સામવેદઃ · અધ્યાય p2

અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
યદ્ધોતા જહાતિ વાગ્ઘ તદ્યજમાનં જહાતિ સ યત્તત્કરોતિ સ્વાઁ વાચઁ યજમાને દધાતિ સ વિષ્વઙ્ વાચામુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવતિ

યદધ્વર્યુર્જહાતિ ચક્ષુર્હ તદ્યજમાનં જહાતિ સ યત્તત્ કરોતિ સ્વં ચક્ષુર્ય્યજમાને દધાતિ સ વિષ્વઙ્ચક્ષુષામુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવતિ

યદબ્રહ્મા જહાતિ મનો હ તદ્યજમાનં જહાતિ સ યત્તત્ કરોતિ સ્વં મનો યજમાને દધાતિ સ વિષ્વઙ્ મનસામુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવતિ

યદુદ્ગાતા જહાતિ શ્રોત્રઁ હ તદ્યજમાનં જહાતિ સ યત્તત્કરોતિ સ્વઁ શ્રોત્રઁ યજમાને દધાતિ સ વિષ્વઙ્ શ્રોત્રેણામુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવતિ

યત્સદસ્યો જહાત્યાત્મા હ તદ્યજમાનં જહાતિ સ યત્તત્કરોતિ સ્વમાત્માનઁ યજમાને દધાતિ સ વિષ્વઙ્ઙાત્મનામુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવતિ

યદ્ધોત્રાશઁસિનો જહત્યઙ્ગાનિ હ તદ્યજમાનં જહતિ તે યત્તત્કુર્વન્તિ સ્વાન્યઙ્ગાનિ યજમાને દધતિ તે વિશ્વઞ્ચોઽઙ્ગૈરમુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવન્તિ

યચ્ચમસાધ્વર્ય્યવો જહતિ લોમાનિ હ તદ્યજમાનં જહતિ તે યત્તત્કુર્વન્તિ સ્વાનિ લોમાનિ યજમાને દધતિ તે વિષ્વઞ્ચો લોમભિરમુષ્મિઁલ્લોકે સમ્ભવન્તિ

તસ્માદેવઁ વિદ્યજ્ઞે હીનં ન કુર્ય્યાત્

અથ વા અત ઋત્વિજામેવ વિજ્ઞાનમ્

પશવો હાધ્વર્ય્યુમનુ કીર્તિર્હોતારઁ યોગક્ષેમો બ્રહ્માણમાત્મા ચ પ્રજા ચોદ્ગાતારમ્

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ॥૩।૧॥
સ યદિ પશુતો વ્યાધીયેતાધ્વર્યુર્મ ઇદમકરિતિ વિદ્યાદથ યદ્યેનં પાપિકા કીર્ત્તિરનૂદિયાદ્ધોતા મ ઇદમકરિતિ વિદ્યાદથ યદ્યસ્ય યોગક્ષેમો વ્યથેત બ્રહ્મા મ ઇદમકરિતિ વિદ્યાદથ યદ્યાત્મના વા પ્રજયા વા વ્યાધીયેતોદ્ગાતા મ ઇદમકરિતિ વિદ્યાત

પ્રાણદેવત્યો વૈ બ્રહ્મા વાગ્દેવત્યા ઇતર ઋત્વિજસ્સ યદિ મન્યેત બ્રહ્મા સ ઇદમકરિતિ હરિતઁ હિરણ્યં દર્ભાનાડ્યા પ્રબધ્ય સ્રુચ્યવધાય ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા જુહુયાન્નમઃ પ્રાણાય વાચસ્પતયે સ્વાહેતિ યદ્યુ વા ઇતરે નમો વાચે પ્રાણપત્ન્યૈ સ્વાહેતિ યદીતરો યદિવેતરે સર્વ્વેષ્વેવાનુપર્ય્યાયં જુહુયાન્નમઃ પ્રાણાય વાચસ્પતયે સ્વાહા નમો વાચે પ્રાણપત્ન્યૈ સ્વાહેતિ

