તૈલપ્રસ્થં ચ વિપચેત્કદલીબીજપૂરયોઃ
રસાભ્યાં મધુશુક્તેન ચાતુર્ગુણ્યમિતેન ચ

પૂયસ્રાવં કર્ણનાદં શૂલં બધિરતાં કૃમીન્
અન્યાંશ્ચ કર્ણજાન્રોગાન્મુખરોગાંશ્ચ નાશયેત્

મધુશુક્તમ્
જમ્બીરાણાં ફલરસઃ પ્રસ્થૈકઃ કુડવોન્મિતમ્
માક્ષિકં તત્ર દાતવ્યં પલૈકા પિપ્પલી સ્મૃતા

એતદેકીકૃતં સર્વં મૃદ્ભાણ્ડે ચ નિધાપયેત્
યવામ્ભો મધુસંયુક્તં શૃઙ્ગવેરગુડાન્વિતમ્
ધાન્યરાશૌ ત્રિરાત્રસ્થં મધુશુક્તમુદાહૃતમ્

પાઠાદિતૈલં પીનસે
પાઠા દ્વે ચ નિશે મૂર્વા પિપ્પલી જાતિપલ્લવૈઃ
દન્ત્યા ચ તૈલં સંસિદ્ધં નસ્યં સ્યાદ્દુષ્ટપીનસે

વ્યાઘ્રીતૈલં પીનસે
વ્યાઘ્રીદન્તીવચાશિગ્રુતુલસીવ્યોષસૈન્ધવૈઃ
કલ્કશ્ચ પાચનં તૈલં પૂતિનાસાગદાપહમ્

કુષ્ઠાદિતૈલં છિક્કાયાં
કુષ્ઠંબિલ્વકણાશુણ્ઠીદ્રા ક્ષાકલ્કકષાયવત્
સાધિતં તૈલમાજ્યં વા નસ્યાત્ક્ષવથુનાશનમ્

ગૃહધૂમતૈલં નાસાર્શસિ
ગૃહધૂમકણાદારુક્ષારનક્તાહ્વસૈન્ધવૈઃ
સિદ્ધં શિખરિબીજૈશ્ચ તૈલં નાસાર્શસાં હિતમ્

વજ્રતૈલં કુષ્ઠાદૌ
વજ્રીક્ષીરં રવિક્ષીરં દ્ર વં ધત્તૂરચિત્રજમ્

મહિષીવિડ્ભવં દ્રા વં સર્વાંશં તિલતૈલકમ્
પચેત્તૈલાવશેષં ચ ગોમૂત્રેઽથ ચતુર્ગુણે

તૈલાવશેષં પક્ત્વા ચ તત્તૈલં પ્રસ્થમાત્રકમ્
ગન્ધકાગ્નિશિલાતાલં વિડઙ્ગાતિવિષાવિષમ્

તિક્તકોશાતકીકુષ્ઠવચામાંસીકટુત્રયમ્
પીતદારુ ચ યષ્ટ્યાહ્વં સ્વર્જિકાક્ષારજીરકમ્

દેવદારુ ચ કર્ષાંશં ચૂર્ણં તૈલે વિનિક્ષિપેત્
વજ્રતૈલમિદં ખ્યાતમભ્યઙ્ગાત્સર્વકુષ્ઠનુત્

કરવીરતૈલં લોમશાતનાર્થમ્
કરવીરશિફાદન્તી ત્રિવૃત્કોશાતકી ફલમ્
રમ્ભાક્ષારોદકે તૈલં પ્રશસ્તં લોમશાતનમ્

ચન્દનાદિતૈલં ક્ષયરોગાદૌ
ચન્દનામ્બુનખૈર્યામ્યં યષ્ટીશૈલેયપદ્મકમ્
મઞ્જિષ્ઠા સરલં દારુ સેવ્યૈલં પૂતિકેસરમ્

પત્રકૈલં મુરામાંસી કઙ્કોલં વનિતાઽમ્બુદમ્
હરિદ્રા સારિવા તિક્તા લવઙ્ગાગરુકુઙ્કુમમ્

ત્વગ્રેણુનલિકા ચેતિ તૈલં મસ્તુ ચતુર્ગુણમ્
લાક્ષારસસમં સિદ્ધં ગ્રહઘ્નં બલવર્દ્ધનમ્

અપસ્મારજ્વરોન્માદકૃત્યાઽલક્ષ્મીવિનાશનમ્
આયુઃ પુષ્ટિકરં ચૈવ વશીકરણમુત્તમમ્
વિશેષાત્ક્ષયરોગઘ્નં રક્તપિત્તહરં પરમ્

વચાદિતૈલં ગણ્ડમાલાયામ્
વચાં શટીં હરિદ્રે દ્વે દેવદારુ મહૌષધી
હરીતકીમતિવિષાં મુસ્તકેન્દ્ર યવાન્સમાન્

એતાન્દશપલાન્ભાગાંશ્ચતુદ્રો ર્ણે!ઽમ્ભસઃ પચેત્
ચક્રમર્દરસૈસ્તૈલં કટુકં મૃદુનાઽગ્નિના

પાદશેષે વિનિક્ષિપ્ય સિન્દૂરમવતારયેત્
એતત્તૈલં નિહન્ત્યાશુ ગણ્ડમાલાં સુદારુણામ્

લાઙ્ગલીતૈલં ગણ્ડમાલાયામ્
નિર્ગુણ્ડીસ્વરસે તૈલં લાઙ્ગલીમૂલકલ્કિતમ્
તૈલં નસ્યાન્નિહન્ત્યાશુ ગણ્ડમાલાં સુદારુણામ્

ધત્તૂરાદિતૈલં વાતરોગાદૌ
ધત્તૂરરસમાદાય હયમારાન્તિકારસમ્
ભૃઙ્ગરાજરસશ્ચૈવ સારિણી નિમ્બપત્રકમ્

શોભાઞ્જનશ્ચિત્રકશ્ચ અશ્વગન્ધા પ્રસારિણી
શિરીષઃ કુટજોઽનન્તા શાલ્મલી નક્તપત્રકમ્

રવિપ્રિયો મહાનિમ્બો ડિણ્ડિઘોષા મહેરણા
બલા જ્યોતિષ્મતી ચૈવ શ્યામાકશ્ચક્રમર્દકઃ

એતૈસ્તુ રસમાદાય તૈલતુલ્યં ચ દીયતે
દેવદારુ હરિદ્રે દ્વે માંસી કુષ્ઠં સચન્દનમ્

મરિચં ત્રિવૃતા દન્તી હરિતાલં મનઃ શિલા
કમ્પિલ્લકો ગન્ધકશ્ચ ખદિરઃ પિપ્પલી વચા

રસાઞ્જનં ચ સિન્દૂરં શ્રીવાસો રક્તચન્દનમ્
ઇરિમેદસ્તથા તુમ્બી મઞ્જિષ્ઠા સિન્દુવારકઃ

કરવીરજટા રાસ્ના વિશ્વા શ્રેષ્ઠા ચ પૌષ્કરમ્
શટી તાલીસપત્રં ચ પ્રિયઙ્ગૂ રેણુકા તથા

ચાતુર્જાતકમઞ્જીરં કઙ્કોલં જાતિપત્રિકા
જ્યોતિષ્મતી ચ પલિકા વિષસ્ય દ્વિપલં ભવેત્

આઢકં કટુતૈલસ્ય ગોમૂત્રં ચ ચતુર્ગુણમ્
મૃત્પાત્રે લોહપાત્રે ચ શનૈર્મૃદ્વગ્નિ પચેત્

મજ્જાશ્રિતં ત્વગ્ગતં ચ વાતં ચાસ્થિગતં તથા
ઊરુગ્રહં ચાઢ્યવાતં કૃચ્છ્રં દણ્ડાપતાનકમ્

કુબ્જત્વં ચાથ શોથં ચ પક્ષાઘાતં તથાઽદિતમ્
હનુસ્તમ્ભં શિરઃ કમ્પં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટિવિભ્રમમ્

અપસ્મારં તથોન્માદં તથા ચૈવાપતન્ત્રકમ્
આક્ષેપકં ચાસ્થિભગ્નં સન્ધિભગ્નં ચ નાશયેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે સ્નેહકલ્પનાનામ નવમોઽધ્યાયઃ
આસવારિષ્ટાદિસન્ધાનકલ્પના
અથાસવારિષ્ટાદિસન્ધાનકલ્પનાનામ દશમોઽધ્યાયઃ
આસવારિષ્ટસંજ્ઞા
દ્ર વેષુ ચિરકાલસ્થં દ્ર વ્યં યત્સંધિતં ભવેત્
આસાવારિષ્ટભેદૈસ્તુ પ્રોચ્યતે ભેષજોચિતમ્

આસવારિષ્ટયોર્ભેદઃ
યદપક્વૌષધામ્બુભ્યાં સિદ્ધં મદ્યં સ આસવઃ
અરિષ્ટઃ ક્વાથસાધ્યઃ સ્યાત્તયોર્માનં પલોન્મિતમ્

અનુક્તમાનારિષ્ટેષુ જલાદિમાનવ્યવસ્થા
અનુક્તમાનારિષ્ટેષુ દ્ર વદ્રો ણે તુલાં ગુડમ્
ક્ષૌદ્રં ક્ષિપેદ્ ગુડાદર્દ્ધં પ્રક્ષેપં દશમાંશિકમ્

જ્ઞેયઃ શીતરસઃસીધુરપક્વમધુરદ્ર વૈઃ
સિદ્ધઃ પક્વરસઃ સીધુઃ સમ્પક્વમધુરદ્ર વૈઃ

સુરાપ્રસન્નાદીનાં મદ્યભેદાનાં લક્ષણાનિ
પરિપક્વાન્નસન્ધાનસમુત્પન્નાં સુરાં જગુઃ
સુરામણ્ડઃ પ્રસન્ના સ્યાત્તતઃ કાદમ્બરી ઘના

તદધો જગલો જ્ઞેયો મેદકો જગલાદ્ઘનઃ
પક્વોઽસૌ હૃતસારઃ સ્યાત્સુરાબીજં ચ કિણ્વકમ્

વારુણીશુક્તયોર્લક્ષણે
યત્તાલખર્જૂરરસૈઃ સંધિતા સા હિ વારુણી
કન્દમૂલફલાદીનિ સસ્નેહલવણાનિ ચ
યત્ર દ્ર વેઽભિષૂયન્તે તચ્છુક્તમભિધીયતે

ચુક્રલક્ષણમ્
વિનષ્ટમમ્લતાં યાતં મદ્યં વા મધુરદ્ર વઃ
વિનષ્ટઃ સન્ધિતો યસ્તુ તચ્ચ્રુકમભિધીયતે

ગુડશુક્તેક્ષુશુક્તદ્રા ક્ષાશુક્તાનાં લક્ષણાનિ
ગુડામ્બુના સતૈલેન કન્દમૂલફલૈસ્તથા
સન્ધિતં ચામ્લતાં યાતં ગુડશુક્તં તદુચ્યતે

એવમેવેક્ષુશુક્તં સ્યાન્મૃદ્વીકાસમ્ભવં તથા

તુષામ્બુસૌવીરયોર્લક્ષણે
તુષામ્બુ સન્ધિતં જ્ઞેયમામૈર્વિદલિતૈર્યવૈઃ
યવૈસ્તુ નિસ્તુષૈઃ પક્વૈઃ સૌવીરં સન્ધિતં ભવેત્

કાઞ્જિકસણ્ડાક્યોર્લક્ષણે
કુલ્માષધાન્યમણ્ડાદિસન્ધિતં કાઞ્જિકં વિદુઃ
સણ્ડાકી સન્ધિતા જ્ઞેયા મૂલકૈઃ સર્ષપાદિભિઃ

અથાસવાઃ
તત્રાદાવુશીરાસવો રક્તપિત્તાદૌ
ઉશીરં બાલકં પદ્મં કાશ્મરીં નીલમુત્પલમ્
પ્રિયઙ્ગું પદ્મકં લોધ્રં મઞ્જિષ્ઠાં ધન્વયાસકમ્

પાઠાં કિરાતતિક્તં ચ ન્યગ્રોધોદુમ્બરં શટીમ્
પર્પટં પુણ્ડરીકં ચ પટોલં કાઞ્ચનારકમ્

જંબૂશાલ્મલિનિર્યાસં પ્રત્યેકં પલસમ્મિતાન્
ભાગાન્સુચૂર્ણિતાન્કૃત્વા દ્રા ક્ષાયાઃ પલવિંશતિમ્

ધાતકીં ષોડશપલાં જલદ્રો ણદ્વયે ક્ષિપેત્
શર્કરાયાસ્તુલાં દત્ત્વા ક્ષૌદ્ર સ્યૈકતુલાં તથા

માસૈકં સ્થાપયેદ્ભાણ્ડે માંસીમરિચધૂપિતે
ઉશીરાસવ ઇત્યેષ રક્તપિત્તવિનાશનઃ
પાણ્ડુકુષ્ઠપ્રમેહાર્શઃ કૃમિશોથહરસ્તથા

કુમાર્યાસવઃ પ્રમેહાદૌ
સુપક્વરસસંશુદ્ધં કુમાર્યાઃ પત્રમાહરેત્
યત્નેન રસમાદાય પાત્રે પાષાણમૃણ્મયે

દ્રો ણે ગુડતુલાં દત્ત્વા ઘૃત ભાણ્ડે નિધાપયેત્
માક્ષિકં પક્વલોહં ચ તસ્મિન્નર્દ્ધતુલાં ક્ષિપેત્

કટુત્રિકં લવઙ્ગં ચ ચાતુર્જાતકમેવ ચ
ચિત્રકં પિપ્પલીમૂલં વિડઙ્ગં ગજપિપ્પલી

ચવિકં હપુષા ધાન્યં ક્રમુકં કટુરોહણી
મુસ્તા ફલત્રિકં રાસ્ના દેવદારુ નિશાદ્વયમ્

મૂર્વા મધુરસા દન્તી મૂલં પુષ્કરસમ્ભવમ્
બલા ચાતિબલા ચૈવ કપિકચ્છુસ્ત્રિકણ્ટકમ્

શતપુષ્પા હિઙ્ગુપત્રી આકલ્લકમુટિઙ્ગણમ્
પુનર્નવાદ્વયં લોધ્રં ધાતુમાક્ષિકમેવ ચ

એષાં ચાર્દ્ધપલં દત્ત્વા ધાતક્યાસ્તુ પલાષ્ટકમ્
પલં ચાર્દ્ધપલં ચૈવ પલદ્વયમુદાહૃતમ્

વપુર્વયઃ પ્રમાણેન બલવર્ણાગ્નિદીપનમ્
બૃંહણં રોચનં વૃષ્યં પક્તિશૂલનિવારણમ્

અષ્ટાવુદરજાન્રોગાન્ક્ષયમુગ્રં ચ નાશયેત્
વિંશતિં મેહજાન્રોગાનુદાવર્ત્તમપસ્મૃતિમ્

મૂત્રકૃચ્છ્રમપસ્મારં શુક્રદોષં તથાઽશ્મરીમ્
કૃમિજં રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્તુ ન સંશયઃ

પિપ્પલ્યાદ્યાસવઃ ક્ષયાદૌ
પિપ્પલી મરિચં ચવ્યં હરિદ્રા ચિત્રકો ઘનઃ

વિડઙ્ગં ક્રમુકો લોધ્રઃ પાઠા ધાત્ર્! યેલવાલુકમ્
ઉશીરં ચન્દનં કુષ્ઠં લવંગં તગરં તથા

માંસી ત્વગેલાપત્રં ચ પ્રિયઙ્ગુર્નાગકેશરમ્
એષામર્દ્ધપલાન્ભાગાન્સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતાઞ્છુભાન્

જલદ્રો ણદ્વયે ક્ષિપ્ત્વા દદ્યાદ્ ગુડતુલાત્રયમ્
પલાનિ દશ ધાતક્યા દ્રા ક્ષા ષષ્ટિપલા ભવેત્

એતાન્યેકત્ર સંયોજ્ય મૃદ્ભાણ્ડે ચ વિનિક્ષિપેત્
જ્ઞાત્વાગતરસં સર્વં પાયયેદગ્ન્યપેક્ષયા

