સાત્વતતન્ત્ર · ભાગ 120

સાત્વતતન્ત્ર, પ્રથમઃ પટલઃ
શ્રીસૂત ઉવાચ ।
ય એકો બહુધા કૃષ્ણઃ સૃષ્ટ્યાદૌ બહુધેયતે ।
તમ્ અહં શરણં યામિ પરમાનન્દવિગ્રહમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.1
કૈલાસશિખરાસીનં શિવં શિવકરં પરમ્ ।
નારદઃ પરિપપ્રચ્છ સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥ સત્વ્ત્_1.2
ભગવન્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ હરેર્ અદ્ભુતકર્મણઃ ।
શ્રીકૃષ્ણસ્યાપ્રમેયસ્ય નાના લીલાતનૂર્ વિભોઃ ॥ સત્વ્ત્_1.3
યદર્થં યત્સ્વરૂપં ચ યદ્યત્ કાલે યથા રતઃ ।
ગૃહ્ણાતિ ભગવાન્ સ્વસ્થસ્ તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥ સત્વ્ત્_1.4
અવતારનિમિત્તં યચ્ ચિરાદ્ વિગ્રહસમ્ભવમ્ ।
પ્રથમં તત્ત્વતો બ્રૂહિ ત્વં પરાપરવિત્તમઃ ॥ સત્વ્ત્_1.5
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
પૃષ્ટં મહાભાગ ત્વયા ભાગવતોત્તમ ।
યદ્ અહં નોદિતઃ સમ્યગ્ભગવદ્વીર્યવર્ણને ॥ સત્વ્ત્_1.6
શ્રીવિષ્ણોર્ અવતારાણાં વિરાજશ્ ચ મહામતે ।
કથને નૈવ પશ્યામિ પારં વર્ષશતૈર્ અપિ ।
તથાપિ સારમ્ ઉદ્ધૃત્ય તન્ત્રરૂપેણ નારદ ॥ સત્વ્ત્_1.7
વર્ણયામિ યથૈવોક્તમ્ ઈશ્વરેણ દયાલુના ।
જયપૂર્વં નમસ્કૃત્ય ગોપરૂપિણમ્ ઈશ્વરમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.8
વક્ષ્યે સાત્વતતન્ત્રાખ્યં ભગવદ્ભક્તિવર્ધનમ્ ।
યદાસીદ્ એકમ્ અવ્યક્તં નિત્યં ચિદ્રૂપમ્ અવ્યયમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.9
બ્રહ્મેતિ યદ્ વિદુર્ વિજ્ઞા ભગવાન્ ઇતિ સાત્વતાઃ ।
તદાસન્તમ્ ઇવાત્માનં મત્વા દૃશ્ય વિના વિભુઃ ॥ સત્વ્ત્_1.10
દ્વિપ્રકારમ્ અભૂત્ સત્યં સત્તાભૂત્વા સ્વયં સ્વયમ્ ।
તચ્ ચિચ્છક્તિસ્વરૂપેણ પ્રકૃતિઃ પુરુષો મહાન્ ॥ સત્વ્ત્_1.11
સર્વલોકૈકનિલયો ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે ।
તસ્યૈવ શક્તિઃ પ્રકૃતિઃ કાર્યકારણરૂપિણી ॥ સત્વ્ત્_1.12
ગુણત્રયસ્વરૂપેણ યા સ્વયં ભિદ્યતે પુનઃ ।
યઃ કાલસ્ તં વદન્ત્ય્ એકે હરેશ્ ચેષ્ટાં દુરન્વયામ્ ॥ સત્વ્ત્_1.13
યસ્માદ્ ગુણત્રયક્ષોભાત્ પૃથગ્ભૂતો ઽભવત્ પુરા ।
જીવસ્ય યસ્માદ્ ભવતિ શુભાશુભફલગ્રહઃ ॥ સત્વ્ત્_1.14
તત્ કર્મ મહતો જન્મહેતુર્ અવ્યક્તમૂર્તિમત્ ।
ભાવાનાં પરિણામો હિ યતો ભવતિ સર્વદા ॥ સત્વ્ત્_1.15
તમ્ એવાહુર્ વેદવિદઃ સૂક્ષ્મરૂપં સ્વભાવકમ્ ।
ઉક્તો ઽયં પુરુષઃ સાક્ષાદ્ ઈશ્વરો ભગવત્તનુઃ ॥ સત્વ્ત્_1.16
કાલકર્મસ્વભાવસ્થઃ પ્રકૃતિં પ્રતિ નોદિતઃ ।
પુરુષાધિષ્ઠિતા દેવી પ્રકૃતિર્ ગુણસંગ્રહા ॥ સત્વ્ત્_1.17
મહત્તત્ત્વમ્ અભૂત્ તત્તત્પરિજ્ઞાનક્રિયાત્મકમ્ ।
તસ્માજ્ જાતો હ્ય્ અહંકારસ્ ત્રિવિધો દૈવનોદિતાત્ ॥ સત્વ્ત્_1.18

વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ તામસશ્ ચેતિ યં વિદુઃ ।
વૈકારિકાન્ મનોદેવા જાતા જ્ઞાનક્રિયાધિપાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.19
મરુત્કેશૌ દિશઃ સૂર્યો નાસત્યો જ્ઞાનનોદકાઃ ।
વહ્નીન્દ્રમિત્રકોપેતા એતે કર્માપનોદકાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.20
રાજસાદ્ વિષયગ્રાહજ્ઞાનકર્મસ્વરૂપિણઃ ।