અથ તદ્ધિરણ્યં બ્રહ્મણે દદ્યાત્

અથ યદાહ યજ્ઞ વાવ યજ્ઞસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ પુનર્ય્યજ્ઞ એવ સ એતે ઉ હ ત્વેવાહુતી યજ્ઞવિભ્રષ્ટસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ॥૩।૨॥
તે વા ઋત્વિજઃ સ યજમાનો દૈવા વા અન્ય ઋત્વિજો માનુષા અન્યે યં દૈવા યાજયન્તિ દેવલોકમેવ સ તૈરવરુન્ધે ન મનુષ્યલોકમથ યં માનુષા યાજયન્તિ મનુષ્યલોકમેવ સ તૈરવરુન્ધે ન દેવલોકમથ યમુભયે યાજયન્તિ દેવલોકં ચૈવ સ તૈરવરુન્ધે મનુષ્યલોકં ચ

સ એતાન્દૈવાનૃત્વિજો વૃણીતાગ્ગ્નિર્મ્મે હોતાદિત્યો મેઽધ્વર્યુશ્ચન્દ્રમા મે બ્રહ્મા પર્જ્જન્યો મ ઉદ્ગાતાકાશો મે સદસ્ય આપો મે હોત્રાશઁસિનો રશ્મયો મે ચમસાધ્વર્ય્યવઃ

સ એતાન્દૈવાનૃત્વિજો વૃત્વાથૈતાન્ માનુષાન્ વૃણીત ય એનમભિરાધયેયુઃ

અથ ક્ષત્રિયં દેવયજનઁ યાચેત્

સ ચેત્તસ્મૈ દદ્યાદ્દેવયજનવાન્ ભૂયા ઇત્યેનં બ્રૂયાત્

ન ચેત્તસ્મૈ દદ્યાદ્યદહં દેવયજનઁ વેદ તસ્મિઁસ્ત્વાવૃશ્ચાનીત્યેનં બ્રૂયાત્

અગ્ગ્નિર્વાં વ તદ્દેવયજનં ભૂમિર્વ્વાવ તદ્દેવયજનમાપો વાવ તદ્દેવયજનઁ શ્રદ્ધા વાવ તદ્દેવયજનમેતેષુ હ વા એનં દેવયજનેષ્વાવૃશ્ચત્યથો હાર્ત્તિમેવાપૌરુષેયીન્નેતિ

અથ તત એત્યર્ત્ત્વિજો દેવયજનઁ યાચેત્

અગ્ગ્નિર્મેયી હોતા સ મે દેવયજનં દદાતુ હોતર્દ્દેવયજનમ્મે દેહીત્યુચ્ચૈરાદિત્યો મેઽધ્વર્ય્યુસ્સ મે દેવયજનં દદાત્વધ્વર્ય્યો દેવયજનમ્મે દેહીત્યુચ્ચૈશ્ચન્દ્રમા મે બ્રહ્મા સ મે દેવયજનં દદાતુ બ્રહ્મન્ દેવયજનમ્મે દેહીત્યુચ્ચૈઃ પર્જ્જન્યો મ ઉદ્ગાતા સ મે દેવયજનં દદાતૂદ્ગાતર્દ્દેવયજનમ્મે દેહીત્યુચ્ચૈરાકાશો મે સદસ્યસ્સ મે દેવયજનં દદાતુ સદસ્ય દેવયજનમ્મે દેહીત્યુચ્ચૈરાપો મે હોત્રાશઁસિનસ્તે મે દેવયજનં દદતુ હોત્રાશઁસિનો દેવયજનમ્મે દત્તેત્યુચ્ચૈઃ રશ્મયો મે ચમસાધ્વર્ય્યવસ્તે મે દેવયજનં દદતુ ચમસાધ્વર્ય્યવો દેવયજનમ્મે દત્તેત્યુચ્ચૈઃ

તા વા એતા દેવતા ઋત્વિજામેવ વાગ્ભિર્દ્દેવયજનં દદતિ સ દત્તે યજતે

યદુન્નતં ભૂમ્યા અનૂષરઁ યત્ર બહુલા ઓષધયશ્ચાત્વાલસારિણ્યો યત્રાપઃ સ્યુઃ

તસ્ય ન પુરસ્તાદ્દેવયજનમાત્રમતિશિષ્યાદ્યાવાઞ્છમ્યાપ્રાસઃ

અવરપુરુષા હાસ્માચ્છ્રેયાઁસો ભવન્તિ યસ્યૈવમતિરેચયન્તિ

કામં દક્ષિણત આગામુકા હૈનં દક્ષિણા ભવન્તિ

કામં પશ્ચાદવરપુરુષા હાસ્માચ્છ્રેયાઁસો ભવન્તિ

કામમુત્તરત ઉત્તરા હૈનં દેવયજ્યોપનામુકા ભવત્યુત્તરોત્તરણી હાસ્ય શ્રીર્ભવતિ

યસ્ય પુરસ્તાત્ ત્રીણિ જ્યોતીઁષિ દૃશ્યેરન્નગ્ગ્નિરાપઆદિત્યસ્તદ્દેવયજનં તત્ત્રિશુક્રિયમ્