ક્ષયં ગુલ્મોદરં કાર્શ્યં ગ્રહણીં પાંડુતાં તથા
અર્શાંસિ નાશયેચ્છીઘ્રં પિપ્પલ્યાદ્યાસવસ્ત્વયમ્

લોહાસવઃ પાણ્ડ્વાદૌ
લોહચૂર્ણં ત્રિકટુકં ત્રિફલાં ચ યવાનિકામ્
વિડઙ્ગં મુસ્તકં ચિત્રં ચતુઃસઙ્ખ્યાપલંપૃથક્

ધાતકીકુસુમાનાં તુ પ્રક્ષિપેત્પલવિંશતિમ્
ચૂર્ણીકૃત્ય તતઃ ક્ષૌદ્રં ચતુઃષષ્ટિપલં ક્ષિપેત્

દદ્યાદ્ ગુડતુલાં તત્ર જલદ્રો ણદ્વયં તથા
ઘૃતભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય નિદધ્યાન્માસમાત્રકમ્

લોહાસવમમું મત્તર્યઃ પિબેદ્વહ્નિકરં પરમ્
પાણ્ડુશ્વયથુગુલ્માનિ જઠરાણ્યર્શસાં રુજમ્

કુષ્ઠં પ્લીહામયં કણ્ડૂં કાસં શ્વાસં ભગન્દરમ્
અરોચકં ચ ગ્રહણીં હૃદ્રો ગં ચ વિનાશયેત્

અથારિષ્ટાઃ
તત્રાદૌ મૃદીકારિષ્ટોઽશ પ્રભૃતિરોગેષુ
મૃદ્વીકાયાઃ પલશતં ચતુદ્રો ર્ણે!ઽમ્ભસઃ પચેત્
દ્રો ણશેષે સુશીતે ચ પૂતે તસ્મિન્પ્રદાપયેત્

તુલે દ્વે ક્ષૌદ્ર ખણ્ડાભ્યાં ધાતક્યાઃ પ્રસ્થમેવ ચ
કઙ્કોલકં લવઙ્ગં ચ ફલં જાત્યાસ્તથૈવ ચ

પલાંશકં ચ મરિચત્વગેલાપત્રકેસરાઃ
પિપ્પલી ચિત્રકં ચવ્યં પિપ્પલીમૂલરેણુકે

ઘૃતભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય ચન્દનાગરુધૂપિતે
કર્પૂરવાસિતો હ્યેષ ગ્રહણ્યા દીપનઃ પરઃ

અર્શસાં નાશને શ્રેષ્ઠ ઉદાવર્ત્તસ્ય ગુલ્મનુત્
જઠરકૃમિકુષ્ઠાનિ વ્રણાસ્તુ વિવિધાસ્તથા

કુટજારિષ્ટો જ્વરાદૌ
તુલાં કુટજમૂલસ્ય મૃદ્વીકાઽદ્ધતુલાં તથા
મધૂકપુષ્પકાશ્મર્યૌ ભાગાન્દશપલોન્મિતાન્

ચતુદ્રો ર્ણે!ઽમ્ભસઃ પક્ત્વા ક્વાથે દ્રો ણાવશેષિતે
ધાતક્યા વિંશતિપલં ગુડસ્ય ચ તુલાં ક્ષિપેત્

માસમાત્રં સ્થિતો ભાણ્ડે કુટજારિષ્ટસઞ્જ્ઞિતઃ
જ્વરાન્પ્રશમયેત્સર્વાન્કુર્યાત્તીક્ષ્ણં ધનઞ્જયમ્

વિડઙ્ગારિષ્ટો વિદ્ર ધ્યાદૌ
વિડઙ્ગં ગ્રન્થિકં રાસ્ના કુટજત્વક્ફલાનિ ચ

પાઠૈલવાલુકં ધાત્રી ભાગાન્પઞ્ચપલાન્પૃથક્
અષ્ટદ્રો ણેઽમ્ભસઃ પક્ત્વા કુર્યાદ્ દ્રો ણાવશેષિતમ્

પૂતે શીતે ક્ષિપેત્તત્ર ક્ષૌદ્રં પલશતત્રયમ્
ધાતકીં વિંશતિપલાં ત્રિજાતં દ્વિપલં તથા

પ્રિયઙ્ગુકાઞ્ચનારાણાં સલોધ્રાણાં પલંપલમ્
વ્યોષસ્ય ચ પલાન્યષ્ટૌ ચૂર્ણીકૃત્ય પ્રદાપયેત્

ઘૃતભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય માસમેકં વિધારયેત્
તતઃ પિબેદ્યથાઽહ તુ જયેદ્વિદ્ર ધિમૂર્જિતમ્

ઊરુસ્તમ્ભાશ્મરીમેહાન્પ્રત્યષ્ઠીલાભગન્દરાન્
ગણ્ડમાલાં હનુસ્તમ્ભં વિડઙ્ગારિષ્ટસઞ્જ્ઞિતઃ

દેવદાર્વાદ્યરિષ્ટઃ પ્રમેહાદૌ
તુલાઽદ્ધ દેવદારુ સ્યાદ્વાસા ચ પલવિંશતિઃ
મજ્જિષ્ઠેન્દ્ર યવા દન્તી તગરં રજનીદ્વયમ્

રાસ્ના કૃમિઘ્નં મુસ્તં ચ શિરીષં ખદિરાર્જુનૌ
ભાગાન્દશપલાન્દદ્યાદ્યવાન્યા વત્સકસ્ય ચ

ચન્દનસ્ય ગુડૂચ્યાશ્ચ રોહિણ્યાશ્ચિત્રકસ્ય ચ
ભાગાનષ્ટપલાનેતાનષ્ટદ્રો ણેઽમ્ભસઃ પચેત્

દ્રો ણશેષે કષાયે ચ પૂતે શીતે પ્રદાપયેત્
ધાતક્યાઃ ષોડશપલં માક્ષિકસ્ય તુલાત્રયમ્

વ્યોષસ્ય દ્વિપલં દદ્યાત્ ત્રિજાતસ્ય ચતુષ્પલમ્
ચતુષ્પલં પ્રિયઙ્ગોશ્ચ દ્વિપલં નાગકેશરમ્

સર્વાણ્યેતાનિ સઞ્ચૂર્ણ્ય ઘૃતભાણ્ડે નિધાપયેત્
માસાદૂર્ધ્વં પિબેદેનં પ્રમેહં હન્તિ દુર્જયમ્

વાતરોગાન્ગ્રહણ્યર્શો મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ નાશયેત્
દેવદાર્વાદિકોઽરિષ્ટઃ કણ્ડૂકુષ્ઠવિનાશનઃ

ખદિરારિષ્ટઃ કુષ્ઠાદૌ
ખદિરસ્ય તુલાઽદ્ધ તુ દેવદારુ ચ તત્સમમ્
વાકુચી દ્વાદશપલા દાર્વી સ્યાત્પલવિંશતિઃ

ત્રિફલા વિંશતિપલા હ્યષ્ટદ્રો ણેઽમ્ભસઃ પચેત્
કષાયે દ્રો ણશેષે ચ પૂતે શીતે વિનિક્ષિપેત્

તુલાદ્વયં માક્ષિકસ્ય તુલૈકા શર્કરા મતા
ધાતક્યા વિંશતિપલં કઙ્કોલં નાગકેશરમ્

જાતીફલં લવઙ્ગૈલાત્વક્પત્રાણિ પૃથક્પૃથક્
પલોન્મિતાનિ કૃષ્ણાયા દદ્યાત્પલચતુષ્ટયમ્

ઘૃતભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય માસાદૂર્ધ્વં પિબેન્નરઃ
મહાકુષ્ઠાનિ હૃદ્રો ગં પાણ્ડુરોગાર્બુદે તથા

ગુલ્મં ગ્રન્થિં કૃમીન્કાસં શ્વાસં પ્લીહોદરં જયેત્
એષ વૈ ખદિરારિષ્ટઃ સર્વકુષ્ઠનિવારણઃ

બબ્બૂલારિષ્ટઃ ક્ષયકાસાદૌ
તુલાદ્વયં તુ બબ્બૂલ્યાશ્ચતુદ્રો ર્ણે! જલે પચેત્
દ્રો ણશેષે રસે શીતે ગુડસ્ય ત્રિતુલાં ક્ષિપેત્

ધાતકીં ષોડશપલાં કૃષ્ણાં ચ દ્વિપલાં તથા
જાતીફલાનિ કઙ્કોલમેલાત્વક્પત્રકેશરમ્

લવઙ્ગં મરિચં ચૈવ પલિકાન્યુપકલ્પયેત્
માસં ભાણ્ડે સ્થિતસ્ત્વેષ બબ્બૂલારિષ્ટકો જયેત્
ક્ષયં કુષ્ઠમતીસારં પ્રમેહશ્વાસકાસકમ્

દ્રા ક્ષાઽરિષ્ટઃ પુષ્ટ્યાદૌ
દ્રા ક્ષાતુલાઽદ્ધ દ્વિદ્રો ણે જલસ્ય વિપચેત્ સુધીઃ
પાદશેષે કષાયે ચ પૂતે શીતે વિનિક્ષિપેત્

ગુડસ્ય દ્વિતુલાં તત્ર ત્વગેલાપત્રકેશરમ્
પ્રિયઙ્ગુર્મરિચં કૃષ્ણા વિડઙ્ગં ચેતિ ચૂર્ણયેત્

પૃથક્પલોન્મિતૈર્ભાગૈસ્તતો ભાણ્ડે નિધાપયેત્
સમન્તતો ઘટ્ટયિત્વા પિબેઞ્જાતરસંતતઃ

ઉરઃક્ષતં ક્ષયં હન્તિ કાસશ્વાસગલામયાન્
દ્રા ક્ષાઽરિષ્ટાહ્વયઃ પ્રોક્તો બલકૃન્મલશોધનઃ

રોહિતકારિષ્ટો ગુદજગ્રહણ્યાદૌ
રોહિતકતુલામેકાં ચતુદ્રો ર્ણે! જલે પચેત્
પાદશેષે રસે શીતે પૂતે પલશતદ્વયમ્

દદ્યાદ્ ગુડસ્ય ધાતક્યાઃ પલષોડશિકા મતા
પઞ્ચકોલં ત્રિજાતં ચ ત્રિફલાં ચ વિનિક્ષિપેત્

ચૂર્ણયિત્વાપલાંશેન તતોભાણ્ડેનિધાપયેત્
માસાદૂર્ધ્વં ચ પિબતાં ગુદજા યાન્તિ સંક્ષયમ્

ગ્રહણીપાણ્ડુહૃદ્રો ગપ્લીહગુલ્મોદરાણિ ચ
કુષ્ઠશોફારુચિહરો રોહિતારિષ્ટસઞ્જ્ઞિતઃ

દશમૂલારિષ્ટો વાતાદૌ
પર્ણ્યૌ બૃહત્યૌ ગોકણ્ટો બિલ્વોઽગ્નિમન્થકોઽરલુઃ

પાટલા કાશ્મરી ચેતિ દશમૂલમિહોચ્યતે
દશમૂલાનિ કુર્વીત ભાગૈઃ પઞ્ચપલૈઃપૃથક્

પઞ્ચવિંશત્પલં કુર્યાચ્ચિત્રકં પૌષ્કરં તથા
કુર્યાદ્વિંશપલં લોધ્રં ગુડૂચી તત્સમા ભવેત્

પલૈઃ ષોડશભિર્ધાત્રી રવિસઙ્ખ્યૈર્દુરાલભા
ખદિરો બીજસારશ્ચ પથ્યા ચેતિ પૃથક્પલૈઃ

અષ્ટભિર્ગણિતઃ કુષ્ઠં મઞ્જિષ્ઠા દેવદારુ ચ
વિડઙ્ગં મધુકં ભાર્ઙ્ગી કપિત્થોઽક્ષ પુનર્નવા

ચવ્યં માંસી પ્રિયઙ્ગુશ્ચ સારિવા કૃષ્ણજીરકમ્
ત્રિવૃતા રેણુકં રાસ્ના પિપ્પલી ક્રમુકઃ શટી

હરિદ્રા શતપુષ્પા ચ પદ્મકં નાગકેશરમ્
મુસ્તમિન્દ્ર યવઃ શુણ્ઠી જીવકર્ષભકૌ તથા

મેદા ચાન્યા મહામેદા કાકોલ્યૌ ઋદ્ધિવૃદ્ધિકે
કુર્યાત્પૃથગ્દ્વિપલિકાન્પચેદષ્ટગુણે જલે

ચતુર્થાશં શૃતં નીત્વા મૃદ્ભાણ્ડે સંનિધાપયેત્
ચતુઃષષ્ટિપલાં દ્રા ક્ષાં પચેન્નીરે ચતુર્ગુણે

ત્રિપાદશેષં શીતં ચ પૂર્વક્વાથે શૃતં ક્ષિપેત્
દ્વાત્રિંશત્પલિકં ક્ષૌદ્રં દદ્યાદ્ ગુણચતુઃશતમ્

ત્રિંશત્પલાનિ ધાતક્યાઃ કઙ્કોલં જલચન્દનમ્
જાતીફલં લવઙ્ગં ચ ત્વગેલાપત્રકેશરમ્

પિપ્પલી ચેતિ સંચૂર્ણ્ય ભાગૈર્દ્વિપલિકઃ પૃથક્
શાણમાત્રાં ચ કસ્તૂરીં સર્વમેકત્ર નિક્ષિપેત્

ભૂમૌ નિખાતયેદ્ભાણ્ડં તતો જાતરસં પિબેત્
કતકસ્ય ફલં ક્ષિપ્ત્વા રસં નિર્મલતાં નયેત્

ગ્રહણીમરુચિં શ્વાસં કાસં ગુલ્મં ભગન્દરમ્
વાતવ્યાધિં ક્ષયં છર્દિં પાણ્ડુરોગં ચ કામલામ્

કુષ્ઠાન્યર્શાંસિ મેહાંશ્ચ મન્દાગ્નિમુદરાણિ ચ
શર્કરામશ્મરીં મૂત્રકૃચ્છ્રં ધાતુક્ષયં જયેત્

કૃશાનાં પુષ્ટિજનનો વન્ધ્યાનાં ગર્ભદઃ પરઃ
અરિષ્ટો દશમૂલાખ્યસ્તેજઃ શુક્રબલપ્રદઃ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે આસવારિષ્ટાદિસન્ધાનકલ્પના નામ દશમોઽધ્યાયઃ
ધાતુશોધનમારણ
અથ ધાતુશોધનમારણકલ્પનાનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ
અથ ધાતૂનાં સમુદાયેન શોધનમારણમ્
તત્રાદૌ ધાતૂનાં સંખ્યા નામાનિ ચ
સ્વર્ણતારારતામ્રાણિ નાગવઙ્ગૌ ચ તીક્ષ્ણકમ્
ધાતવઃ સપ્ત વિજ્ઞેયાસ્તતસ્તાઞ્છોધયેદ્ બુધઃ

ધાતુશોધનવિધિઃ
સ્વર્ણતારારતામ્રાયઃ પત્રાણ્યગ્નૌ પ્રતાપયેત્
નિષિઞ્ચેત્તપ્તતપ્તાનિ તૈલે તક્રે ચ કાઞ્જિકે

ગોમૂત્રે ચ કુલત્થાનાં કષાયે ચ ત્રિધા ત્રિધા
એવં સ્વર્ણાદિલોહાનાં વિશુદ્ધિઃ સમ્પ્રજાયતે

નાગવઙ્ગયોઃ શોધનવિધિઃ
નાગવઙ્ગૌ પ્રતપ્તૌ ચ ગાલિતૌ તૌ નિષેચયેત્
ત્રિધા ત્રિધા વિશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ર વિદુગ્ધેન ચ ત્રિધા

અથ સ્વર્ણમારણમ્
સ્વર્ણાચ્ચ દ્વિગુણં સૂતમમ્લેન સહ મર્દયેત્
તદ્ગોલકસમં ગન્ધં નિદધ્યાદધરોત્તરમ્