ત્વગ્રસજ્ઞા શ્રુતિશ્ ચક્ષુર્ ઘ્રાણં બુદ્ધિશ્ ચ તન્મયાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.21
વાક્પાણિપાયૂપસ્થાશ્ ચ ગતિશ્ ચેતિ ક્રિયાત્મકાઃ ।
તામસાત્ પઞ્ચભૂતાનિ તન્માત્રાણિ ચ ભાગશઃ ॥ સત્વ્ત્_1.22
પ્રથમં તામસાજ્ જજ્ઞે શબ્દસ્ તસ્માદ્ અભૂન્ નભઃ ।
શબ્દરૂપાત્ તુ નભસઃ સ્પર્શસ્ તસ્માદ્ અભૂન્ મરુત્ ॥ સત્વ્ત્_1.23
મરુતો ઽભૂત્ તતસ્ તેજસ્ તેજસો રૂપમ્ ઉત્તમમ્ ।
રૂપમાત્રાદ્ રસો જજ્ઞે તસ્માદ્ આપો ઽભવન્ શુચીઃ ॥ સત્વ્ત્_1.24
અદ્ભ્યો જાતો ગન્ધગુણો ગન્ધાદ્ ભૂમિર્ અજાયત ।
મહત્તત્ત્વમ્ અહંકારઃ સશબ્દસ્પર્શતેજસઃ ॥ સત્વ્ત્_1.25
રસગન્ધાવ્ ઇમે સર્વે સ્મૃતા પ્રકૃતિવિક્રિયાઃ ।
શબ્દસ્ય પ્રકૃતેર્ એવ સંદૃશ્યન્તે યતો બુધૈઃ ॥ સત્વ્ત્_1.26
અતો ઽભવન્ પ્રકૃતયો વિકારાન્ વિકૃતીર્ વિદુઃ ।
આકાશે શબ્દમાત્રં સ્યાદ્ વાયૌ સ્પર્શઃ સશબ્દકઃ ॥ સત્વ્ત્_1.27
રૂપં તેજસિ શબ્દશ્ ચ સ્પર્શશ્ ચૈવ જલે તથા ।
રસશબ્દસ્પર્શરૂપં પૃથિવ્યાં સર્વમ્ એવ હિ ॥ સત્વ્ત્_1.28
કારણાનાં યતઃ કાર્યે સમન્વયવિધિસ્ તતઃ ।
દૃશ્યતે ત્વ્ અધિકસ્ તત્ર ગુણો યાવતિ કશ્ ચ હ ॥ સત્વ્ત્_1.29
મહદાદીનિ તત્ત્વાનિ પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ ।
કાર્યાવતારરૂપાણિ જાનીહિ દ્વિજસત્તમ ॥ સત્વ્ત્_1.30
સર્વાણ્ય્ એતાનિ સંગૃહ્ય પુરુષસ્યેચ્છયા યા ।
અંશૈર્ ઉત્પાદયામાસુર્ વિરાજં ભુવનાત્મકમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.31
તસ્ય ચાન્તર્ગતં છિદ્રં પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તૃતમ્ ।
દશોત્તરાધિકૈર્ એતૈઃ સપ્તભિર્ બહિર્ આવૃતમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.32
તમ્ આહુઃ પુરુષસ્યૈવ ગેહં યત્રાવિશત્ સ્વયમ્ ।
યતો ઽચેતનમ્ એવાસીત્ કેવલં સર્વવિસ્તરમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.33
નરાદ્ ઉત્પન્નતત્ત્વાનાં સંગ્રહે નારસંજ્ઞકે ।
અયનં તસ્ય યદ્ અભૂત્ તસ્માન્ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥ સત્વ્ત્_1.34
વિરાડ્દેહે યદ્ અવસદ્ ભગવાન્ પુરસંજ્ઞકે ।
અતઃ પુરુષનામાનમ્ અવાપ પુરુષઃ પરઃ ॥ સત્વ્ત્_1.35
યદા સ ભગવાન્ દેવો મૂલપ્રકૃતિવિસ્તરઃ ।
નારાયણેન રૂપેણ વિરજમ્ અવિશત્ સ્વયમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.36
તદા ચેતનમ્ આપાદ્ય ચિરાદ્ વિગ્રહ ઉત્થિતઃ ।
સમષ્ટિશબ્દતાવાચ્યો દ્વિસપ્તભુવનાશ્રયઃ ॥ સત્વ્ત્_1.37
યસ્મિન્ ચરાચરં ભૂતં સ્રષ્ટા બ્રહ્માહરેસ્ તનૂઃ ।
તત્ર લોકમયં યાવત્ તં વિરાજં વિદો વિદુઃ ॥ સત્વ્ત્_1.38

તસ્યાભિમાનિનં જીવં વૈરાજં પુરુષાભિધમ્ ।
તદન્તર્યામિણં દેવં નારાયણમ્ અનામયમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.39
સર્વજીવૈકનિલયં ભગવન્તં પ્રચક્ષતે ।
અવતારસહસ્રાણાં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.40
યસ્યાંશેન રજોયુક્તઃ સૃષ્ટૌ બ્રહ્મા વ્યજાયત ।
વિષ્ણુઃ સત્ત્વગુણાધીશઃ સ્થિતૌ સ્થાપયિતું જગત્ ॥ સત્વ્ત્_1.41
તમસા રુદ્રરૂપો ઽભૂત્ પ્રતિસંચરણો વિભુઃ ।
એતે વિષ્ણોર્ ગુણમયા અવતારાઃ ક્રિયાકૃતાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.42
એષામ્ અંશાવતારાન્ મે નિબોધ ગદતો મમ ।