પુરસ્તાચ્ચિત્રં દેવયજનમ્

પશ્ચાચ્ચિત્રઁ શ્મશાનકરણમ્

પ્રાગુદક્પ્રવણં દેવયજનમ્

પશ્ચાદ્દક્ષિણાપ્રવણઁ શ્મશાનકરણમ્

યથા વૈ દક્ષિણઃ પાણિરેવં દેવયજનમ્

યથા સવ્યસ્તથા શ્મશાનકરણમ્

યથા શ્મશાનકરણં તથાભિચરણીયાનાં દેવયજનમ

અપ્યુ હૈક આહુર્યસ્મિન્નેવ કસ્મિંશ્ચિદ્દેશે શ્રદ્દધાનો યજત ઋધ્નોત્યેવેતિ

ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥૩।૩॥
યાવાન્ યજ્ઞે રસો ભવતિ તેનાત એવ પ્રાચીનં પ્રચરન્ત્યથૈતદ્યાતયામ પરિશિષ્યતર્જ્જીષન્તન્નાહ તસ્મૈ યદવૃથૈવાપાસ્યેયુર્નો તસ્મૈ યદગ્ગ્નાવનુ પ્રહરેયુસ્તેનાપ એવાભ્યવયન્તિ

આપો વૈ સર્વ્વસ્ય શાન્તિઃ પ્રતિષ્ઠા

પાપ્માનઁ હૈષ હન્તિ યો યજતે તમિમં પાપ્માનઁ હતમપો હરાણીતિ

તેનાન્તરેણ પ્રતિપદ્યન્તે ચાત્વાલં ચોત્કરઞ્ચ

એતદ્વૈ દેવાનાં તીર્થમ્

તદેતદૃષિરાહાત્માનં તીર્થં ક ઇહ પ્રવોચદ્યેન દેવાઃ પથા પ્રપિબન્તે સુતસ્યેતિ

એતદ્વૈ દેવાનાં તીર્થમતીર્થઁ હ્યેવ યજ્ઞસ્યાતોઽન્યત્

તસ્માદેતેનૈવ પ્રસૃતે પ્રપદ્યેતૈતેન વિષ્ક્રામેત્

તાન્ પ્રચ્યુતાન્ દેવયજનાદપ્રાપ્તાનપ એતસ્મિન્નવકાશે રક્ષાઁસ્યજિઘાઁસન્ત્સ એતદગ્ગ્ની રક્ષોહા સામાપશ્યત્તાન્યેતેનાપાહત તાન્યમુર્હ્યપહતાનિ સન્તીતિ દેવા અકુર્વ્વનિત્યેવૈતદ્રક્ષાઁસ્યપસેધતિ

તસ્યાહાવોઽહાવ ઇતિ સ્તોભાન્ત્સ્તોભત્યહાવોસ્ત્વહાવોઽસ્ત્વિત્યેવૈતદ્રક્ષાઁસ્યપસેધતિ

અગ્ગ્નિષ્ટપતિ પ્રતિદહતીત્યાહ રક્ષાઁસ્યેવ તત્પ્રતિદહતિ

પાદાય પાદાય સ્તોભા અનુવર્ત્તન્તે રક્ષસામપહત્યૈ

વિશ્વઁ સમત્રિણં દહ વિશ્વઁ સમત્રિણં દહેત્યત્રિણો વૈ રક્ષાઁસિ પાપ્માનોઽત્રિણોઽત્રિણ એવૈતદ્રક્ષાઁસિ પાપ્માનમપસેધતિ

તસ્ય ત્રિર્નિધનમાહુઃ

યઁ વૈ સુહતં ઘ્નન્તિ ન સ પુનરુદ્રિઙ્ક્તે યથાહ પુનઃ પુનરાદાય સુહતઁ હન્યાત્તાદૃગેતત્