ગોલકં ચ તતો રુન્ધ્યાચ્છરાવદૃઢસમ્પુટે
ત્રિંશદ્વનોપલૈર્દદ્યાત્પુટાન્યેવં ચતુર્દશ
નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ ગન્ધો દેયઃ પુનઃ પુનઃ

સ્વર્ણમારણે દ્વિતીયો વિધિઃ
કાઞ્ચને ગાલિતે નાગં ષોડશાંશેન નિક્ષિપેત્

ચૂર્ણયિત્વા તથાઽમ્લેન ઘૃષ્ટ્વા કૃત્વા ચ ગોલકમ્
ગોલકેન સમં ગન્ધં દત્ત્વા ચૈવાધરોત્તરમ્

શરાવસમ્પુટે ધૃત્વા પુટેત્ ત્રિંશદ્વનોપલૈઃ
એવં સપ્તપુટૈર્હેમ નિરુત્થં ભસ્મ જાયતે

તૃતીયો વિધિઃ
કાઞ્ચનારરસૈર્ઘૃષ્ટ્વા સમસૂતકગન્ધયોઃ
કજ્જલ્યા હેમપત્રાણિ લેપયેત્સમમાત્રયા

કાઞ્ચનારત્વચઃ કલ્કો મૂષાયુગ્મં પ્રકલ્પયેત્
ધૃત્વા તત્સંપુટે ગોલં મૃણ્મૂષાસંપુટે ચ તત્

નિધાય સંધિરોધં ચ કૃત્વા સંશોષ્ય ગોમયૈઃ
વહ્નિં ખરતરં કુર્યાદેવં દદ્યાત્પુટત્રયમ્
નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ સર્વકાર્યેષુ યોજયેત્

ચતુર્થો વિધિઃ
કાઞ્ચનારપ્રકારેણ લાઙ્ગલી હન્તિ કાઞ્ચનમ્
જ્વાલામુખી યથા હન્યાત્તથા હન્તિ મનઃ શિલા

પઞ્ચમો વિધિઃ
શિલાસિન્દૂરયોશ્ચૂર્ણં સમયોરર્કદુગ્ધકૈઃ

સપ્તૈવ ભાવના દદ્યાચ્છોષયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ
તતસ્તુ ગાલિતે હેમ્નિ કલ્કોઽય દીયતે સમઃ

પુનર્ધમેદતિતરાં યથા કલ્કો વિલીયતે
એવં વેલાત્રયં દદ્યાત્કલ્કં હેમમૃતિર્ભવેત્

ષષ્ઠો વિધિઃ
પારાવતમલૈર્લિમ્પેદથવા કુક્કુટોદ્ભવૈઃ
હેમપત્રાણિ તેષાં ચ પ્રદદ્યાદધરોત્તરમ્

ગન્ધચૂર્ણં સમં દત્ત્વા શરાવયુગસમ્પુટે
પ્રદદ્યાત્કુક્કુટપુટં પઞ્ચભિર્ગોમયોપલૈઃ

એવં નવપુટાન્દદ્યાદ્દશમં ચ મહાપુટમ્
ત્રિંશદ્વનોપલૈર્દેયં જાયતે હેમભસ્મકમ્

સ્વર્ણભસ્મગુણાઃ
સુવર્ણં ચ ભવેત્સ્વાદુ તિક્તં સ્નિગ્ધં હિમં ગુરુ
બુદ્ધિવિદ્યાસ્મૃતિકરં વિષહારિ રસાયનમ્

રજતમારણે પ્રથમો વિધિઃ
ભાગૈકં તાલકં મર્દ્યં જમ્ભેનામ્લેન કેનચિત્
તેન ભાગત્રયં તારપત્રાણિ પરિલેપયેત્

ધૃત્વા મૂષાપુટે રુદ્ધ્વા પુટેત્ત્રિંશદ્વનોપલૈઃ
સમુદ્ધૃત્ય પુનસ્તાલં દત્ત્વા રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્
એવં ચતુર્દશપુટૈસ્તારભસ્મ પ્રજાયતે

દ્વિતીયો વિધિઃ
સ્નુહીક્ષીરેણ સમ્પિષ્ટં માક્ષિકં તેન લેપયેત્

તાલકસ્ય પ્રકારેણ તારપત્રાણિ બુદ્ધિમાન્
પુટેચ્ચતુર્દશપુટૈસ્તાર ભસ્મ પ્રજાયતે

આર ઇ!પિત્તલૈ! મારણવિધિઃ
અર્કક્ષીરેણ સમ્પિષ્ટો ગન્ધકસ્તેન લેપયેત્
સમેનારસ્ય પત્રાણિ શુદ્ધાન્યમ્લદ્ર વૈર્મુહુઃ

તતો મૂષાપુટે ધૃત્વા પુટેદ્ગજપુટેન ચ
એવં પુટદ્વયેનૈવ ભસ્મારં ભવતિ ધ્રુવમ્
આરવત્કાંસ્યમપ્યેવં ભસ્મતાં યાતિ નિશ્ચિતમ્

તામ્રપિત્તલ કાંસ્યમારણવિધિઃ
અર્કક્ષીરવદાજં સ્યાત્ક્ષીરં નિર્ગુણ્ડિકા તથા
તામ્રરીતિધ્વનિવધે સમગન્ધકયોગતઃ

તામ્રમારણવિધિઃ
સૂક્ષ્માણિ તામ્રપત્રાણિ કૃત્વા સંસ્વેદયેદ્ બુધઃ
વાસરત્રયમમ્લેન તતઃ ખલ્વે વિનિક્ષિપેત્

પાદાંશં સૂતકં દત્ત્વા યામમમ્લેન મર્દયેત્
તત ઉદ્ધૃત્ય પત્રાણિ લેપયેદ્ દ્વિગુણેન ચ

ગન્ધકેનામ્લઘૃષ્ટેન તસ્ય કુર્યાચ્ચ ગોલકમ્
તતઃ પિષ્ટ્વા ચ મીનાક્ષીં ચાઙ્ગેરીં વા પુનર્નવામ્

તત્કલ્કેન બહિર્ગોલં લેપયેદઙ્ગુલોન્મિતમ્
ધૃત્વા તદ્ગોલકં ભાણ્ડે શરાવેણ ચ રોધયેત્

વાલુકાભિઃ પ્રપૂર્યાથ વિભૂતિલવણાંબુભિઃ
દત્ત્વા ભાંડમુખે મુદ્રા ં! તતશ્ચુલ્યાં વિપાચયેત્

ક્રમવૃદ્ધાગ્નિના સમ્યગ્યાવદ્યામ ચતુષ્ટયમ્
સ્વાઙ્ગશીતલમુદ્ધૃત્ય મર્દયેત્સૂરણદ્ર વૈઃ

દિનૈકં ગોલકં કુર્યાદર્દ્ધગન્ધેન લેપયેત્
સઘૃતેન તતો મૂષાં પુટે ગજપુટે પચેત્

સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધૃત્ય મૃતં તામ્રં શુભં ભવેત્
વાંતિં ભ્રાંતિં ક્લમં મૂર્ચ્છાં ન કરોતિ કદાચન

સીસકમારણે પ્રથમો વિધિઃ
તામ્બૂલીરસસમ્પિષ્ટશિલાલેપાત્પુનઃ પુનઃ
દ્વાત્રિંશદ્ભિઃ પુટૈર્નાગો નિરુત્થો યાતિ ભસ્મતામ્

દ્વિતીયો વિધિઃ
અશ્વત્થચિઞ્ચાત્વક્ચૂર્ણં ચતુર્થાંશેન નિક્ષિપેત્
મૃત્પાત્રે દ્રા વિતે નાગે લોહદર્વ્યા પ્રચાલયેત્

યામૈકેન ભવેદ્ભસ્મ તત્તુલ્યાં ચ મનઃશિલામ્
કાઞ્જિકેન દ્વયં પિષ્ટ્વા પચેદ્ દૃઢપુટેન ચ

સ્વાઙ્ગશીતં પુનઃ પિષ્ટ્વા શિલયા કાઞ્જિકેન ચ
પુનઃ પુટેચ્છરાવાભ્યામેવં ષષ્ટિપુટૈર્મૃતિઃ

વઙ્ગમારણવિધિઃ
મૃત્પાત્રે દ્રા વિતે વઙ્ગે ચિઞ્ચાઽશ્વત્થત્વચો રજઃ

ક્ષિપ્ત્વા તેન ચતુર્થાંશમયોદર્વ્યા પ્રચાલયેત્
તતો દ્વિયામમાત્રેણ વઙ્ગભસ્મ પ્રજાયતે

અથ ભસ્મસમં તાલં ક્ષિપ્ત્વાઽમ્લેન પ્રમર્દયેત્
તતો ગજપુટે પક્ત્વા પુનરમ્લેન મર્દયેત્

તાલેન દશમાંશેન યામમેકં તતઃ પુટેત્
એવં દશપુટૈઃ પક્વો વઙ્ગસ્તુ મ્રિયતે ધ્રુવમ્

લૌહમારણે પ્રથમો વિધિઃ
શુદ્ધં લોહભવં ચૂર્ણં પાતાલગરુડીરસૈઃ
મર્દયિત્વા પુટેદ્વહ્નૌ દદ્યાદેવં પુટત્રયમ્

પુટત્રયં કુમાર્યા ચ કુઠારચ્છિન્નિકારસૈઃ
પુટષટ્કં તતો દદ્યાદેવં તીક્ષ્ણમૃતિર્ભવેત્

દ્વિતીયો વિધિઃ
ક્ષિપેત્તુ દ્વાદશાંશેન દરદં તીક્ષ્ણચૂર્ણતઃ
મર્દયેત્કન્યકાદ્રા વૈર્યામયુગ્મં તતઃ પુટેત્

એવં સપ્તપુટૈર્મૃત્યું લોહચૂર્ણમવાપ્નુયાત્
રસૈઃ કુઠારચ્છિન્નાયાઃ પાતાલગરુડીરસૈઃ
સ્તન્યેન ચાર્કદુગ્ધેન તીક્ષ્ણસ્યૈવં મૃતિર્ભવેત્

તૃતીયો વિધિઃ
સૂતકાદ્ દ્વિગુણં ગન્ધં દત્વા કુર્યાચ્ચ કજ્જલીમ્
દ્વયોઃ સમં લોહચૂર્ણં મર્દયેત્કન્યકાદ્ર વૈઃ

યામયુગ્મં તતઃ પિણ્ડં કૃત્વા તામ્રસ્ય પાત્રકે
ઘર્મે ધૃત્વા રુબૂકસ્ય પત્રૈરાચ્છાદયેદ્ બુધઃ

યામાર્દ્ધેનોષ્ણતાં યાયાદ્ધાન્યરાશૌ ન્યસેત્તતઃ
દત્ત્વોપરિ શરાવં તુ ત્રિદિનાન્તે સમુદ્ધરેત્

પિષ્ટ્વા ચ ગાલયેદ્વસ્ત્રાદેવં વારિતરં ભવેત્
એવં સર્વાણિ લોહાનિ સ્વર્ણાદીન્યપિ મારયેત્

સર્વધાતૂનાં મારણે સામાન્યવિધિઃ
શિલાગન્ધાર્કદુગ્ધાક્તાઃ સ્વર્ણાદ્યાઃ સર્વધાતવઃ
મ્રિયન્તે દ્વાદશપુટૈઃ સત્યં ગુરુવચો યથા

અથોપધાતૂનાં શોધનમારણપ્રકારાઃ
ઉપધાતૂનાં ગણના
માક્ષિકં તુત્થકાભ્રૌ ચ નીલાઞ્જનશિલાલકાઃ
રસકઞ્ચેતિ વિજ્ઞેયા એતે સપ્તોપધાતવઃ

સ્વર્ણમાક્ષિકસ્ય શોધનવિધિઃ
માક્ષિકસ્ય ત્રયો ભાગા ભાગૈકં સૈન્ધવસ્ય ચ
માતુલુઙ્ગદ્ર વૈર્વાઽથ જમ્બીરોત્થદ્ર વૈઃ પચેત્

ચાલયેલ્લોહજે પાત્રે યાવત્પાત્રં સુલોહિતમ્
ભવેત્તપ્તં તુ સંશુદ્ધિં સ્વર્ણમાક્ષિકમૃચ્છતિ

તસ્ય મારણવિધિઃ
કુલત્થસ્ય કષાયેણ ઘૃષ્ટ્વા તૈલેન વા પુટેત્
તક્રેણ વાજમૂત્રેણ મ્રિયતે સ્વર્ણમાક્ષિકમ્

રૌપ્યમાક્ષિકશોધનવિધિઃ
કર્કોટીમેષશૃઙ્ગ્યુત્થૈર્દ્ર વૈર્જમ્બીરજૈર્દિનમ્
ભાવયેદાતપે તીવ્રે વિમલા શુદ્ધ્ય્તિ ધ્રુવમ્

તુત્થશોધનવિધિઃ
વિષ્ઠયા મર્દયેત્ તુત્થં માર્જારકકપોતયોઃ

દશાંશં ટઙ્કણં દત્ત્વા પચેન્મૃદુપુટે તતઃ
પુટં દધ્ના તથા ક્ષૌદ્રૈ ર્દેયં તુત્થવિશુદ્ધયે

અભ્રકશોધનવિધિઃ
કૃષ્ણાભ્રકં ધમેદ્વહ્નૌ તતઃ ક્ષીરે વિનિક્ષિપેત્
ભિન્નપત્રં તુ તત્કૃત્વા તણ્ડુલીયામ્લયોર્દ્ર વૈઃ
ભાવયેદષ્ટયામં તદેવં શુદ્ધ્ય્તિ ચાભ્રકમ્

અભ્રકમારણે પ્રથમો વિધિઃ
કૃત્વા ધાન્યાભ્રકં તત્તુ શોષયિત્થાઽથ મર્દયેત્
અર્કક્ષીરૈર્દિનં ખલ્વે ચક્રાકારં ચ કારયેત્

વેષ્ટયેદર્કપત્રૈશ્ચ સમ્યગ્ગજપુટે પચેત્
પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાચ્યં સપ્તવારં પ્રયત્નતઃ

તતો વટજટાક્વાથૈસ્તદ્વદ્દેયં પુટત્રયમ્
મ્રિયતે નાત્ર સંદેહઃ સર્વયોગેષુ યોજયેત્

મૃતાભ્રકસ્યામૃતીકરણવિધિઃ
તુલ્યં ઘૃતં મૃતાભ્રેણ લોહપાત્રે વિપાચયેત્
ઘૃતે જીર્ણે તદભ્રં તુ સર્વયોગેષુ યોજયેત્

મૃતાભ્રકગુણાઃ
મૃતં ત્વભ્રં હરેન્મૃત્યું જરાપલિતનાશનમ્
અનુપાનૈશ્ચ સંયુક્તં તત્તદ્રો ગહરં પરમ્

અભ્રકમારણે દ્વિતીયો વિધિઃ
શુદ્ધં ધાન્યાભ્રકં મુસ્તશુણ્ઠીષડ્ભાગયોજિતમ્
મર્દયેત્કાઞ્જિકેનૈવ દિનં ચિત્રકજૈ રસૈઃ

તતો ગજપુટં દદ્યાત્તસ્માદુદ્ધૃત્ય મર્દયેત્
ત્રિફલાવારિણા તદ્વત્પુટેદેવં પુટૈસ્ત્રિભિઃ

વલાગોમૂત્રમુસલીતુલસીસૂરણદ્ર વૈઃ
મર્દિતં પુટિતં વહ્નૌ ત્રિત્રિવેલં વ્રજેન્મૃતિમ્

અભ્રકસત્ત્વપ્રકારઃ
ધાન્યાભ્રકસ્ય ભાગૈકં દ્વૌ ભાગૌ ટઙ્કણસ્ય ચ

પિષ્ટ્વા તદન્ધમૂષાયાં રુદ્ધ્વા તીવ્રાગ્નિના પચેત્
સ્વભાવં શીતલં ચૂર્ણં સર્વરોગેષુ યોજયેત્