બ્રહ્મણો ઽંશેન સમભૂન્ મરીચિર્ અત્રિર્ અઙ્ગિરાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.43
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ ચૈવ ક્રતુર્ દક્ષો દ્વિજોત્તમ ।
ભૃગુર્ વસિષ્ઠો ઽથર્વા ચ કર્દમાદ્યાઃ પ્રજેશ્વરાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.44
એષાં પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ પ્રપૌત્રાશ્ ચ મહૌજસઃ ।
સૃષ્ટ્યર્થમ્ ઉદ્ગતાઃ સર્વે ભગવદ્વીર્યસંયુતાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.45
વિષ્ણોર્ અંશેન સમભૂદ્ ધર્મો યજ્ઞો બૃહત્ત્રિવૃત્ ।
સ્વાયમ્ભુવાદ્યા મનવો દ્વિસપ્તા લોકવિશ્રુતાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.46
એષાં પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ તથેન્દ્રાદ્યાશ્ ચ દેવતાઃ ।
વિષ્ણ્વંશયુક્તા લોકાનાં પાલકાઃ કથિતા મયા ॥ સત્વ્ત્_1.47
રુદ્રસ્યાંશેન શતશો જાતા રુદ્રગણાઃ પૃથક્ ।
સર્પાશ્ ચ શતશો જાતા યે ચ હિંસ્રાઃ સ્વભાવતઃ ॥ સત્વ્ત્_1.48
એતે સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા રુદ્રસ્યાંશાસ્ તમોજુષઃ ।
સંહારિણો ઽસ્ય જગતો ઘોરરૂપા વિલક્ષણાઃ ॥ સત્વ્ત્_1.49
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ લીલાદેહાન્ હરેઃ પૃથક્ ।
શુદ્ધસત્ત્વમયાન્ શાન્તાન્ લોકપ્રેમાસ્પદાન્ શૃણુ ॥ સત્વ્ત્_1.50
ય ઈશ એકો ભગવાન્ અનન્તો બ્રહ્મસ્વરૂપી પુરુષો ઽધિયજ્ઞઃ ।
પાતું પુનર્ વિશ્વમ્ અસૌ સ્વકાર્યં ભેજે તનૂસ્ તં પ્રણમામિ કૃષ્ણમ્ ॥ સત્વ્ત્_1.51
ઇતિ શ્રીસાત્વતતન્ત્રે શિવનારદસંવાદે પ્રથમઃ પટલઃ ॥ સત્વ્ત્_1.52
સાત્વતતન્ત્ર, દ્વિતીયઃ પટલઃ
શ્રીસિવ ઉવાચ ।
સાક્ષાદ્ બભૂવ ભગવાન્ પરિપાતુમ્ ઈશો વેદાન્ યુગાદિસમયે હયશીર્ષનામા ।
હત્વા સુરેતરવરૌ મધુકૈટભાખ્યૌ નસ્તશ્ ચકાર વિશ્રુતીઃ શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યઃ ॥ સત્વ્ત્_2.1
લોકાન્ નિવૃત્તિપરતાં પ્રચિકીર્ષુર્ આદૌ ભૂત્વા ચતુઃસનતયા ભગવાન્ વિમુક્ત્યૈ ।
પ્રોવાચ યોગમ્ અમલં વિશદાશયેભ્યો ભોગાન્ વિરક્તિપરતાં સ્વયમ્ આચચાર ॥ સત્વ્ત્_2.2
દેવેષુ નારદતનુર્ ભગવાન્ વિશુદ્ધં નૈષ્કર્મ્યયોગમ્ અવહત્ ખલુ પાઞ્ચરાત્રમ્ ।
ધર્મં તથા ભગવતા કથિતં વિશેષશિષ્યેષ્વ્ અસૌ પરમનિર્વૃતિમ્ આદધાનમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.3
આદૌ દધાર ધરણીધરણાય ધાતુઃ સ્વાયમ્ભુવોક્તિપરિપાલકકાલ એવ ।
નારાયણો ઽખિલગુરુર્ ગુરુકોલદેહં તેનાહનદ્ દિતિસુતં દશનાગ્રઘાતૈઃ ॥ સત્વ્ત્_2.4
ભૂમેર્ અધો ધરણિમણ્ડલમ્ અપ્રમેયઃ શેષાખ્ય આસ જગતઃ સ્થિતયે નિતાન્તમ્ ।
યસ્મિન્ કલાર્પિતમ્ ઇદં લિખિવચ્ ચકાસ્તિ નાગાધિપૈર્ મુનિગણૈઃ પરિસેવિતાઙ્ઘ્રિઃ ॥ સત્વ્ત્_2.5
તસ્માદ્ અધઃ કમઠ આસ વિશાલરૂપી બ્રહ્માણ્ડભાણ્ડપરિવિસ્તૃતાદિવ્યકાયઃ ।

શેષો ઽપિ યત્ર પરિભાતિ સુતન્તુતુલ્યો યં ચાર્યમા પિતૃપતિઃ સમુપાસતે વૈ ॥ સત્વ્ત્_2.6
દૃષ્ટ્વા દૃશાર્ધવયસાપિ વિહાય માતુર્ દેહં ધ્રુવં મધુવને તપસાભિતપ્તમ્ ।
ભૂત્વા કૃપામયવપુર્ ભગવાન્ સ્વલોકં પ્રાદાત્ સ્તુવન્તિ યતયો મુનયો ઽપિ યં વૈ ॥ સત્વ્ત્_2.7
આલોક્ય કર્દમતપો ભગવાન્ વિભૂત્યૈ સંશુદ્ધદિવ્યવપુષાવિરભૂત્ સશુક્લઃ ।