તદ્વા અતિચ્છન્દસ્સુ ભવતિ

વારણમિવ વા એતચ્છન્દો યદતિચ્છન્દો વારણાનીવ રક્ષાઁસ્યરણ્યાયતનાનિ તદ્યથા સ્વમરણ્યમભયેનાતિક્રામેત્તાદૃગેતત્

તદ્વૈ સપ્તપદાસુ ભવતિ

સપ્ત વૈ છન્દાઁસિ ચતુરુત્તરાણિ તદ્યથા સર્વૈશ્છન્દોભિરભયેનાતિક્રામેત્તાદૃગેતત્

તસ્ય ત્રિર્વ્સચન એકવિઁશતિઃ પદાનિ ત્રિઃ સામાહ તચ્ચતુર્વિઁશતિઃ

ચતુર્વ્વિઁશતિરર્ધમાસાઃ સઁવત્સરસ્સઁવત્સરઃ સામ

તસ્ય હ વા એતસ્ય સઁવત્સરસ્ય સામ્નોઽહોરાત્રાણિ હિઙ્કારોઽર્ધમાસાઃ પ્રસ્તાવો માસા આદિરૃતવ ઉદ્ગીથઃ પૌર્ણમાસ્યઃ પ્રતિહારોઽષ્ટકા ઉપદ્રવોઽમાવાસ્યા નિધનમ્

તસ્ય હ વા એતસ્ય સઁવત્સરસ્ય સામ્નો વસન્તો હિઙ્કારો ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવો વર્ષા ઉદ્ગીથઃ શરત્પ્રતિહારો હેમન્તો નિધનમ

તસ્માદ્ધેમન્તં પ્રજા નિધનકૃતા ઇવાસતે નિધનરૂપમેવૈતર્હિ

તદાહુઃ કાં દિશમવભૃથમભ્યવેયુરિતિ

પ્રાઞ્ચોઽભ્યવેયુર્દ્દેવાનાઁ વા એષા દિગ્યત્પ્રાચી યા દેવાનાં દિક્તાં નોઽનુ યજ્ઞઃ સન્તિષ્ઠાતા ઇતિ

દક્ષિણાભ્યવેયુઃ પાપ્માનઁ હૈષ હન્તિ યો યજતે તમિમં પાપ્માનઁ હતં દક્ષિણાહરાણીતિ પિતૄણાઁ વા એષા દિગ્યદ્દક્ષિણા યા પિતૄણાં દિક્તાં નોઽનુ યજ્ઞઃ સન્તિષ્ઠાતા ઇતિ

પ્રત્યઞ્ચોઽભ્યવેયુર્મનુષ્યાણાઁ વા એષા દિગ્યત્પ્રતીચી યા મનુષ્યાણાં દિક્તાં નોઽનુ યજ્ઞઃ સન્તિષ્ઠાતા ઇતિ

ઉદઞ્ચોઽભ્યવેયુર્ન્નક્ષત્રાણાઁ વા એષા દિગ્યદુદીચી યા નક્ષત્રાણાં દિક્તાં નોઽનુ યજ્ઞઃ સન્તિષ્ઠાતા ઇતિ

અતો વાવ યતમથૈવ કતમથા ચાપઃ સ્યુસ્તદભ્યવેયુઃ

યદ્વૈ વિદ્વાન્કર્મ્મ કરોત્યસ્માદિદમિતિ વસીયાનેવ તેન ભવતિ

તદાહુઃ સ્રવન્તીષ્વભ્યવેયૂ૩ સ્થાવરાસૂ૩ ઇતિ

સ્રવન્તીષ્વભ્યવેયુઃ પાપ્માનઁ હૈષ હન્તિ યો યજતે તમિમં પાપ્માનઁ હતમપઃ પ્રવહતામિતિ

સ્થાવરા યાઃ શીપલ્યાસ્તાસ્વભ્યવેયુરિતો મા યજ્ઞો વિક્ષુબ્ધઃ પ્રત્યુપતિષ્ઠાતા ઇતિ

અતો વાવ યતરથૈવ કતરથા ચાપાઃ સ્યુસ્તદભ્યવેયુઃ

યદ્વૈ વિદ્વાન્કર્મ્મ કરોત્યસ્માદિદમિતિ વસીયાનેવ તેન ભવતિ

ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥૩।૪॥
એકસ્યૈ હિઙ્કરોતિ સ પ્રથમયા તિસૃભ્યો હિઙ્કરોતિ સ મધ્યમયા પઞ્ચભ્યો હિઙ્કરોતિ સ ઉત્તમયા એકસ્યૈ હિઙ્કરોતિ સ પ્રથમયા તિસૃભ્યો હિઙ્કરોતિ સ પરાચીભિઃ પઞ્ચભ્યો હિઙ્કરોતિ સ એકયા સ એકયા સ તિસૃભિરિષુસ્ત્રિવૃતો વિષ્ટુતિઃ