નીલાઞ્જનશોધનવિધિઃ
નીલાઞ્જનં ચૂર્ણયિત્વા જમ્બીરદ્ર વભાવિતમ્
દિનૈકમાતપે શુદ્ધં ભવેત્કાર્યેષુ યોજયેત્

ગૈરિકકાસીસાદિશોધનવિધિઃ
એવં ગૈરિકકાસીસટઙ્કણાનિ વરાટિકા
તૌરી શઙ્ખં ચ કઙ્કુષ્ઠં શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

મનઃ શિલાશોધનવિધિઃ
પચેત્ત્ર્યહમજામૂત્રૈર્દોલાયન્ત્રે મનઃ શિલામ્
ભાવયેત્સપ્તધા પિત્તૈરજાયાઃ શુદ્ધિમૃચ્છતિ

હરિતાલશોધનવિધિઃ
તાલકં કણશઃ કૃત્વા તચ્ચૂર્ણં કાઞ્જિકે ક્ષિપેત્
દોલાયન્ત્રેણ યામૈકં તતઃ કૂષ્માણ્ડજૈર્દ્ર વૈઃ

તિલતૈલે પચેદ્યામં યામં ચ ત્રિફલાજલૈઃ
એવં યન્ત્રે ચતુર્યામં પાચ્યં શુદ્ધ્ય્તિ તાલકમ્

રસકખિર્પિર શોધનવિધિઃ
નૃમૂત્રેવાઽથ ગોમૂત્રે સપ્તાહં રસકં પચેત્
દોલાયન્ત્રેણ શુદ્ધિઃ સ્યાત્તતઃ કાર્યેષુ યોજયેત્

ધાતૂનાં સત્ત્વપાતનવિધિઃ
લાક્ષામીનપયશ્છાગં ટઙ્કણં મૃગશૃઙ્ગકમ્
પિણ્યાકં સર્ષપાઃ શિગ્રુર્ગુઞ્જોર્ણાગુડસૈન્ધવાઃ
યવતિક્તા ઘૃતં ક્ષૌદ્રં યથાલાભં વિચૂર્ણયેત્

એભિર્વિમિશ્રિતાઃ સર્વે ધાતવો ગાઢવહ્નિના
મૂષાધ્માતાઃ પ્રજાયન્તે મુક્તસત્ત્વા ન સંશયઃ

અથ રત્નાનાં શોધનમારણપ્રકારાઃ
તત્રાદૌ વજ્રશોધનવિધિઃ
કુલત્થકોદ્ર વક્વાથૈર્દોલાયન્ત્રે વિપાચયેત્
વ્યાઘ્રીકન્દગતં વજ્રં ત્રિદિનં શુદ્ધિમૃચ્છતિ

વજ્રશોધને દ્વિતીયો વિધિઃ
તપ્તં તપ્તં તુ તદ્વજ્રં ખરમૂત્રૈર્નિષેચયેત્
પુનસ્તપ્યં પુનઃ સેચ્યમેવં કુર્યાત્ત્રિસપ્તધા

વજ્રમારણે પ્રથમો વિધિઃ
મત્કુણૈસ્તાલકં પિષ્ટ્વા યાવદ્ભવતિ ગોલકમ્
તદ્ગોલે નિહિતં વજ્રં તદ્ગોલં વહ્નિના ધમેત્

સિઞ્ચયેદશ્વમૂત્રેણ તદ્ગોલે ચ ક્ષિપેત્પુનઃ
રુદ્ધ્વા ધ્માતં પુનઃ સેચ્યમેવં કુર્યાત્ત્રિસપ્તધા

એવં ચ મ્રિયતે વજ્રં ચૂર્ણં સર્વત્ર યોજયેત્

દ્વિતીયો વિધિઃ
હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુક્તે ક્વાથે કૌલત્થજે ક્ષિપેત્
તપ્તં તપ્તં પુનર્વજ્રં ભૂયાચ્ચૂર્ણં ત્રિસપ્તધા

તૃતીયો વિધિઃ
મણ્ડૂકં કાંસ્યજે પાત્રે નિગૃહ્ય સ્થાપયેત્સુધીઃ
સ ભીતો મૂત્રયેત્તત્ર તન્મૂત્રે વજ્રમાવપેત્
તપ્તં તપ્તં ચ બહુધા વજ્રસ્યૈવં મૃતિર્ભવેત્

વૈક્રાન્તસ્ય સંશોધનમારણવિધિઃ
વૈક્રાન્તં વજ્રવચ્છોદ્ધ્યં નીલં વા લોહિતં તથા
હયમૂત્રેણ તત્સેચ્યં તપ્તં તપ્તં દ્વિસપ્તધા

તતસ્તુ મેષશૃઙ્ગ્યુક્તપઞ્ચાઙ્ગે ગોલકે ક્ષિપેત્
પુટેન્મૂષાપુટે રુદ્ધ્વા કુર્યાદેવં ચ સપ્તધા

વૈક્રાન્તં ભસ્મતાં યાતિ વજ્રસ્થાને નિયોજયેત્

અવશિષ્ટરત્નાનાં શોધનવિધિઃ
સ્વેદયેદ્દોલિકાયન્ત્રે જયન્ત્યાઃ સ્વરસેન ચ
મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં યામકં શોધનં ભવેત્

તેષામેવ મારણવિધિઃ
કુમાર્યાસ્તણ્ડુલીયેન સ્તન્યેન ચ નિષેચયેત્
પ્રત્યેકં સપ્તવેલં ચ તપ્તતપ્તાનિ કૃત્સ્નશઃ

મૌક્તિકાનિ પ્રવાલાનિ તથા રત્નાન્યશેષતઃ
ક્ષણાદ્વિવિધવર્ણાનિ મ્રિયન્તે નાત્ર સંશયઃ

ઉક્તમાક્ષિકવન્મુક્તાઃ પ્રવાલાનિ ચ મારયેત્
વજ્રવત્સર્વરત્નાનિ શોધયેન્મારયેત્તથા

શિલાજતુનઃ પ્રથમઃ શોધનવિધિઃ
શિલાજતુ સમાનીય ગ્રીષ્મતપ્તશિલાચ્યુતમ્
ગોદુગ્ધૈસ્ત્રિફલાક્વાથૈર્ભૃઙ્ગદ્રા વૈશ્ચ મર્દયેત્
આતપે દિનમેકૈકં તચ્છુષ્કં શુદ્ધતાં વ્રજેત્

દ્વિતીયો વિધિઃ
મુખ્યાં શિલાજતુશિલાં સૂક્ષ્મખણ્ડપ્રકલ્પિતામ્
નિક્ષિપ્યાત્યુષ્ણપાનીયે યામૈકં સ્થાપયેત્સુધીઃ

મર્દયિત્વા તતો નીરં ગૃહ્ણીયાદ્વસ્ત્રગાલિતમ્
સ્થાપયિત્વા ચ મૃત્પાત્રે ધારયેદાતપે બુધઃ

ઉપરિસ્થં ઘનં યત્સ્યાત્તત્ક્ષિપેદન્યપાત્રકે
ધારયેદાતપે ધીમાનુપરિસ્થં ઘનં નયેત્

એવં પુનઃ પુનર્નીત્વા દ્વિમાસાભ્યાં શિલાજતુ
ભૂયાત્કાર્યક્ષમં વહ્નૌ ક્ષિપ્તં લિઙ્ગોપમં ભવેત્

નિર્ધૂમં ચ તતઃ શુદ્ધં સર્વકર્મસુ યોજયેત્
અધઃ સ્થિતં ચ યચ્છેષં તસ્મિન્નીરં વિનિક્ષિપેત્

વિમર્દ્ય ધારયેદ્ઘર્મે પૂર્વવચ્ચૈવ તન્નયેત્

મણ્ડૂરસ્ય શોધનમારણવિધિઃ
અક્ષાઙ્ગારૈર્ધમેત્કિટ્ટં લોહજં તદ્ગવાં જલૈઃ
સેચયેત્તપ્તતપ્તં તત્સપ્તવારં પુનઃ પુનઃ

ચૂર્ણયિત્વા તતઃ ક્વાથૈર્દ્વિગુણૈસ્ત્રિફલાભવૈઃ
આલોડ્ય ભર્જયેદ્વહ્નૌ મણ્ડૂરં જાયતે વરમ્

ક્ષારકલ્પના
ક્ષીરવૃક્ષસ્ય કાષ્ઠાનિ શુષ્કાણ્યગ્નૌ પ્રદીપયેત્
નીત્વા તદ્ભસ્મ મૃત્પાત્રે ક્ષિપ્ત્વા નીરે ચતુર્ગુણે
વિમર્દ્ય ધારયેદ્રા ત્રૌ પ્રાતરચ્છં જલં નયેત્

તન્નીરં ક્વાથયેદ્વહ્નૌ યાવત્સર્વં વિશુષ્યતિ
તતઃ પાત્રાત્સમુલ્લિખ્ય ક્ષારો ગ્રાહ્યઃ સિતપ્રભઃ

ચૂર્ણાભઃ પ્રતિસાર્યઃ સ્યાત્પેયઃ સ્યાત્ક્વાથવત્સ્થિતઃ
ઇતિ ક્ષારદ્વયં ધીમાનુક્તકાર્યેષુ યોજયેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે ધાતુશોધનમારણનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ
રસાદિશોધનમારણકલ્પના
અથ રસાદિશોધનમારણકલ્પનાનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
તત્રાદૌ રસપ્રશંસા
પારદઃ સર્વરોગાણાં જેતા પુષ્ટિકરઃ સ્મૃતઃ
સુજ્ઞેન સાધિતઃ કુર્યાત્સંસિદ્ધિં દેહલોહયોઃ

રસનામાનિ
રસેન્દ્ર ઃ! પારદઃ સૂતો હરજઃ સૂતકો રસઃ
મિશ્રકશ્ચેતિ નામાનિ જ્ઞેયાનિ રસકર્મસુ

તામ્રાદિધાતૂનાં સૂર્યાદીનામધિષ્ઠાનનિર્દેશઃ
તામ્રતારારનાગાશ્ચ હેમવઙ્ગૌ ચ તીક્ષ્ણકમ્
કાંસ્યકં કાન્તલોહં ચ ધાતવો નવ યે સ્મૃતાઃ
સૂર્યાદીનાં ગ્રહાણાં તે કથિતા નામભિઃ ક્રમાત્

પારદશોધનવિધિઃ
રાજીરસોનમૂષાયાં રસં ક્ષિપ્ત્વા વિબન્ધયેત્
વસ્ત્રેણ દોલિકાયન્ત્રે સ્વેદયેત્કાઞ્જિકૈસ્ત્ર્! યહમ્

દિનૈકં મર્દયેત્સૂતં કુમારીસમ્ભવૈર્દ્ર વૈઃ
તથા ચિત્રકજૈઃ ક્વાથૈર્મર્દયેદેકવાસરમ્

કાકમાચીરસૈસ્તદ્વદ્ દિનમેકં ચ મર્દયેત્
ત્રિફલાયાસ્તથા ક્વાથૈ રસો મર્દ્યઃ પ્રયત્નતઃ

તતસ્તેભ્યઃ પૃથક્કુર્યાત્સૂતં પ્રક્ષાલ્ય કાઞ્જિકૈઃ
તતઃ ક્ષિપ્ત્વા રસં ખલ્વે રસાદર્દ્ધં ચ સૈન્ધવમ્

મર્દયેન્નિમ્બુકરસૈર્દિનમેકમનારતમ્
તતો રાજી રસોનશ્ચ મુખ્યશ્ચ નવસાદરઃ

એતૈ રસસમૈસ્તદ્વત્સૂતો મર્દ્યસ્તુષામ્બુના
તતઃ સંશોધ્ય ચક્રાભંકૃત્વા લિપ્ત્વા ચ હિઙ્ગુના

દ્વિસ્થાલીસમ્પુટે ધૃત્વા પૂરયેલ્લવણેન ચ
અધઃ સ્થાલ્યાં તતો મુદ્રા ં! દદ્યાદ્ દૃઢતરાં બુધઃ

વિશોષ્યાગ્નિં વિધાયાધો નિષિઞ્ચેદમ્બુનોપરિ
તતસ્તુ કુર્યાત્તીવ્રાગ્નિં તદધઃ પ્રહરત્રયમ્

એવં નિપાતયેદૂર્ધ્વંરસો દોષવિવર્જિતઃ
અથોર્ધ્વપિઠરીમધ્યે લગ્નો રસો રસોત્તમઃ

ગન્ધકશોધનવિધિઃ
લોહપાત્રે વિનિક્ષિપ્ય ઘૃતમગ્નૌ પ્રતાપયેત્
તપ્તે ઘૃતે તત્સમાનં ક્ષિપેદ્ગન્ધકજં રજઃ

વિદ્રુતં ગન્ધકં જ્ઞાત્વા દુગ્ધમધ્યે વિનિઃક્ષિપેત્
એવં ગંધકશુદ્ધિઃ સ્યાત્સર્વકાર્યેષુ યોજયેત્

હિઙ્ગુલશોધનવિધિઃ
મેષીક્ષીરેણ દરદમમ્લવર્ગૈશ્ચ ભાવિતમ્
સપ્તવારં પ્રયત્નેન શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

હિઙ્ગુલાત્પારદનિષ્કાસનવિધિઃ
નિમ્બૂરસૈર્નિમ્બપત્રરસૈર્વા યામમાત્રકમ્

પિષ્ટ્વા દરદમૂર્ધ્વં ચ પાતયેત્સૂતયુક્તિવત્
તતઃ શુદ્ધરસં તસ્માન્નીત્વા કાર્યેષુ યોજયેત્

પારદસ્ય મુખકરણવિધિઃ
કાલકૂટો વત્સનાભઃ શૃઙ્ગકશ્ચ પ્રદીપકઃ
હાલાહલો બ્રહ્મપુત્રો હારિદ્ર ઃ! સક્તુકસ્તથા

સૌરાષ્ટ્રિક ઇતિ પ્રોક્તા વિષભેદા અમી નવ
અર્કસેહુણ્ડધત્તૂરલાઙ્ગલીકરવીરકમ્

ગુઞ્જાઽહિફેનાવિત્યેતાઃ સપ્તોપવિષજાતયઃ
એતૈર્વિમર્દિતઃ સૂતશ્છિન્નપક્ષઃ પ્રજાયતે
મુખં ચ જાયતે તસ્ય ધાતૂંશ્ચ ગ્રસતે ક્ષણાત્

દ્વિતીયો રસમુખકરણવિધિઃ
અથવા ત્રિકટુક્ષારૌ રાજી લવણપઞ્ચકમ્

રસોનો નવસારશ્ચ શિગ્રુશ્ચૈકત્ર ચૂર્ણિતૈઃ
સમાંશૈઃ પારદાદેતૈર્જમ્બીરેણ દ્ર વેણ વા
નિમ્બુતોયૈઃ કાઞ્જિકૈર્વા સોષ્ણખલ્વે વિમર્દયેત્

અહોરાત્રત્રયેણ સ્યાદ્ર સે ધાતુચરં મુખમ્
તૃતીયો રસમુખકરણવિધિઃ
અથવા બિન્દુલીકીટૈ રસો મર્દ્યસ્ત્રિવાસરમ્
લવણામ્લૈર્મુખં તસ્ય જાયતે ધાતુઘસ્મરમ્

કચ્છપયન્ત્રેણ ગન્ધકજારણવિધિઃ
અથ કચ્છપયન્ત્રેણ ગન્ધજારણમુચ્યતે
મૃત્કુણ્ડે નિક્ષિપેત્તોયં તન્મધ્યે ચ શરાવકમ્

મહત્કુણ્ડપિધાનાભં મધ્યે મેખલયા યુતમ્
લિપ્ત્વા ચ મેખલામધ્યં ચૂર્ણેનાત્ર રસં ક્ષિપેત્

રસસ્યોપરિ ગન્ધસ્ય રજો દદ્યાત્સમાંશકમ્
દત્ત્વોપરિ શરાવં ચ ભસ્મમુદ્રા ં! પ્રદાપયેત્