તસ્મા અદાદ્ વરમજાત્મજપુત્રરૂપમ્ આનન્દબિન્દુપયસા ચ ચકાર તીર્થમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.8
યજ્ઞે સ એવ રુચિના મનુપુત્રિપુત્ર આહૂતિસૂતિર્ અસુરારણિવહ્નિકલ્પઃ ।
ત્રૈલોક્યગોપનવિધૌ સુરનાથ ઈશ નામ્ના સુયજ્ઞ ઇતિ વિશ્રુતકીર્તિર્ આશિઃ ॥ સત્વ્ત્_2.9
સિદ્ધેશ્વરશ્ ચ સમભૂત્ કપિલાખ્ય ઈશઃ શ્રીદેવહૂતિતનયો વિતતાન તસ્યૈ ।
યોગં સ્વશક્તિસહિતં ચિદચિદ્વિભાગં સાંખ્યં તથા સ્વભિમુખેષુ જગાદ શુદ્ધમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.10
યોગેશ્વરો ઽત્રિતનયો ભગવાન્ અનન્તો દત્તાખ્ય આસ સમતાવવદત્ સ્વચર્યામ્ ।
પ્રહ્લાદહૈહયયદુષ્વ્ અપરાયણેષુ શિષ્યેષુ શિક્ષિતકથાં કથયન્ ગુરુભ્યઃ ॥ સત્વ્ત્_2.11
નારાયણો નર ઋષિપ્રવરાવભૂતાં ધર્મસ્ય દક્ષદુહિતર્ય્ અધિમૂર્તિપત્ન્યામ્ ।
ધીરોપકારકરુણાશયકાયશુદ્ધં તીવ્રં તપઃ પ્રચરતાં સુરરાજતાપમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.12
નાભેર્ અભૂદ્ ઋષભસંજ્ઞસદાપ્તકામો યોગેશ્વરઃ સુતશતૈર્ અવદત્ પ્રજાભ્યઃ ।
ધર્મં તતઃ પરમયોગિજનાવચર્યાં નૈષ્કર્મ્યલક્ષણપરાં સ્વયમ્ આચચાર ॥ સત્વ્ત્_2.13
ધાત્રન્તિકે સુસનકાદિભિર્ ઈર્યમાણે ચેતોગુણાન્ વિગલિતું ભગવાન્ સ હંસઃ ।
પ્રોવાચ તત્ત્વમ્ અમલં સદયાર્દ્રચિત્તા યસ્માદ્ ગુણાગુણવિભાગમ્ અભૂન્ મુનીનામ્ ॥ સત્વ્ત્_2.14
વેને મૃતે દ્વિજજનૈર્ અનુ બાહુયુગ્મં સંમથ્યમાનસમયે પૃથુરૂપ આસીત્ ।
લોકક્ષુધાં પ્રશમયન્ પૃથિવીં દુદોહ સર્વાણિ ભૂતિકરણાનિ ચ સર્વભૂત્યૈ ॥ સત્વ્ત્_2.15
દક્ષસ્ય યજ્ઞવિહિતે શિવશક્તિહેતોઃ પ્રાપ્તાજ્યભામમ્ અધિકં ભૃગુણાભિદત્તમ્ ।
તત્રાષ્ટબાહુર્ અભવદ્ ભગવાન્ ભવાય પ્રાપ્તા નુતિઃ સુરનરાદિકૃતાપિ તેન ॥ સત્વ્ત્_2.16
જાતઃ પ્રિયવ્રતકુલે ગય ઇત્ય્ ઉદારકીર્તિં તતાન ભગવાન્ તનુવાઙ્મનોભિઃ ।
તેનાપિ યજ્ઞતનુર્ ઈશ્વર ઇન્દ્રરૂપી સ્પર્ધાં ચકાર મહતાં મદમ્ આદધાનઃ ॥ સત્વ્ત્_2.17
સંવત્સરસ્ય તનયઃ સ હ યામિનીનામ્ આલોકનાદિવિવિધં મુદમ્ આચિકીર્ષુઃ ।
શ્રીકામદેવવપુષા હ્ય્ અવતીર્ય દેવો દેવ્યોમયા મદનકેલિભિર્ આરરામ ॥ સત્વ્ત્_2.18
પ્રાચીનબર્હિતનયાંસ્ તપસા સુતપ્તાન્ દૃષ્ટ્વા સ્વશાન્તવપુષાવિરભૂદ્ અનન્તઃ ।
દત્ત્વા સ્વપાદભજનં વસતાં ગૃહેષુ કન્યાં ચ વૃક્ષજનિતામ્ અદિશદ્ દયાલુઃ ॥ સત્વ્ત્_2.19
સ્વારોચિષે તુષિતયા દ્વિજવેદશીર્ષાજ્ જાતો વિભુઃ સકલધર્મભૃતાં વરિષ્ઠઃ ।
યદ્ બ્રહ્મચર્યાનિયમાન્ ઋષયો ઽપ્ય્ અશિક્ષન્ સાક્ષાજ્ જગદ્ગુરુતયાવચચાર શુદ્ધાન્ ॥ સત્વ્ત્_2.20
ધર્માદ્ અભૂત્ સુતતયા ભગવાંસ્ તૃતીયે મન્વન્તરે ત્રિજગતઃ સ્થિતયે કૃપાલુઃ ।
શ્રીસત્યસેન ઇતિ દુર્જનયક્ષરક્ષાન્ યસ્ તાન્ અપાહરદ્ અસૌ સુરનાથમિત્રઃ ॥ સત્વ્ત્_2.21
તુર્યે ઽન્તરે સરસિ વારણરાજરાજં ગ્રાહેણ તીવ્રબલિના પરિકર્ષયન્તમ્ ।
નારાયણેત્ય્ અભિહિતે હરિર્ ઉદ્દધાર તસ્માદ્ ભવાર્ણવજલાદ્ અપિ દેવરાજઃ ॥ સત્વ્ત્_2.22
વૈકુણ્ઠ આસ ભગવાન્ દ્વિજવર્ય મુદ્રા દેવ્યા મયા તદનુરૂપજયાભિધાનઃ ।
વૈકુણ્ઠદર્શનમ્ અકારયદ્ અપ્રમેયસ્ તસ્યાઉ પઞ્ચમમનોઃ સમયે પ્રસિદ્ધમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.23
ષષ્ઠે ઽન્તરે તુ ભગવાન્ દ્વિજશાપખિન્નદેહાન્ સુરાન્ અવનતાન્ અવલોક્ય સન્નઃ ।