અભિચરન્ત્સ્તુવીત

અનીકં પ્રથમા ઇષુર્ધનુર્જ્જ્યા યત્તિસ્રસ્સન્દધાતિ વ્યેવ પઞ્ચભિઃ સૃજતે

સ્તૃણુતે ભ્રાતૃવ્યઁ વસીયાનાત્મના ભવતિ ય એતયા સ્તુતે

ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥૩।૫॥
તિસૃભ્યો હિઙ્કરોતિ સ પરાચીભિસ્તિસૃભ્યો હિઙ્કરોતિ સ પરાચીભિર્ન્નવભ્યો હિઙ્કરોતિ સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિઃ

અભિચરન્ત્સ્તુવીત

વજ્જ્રો વૈ ત્રિવૃદ્વજ્જ્રસ્ત્રિણવો યત્ત્રિવૃત્ત્રિણવાભ્યાં પઞ્ચદશઁ વિદધાતિ વજ્જ્રમેવ તત્સમ્યક્ સન્દધાતિ

એવમિવ વૈ વજ્જ્રઃ સાધુર્ય્યદારમ્ભણતોઽણીયાન્ પ્રહરણતઃ સ્થવીયાન્

તેન પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યઁ સ્તૃણુતે વસીયાનાત્મના ભવતિ ય એતયા સ્તુતે

ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ॥૩।૬॥ ॥
એતયૈવાભિચરન્ત્સ્તુવીત

વજ્જ્રો વૈ ત્રિવૃદ્વજ્જ્રઃ પઞ્ચદશો વજ્રસ્ત્રિણવો યત્ત્રિવૃત્પઞ્ચદશત્રિણવૈઃ સપ્તદશઁ વિદધાતિ વજ્જ્રમેવ તત્સમ્યક્ સન્દધાતિ

એવમિવ વૈ વજ્જ્રસ્સાધુર્ય્યદારમ્ભણતોઽણીયાન્ પ્રહરણતઃ સ્થવીયાન્

તેન પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યઁ સ્તૃણુતે વસીયાનાત્મના ભવતિ ય એતયા સ્તુતે

ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥૩।૭॥
તિસૃભ્યો હિઙ્કરોતિ સ પરાચીભિર્ન્નવભ્યો હિઙ્કરોતિ સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિર્ન્નવભ્યો હિઙ્કરોતિ સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિરભિચરન્ત્સ્તુવીત

વજ્જ્રો વૈ ત્રિવૃદ્વજ્જ્રસ્ત્રિણવો યત્ત્રિવૃત્ત્રિણવાભ્યામેકવિઁશઁ વિદધાતિ વજ્જ્રમેવ તત્સમ્યક્ સન્દધાતિ

એવમિવ વૈ વજ્જ્રસ્સાધુર્ય્યદારમ્ભણતોઽણીયાન્પ્રહરણતસ્સ્થવીયાઁસ્તેન પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યઁ સ્તૃણુતે વસીયાનાત્મના ભવતિ ય એતયા સ્તુતે

ઇત્યષ્ટમઃ ખણ્ડઃ॥૩।૮॥
નવભ્યો હિઙ્કરોતિ સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિર્ન્નવભ્યો હિઙ્કરોતિ સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિર્ન્નવભ્યો હિઙ્કરોતિ સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિસ્સ તિસૃભિરભિચરન્ત્સ્તુવીત

વજ્જ્રો વૈ ત્રિણવો વજ્જ્રમેવ તત્પરાઞ્ચં પ્રવર્ત્તયતિ સ્તૃત્યૈ તેન પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યઁ સ્તૃણુતે વસીયાનાત્મના ભવતિ ય એતયા સ્તુતે