તસ્યોપરિ પુટં દદ્યાચ્ચતુર્ભિર્ગોમયોપલૈઃ
એવં પુનઃ પુનર્ગન્ધં ષડ્ગુણં જારયેદ્ બુધઃ

ગન્ધે જીર્ણે ભવેત્સૂતસ્તીક્ષ્ણાગ્નિઃ સર્વકર્મકૃત્

પારદમારણવિધિઃ
ધૂમસારં રસં તોરીં ગન્ધકં નવસાદરમ્

યામૈકં મર્દયેદમ્લૈર્ભાગં કૃત્વા સમાંશકમ્
કાચકૂપ્યાં વિનિક્ષિપ્ય તાં ચ મૃદ્વસ્ત્રમુદ્ર યા

વિલિપ્ય પરિતો વક્ત્રે મુદ્રા ં! દત્ત્વા ચ શોષયેત્
અધઃ સચ્છિદ્ર પિઠરીમધ્યે કૂપીં નિવેશયેત્

પિઠરીં વાલુકાપૂરૈર્ભૃત્વા ચાકૂપિકાગલમ્
નિવેશ્ય ચુલ્લ્યાં તદધઃ કુર્યાદ્વહ્નિં શનૈઃ શનૈઃ

તસ્માદપ્યધિકં કિઞ્ચિત્પાવકં જ્વાલયેત્ક્રમાત્
એવં દ્વાદશભિર્યામૈર્મ્રિયતે સૂતકોત્તમઃ

સ્ફોટયેત્સ્વાઙ્ગશીતં તમૂર્ધ્વગં ગન્ધકં ત્યજેત્
અધઃ સ્થં મૃતસૂતં ચ સર્વકર્મસુ યોજયેત્

દ્વિતીયઃ પારદમારણવિધિઃ
અપામાર્ગસ્ય બીજાનાં મૂષાયુગ્મં પ્રકલ્પયેત્
તત્સમ્પુટે ન્યસેત્સૂતં મલયૂદુગ્ધમિશ્રિતમ્

દ્રો ણપુષ્પીપ્રસૂનાનિ વિડઙ્ગમિરિમેદકઃ
એતચ્ચૂર્ણમધોર્ધ્વં ચ દત્ત્વા મુદ્રા પ્રદીયતે

તં ગોલં સન્ધયેત્સમ્યઙ્મૃણ્મૂષાસમ્પુટે સુધીઃ
મુદ્રા ં! દત્ત્વા શોધયિત્વા તતો ગજપુટે પચેત્
એવમેકપુટેનૈવ જાયતે ભસ્મ સૂતકમ્

તૃતીયઃ પારદમારણવિધિઃ
કાકોદુમ્બરિકાદુગ્ધરસં કિઞ્ચિદ્વિમર્દયેત્

તદ્દુગ્ધઘૃષ્ટહિઙ્ગોશ્ચ મૂષાયુગ્મં પ્રકલ્પયેત્
ક્ષિપ્ત્વા તત્સમ્પુટે સૂતં તત્ર મુદ્રા ં! પ્રદાપયેત્

ધૃત્વા તં ગોલકં પ્રાજ્ઞો મૃણ્મૂષાસમ્પુટેઽધિકે
પચેન્મૃદુપુટેનૈવ સૂતકો યાતિ ભસ્મતામ્

ચતુર્થઃ પારદમારણવિધિઃ
નાગવલ્લીરસૈર્ઘૃષ્ટઃ કર્કોટીકન્દગર્ભિતઃ
મૃણ્મૂષાસમ્પુટે પક્ત્વા સૂતો યાત્યેવ ભસ્મતામ્

અથ જ્વરાદૌ રસાઃ પ્રોચ્યન્તે
તત્ર જ્વરાઙ્કુશરસઃ
ખણ્ડિતં હરિણશૃઙ્ગં જ્વાલામુખ્યા રસૈઃ સમમ્
રુદ્ધ્વા ભાણ્ડે પચેચ્ચુલ્લ્યાં યામયુગ્મં તતો નયેત્

અષ્ટાંશં ત્રિકટું દદ્યાન્નિષ્કમાત્રં ચ ભક્ષયેત્
નાગવલ્લીરસૈઃ સાર્દ્ધં વાતપિત્તજ્વરાપહમ્

અયં જ્વરાઙ્કુશો નામ રસઃ સર્વજ્વરાપહઃ
એકાહિકં દ્વ્યાહિકં ચ ત્ર્! યાહિકં વા ન સંશયઃ

જ્વરારિરસઃ
પારદં રસકં તાલં તુત્થં ટઙ્કણગન્ધકે
સર્વમેતત્સમં શુદ્ધં કારવેલ્લીરસૈર્દિનમ્

મર્દયેલ્લેપયેત્તેન તામ્રપાત્રોદરં ભિષક્
અઙ્ગુલ્યર્ધપ્રમાણેન તતો રુદ્ધ્વા ચ તન્મુખમ્

પચેત્તં વાલુકાયન્ત્રે ક્ષિપ્ત્વા ધાન્યાનિ તન્મુખે
યદા સ્ફુટન્તિ ધાન્યાનિ તદા સિદ્ધં વિનિર્દિશેત્

તતો નયેત્સ્વાઙ્ગશીતં તામ્રપાત્રોદરાદ્ભિષક્
રસં જ્વરારિનામાનં વિચૂર્ણ્ય મરિચૈઃ સમમ્

માષૈકં પર્ણખણ્ડેન ભક્ષયેન્નાશયેજ્જ્વરમ્
ત્રિદિનૈર્વિષમં તીવ્રમેકદ્વિત્રિચતુર્થકમ્

શીતજ્વરારિરસઃ
તાલકં તુત્થકં તામ્રં રસં ગન્ધં મનઃશિલામ્
કર્ષં કર્ષં પ્રયોક્તવ્યં મર્દયેત્ ત્રિફલાઽમ્બુભિઃ

ગોલં ન્યસેત્સમ્પુટકે પુટં દદ્યાત્ પ્રયત્નતઃ
તતો નીત્વાઽકદુગ્ધેન વજ્રીદુગ્ધેન સપ્તધા

ક્વાથેન દન્ત્યાઃ શ્યામાયાઃ ભાવયેત્સપ્તધા પુનઃ
માષમાત્રં રસં દિવ્યં પઞ્ચાશન્મરિચૈર્યુતમ્

ગુડં ગદ્યાણકં ચૈવ તુલસીદલયુગ્મકમ્
ભક્ષયેત્ત્રિદિનં ભક્ત્યા શીતારિર્દુર્લભઃ પરઃ

પથ્યં દુગ્ધૌદનં દેયં વિષમં શીતપૂર્વકમ્
દાહપૂર્વં હરત્યાશુ તૃતીયકચતુર્થકૌ
દ્વ્યાહિકં સતતં ચૈવ વૈવર્ણ્યં ચ નિયચ્છતિ

જ્વરઘ્ની ગુટિકા
ભાગૈકઃ સ્યાદ્ર સાચ્છુદ્ધાદૈલેયઃ પિપ્પલી શિવા
આકારકરભો ગન્ધઃ કટુતૈલેન શોધિતઃ

ફલાનિ ચેન્દ્ર વારુણ્યાશ્ચતુર્ભાગમિતા અમી
એકત્ર મર્દયેચ્ચૂર્ણમિન્દ્ર વારુણિકારસૈઃ

માષોન્મિતાં ગુટીં કૃત્વા દદ્યાત્સદ્યોજ્વરે બુધઃ
છિન્નારસાનુપાનેન જ્વરઘ્ની ગુટિકા મતા

ક્ષયાદૌ લોકનાથરસઃ
શુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ સૂતો ભાગદ્વયમિતો ભવેત્
તથા ગન્ધસ્ય ભાગૌ દ્વૌ કુર્યાત્કજ્જલિકાં તયોઃ

સૂતાચ્ચતુર્ગુણેષ્વેવ કપર્દેષુ વિનિક્ષિપેત્
ભાગૈકં ટઙ્કણં દત્ત્વા ગોક્ષીરેણ વિમર્દયેત્

તથા શઙ્ખસ્ય ખણ્ડાનાં ભાગાનષ્ટૌ પ્રકલ્પયેત્
ક્ષિપેત્સર્વં પુટસ્યાન્તશ્ચૂર્ણલિપ્તશરાવયોઃ

ગર્ત્તે હસ્તોન્મિતે ધૃત્વા પુટેદ્ગજપુટેન ચ
સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધૃત્ય પિષ્ટ્વા તત્સર્વમેકતઃ
ષડ્ગુઞ્જાસમ્મિતં ચૂર્ણમેકોનત્રિંશદૂષણૈઃ

તત્રાનુપાનાનિ
ઘૃતેન વાતજે દદ્યાન્નવનીતેન પિત્તજે
ક્ષૌદ્રે ણ શ્લેષ્મજે દદ્યાદતીસારે ક્ષયે તથા

અરુચૌ ગ્રહણીરોગે કાર્શ્યે મન્દાનલે તથા
કાસશ્વાસેષુ ગુલ્મેષુ લોકનાથરસો હિતઃ

તદ્ભક્ષણવિધિઃ
તસ્યોપરિ ઘૃતાન્નં ચ ભુઞ્જીત કવલત્રયમ્
મઞ્ચે ક્ષણૈકમુત્તાનઃ શયીતાનુપધાનકે

પથ્યભોજનમ્
અનમ્લમન્નં સઘૃતં ભુઞ્જીત મધુરં દધિ
પ્રાયેણ જાઙ્ગલં માંસં પ્રદેયં ઘૃતપાચિતમ્

સુદુગ્ધભક્તંદદ્યાચ્ચ જાતેઽગ્નૌ સાન્ધ્યભોજને
સઘૃતાન્મુદ્ગવટકાન્વ્યઞ્જનેષ્વવચારયેત્

તત્ર સ્નાનવ્યવસ્થા
તિલામલકકલ્કેન સ્નાપયેત્સર્પિષાઽથવા
અભ્યઞ્જયેત્સર્પિષા ચ સ્નાનં કોષ્ણોદકેન ચ

સેવનસમયે ત્યાજ્યપદાર્થાઃ
ક્વચિત્તૈલં ન ગૃહ્ણીયાન્ન બિલ્વં કારવેલ્લકમ્
વાર્તાકં શફરીં ચિઞ્ચાં ત્યજેદ્વ્યાયામમૈથુને

મદ્યં સન્ધાનકં હિઙ્ગુ શુણ્ઠીં માષાન્મસૂરકાન્
કૂષ્માણ્ડં રાજિકાં કોપં કાઞ્જિકં ચૈવ વર્જયેત્

ત્યજેદયુક્તનિદ્રા ં! ચ કાંસ્યપાત્રે ચ ભોજનમ્
કકારાદિયુતં સર્વં ત્યજેચ્છાકફલાદિકમ્

પથ્યોઽય લોકનાથેઽસ્તુઐ! શુભનક્ષત્રવાસરે
સેવનવિધિઃ
પૂર્ણાતિથૌ સિતે પક્ષે જાતે ચન્દ્ર બલે તથા

પૂજયિત્વા લોકનાથં કુમારીં ભોજયેત્તતઃ
દાનં દત્ત્વા દ્વિઘટિકામધ્યે ગ્રાહ્યો રસોત્તમઃ

રસજદાહશાન્ત્યુપાયઃ
રસાચ્ચેજ્જાયતે તાપસ્તદા શર્કરયા યુતમ્

સત્ત્વં ગુડૂચ્યા ગૃહ્ણીયાદ્વંશરોચનયા યુતમ્
ખર્જૂરં દાડિમં દ્રા ક્ષામિક્ષુખણ્ડાનિ દાપયેત્

રોગાનુસારેણાનુપાનાનિ
અરુચૌ નિસ્તુષં ધાન્યં ઘૃતભૃષ્ટં સશર્કરમ્
દદ્યાત્તથા જ્વરે ધાન્યગુડૂચીક્વાથમાહરેત્

ઉશીરવાસકક્વાથં દદ્યાત્સમધુશર્કરમ્
રક્તપિત્તે કફે શ્વાસે કાસે ચ સ્વરસંક્ષયે

અગ્નિભૃષ્ટજયાચૂર્ણં મધુના નિશિ દીયતે
નિદ્રા નાશેઽતિસારે ચ ગ્રહણ્યાં મન્દપાવકે

સૌવર્ચલાભયાકૃષ્ણાચૂર્ણમુષ્ણોદકૈઃ પિબેત્
શૂલેઽજીર્ણે તથા કૃષ્ણા મધુયુક્તા જ્વરે હિતા

પ્લીહોદરે વાતરક્તે છર્દ્યાં ચૈવ ગુદાઙ્કુરે
નાસિકાદિષુ રક્તેષુ રસં દાડિમપુષ્પજમ્

દૂર્વાયાઃ સ્વરસં નસ્યે પ્રદદ્યાચ્છર્કરાયુતમ્
કોલમજ્જા કણા બર્હિપક્ષભસ્મ સશર્કરમ્

મધુના લેહયેચ્છર્દિહિક્કાકોપસ્ય શાન્તયે
વિધિરેષ પ્રયોજ્યસ્તુ સર્વસ્મિન્પોટ્ટલીરસે

મૃગાઙ્કે હેમગર્ભે ચ મૌક્તિકાખ્યે રસેષુ ચ
ઇત્યયં લોકનાથાખ્યો રસઃ સર્વરુજો જયેત્

લઘુલોકનાથરસઃ
વરાટભસ્મ મણ્ડૂરં ચૂર્ણયિત્વા ઘૃતે પચેત્
તત્સમં મારિચં ચૂર્ણં નાગવલ્લ્યાં વિભાવિતમ્

તચ્ચૂર્ણં મધુના લેહ્યમથવા નવનીતકૈઃ
માષમાત્રં ક્ષયં હન્તિ યામે યામે ચ ભક્ષિતમ્

લોકનાથરસો હ્યેષ મણ્ડલાદ્રા જયક્ષ્મનુત્

ક્ષયાદૌ મૃગાઙ્કપોટ્ટલીરસઃ
ભૂર્જવત્તનુપત્રાણિ હેમ્નઃ સૂક્ષ્માણિ કારયેત્
તુલ્યાનિ તાનિ સૂતેન ખલ્વે ક્ષિપ્ત્વા વિમર્દયેત્

કાઞ્ચનારરસેનૈવ જ્વાલામુખ્યા રસેન વા
લાઙ્ગલ્યા વા રસૈસ્તાવદ્યાવદ્ભવતિ પિષ્ટિકા

તતો હેમ્નશ્ચતુર્થાંશં ટઙ્કણં તત્ર નિક્ષિપેત્
પિષ્ટમૌક્તિકચૂર્ણં ચ હેમદ્વિગુણમાવપેત્

તેષુ સર્વસમં ગન્ધં ક્ષિપ્ત્વા ચૈકત્ર મર્દયેત્
તેષાં કૃત્વા તતો ગોલવાસોભિઃ પરિવેષ્ટયેત્

પશ્ચાન્મૃદા વેષ્ટયિત્વા શોષયિત્વા ચ ધારયેત્
શરાવસમ્પુટસ્યાન્તસ્તત્ર મુદ્રા ં! પ્રદાપયેત્

લવણાપૂરિતે ભાણ્ડે ધારયેત્તં ચ સમ્પુટમ્
મુદ્રા ં! દત્ત્વા શોષયિત્વા બહુભિર્ગોમયૈઃ પુટેત્

તતઃ શીતે સમાહૃત્ય ગન્ધં સૂતસમં ક્ષિપેત્
ઘૃષ્ટ્વા ચ પૂર્વવત્ખલ્વે પુટેદ્ ગજપુટેન ચ

સ્વાઙ્ગશીતં તતો નીત્વા ગુઞ્જાયુગ્મં પ્રયોજયેત્
અષ્ટભિર્મરિચૈર્યુક્તઃ કૃષ્ણાત્રયયુતોઽથવા

વિલોક્ય દેયો દોષાદીનેકૈકા રસરક્તિકા
સર્પિષા મધુના વાઽપિ દદ્યાદ્દોષાદ્યપેક્ષયા

લોકનાથસમં પથ્યં કુર્યાત્સ્વસ્થમનાઃ શુચિઃ
શ્લેષ્માણં ગ્રહણીં કાસં શ્વાસં ક્ષયમરોચકમ્
મૃગાઙ્કોઽય રસો હન્યાત્કૃશત્વં બલહીનતામ્