વૈરાજવિપ્રતનયો ઽજિતસંજ્ઞ ઈશો દેવાસુરૈર્ અમથયત્ સહસા પયોધિમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.24
દેવાસુરે જલનિધેર્ મથનાદ્ વિષષ્ણે હસ્તાચ્ ચ્યુતે ગિરિવરે સહસાર્દ્રચિત્તઃ ।
ભૂત્વા તુ કૂર્મવપુર્ અદ્ભુતમ્ ઉદ્દધાર મેને ચ પર્વતવિવર્તનગાત્રકણ્ડૂમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.25
દુગ્ધામ્બુધાવ્ ઉરુરુજાં પ્રચિકીર્ષુર્ ઈશ આદાય પૂર્ણકલશં સુધયા નિતાન્તમ્ ।

આયુર્વિધાનનિગમં ખલુ યજ્ઞભોક્તા ધન્વન્તરિઃ સમભવદ્ ભગવાન્ નરાણામ્ ॥ સત્વ્ત્_2.26
ધન્વન્તરેર્ અમૃતપૂર્ણઘટે સ્વવારા ચૂર્ણીયમાન અમરે શરણં પ્રવિષ્ટે ।
મોહિન્ય્ અભૂત્ સ ભગવાન્ અસુરાસુરાણાં મોહાય તાપવિરમાય સદાપ્તકામઃ ॥ સત્વ્ત્_2.27
સત્યવ્રતાય જનતર્પણતઃ સ્વરૂપં માત્સ્યં મહાકરુણયા પ્રવિતત્ય સદ્યઃ ।
કલ્પાર્ણવે ઽપ્ય્ અવદદ્ અચ્યુત આત્મતત્ત્વં ભૂરૂપનાવિવસતે વિહરન્ દ્વિજેભ્યઃ ॥ સત્વ્ત્_2.28
ત્રૈલોક્યદુઃખદલનાય નૃસિંહરૂપં કૃત્વા સ્વભક્તમ્ અવિતું કિલ લાઙ્ગલાગ્રૈઃ ।
ધૃત્વાસુરેન્દ્રમ્ અસુરેન્દ્રવિશાલતીવ્રવક્ષઃસ્થલં સ્થલમ્ ઇવાગ્રનખૈર્ દદાર ॥ સત્વ્ત્_2.29
યસ્મિન્ પ્રપશ્યતિ બલિઃ સગણં ત્રિલોકં તેનાપિ વામનતનું ભગવાન્ ગૃહીત્વા ।
સંયાચ્ય સમ્મિતપદત્રિતયં બલેઃ સ્વં કૃત્વા ત્રિવિષ્ટપમ્ અદાદ્ અદિતેઃ સુતેભ્યઃ ॥ સત્વ્ત્_2.30
ભક્તાન્ અહં સમનુવર્ત ઇતિ સ્વવાચં સાક્ષાત્ પ્રકર્તુમ્ ઇવ ભૂવિવરે પ્રવિષ્ટઃ ।
વૈરોચનેર્ ગૃહમ્ અરક્ષયદ્ અપ્રમેયો નામ્ના ગદાધર ઇતિ ક્ષપયન્ દયાવાન્ ॥ સત્વ્ત્_2.31
ભૂત્વા તુ ભાર્ગવકુલે નિજતાતનાશાદ્ રામો મહાપરશુકં પરિગૃહ્ય તીક્ષ્ણમ્ ।
ક્ષત્રં નિવાર્ય ક્ષિતિતલં પરિહૃત્ય ભૂયો દત્ત્વા દ્વિજાય હ્ય્ અવસત્ સ મહેન્દ્રપૃષ્ઠે ॥ સત્વ્ત્_2.32
વૃન્દારકૈઃ પરિનિષેવિતપાદપદ્મઃ શ્રીરામચન્દ્ર ઇતિ સૂર્યકુલાબ્ધિજાતઃ ।
દેવારિનાશનવિધૌ કુશિકાન્વયેન નીતો મહેશધનુર્ આજગવં બભઞ્જ ॥ સત્વ્ત્_2.33
જ્ઞાત્વા તતો ભૃગુકુલોદ્ભવધીરવીરં રામં સુગૌરરુચિરાં પરિણીય સીતામ્ ।
ગત્વા ગૃહાન્ ગૃહપતેઃ પિતુર્ આપ્તજાયાવાચં નિશમ્ય વનવાસમ્ અગાત્ સભાર્યઃ ॥ સત્વ્ત્_2.34
તીર્ત્વા ગાઙ્ગપયો ઽનુજાનુગમનાચ્ છ્રીચિત્રકૂટં ગિરિં ત્યક્ત્વા દુષ્ટવિરાધરાધદમનો ધાવન્ ધનુર્ ધારયન્ ।
હત્વા ક્રૂરસુરેન્દ્રવૈરિહરિણં મારીચસંજ્ઞં તતો લઙ્કેશાહૃતસીતયા ખલુ પુનઃ પ્રાપ્તો દૃશામ્ ઈદૃશામ્ ॥ સત્વ્ત્_2.35
ચન્દ્રં ચણ્ડકરં પ્રચણ્ડપવનં મેને સુમન્દાનિલં માલાં માલતિમલ્લિકાં શુચિકલાં ગીતં સ્ફુલિઙ્ગાયિતમ્ ।
ઇત્ય્ એવં વનિતાપરાયણનરં હાસ્યન્ન્ ઇવાલોકયન્ ઋક્ષં મન્મથસાયકાહૃતમનો રેમે પ્રિયાશઙ્કયા ॥ સત્વ્ત્_2.36
ગત્વા વાનરરાજવાલિનમહામિત્રેણ સેતું તતો બદ્ધ્વા વારિધિમ્ આતરત્ તરતમં સાકં પ્લવંગૈર્ મુદા ।
છિત્ત્વા રાક્ષસયક્ષલક્ષમ્ અમલા સીતા સપુત્રાનુજં લઙ્કેશં જ્વલદગ્નિના ભગવતા ચાપ્તા પુનઃ સા પુરી ॥ સત્વ્ત્_2.37
સૂર્યાદિશક્તિમ્ અવિહૃત્ય શશાસ ભૂમિં ગોવિપ્રપ્રાજ્ઞપરિસેવનસર્વધર્મઃ ।
ઉદ્રિક્તભક્તિનમિતાન્ અનયત્ સ્વનાથાન્ સર્વાન્ વનાધિવસતઃ સ્વપદં સુશાન્તમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.38
તસ્યાનુજો ભરતસંજ્ઞ ઉદારબુદ્ધી રામાજ્ઞયા નિજગૃહે નિવસન્ન્ અપિ શ્રીમ્ ।