ક્ષયશ્વાસાદૌ હેમગર્ભપોટ્ટલીરસઃ
સૂતાત્પાદપ્રમાણેન હેમ્નઃ પિષ્ટં પ્રકલ્પયેત્
તયોઃ સ્યાદ્ દ્વિગુણો ગન્ધો મર્દયેત્કાઞ્ચનારિણા

કૃત્વા ગોલં ક્ષિપેન્મૂષાસમ્પુટે મુદ્ર યેત્તતઃ
પચેદ્ ભૂધરયન્ત્રેણ વાસરત્રિતયં બુધઃ

તત ઉદ્ધૃત્ય તત્સર્વં દદ્યાદ્ ગન્ધં ચ તત્સમમ્
મર્દયેદાર્દ્ર કરસૈશ્ચિત્રકસ્વરસેન ચ

સ્થૂલપીતવરાટાંશ્ચ પૂરયેત્તેન યુક્તિતઃ
એતસ્માદૌષધાત્કુર્યાદષ્ટમાંશેન ટઙ્કણમ્

ટઙ્કણાર્ધં વિષં દત્ત્વા પિષ્ટ્વા સેહુણ્ડદુગ્ધકૈઃ
મુદ્ર યેત્તેન કલ્કેન વરાટાનાંમુખાનિ ચ

ભાણ્ડે ચૂર્ણપ્રલિપ્તેઽથ ધૃત્વા મુદ્રા ં! પ્રદાપયેત્
ગર્ત્તે હસ્તોન્મિતે ધૃત્વા પુટેદ્ગજપુટેન ચ

સ્વાઙ્ગશીતં રસં જ્ઞાત્વા પ્રદદ્યાલ્લોકનાથવત્
પથ્યં મૃગાઙ્કવજ્જ્ઞેયં ત્રિદિનં લવણં ત્યજેત્

યદા છર્દિર્ભવેત્તસ્ય દદ્યાચ્છિન્નાશૃતં તદા
મધુયુક્તં તથા શ્લેષ્મકોપે દદ્યાદ્ગુડાર્દ્ર કમ્

વિરેકે ભર્જિતા ભઙ્ગા પ્રદેયા દધિસંયુતા
જયેત્કાસં ક્ષયં શ્વાસં ગ્રહણીમરુચિં તથા

અગ્નિં ચ કુરુતે દીપ્તં કફવાતં નિયચ્છતિ
હેમગર્ભ પરો જ્ઞેયો રસઃ પોટ્ટલિકાઽભિધઃ

દ્વિતીયો હેમગર્ભપોટ્ટલીરસઃ
રસસ્ય ભાગાશ્ચત્વારસ્તાવન્તઃ કનકસ્ય ચ
તયોશ્ચ પિષ્ટિકાં કૃત્વા ગન્ધો દ્વાદશભાગકઃ

કુર્યાત્કજ્જલિકાં તેષાં મુક્તાભાગાશ્ચ ષોડશઃ
ચતુર્વિંશચ્ચ શઙ્ખસ્ય ભાગૈકં ટઙ્કણસ્ય ચ

એકત્ર મર્દયેત્સર્વં પક્વનિમ્બૂકજૈઃ રસૈઃ
કૃત્વા તેષાં તતો ગોલં મૂષાસમ્પુટકે ન્યસેત્

મુદ્રા ં! દત્ત્વા તતો હસ્તમાત્રે ગર્ત્તે ચ ગોમયૈઃ
પુટેદ્ ગજપુટેનૈવ સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધરેત્

પિષ્ટ્વા ગુઞ્જાચતુર્માનં દદ્યાદ્ગવ્યાજ્યસંયુતમ્
એકોનત્રિંશદુન્માનમરિચૈઃ સહ દીયતે

રાજતે મૃણ્મયે પાત્રે કાચજે વાઽવલેહયેત્
લોકનાથસમં પથ્યં કુર્યાચ્ચ સ્વસ્થમાનસઃ

કાસે શ્વાસે ક્ષયે વાતે કફે ગ્રહણિકાગદે
અતિસારે પ્રયોક્તવ્યા પોટ્ટલી હેમગર્ભિકા

વિષમજ્વરાદૌ મહાજ્વરાઙ્કુશરસઃ
શુદ્ધસૂતો વિષં ગન્ધઃ પ્રત્યેકં શાણસમ્મિતાઃ
ધૂર્ત્તબીજં ત્રિશાણં સ્યાત્સર્વેભ્યો દ્વિગુણા ભવેત્

હેમાહ્વા કારયેદેષાં સૂક્ષ્મં ચૂર્ણં પ્રયત્નતઃ
દેયં જમ્બીરમજ્જાભિશ્ચૂર્ણં ગુઞ્જાદ્વયોન્મિતમ્

આર્દ્ર કસ્વરસૈર્વાઽપિ જ્વરં હન્તિ ત્રિદોષજમ્
એકાહિકં દ્વ્યાહિકં વા ત્ર્! યાહિકં વા ચતુર્થકમ્

વિષમં ચ જ્વરં હન્યાદ્વિખ્યાતોઽય જ્વરાઙ્કુશઃ

અતિસારાદૌ આનન્દ ભૈરવરસઃ
દરદં વત્સનાભં ચ મરિચં ટઙ્કણં કણામ્
ચૂર્ણયેત્સમભાગેન રસો હ્યાનન્દભૈરવઃ

ગુઞ્જૈકં વા દ્વિગુઞ્જં વા બલં જ્ઞાત્વા પ્રયોજયેત્
મધુના લેહયેચ્ચાનુ કુટજસ્ય ફલં ત્વચમ્

ચૂર્ણિતં કર્ષમાત્રં તુ ત્રિદોષોત્થાતિસારજિત્
દધ્યન્નં દાપયેત્પથ્યં ગવાજ્યં તક્રમેવ ચ
પિપાસાયાં જલં શીતં વિજયા ચ હિતા નિશિ

ત્રિદોષે લઘુસૂચિકાભરણરસઃ
વિષં પલમિતં સૂતઃ શાણિકશ્ચૂર્ણયેદ્ દ્વયમ્
તચ્ચૂર્ણં સમ્પુટે ક્ષિપ્ત્વા કાવલિપ્તશરાવયોઃ

મુદ્રા ં! દત્ત્વા ચ સંશોષ્ય તતશ્ચુલ્યાં નિવેશયેત્
વહ્નિં શનૈઃ શનૈઃ કુર્યાત્પ્રહરદ્વયસંખ્યયા

તત ઉદ્ઘાટયેન્મુદ્રા મુપરિસ્થાં શરાવકાત્
સંલગ્નો યો ભવેત્સૂતસ્તં ગૃહ્ણીયાચ્છનૈઃ શનૈઃ

વાયુસ્પર્શો યથા ન સ્યાત્તથા કુપ્યાં નિવેશયેત્
યાવત્સૂચ્યા મુખે લગ્નં કુપ્યા નિર્યાતિ ભેષજમ્

તાવન્માત્રો રસો દેયો મૂર્ચ્છિતે સન્નિપાતિનિ
ક્ષુરેણ પ્રચ્છિતે મૂર્ધ્નિં તત્રાઙ્ગુલ્યા ચ ઘર્ષયેત્

રક્તભેષજસમ્પર્કાન્મૂર્ચ્છિતોઽપિ હિ જીવતિ
તથૈવ સર્પદષ્ટસ્તુ મૃતાવસ્થોઽપિ જીવતિ

યદા તાપો ભવેત્તસ્ય મધુરં તત્ર દીયતે

સન્નિપાતે જલબન્ધુરસઃ
સૂતભસ્મસમં ગન્ધં ગન્ધાત્પાદં મનઃ શિલા
માક્ષિકં પિપ્પલી વ્યોષં પ્રત્યેકં શિલયા સમમ્

ચૂર્ણયેદ્ભાવયેત્પિત્તૈર્મત્સ્યમાયૂરસમ્ભવૈઃ
સપ્તધા ભાવયેચ્છુષ્કં દેયં ગુઞ્જાદ્વયં હિતમ્

તાલપર્ણીરસશ્ચાનુ પઞ્ચકોલશૃતોઽથવા
જલબન્ધુરસો નામ સન્નિપાતં નિયચ્છતિ
જલયોગશ્ચ કર્ત્તવ્યસ્તેન વીર્યં ભવેદ્ર સે

સન્નિપાતે પઞ્ચવક્ત્રરસઃ
શુદ્ધસૂતં વિષં ગન્ધં મરિચં ટઙ્કણં કણામ્
મર્દયેદ્ ધૂર્ત્તજદ્રા વૈર્દિનમેકં ચ શોષયેત્

પઞ્ચવક્ત્રો રસો નામ દ્વિગુઞ્જઃ સન્નિપાતજિત્
અર્કમૂલકષાયં તુ સત્ર્! યૂષમનુપાયયેત્

યુક્તં દધ્યોદનં પથ્યં જલયોગં ચ કારયેત્
રસેનાનેન શામ્યન્તિ સક્ષૌદ્રે ણ કફાદયઃ

મધ્વાર્દ્ર કરસં ચાનુપિબેદગ્નિવિવૃદ્ધયે
યથેષ્ટં ઘૃતમાંસાશી શક્તો ભવતિ પાવકઃ

સન્નિપાતે ઉન્મત્તરસઃ
રસં ગન્ધકતુલ્યાંશં ધત્તૂરફલજદ્ર વૈઃ
મર્દયેદ્દિનમેકં તુ તત્તુલ્યં ત્રિકટું ક્ષિપેત્

ઉન્મત્તાખ્યો રસો નામ્ના નસ્યે સ્યાત્સન્નિપાતજિત્

સન્નિપાતાદૌ અઞ્જનરસઃ
નિસ્ત્વગ્જૈપાલબીજં ચ દશનિષ્કં વિચૂર્ણયેત્
મરિચં પિપ્પલદ્યં સૂતં પ્રતિનિષ્કં વિમિશ્રયેત્

ભાવ્યો જમ્બીરજૈદ્રા ર્વૈઃ! સપ્તાહં સમ્પ્રયત્નતઃ
રસોઽયમઞ્જને દત્તઃ સન્નિપાતં વિનાશયેત્

શૂલાદૌ નારાચરસઃ
સૂતં ટઙ્કણકં તુલ્યં મરિચં સૂતતુલ્યકમ્
ગન્ધકં પિપ્પલદ્યં શુણ્ઠીં દ્વૌ દ્વૌ ભાગૌ વિચૂર્ણયેત્

સર્વતુલ્યં ક્ષિપેદ્દન્તીબીજં નિસ્તુષિતં ભિષક્
દ્વિગુઞ્જં રેચનં સિદ્ધં નારાચોઽય મહારસઃ
આધ્માનં મલવિષ્ટમ્ભાનુદાવર્ત્તં ચ નાશયેત્

શૂલાદૌ ઇચ્છાભેદીરસઃ
દરદં ટઙ્કણં શુણ્ઠી પિપ્પલી ચેતિ કાર્ષિકાઃ
હેમાહ્વા પલમાત્રા સ્યાદ્દન્તીબીજં ચ તત્સમમ્

વિચૂર્ણ્યૈકત્ર સર્વાણિ ગોદુગ્ધેનૈવ પાયયેત્
ત્રિગુઞ્જં રેચનં દદ્યાદ્વિષ્ટમ્ભાધ્માનરોગિષુ

સર્વમેહે વસન્તકુસુમાકરરસઃ
દ્વૌ ભાગૌ હેમભૂતેશ્ચ ગગનં ચાપિ તત્સમમ્
લોહભસ્મ ત્રયો ભાગાશ્ચત્વારો રસભસ્મનઃ

વઙ્ગભસ્મ ત્રિભાગં સ્યાત્સર્વમેકત્ર મર્દયેત્
પ્રવાલં મૌક્તિકં ચૈવ રસસામ્યેન દાપયેત્

ભાવના ગવ્યદુગ્ધેન રસૈર્ઘૃષ્ટ્વાઽટરુષકૈઃ
હરિદ્રા વારિણા ચૈવ મોચકન્દરસેન ચ

શતપત્રરસેનાપિ માલત્યાઃ સ્વરસેન ચ
પશ્ચાન્મૃગમદશ્ચન્દ્ર તુલસીરસભાવિતઃ

કુસુમાકર ઇત્યેષ વસન્તપદપૂર્વકઃ
ગુઞ્જાદ્વયં દદીતાસ્ય મધુના સર્વમેહનુત્

સિતાચન્દનસંયુક્તશ્ચામ્લપિત્તાદિરોગજિત્

ક્ષયાદૌ રાજમૃગાઙ્કરસઃ
સૂતભસ્મ ત્રયો ભાગા ભાગૈકં હેમભસ્મકમ્
મૃતાભ્રસ્ય ચ ભાગૈકં શિલાગન્ધકતાલકમ્

પ્રતિભાગદ્વયં શુદ્ધમેકીકૃત્ય વિચૂર્ણયેત્
વરાટાન્પૂરયેત્તેન છાગીક્ષીરેણ ટઙ્કણમ્

પિષ્ટ્વા તેન મુખં રુદ્ધ્વા મૃદ્ભાણ્ડે સન્નિરોધયેત્
શુષ્કં ગજપુટે પક્ત્વા ચૂર્ણયેત્સ્વાઙ્ગશીતલમ્

રસો રાજમૃગાઙ્કોઽય ચતુર્ગુઞ્જઃ ક્ષયાપહઃ
દશપિપ્પલિકાક્ષૌદ્રૈ રેકોનત્રિંશદૂષણૈઃ

સઘૃતં દાપયેત્પથ્યં સ્ત્રીકોપાગ્નિશ્રમાંસ્ત્યજેત્
પથ્યં વા લઘુમાંસાનિ રાજરોગપ્રશાન્તયે

ક્ષયશ્વાસાદૌ સ્વયમગ્નિરસઃ
શુદ્ધં સૂતં દ્વિધા ગન્ધં કુર્યાત્ખલ્વેન કજ્જલીમ્
તયોઃ સમં તીક્ષ્ણચૂર્ણં મર્દયેત્કન્યકાદ્ર વૈઃ

દ્વિયામાન્તે કૃતં ગોલં તામ્રપાત્રે વિનિક્ષિપેત્
આચ્છાદ્યૈરણ્ડપત્રેણ યામાર્ધેઽત્યુષ્ણતા ભવેદ્

ધાન્યરાશૌ ન્યસેત્પશ્ચાદહોરાત્રાત્સમુદ્ધરેત્
સંચૂર્ણ્ય ગાલયેદ્વસ્ત્રે સત્યં વારિતરં ભવેત્

ભાવયેત્કન્યકાદ્રા વૈઃ સપ્તધા ભૃઙ્ગજૈસ્તથા
કાકમાચીકુરણ્ટોત્થદ્ર વૈર્મુણ્ડ્યાઃ પુનર્નવૈઃ

સહદેવ્યમૃતાનીલીનિર્ગુણ્ડીચિત્રજૈસ્તથા
સપ્તધા તુ પૃથગ્દ્રા વૈર્ભાવ્યં શોષ્યં તથાતપે

સિદ્ધયોગો હ્યયં ખ્યાતઃ સિદ્ધાનાં ચ મુખાગતઃ
અનુભૂતો મયા સત્યં સર્વરોગગણાપહઃ

સ્વર્ણાદીન્મારયેદેવં ચૂર્ણીકૃત્ય તુ લોહવત્
ત્રિફલામધુસંયુક્તઃ સર્વરોગેષુ યોજયેત્

ત્રિકટુત્રિફલૈલાભિર્જાતીફલલવઙ્ગકૈઃ
સમભાગોન્મિતૈરેતૈઃ સમઃ પૂર્વરસો ભવેત્

સંચૂર્ણ્ય લેહયેત્ક્ષૌદ્રૈ ર્ભક્ષ્યં નિષ્કદ્વયં દ્વયમ્
સ્વયમગ્નિરસો નામ્ના ક્ષયકાસનિકૃન્તનઃ

સર્વકાસેષ્વમૃતાર્ણવરસઃ
પારદં ગન્ધકં શુદ્ધં મૃતલોહં ચ ટઙ્કણમ્
રાસ્ના વિડઙ્ગત્રિફલા દેવદારુ કટુત્રયમ્

અમૃતા પદ્મકં ક્ષૌદ્રં વિશ્વં તુલ્યાંશચૂર્ણિતમ્
ત્રિગુઞ્જં સર્વકાસાર્ત્તઃ સેવયેદમૃતાર્ણવમ્

શ્વાસે સૂર્યાવર્ત્તો રસઃ
સૂતાર્ધો ગન્ધકો મર્દ્યો યામૈકં કન્યકાદ્ર વૈઃ
દ્વયોસ્તુલ્યં તામ્રપત્રં પૂર્વકલ્કેન લેપયેત્

દિનૈકંસ્થાલિકાયન્ત્રે પક્વમાદાય ચૂર્ણયેત્
સૂર્યાવર્ત્તો રસો હ્યેષ દ્વિગુઞ્જઃ શ્વાસજિદ્ભવેત્

વાતરોગે સ્વચ્છન્દભૈરવરસઃ
શુદ્ધં સૂતં મૃતં લોહં તાપ્યં ગન્ધકતાલકે
પથ્યાઽગ્નિમન્થં નિર્ગુડી ત્ર્! યૂષણં ટઙ્કણં વિષમ્

તુલ્યાંશં મર્દયેત્ખલ્વે દિનં નિર્ગુણ્ડિકાદ્ર વૈઃ
મુણ્ડીદ્રા વૈર્દિનૈકં તુ દ્વિગુઞ્જં વટકીકૃતમ્

ભક્ષયેદ્વાતરોગાર્ત્તોનામ્ના સ્વચ્છન્દભૈરવમ્
રાસ્નાઽમૃતાદેવદારુશુણ્ઠીવાતારિજં શૃતમ્
સગુગ્ગુલું પિબેત્કોષ્ણમનુપાનં સુખાવહમ્

ગ્રહણીરોગે હંસપોટ્ટલીરસઃ
દગ્ધાન્કપર્દિકાન્પિષ્ટ્વા ત્ર્! યૂષણં ટઙ્કણં વિષમ્
ગન્ધકં શુદ્ધસૂતં ચ તુલ્યં જમ્બીરજૈર્દ્ર વૈઃ

મર્દયેદ્ભક્ષેયન્માષં મરિચાજ્યં લિહેદનુ
નિહન્તિ ગ્રહણીરોગં પથ્યં તક્રૌદનં હિતમ્

અશ્મર્યાં ત્રિવિક્રમો રસઃ
મૃતં તામ્રમજાક્ષીરૈઃ પાચ્યં તુલ્યૈર્ગતદ્ર વમ્
તત્તામ્રં શુદ્ધસૂતં ચ ગન્ધકં ચ સમં સમમ્

નિર્ગુણ્ડીસ્વરસૈર્મર્દ્યં તદ્ગોલં સન્ધયેદ્દિનમ્
યામૈકં બાલુકાયન્ત્રે પાચ્યં યોજ્યં દ્વિગુઞ્જકમ્

બીજપૂરકમૂલં તુ સજલં ચાનુપાયયેત્
રસસ્ત્રિવિક્રમો નામ્ના માસૈકેનાશ્મરીપ્રણુત્

કુષ્ઠાદૌ મહાતાલેશ્વરરસઃ
તાલં તાપ્યં શિલાં સૂતં શુદ્ધં સૈન્ધવટઙ્કણે
સમાંશં ચૂર્ણયેત્ખલ્વે સૂતાદ્ દ્વિગુણગન્ધકમ્

ગન્ધતુલ્યં મૃતં તામ્રં જમ્બીરૈર્દિનપઞ્ચકમ્
મર્દ્યં ષડ્ભિઃ પુટૈઃ પાચ્યં ભૂધરે સંપુટોદરે

પુટે પુટે દ્ર વૈર્મર્દ્યં સર્વમેતત્તુ ષટ્પલમ્
દ્વિપલં મારિતં તામ્રં લોહભસ્મ ચતુષ્પલમ્

જમ્બીરામ્લેન તત્સર્વં દિનં મર્દ્યં પુટેલ્લઘુ
ત્રિંશદંશં વિષં ચાસ્ય ક્ષિપ્ત્વા સર્વં વિચૂર્ણયેત્

માહિષાજ્યેન સંમિશ્રં નિષ્કાર્ધં ભક્ષયેત્સદા
મધ્વાજ્યૈર્વાકુચીચૂર્ણં કર્ષમાત્રં લિહેદનુ

સર્વકુષ્ઠાનિ હન્ત્યાશુ મહાતાલેશ્વરો રસઃ

કુષ્ઠકુઠારરસઃ
ભસ્મસૂતસમો ગન્ધો મૃતાયસ્તામ્રગુગ્ગુલુઃ
ત્રિફલા ચ મહાનિમ્બશ્ચિત્રકશ્ચશિલાજતુ
ઇત્યેતચ્ચૂર્ણિતં કુર્યાત્પ્રત્યેકં શાણષોડશમ્

ચતુઃષષ્ટિઃ કરઞ્જસ્ય બીજચૂર્ણં પ્રકલ્પયેત્
ચતુઃષષ્ટિમૃતં ચાભ્રં મધ્વાજ્યાભ્યાં વિલોડયેત્

સ્નિગ્ધે ભાણ્ડે ધૃતં ખાદેદ્ દ્વિનિષ્કં સર્વકુષ્ઠનુત્
રસઃ કુષ્ઠકુઠારોઽય ગલત્કુષ્ઠનિવારણઃ

શ્વેતકુષ્ઠાદૌ ઉદયાદિત્યો રસઃ
શુદ્ધં સૂતં દ્વિધા ગન્ધં મર્દ્યં કન્યાદ્ર વૈર્દિનમ્
તદ્ગોલં પિઠરીમધ્યે તામ્રપાત્રેણ રોધયેત્

સૂતકાદ્ દ્વિગુણેનૈવ શુદ્ધેનાધોમુખેન ચ
પાર્શ્વે ભસ્મ નિધાયાથ પાત્રોર્ધ્વં ગોમયં જલમ્

કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્પ્રદાતવ્યં ચુલ્લ્યાં યામદ્વયં પચેત્
ચણ્ડાગ્નિના તદુદ્ધૃત્ય સ્વાઙ્ગશીતં વિચૂર્ણયેત્

કાષ્ઠોદુમ્બરિકાવહ્નિત્રિફલારાજવૃક્ષકમ્
વિડઙ્ગં વાકુચીબીજં ક્વાથયેત્તેન ભાવયેત્

દિનૈકમુદયાદિત્યોરસો દેયો દ્વિગુઞ્જકઃ
વિચર્ચિકાં દદ્રુકુષ્ઠં વાતરક્તં ચ નાશયેત્

અનુપાનં ચ કર્તવ્યં વાકુચીફલચૂર્ણકમ્
ખદિરસ્ય કષાયેણ સમેન પરિપાચિતમ્

ત્રિશાણં તદ્ ગવાં ક્ષીરૈઃ ક્વાથૈર્વા ત્રૈફલૈઃ પિબેત્
ત્રિદિનાન્તે ભવેત્સ્ફોટઃ સપ્તાહાદ્વા કિલાસકે

નીલદ્યં ગુઞ્જાં ચ કાસીસં ધત્તૂરં હંસપાદિકામ્
સૂર્યભક્તાં ચ ચાઙ્ગેરીં પિષ્ટ્વા મૂલાનિલેપયેત્

સ્ફોટસ્થાનપ્રશાન્ત્યર્થં સપ્તરાત્રં પુનઃ પુનઃ
શ્વેતકુષ્ઠં નિહન્ત્યાશુ સાધ્યાસાધ્યં ન સંશયઃ

અપરઃ શ્વિત્રલેપોઽપિ કથ્યતેઽત્ર ભિષગ્વરૈઃ
ગુઞ્જાફલાગ્નિચૂર્ણં ચ લેપિતં શ્વેતકુષ્ઠનુત્

શિલાઽપામાર્ગભસ્માપિ લિપ્તં શ્વિત્રં વિનાશયેત્

કુષ્ઠાદૌ સર્વેશ્વરરસઃ
શુદ્ધં સૂતં ચતુર્ગન્ધં પલં યામં વિચૂર્ણયેત્
મૃતતામ્રાભ્રલોહાનાં દરદસ્ય પલં પલમ્
સુવર્ણં રજતં ચૈવ પ્રત્યેકં દશનિષ્કકમ્

માષૈકં મૃતવજ્રં ચ તાલં શુદ્ધં પલદ્વયમ્
જમ્બીરોન્મત્તવાસાભિઃ સ્નુહ્યર્ક વિષમુષ્ટિભિઃ

મર્દ્યં હયારિજૈદ્રા ર્વૈઃ! પ્રત્યેકેન દિનં દિનમ્
એવં સપ્તદિનં મર્દ્યં તદ્ગોલં વસ્ત્રવેષ્ટિતમ્

વાલુકાયન્ત્રગં સ્વેદ્યં ત્રિદિનં લઘુવહ્નિના
આદાય ચૂર્ણયેચ્છ્લક્ષ્ણં પલૈકં યોજયેદ્વિષમ્

દ્વિપલં પિપ્પલીચૂર્ણં મિશ્રં સર્વેશ્વરો રસઃ
દ્વિગુઞ્જો લિહ્યતે ક્ષૌદ્રૈ ઃ! સુપ્તિમણ્ડલકુષ્ઠનુત્

વાકુચીદેવકાષ્ઠં ચ કર્ષમાત્રં સુચૂર્ણયેત્
લિહેદૈરણ્ડતૈલાક્તમનુપાનં સુખાવહમ્

સુપ્ત્યાદૌ સ્વર્ણક્ષીરીરસઃ
હેમાહ્વાં પઞ્ચપલિકાં ક્ષિપ્ત્વા તક્રઘટે પચેત્
તક્રે જીર્ણે સમુદ્ધૃત્ય પુનઃ ક્ષીરઘટે પચેત્

ક્ષીરે જીર્ણે સમુદ્ધૃત્ય ક્ષાલયિત્વા વિશોષયેત્
તચ્ચૂર્ણં પઞ્ચપલિકં મરિચાનાં પલદ્વયમ્

પલૈકં મૂર્ચ્છિતં સૂતમેકીકૃત્ય તુ ભક્ષયેત્
નિષ્કૈકં સુપ્તિકુષ્ઠાર્ત્તઃ સ્વર્ણક્ષીરીરસો હ્યયમ્

પ્રમેહે મેહબદ્ધરસઃ
ભસ્મસૂતં મૃતં કાન્તં મુણ્ડભસ્મ શિલાજતુ
શુદ્ધં તાપ્યં શિલાં વ્યોષં ત્રિફલાં કોલબીજકમ્

કપિત્થં રજનીચૂર્ણં ભૃઙ્ગરાજેન ભાવયેત્
વિંશદ્વારં વિશોષ્યાથ મધુયુક્તં લિહેત્સદા

નિષ્કમાત્રો હરેન્મેહાન્મેહબદ્ધો રસો મહાન્
મહાનિમ્બસ્ય બીજાનિ પિષ્ટ્વા ષટ્સમ્મિતાનિ ચ

પલતણ્ડુલતોયેન ઘૃતનિષ્કદ્વયેન ચ
એકીકૃત્ય પિબેચ્ચાનુ હન્તિ મેહં ચિરન્તનમ્

જલોદરાદૌ મહાવહ્નિરસઃ
ચતુઃસૂતસ્ય ગન્ધાષ્ટૌ રજની ત્રિફલા શિવા
પ્રત્યેકં ચ દ્વિભાગં સ્યાત્ત્રિવૃજ્જૈપાલચિત્રકમ્

પ્રત્યેકં ચ ત્રિભાગં સ્યાત્ ત્ર્! યૂષણં દન્તિજીરકે
પ્રત્યેકમષ્ટભાગં સ્યાદેકીકૃત્ય વિચૂર્ણયેત્

જયન્તીસ્નુક્પયોભૃઙ્ગવહ્નિવાતારિતૈલકૈઃ
પ્રત્યેકેન ક્રમાદ્ભાવ્યં સપ્તવારં પૃથક્પૃથક્

મહાવહ્નિરસો નામ નિષ્કમુષ્ણજલૈઃ પિબેત્
વિરેચનં ભવેત્તેન તક્રભક્તં સસૈન્ધવમ્

દિનાન્તે દાપયેત્પથ્યં વર્જયેચ્છીતલં જલમ્
સર્વોદરહરઃ પ્રોક્તો મૂઢવાતહરઃ પરઃ

ગુલ્મપ્લીહાદૌ વિદ્યાધરરસઃ
ગન્ધકં તાલકં તાપ્યં મૃતતામ્રં મનઃ શિલામ્
શુદ્ધં સૂતં ચ તુલ્યાંશં મર્દયેદ્ભાવયેદ્ દિનમ્

પિપ્પલ્યાસ્તુ કષાયેણ વજ્રીક્ષીરેણ ભાવયેત્
નિષ્કાર્ધં ભક્ષયેત્ક્ષૌદ્રૈ ર્ગુલ્મપ્લીહાદિકં જયેત્

રસો વિદ્યાધરો નામ ગોમૂત્રં ચ પિબેદનુ

પક્તિશૂલે ત્રિનેરસઃ
ટઙ્કણં હારિણં શૃઙ્ગં સ્વર્ણં શુલ્બં મૃતં રસમ્
દિનૈકમાર્દ્ર કદ્રા વૈર્મર્દ્યં રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્
ત્રિનેત્રાખ્યરસસ્યૈકં માષં મધ્વાજ્યકૈર્લિહેત્

સૈન્ધવં જીરકં હિંગુ મધ્વાજ્યાભ્યાં લિહેદનુ
પક્તિશૂલહરઃ ખ્યાતો માસમાત્રાન્ન સંશયઃ

શૂલે શૂલગજકેસરી રસઃ
શુદ્ધં સૂતં દ્વિધા ગન્ધં યામૈકં મર્દયેદ્ દૃઢમ્
દ્વયોસ્તુલ્યં શુદ્ધતામ્રં સમ્પુટે તન્નિરોધયેત્

ઊર્ધ્વાધો લવણં દત્ત્વા મૃદ્ભાણ્ડે ધારયેદ્ભિષક્
તતો ગજપુટે પક્ત્વા સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધરેત્

સમ્પુટં ચૂર્ણયેત્સૂક્ષ્મં પર્ણખણ્ડે દ્વિગુઞ્જકમ્
ભક્ષયેત્સર્વશૂલાર્ત્તો હિઙ્ગુ શુણ્ઠી ચ જીરકમ્

વચામરિચજં ચૂર્ણં કર્ષમુષ્ણજલૈઃ પિબેત્
અસાધ્યં નાશયેચ્છૂલં રસોઽય ગજકેસરી

અગ્નિમાન્દ્યાદૌ અગ્નિતુણ્ડીવટીરસઃ
શુદ્ધં સૂતં વિષં ગન્ધમજમોદાં ફલત્રયમ્
સ્વર્જિક્ષારં યવક્ષારં વહ્નિસૈન્ધવજીરકમ્

સૌવર્ચલં વિડઙ્ગાનિ સામુદ્રં ત્ર્! યૂષણં સમમ્
વિષમુષ્ટિં સર્વતુલ્યાં જમ્બીરામ્લેન મર્દયેત્

મરિચાભાં વટીં ખાદેદ્વહ્નિમાન્દ્યપ્રશાન્તયે

વિષૂચિકાયામ્ અજીર્ણકણ્ટકરસઃ
શુદ્ધસૂતં વિષં ગન્ધં સમં સર્વં વિચૂર્ણયેત્
મરિચં સર્વતુલ્યાંશં કણ્ટકાર્યાઃ ફલદ્ર વૈઃ

મર્દયેદ્ભાવયેત્સર્વમેકવિંશતિવારકમ્
વટીં ગુઞ્જાત્રયં ખાદેત્સર્વાજીર્ણપ્રશાન્તયે
અજીર્ણકણ્ટકઃ સોઽય રસો હન્તિ વિષૂચિકામ્