ત્યક્ત્વા વનસ્થવ્રતવાન્ અભવત્ તતો વૈ ગન્ધર્વકોટિમથનં વિહરંશ્ ચકાર ॥ સત્વ્ત્_2.39
શ્રીલક્ષ્મણસ્ તદવરો વનમ્ એત્ય રામં સીતાં નિષેચ્ય બહુકષ્ટ આસીત્ ।
બાહ્યે ઽપિ ચાસ્ય વચસા વનમ્ એત્ય દેહં સંત્યજ્ય તત્પદમ્ અગાદ્ અરિસૈન્યવહ્નિઃ ॥ સત્વ્ત્_2.40
શત્રુઘ્નસંજ્ઞ ઉરુવિક્રમશુદ્ધબુદ્ધિઃ શૌર્યેણ દર્પદલનો દ્વિષતાં દયાલુઃ ।
દીનેષુ દૈત્યલવણાન્તક આર્યસેવી સ્વાન્યેષુ સામ્યમતિરાજનતાભિરામઃ ॥ સત્વ્ત્_2.41
માર્કણ્ડનામમુનયે ભુવનાનિ દેષ્ટું માયાલયે તનુતરે જઠરે મુકુન્દઃ ।
ન્યગ્રોધપત્ત્રપુટકોશશયાન આસીદ્ અઙ્ગુષ્ઠપાનપરમઃ શિશુર્ અપ્રમેયઃ ॥ સત્વ્ત્_2.42
વૃત્રસ્ય ઘોરવપુષા પરિતાપિતાનાં સંરક્ષણાય ભગવાન્ યુધિ નિર્જરાણામ્ ।
આદ્યો હ્ય્ અભૂદ્ ગરુડકિંનરગીતકીર્તિસ્ તેષાં સુદુઃખભયશોકવિનાશશીલઃ ॥ સત્વ્ત્_2.43
અઙ્ગુષ્ઠપર્વસુમિતાન્ શ્રમણાન્ દ્વિજાગ્ર્યાન્ દૃષ્ટ્વા તુ ગોષ્પદપયોગતસર્વદેહાન્ ।
બ્રહ્મણ્ય ઇન્દ્રહસિતાન્ સમિદંશુહસ્તાન્ ગુર્વર્ચનાય કૃપયાવદ્ અમૂન્ પ્રપન્નાન્ ॥ સત્વ્ત્_2.44
દુષ્યન્તબીજમ્ અધિગમ્ય શકુન્તલાયાં જાતો હ્ય્ અજો ઽપિ ભગવાન્ અધિયજ્ઞકર્ત્
।
વિસ્માપયન્ બહુનૃપાન્ બહુવાજિમેધાન્ સાક્ષાદ્ ઇયાજ બહુ દાનમ્ અદાદ્ અમેયઃ ॥ સત્વ્ત્_2.45

સર્વાન્ જનાન્ કલિયુગે બલબુદ્ધિહીનાન્ દૃષ્ટ્વા કૃપાપરવશો વસુવીર્યજાયામ્ ।
જાતઃ પરાશરસકાશત આદિદેવો વેદાન્ સમાહિતતયા વિભજિષ્યતિ સ્મ ॥ સત્વ્ત્_2.46
વૃષ્ણેઃ કુલે તુ ભગવાન્ બલદેવનામા યસ્માદ્ બલાન્ અતિબલાન્ અદલત્ સુરારીન્ ।
યલ્ લાઙ્ગલાગ્રકલનાત્ કુરુરાજધાની ધાનેવ ધામસહિતા ચલિતાતિભીતા ॥ સત્વ્ત્_2.47
ભૂમેર્ જનસ્ય નિજપાદપરાયણસ્ય વૃષ્ણેર્ અજો ઽપિ ભગવાન્ સુખમ્ આદધાનઃ ।
જાતો ભવિષ્યતિ યશો વિપુલં પ્રકર્તું શ્રીકૃષ્ણ ઇત્ય્ અભિહિતો ઽખિલશક્તિપૂર્ણઃ ॥ સત્વ્ત્_2.48
જાતો નિજેન વપુષા વસુદેવગેહે ગત્વા તુ ગોકુલમ્ અથો વિહરન્ વિનોદૈઃ ।
બાલાકૃતિર્ વિશદબાલકભાષાહાસૈર્ ગોગોપગોપવનિતામુદમ્ આશુ કર્તા ॥ સત્વ્ત્_2.49
કંસાનુશિષ્ટસુરશત્રુગણાન્ ઉલૂકીમુખ્યાન્ હનિષ્યતિ વ્રજસ્થિતયે મહાદ્રિમ્ ।
ધૃત્વોચ્છિલીન્ધ્રમ્ ઇવ સપ્ત દિનાનિ વામહસ્તે પ્રગૃહ્ય સુરનાથમદં પ્રમાર્ષ્ટા ॥ સત્વ્ત્_2.50
ધાત્રા યદા સપશુગોપશિશૌ પ્રણીતે બુદ્ધેર્ ભ્રમો હલભૃતો ઽભવદ્ અપ્રમેયઃ ।
તત્ સંહરન્ સપશુપાલકુલસ્વરૂપં કૃત્વા વિધિં વિવિધમોહમલાત્ સ ધર્તા ॥ સત્વ્ત્_2.51
વૃન્દાવને સુરભિવાદ્યવિલાસગીતૈર્ ગોધુગ્વધૂજનમનોજજવં દધાનઃ ।
કર્તા મહામદનકેલિવિહારગોષ્ઠીવિસ્માપનં નિશિ નિશાચરખેચરાણામ્ ॥ સત્વ્ત્_2.52
કંસસ્ય રઙ્ગસદનં સબલે પ્રણીતે સ્વાફલ્કિના ભવધનુસ્ તરસા વિભજ્ય ।
ચાણૂરશૂરશમનં સહકંસમાજૌ કર્તા દ્વિપં કુવલયં સહસા નિહત્ય ॥ સત્વ્ત્_2.53
સાંદીપનં મૃતસુતં ગુરુદક્ષિણાર્થી દત્ત્વા જરાસુતબલં યવનં ચ હત્વા ।
શ્રીરુક્મિણીપ્રભૃતિદારશતં વિવાહ્ય તાભ્યઃ સુતાન્ દશદશાનુ જનિષ્યતિ સ્મ ॥ સત્વ્ત્_2.54
ભૌમં નિહત્ય સગણં દિવિ દેવમાતુર્ દાતું તદીયમણિકુણ્ડલમ્ આદિદેવઃ ।
ગત્વા સુરેન્દ્રતરુરાજવરં પ્રિયાયાઃ પ્રીતૌ સમુદ્ધરણતો દિતિજાન્ સ જેતા ॥ સત્વ્ત્_2.55
બાણાસુરસ્ય સમરે મમ વીર્યનાશાલ્ લબ્ધામરત્વમ્ અધિકં યુધિ ભૂપબન્ધૂન્ ।
જિત્વા યુધિષ્ઠિરનૃપક્રતુના વિવાહબીજં નિપાત્ય ગુરુભારતરં પ્રહર્તા ॥ સત્વ્ત્_2.56
લોકે પ્રદર્શ્ય સુતરાં દ્વિજદેવપૂજાં સ્વસ્યાપ્ય્ અપારકરુણાં નિજસેવકેભ્યઃ ।
ત્રાત્વા પરીક્ષિતનૃપં પરમાસ્ત્રદગ્ધં પાર્થાય ભૂતિમ્ અવલોકયિતા દ્વિજાર્થે ॥ સત્વ્ત્_2.57
કામેન સ્નેહભયરાગકુટુબસંધે યસ્મિન્ મનો નિવસતઃ શમલં નિરસ્ય ।
દાતા સ્વરૂપમ્ અમલં પરિશુદ્ધભાવઃ સાક્ષાત્ સ્વરૂપનિરતસ્ય ચ કિં નુ વક્ષ્યે ॥ સત્વ્ત્_2.58
યત્ પાદપઙ્કજપરાગપરાયણાનામ્ અગ્રે ચકાસ્તિ ન ચ મુક્તિસુખં નિતાન્તમ્ ।
કિં વાન્યદર્પિતભયં ખલુ કાલવેગૈઃ સાક્ષાન્ મહાસુખસમુદ્રગતાન્તરાણામ્ ॥ સત્વ્ત્_2.59
ગઙ્ગાદિતીર્થતપહોમવ્રતાદિકેભ્યઃ કીર્તિં સ્વકીયમ્ અધિકાં સમુદીર્ય લોકે ।
અત્યુન્નતં દ્વિજકુલં દ્વિજશાપવ્યાજાદ્ ધત્વા સ્વલોકમ્ અમલં તનુનાભિગન્તા ॥ સત્વ્ત્_2.60
તસ્માદ્ ભવિષ્યતિ સુતઃ સુખદો જનાનાં પ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞ ઉરુગાયગુણાનુરૂપઃ ॥ સત્વ્ત્_2.61
કર્તા મુદં મુદિતવક્ત્રસુચારુગાત્રૈઃ પાત્રૈર્ ઇવામૃતપયો મનુજાન્ પ્રચ્છન્ ।
તત્રાપ્ય્ અજો ઽનુજનિતાપ્યનિરુદ્ધનામાનામ્નાં પ્રવર્તકતયા મનસીશ્વરો ઽપિ ॥ સત્વ્ત્_2.62
યસ્માદ્ ઉષાહરણતો ભુજવીર્યનાશાદ્ બાણો ભવિષ્યતિ શિવાનુગશાન્તદેહઃ ।
વ્યાસાદ્ ભવિષ્યતિ [... ઔ2 ણેઇછેન્ઝ્] ભગવાન્ અરણ્યાં યોગી જનાન્ પ્રતિ ગદિષ્યતિ વેદસારમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.63
શ્રીમત્સુશાન્તમ્ અમલં ભગવત્પ્રણીતં યચ્ છ્રદ્ધયા કલિજના અપિ યાન્તિ શાન્તિમ્ ।
બુદ્ધાવતારમ્ અધિગમ્ય કલાવલક્ષૈર્ વેષૈર્ મતેર્ અતિવિમોહકરં પ્રલોભમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.64
પાખણ્ડશાસ્ત્રમ્ અધિકલ્પ્ય સુરદ્વિષાણાં કર્તા જિનસ્ય તનયો ભગવાન્ ગયાયામ્ ।
પાખણ્ડશાસ્ત્રબહુલે નિજવેદમાર્ગે નષ્ટે દ્વિજાતિભિર્ અસત્પથિ વર્તમાને ॥ સત્વ્ત્_2.65
કલ્ક્યાવતારતરણિસ્ તરુણાન્ધકારતુલ્યં તુદન્ નૃપગણં કૃતધર્મગોપ્તા ।

સાક્ષાદ્ ભવિષ્યતિ સરસ્વતિસંજ્ઞિતાયાં શ્રીસાર્વભૌમ ઇતિ વેદગુપો દ્વિજાગ્ર્યાત્ ॥ સત્વ્ત્_2.66
કૃત્વા પુરંદરશ્રિયં બલયે ઽતિદાસ્યન્ ગોપ્તાષ્ટમે મનુયુગે વિદિતાનુભાવઃ ।
આયુઃ કરો નવમનોઃ સમયે જનાનાં નીતિં વિધાતુમ્ અમરારિવિનાશનાય ॥ સત્વ્ત્_2.67
ગોપ્તા ભવિષ્યતિ જગજ્જનધારયાસૌ ભૂત્વા શ્રુતેન્દ્રસહિતો ભગવાન્ અપારઃ ।
ભૂત્વા વિશૂચિસદને દ્વિજરાજશમ્ભોઃ સાહિત્યકર્મપરવાન્ દશમે ઽન્તરે સઃ ॥ સત્વ્ત્_2.68
પાતામરાન્ [... ઔ3 ણેઇછેન્ઝ્] વિશ્વક્ [... ઔ1 ણેઇછેન્ઝ્] સેનસંજ્ઞો યત્ સૈન્યપૂગસમરાદ્ અમરારિનાશઃ ।
મન્વન્તરૈકદશમે ઽર્થકરિપ્રપૌત્રઃ શ્રીધર્મસેતુર્ ઇતિ વિશ્રુત આદિદેવઃ ॥ સત્વ્ત્_2.69
હત્વાસુરાન્ સુરપતૌ વિધૃતેર્ અપત્યે દાતા તૃતીયભવનં ભગવાન્ સ્વયમ્ભૂઃ ।
જાતો દ્વિષણ્મનુયુગે યુગપાલનાય વિપ્રાત્ સ્વશક્તિમહસઃ સુનૃતાખ્યતો વૈ ॥ સત્વ્ત્_2.70
ખ્યાતો ભવિષ્યતિ તતો ભગવાન્ સ્વધામા યસ્માજ્ જના જગતિ સૌખ્યમ્ અપારમ્ આપુઃ ।
ભાવ્યે ત્રયોદશયુગે ભવિતાદિદેવઃ શ્રીદેવહોત્રતનયો ભગવાન્ બૃહત્યામ્ ॥ સત્વ્ત્_2.71
યોગેશ્વરો દિવિ દિવસ્પતિશક્રમિત્રો યોગાદ્ અમેયવપુષા સ વિતાનતુલ્યઃ ।
સત્રાયણસ્ય સદને ભગવાન્ અનાદિદેવો ઽપિ દેવવનિતાતનયો ઽભિજાતઃ ॥ સત્વ્ત્_2.72
અન્તે ઽન્તરે કરણકર્મવિતાનતન્તૂન્ વિસ્તારયિષ્યતિ જગદ્ધિતકામશીલઃ ।