કફરોગે મન્થાનભૈરવરસઃ
મૃતં સૂતં મૃતં તામ્રં હિઙ્ગુ પુષ્કરમૂલકમ્
સૈન્ધવં ગન્ધકં તાલં કટુકીં ચૂર્ણયેત્સમમ્

પુનર્નવાદેવદાલીનિર્ગુણ્ડીતણ્ડુલીયકૈઃ
તિક્તકોશાતકીદ્રા વૈર્દિનૈકં મર્દયેદ્ દૃઢમ્

માષમાત્રં લિહેત્ક્ષૌદ્રૈ રસં મન્થાનભૈરવમ્
કફરોગપ્રશાન્ત્યર્થં નિમ્બક્વાથં પિબેદનુ

વાતરોગે વાતનાશનરસઃ
સૂતહાટકવજ્રાણિ તામ્રં લોહં ચ માક્ષિકમ્
તાલં નીલાઞ્જનં તુત્થમહિફેનં સમાંશકમ્

પઞ્ચાનાં લવણાનાં ચ ભાગમેકં વિમર્દયેત્
વજ્રીક્ષીરૈર્દિનૈકં તુ રુદ્ધ્વાઽધો ભૂધરે પચેત્

માષૈકમાર્દ્ર કદ્રા વૈર્લેહયેદ્વાતનાશનમ્
પિપ્પલીમૂલજક્વાથં સકૃષ્ણમનુપાયયેત્

સર્વાન્વાતવિકારાંસ્તુ નિહન્ત્યાક્ષેપકાદિકાન્

સન્નિપાતાદૌ કનકસુન્દરો રસઃ
કનકસ્યાષ્ટશાણાઃ સ્યુઃ સૂતો દ્વાદશભિર્મતઃ
ગન્ધોઽપિ દ્વાદશ પ્રોક્તસ્તામ્રંશાણદ્વયોન્મિતમ્
અભ્રકં સ્યાચ્ચતુઃ શાણં માક્ષિકં ચ દ્વિશાણિકમ્

વઙ્ગો દ્વિશાણઃ સૌબીરં ત્રિશાણં લોહમષ્ટકમ્
વિષં ત્રિશાણિકં કૃત્વા લાઙ્ગલી પલસંમિતા

મર્દયેદ્દિનમેકં ચ રસૈરમ્લફલોદ્ભવૈઃ
દદ્યાન્મૃદુપુટં વહ્નૌ તતઃ સૂક્ષ્મં વિચૂર્ણયેત્

માષમાત્રો રસો દેયઃ સન્નિપાતે સુદારુણે
આર્દ્ર કસ્વરસેનૈવ રસોનસ્ય રસેન વા

કિલાસં સર્વકુષ્ઠાનિ વિસર્પં ચ ભગન્દરમ્
જ્વરં ગરમજીર્ણં ચ જયેદ્રો ગહરો રસઃ

સન્નિપાતભૈરવરસઃ
રસો ગન્ધસ્ત્રિકર્ષઃ સ્યાત્કુર્યાત્કજ્જલિકાં તયોઃ
તારાભ્રતામ્રવઙ્ગાહિસારાશ્ચૈકૈકકાર્ષિકાઃ

શિગ્રુજ્વાલામુખીશુણ્ઠી બિલ્વેભ્યસ્તણ્ડુલીયકાત્
પ્રત્યેકં સ્વરસૈઃ કુર્યાદ્યામૈકૈકં વિમર્દનમ્

કૃત્વા ગોલં વૃતં વસ્ત્રે લવણાપૂરિતે ન્યસેત્
કાચભાણ્ડે તતઃ સ્થાલ્યાં કાચકૂપીં નિવેશયેત્

બાલુકાભિઃ પ્રપૂર્યાથ વહ્નિર્યામદ્વયં ભવેત્
તત ઉદ્ધૃત્ય તં ગોલં ચૂર્ણયિત્વા વિમિશ્રયેત્

પ્રવાલચૂર્ણકર્ષેણ શાણમાત્રવિષેણ ચ
કૃષ્ણસર્પસ્ય ગરલૈર્દ્વિવેલં ભાવયેત્તથા

તગરં મુશલી માંસી હેમાહ્વા વેતસઃ કણા
નીલિની પદ્મકં ચૈલા ચિત્રકશ્ચ કુઠેરકઃ

શતપુષ્પા દેવદાલી ધત્તૂરાગસ્ત્યમુણ્ડિકાઃ
મધૂકજાતીમદનરસૈરેષાં વિમર્દયેત્

પ્રત્યેકમેકવેલં ચ તતઃ સંશોષ્ય ધારયેત્
બીજપૂરાર્દ્ર કદ્રા વૈર્મરિચૈઃ ષોડશોન્મિતૈઃ

રસો દ્વિગુઞ્જાપ્રમિતઃ સન્નિપાતેષુ દીયતે
પ્રસિદ્ધોઽય રસો નામ્ના સન્નિપાતસ્ય ભૈરવઃ

અતીસારાદૌ ગ્રહણીકપાટરસઃ
તારમૌક્તિકહેમાનિ સારશ્ચૈકૈકભાગકાઃ
દ્વિભાગો ગન્ધકઃ સૂતસ્ત્રિભાગો મર્દયેદિમાન્

કપિત્થસ્વરસૈર્ગાઢં મૃગશૃઙ્ગે તતઃ ક્ષિપેત્
પુટેન્મધ્યપુટેનૈવ તત ઉદ્ધૃત્ય મર્દયેત્

બલારસૈઃ સપ્તવેલમપામાર્ગરસૈસ્ત્રિધા
લોધ્રપ્રતિવિષામુસ્તધાતકીન્દ્ર યવામૃતાઃ

પ્રત્યેકમેષાં સ્વરસૈર્ભાવના સ્યાત્ત્રિધા ત્રિધા
માષમાત્રોરસોદેયોમધુના મરિચૈસ્તથા

હન્યાત્સર્વાનતીસારાન્ગ્રહણીં સર્વજામપિ
કપાટો ગ્રહણીરોગે રસોઽય વહ્નિદીપનઃ

ગ્રહણીવજ્રકપાટરસઃ
મૃતસૂતાભ્રકં ગન્ધં યવક્ષારં સટઙ્કણમ્
અગ્નિમન્થં વચાં કુર્યાત્સૂતતુલ્યાનિમાન્સુધીઃ

તતો જયન્તીજમ્બીરભૃઙ્ગદ્રા વૈર્વિમર્દયેત્
ત્રિવાસરં તતો ગોલં કૃત્વા સંશોષ્ય ધારયેત્

લોહપાત્રે શરાવં ચ દત્ત્વોપરિ વિમુદ્ર યેત્
અધો વહ્નિં શનૈઃ કુર્યાદ્યામાર્ધં તત ઉદ્ધરેત્

રસતુલ્યાં પ્રતિવિષાં દદ્યાન્મોચરસં તથા
કપિત્થવિજયાદ્રા વૈર્ભાવયેત્સપ્તધા પૃથક્

ધાતકીન્દ્ર યવા મુસ્તા લોધ્રં બિલ્વં ગુડૂચિકા
એતદ્ર સૈર્ભાવયિત્વા વેલૈકૈકં ચ શોષયેત્

રસં વજ્રકપાટાખ્યં શાણૈકં મધુના લિહેત્
વહ્નિં શુણ્ઠીં વિડં બિલ્વં લવણં ચૂર્ણયેત્સમમ્

પિબેદુષ્ણામ્બુના ચાનુ સર્વજાં ગ્રહણીં જયેત્

વાજીકરણે મદનકામદેવો રસઃ
તારં વજ્રં સુવર્ણં ચ તામ્રં સૂતકગન્ધકમ્
લોહં ક્રમવિવૃદ્ધાનિ કુર્યાદેતાનિ માત્રયા

વિમર્દ્ય કન્યકાદ્રા વૈર્ન્યસેત્કાચમયે ઘટે
વિમુચ્ય પિઠરીમધ્યે ધારયેત્સૈન્ધવામૃતે

પિઠરીં મુદ્ર યેત્સમ્યક્ તતશ્ચુલ્લ્યાં નિવેશયેત્
વહ્નિં શનૈઃ શનૈઃ કુર્યાદ્દિનૈકં તત ઉદ્ધરેત્

સ્વાઙ્ગશીતં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ભાવયેદર્કદુગ્ધકૈઃ
અશ્વગન્ધા ચ કાકોલી વાનરી મુસલી ક્ષુરા

ત્રિત્રિવેલં રસૈરાસાં શતાવર્યાશ્ચ ભાવયેત્
પદ્મકન્દકસેરૂણાં રસૈઃ કાશસ્ય ભાવયેત્

કસ્તૂરીવ્યોષકર્પૂરકઙ્કોલૈલાલવઙ્ગકમ્
પૂર્વચૂર્ણાદષ્ટમાંશમેતચ્ચૂર્ણં વિમિશ્રયેત્

સર્વૈઃ સમાં શર્કરાં ચ દત્ત્વા શાણોન્મિતં પિબેત્
ગોદુગ્ધદ્વિપલેનૈવ મધુરાહારસેવકઃ

અસ્ય પ્રભાવાત્સૌન્દર્યં બલં તેજોઽભિવર્ધતે
તરુણી રમયેદ્બહ્વીઃ શુક્રહાનિર્ન જાયતે

વાજીકરણે કન્દર્પસુન્દર રસઃ
સૂતો વજ્રમહિર્મુક્તા તારં હેમાસિતાભ્રકમ્
રસૈઃ કર્ષાંશકાનેતાન્મર્દયેદિરિમેદજૈઃ

પ્રવાલચૂર્ણં ગન્ધશ્ચ દ્વિદ્વિકર્ષં વિમિશ્રયેત્
તતોઽશ્વગન્ધાસ્વરસૈર્વિમર્દ્ય મૃગશૃઙ્ગકે

ક્ષિપ્ત્વા મૃદુપુટે પક્ત્વા ભાવયેદ્ધાતકીરસૈઃ
કાકોલી મધુકં માંસી બલાત્રયબિસેઙ્ગુદમ્

દ્રા ક્ષાપિપ્પલિવન્દાકં વરી પર્ણીચતુષ્ટયમ્
પરૂષકં કસેરુશ્ચ મધૂકં વાનરી તથા

ભાવયિત્વા રસૈરેષાં શોષયિત્વા વિચૂર્ણયેત્
એલા ત્વક્પત્રકં માંસી લવઙ્ગાગુરુકેશરમ્

મુસ્તં મૃગમદઃ કૃષ્ણા જલં ચન્દ્ર શ્ચ મિશ્રયેત્
એતચ્ચૂર્ણૈઃ શાણમિતૈ રસં કન્દર્પસુન્દરમ્

ખાદેચ્છાણમિતં રાત્રૌ સિતા ધાત્રી વિદારિકા
એતાસાં કર્ષચૂર્ણેન સર્પિષ્કર્ષેણ સંયુતમ્

તસ્યાનુ દ્વિપલં ક્ષીરં પિબેત્સુસ્થિતમાનસઃ
રમણી રમયેદ્બહ્વીઃ શુક્રહાનિર્ન જાયતે

લોહરસાયનમ્
શુદ્ધં રસેન્દ્રં ભાગૈકં દ્વિભાગં શુદ્ધગન્ધકમ્
ક્ષિપેત્કજ્જલિકાં કુર્યાત્તત્ર તીક્ષ્ણભવં રજઃ

ક્ષિપ્ત્વા કજ્જલિકાતુલ્યં પ્રહરૈકં વિમર્દયેત્
તતઃ કન્યાદ્ર વૈર્ઘર્મે ત્રિદિનં પરિમર્દયેત્

તતઃ સઞ્જાયતે તસ્ય સોષ્ણો ધૂમોદ્ગમો મહાન્
અત્યન્તં પિણ્ડિતં કૃત્વા તામ્રપાત્રે નિધાપયેત્

મધ્યે ધાન્યૈકશૂકસ્ય ત્રિદિનં ધારયેદ્ બુધઃ
ઉદ્ધૃત્ય તસ્માત્ખલ્વે ચ ક્ષિપ્ત્વા ઘર્મે નિધાય ચ

રસૈઃ કુઠારચ્છિન્નાયાસ્ત્રિવેલં પરિભાવયેત્
સંશોષ્ય ઘર્મે ક્વાથૈશ્ચ ભાવયેત્ત્રિકટોસ્ત્રિધા

વાસાઽમૃતાચિત્રકાણાં રસૈર્ભાવ્યં ક્રમાત્ત્રિધા
લોહપાત્રે તતઃ ક્ષિપ્ત્વા ભાવયેત્ત્રિફલાજલૈઃ

નિર્ગુણ્ડીદાડિમત્વગ્ભિર્બિસભૃઙ્ગકુરણ્ટકૈઃ
પલાશકદલીદ્રા વૈર્બીજકસ્ય શૃતેન ચ

નીલિકાઽલમ્બુષાદ્રા વૈર્બબ્બૂલફલિકારસૈઃ
ભાવયેત્ત્રિત્રિવેલં ચ તતો નાગબલારસૈઃ

તતઃ પ્રાતર્લિહેત્ક્ષૌદ્ર ઘૃતાભ્યાં કોલમાત્રકમ્
પલમાત્રં વરાક્વાથં પિબેદસ્યાનુપાનકમ્

માસત્રયં શીલિતં સ્યાદ્વલીપલિતનાશનમ્
મન્દાગ્નિં શ્વાસકાસૌ ચ પાણ્ડુતાં કફમારુતૌ

પિપ્પલીમધુસંયુક્તં હન્યાદેતન્ન સંશયઃ
વાતાસ્રં મૂત્રદોષાંશ્ચ ગ્રહણીં ગુદજાં રુજમ્

અણ્ડવૃદ્ધિં જયેદેતચ્છિન્નાસત્ત્વમધુપ્લુતમ્
બલવર્ણકરં વૃષ્યમાયુષ્યં પરમં સ્મૃતમ્

જયેત્સર્વામયાન્કાલાદિદં લોહરસાયનમ્
કૂષ્માણ્ડં તિલતૈલં ચ માષાન્નં રાજિકાં તથા

મદ્યમમ્લરસં ચૈવ ત્યજેલ્લોહસ્ય સેવકઃ

અનુક્તસંગ્રહશ્લોકાઃ
તત્ર જયપાલ શોધનમ્
જૈપાલં રહિતં ત્વગઙ્કુરરસજ્ઞાભિર્મલે માહિષે
નિક્ષિપ્તં ત્ર્! યહમુષ્ણતોયવિમલં ખલ્વે સવાસોઽદિતમ્
લિપ્તં નૂતનખર્પ રેષુ વિગતસ્નેહં રજઃસન્નિભં
નિમ્બૂકામ્બુવિભાવિતં ચ બહુશઃ શુદ્ધં ગુણાઢ્યં ભવેત્

વિષશોધનમ્
વિષં તુ ખણ્ડશઃ કૃત્વા વસ્ત્રખણ્ડેન બન્ધયેત્
ગોમૂત્રમધ્યે નિક્ષિપ્ય સ્થાપયેદાતપે ત્ર્! યહમ્

ગોમૂત્રં ચ પ્રદાતવ્યં નૂતનં પ્રત્યહં બુધૈઃ
ત્ર્! યહેઽતીતે સમુદ્ધૃત્ય શોષયેન્મૃદુ પેષયેત્
શુદ્ધ્ય્ત્યેવં વિષં તચ્ચ યોગ્યં ભવતિ ચાર્ત્તિજિત્

અથવા
ખણ્ડીકૃત્ય વિષં વસ્ત્રપરિબદ્ધં તુ દોલયા

અજાપયસિ સંસ્વિન્નં યામતઃ શુદ્ધિમાપ્નુયાત્
અજાદુગ્ધાભાવતસ્તુ ગવ્યક્ષીરેણ શોધયેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં મધ્યખણ્ડે રસાદિશોધન મારણકલ્પના નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
ઇતિ મધ્યખણ્ડં સમાપ્તમ્