એતે મયા ભગવતઃ કથિતા દ્વિજાતે શુદ્ધાવતારનિચયા જગતો હિતાર્થાઃ ।
સમ્પૂર્ણતાંશકલયા પરિભાવનીયા જ્ઞાનક્રિયાબલસમાદિભિર્ આભિવ્યક્તાઃ ॥ સત્વ્ત્_2.73
યલ્ લીલાતનુભિર્ નિત્યં પાલ્યતે સચરાચરમ્ ।
તમ્ અહં શરણં યામિ કૃષ્ણં બ્રહ્માણ્ડનાયકમ્ ॥ સત્વ્ત્_2.74
સાત્વતતન્ત્ર, તૃતીયઃ પટલઃ
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
કથિતા ભગવાન્ વિષ્ણોર્ અવતારા મહાત્મનઃ ।
સમ્પૂર્ણાંશકલાભેદૈર્ ભાવનીયાસ્ ત્વયા પ્રભો ॥ સત્વ્ત્_3.1
નિર્વિકલ્પસ્ય કૃષ્ણસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
કથમ્ અંશકલાભાગ એતદ્ વર્ણય નો વિભો ॥ સત્વ્ત્_3.2
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
સત્યમ્ ઉક્તં ત્વયા બ્રહ્મન્ કૃષ્ણસ્ય જગદાત્મનઃ ।
અવતારેષુ સર્વેષુ ભેદાદ્ અંશકલાઃ સ્વતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.3
ન વર્ણયન્તિ નિપુણા જ્ઞાનિનો ભગવત્પરાઃ ।
અવિકારાદ્ અચ્યુતાચ્ ચ નિર્ભેદાદ્ બ્રહ્મરૂપિણઃ ॥ સત્વ્ત્_3.4
કિં તુ જ્ઞાનપ્રભાવાદેઃ પૂર્ણાંશાંશાનુદર્શનાત્ ।
પૂર્ણમ્ અંશકલાભાગં વદન્તિ જગદીશિતુઃ ॥ સત્વ્ત્_3.5
સન્તિ યદ્ય્ અપિ સર્વત્ર જ્ઞાનવીર્યગુણાદયઃ ।
તથાપિ કાર્યતઃ કેચિદ્ દૃશ્યન્તે ન હિ સર્વતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.6
ઐશ્વર્યજ્ઞાનધર્માશ્ ચ વૈરાગ્યં શ્રીર્ યશસ્ તથા ।
એષાં સંદર્શનાત્ સાક્ષાત્ પૂર્ણો વિદ્વદ્ભિર્ ઉચ્યતે ॥ સત્વ્ત્_3.7
એતેષામ્ અપિ ભાગાનામ્ અલ્પાલ્પદર્શનાદ્ અસૌ ।
વિભાત્ય્ અંશકલાભેદો ભગવાન્ ભગભેદધૃક્ ॥ સત્વ્ત્_3.8
અંશસ્ તુરીયો ભાગઃ સ્યાત્ કલા તુ ષોડશી મતા ।
શતભાગો વિભૂતિશ્ ચ વર્ણ્યતે કવિભિઃ પૃથક્ ॥ સત્વ્ત્_3.9
અતો જ્ઞાનસ્ય ધર્મસ્ય વૈરાગ્યૈશ્વર્યયોઃ શ્રિયઃ ।

યશસઃ પૃથગ્ભેદં મત્તઃ શૃણુ દ્વિજોત્તમ ॥ સત્વ્ત્_3.10
ઉત્પત્તિપ્રલયૌ ચૈવ વિદ્યાવિદ્યે ગતાગતી ।
એષાં જ્ઞાનં વદન્ત્ય્ અઙ્ગ જ્ઞાનં ષડ્વિધમ્ ઉત્તમમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.11
સત્યં શૌચં દયા મૌનં ધર્મશ્ ચાતુર્વિધઃ સ્મૃતઃ ।
અમાનો વ્યતિરેકશ્ ચ ઐન્દ્રિયસ્ તુ વશીકૃતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.12
એવં ચતુર્વિધો ભદ્ર વૈરાગ્યઃ સમુદાહૃતઃ ।
અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા તદનન્તરમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.13
પ્રાકામ્યં ચૈવ પ્રાપ્તિશ્ ચ ઈશિતા વશિતા તથા ।
કામસ્યાવસિતા હ્ય્ એતે અષ્ટૈશ્વર્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ સત્વ્ત્_3.14
ભૃત્યામાત્યસુહૃદ્બન્ધુપુત્રપૌત્રકલત્રકાઃ ।
વાસોભૂષણકોશાશ્ ચ સેનિકા ચતુરઙ્ગિણી ॥ સત્વ્ત્_3.15
ગૃહા ભૂર્ અસ્ત્રશસ્ત્રે ચ દુર્ગાદ્યાઃ શ્રિય ઈરિતાઃ ।
યશસ્ તુ પુંસો ભવતિ કર્મતો ગુણતસ્ તથા ॥ સત્વ્ત્_3.16
કર્મ ચતુર્વિધં પ્રોક્તં સૃષ્ટિસ્થિતિલયાત્મકમ્ ।
તયા લીલાવતારાણાં ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.17
ગુણાન્ય્ અપરિમેયાણિ કીર્તિતાનિ મનીષિભિઃ ।
તથાપ્ય્ અહં દ્વિષષ્ઠીં તે વર્ણયામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ ॥ સત્વ્ત્_3.18
બ્રહ્મણ્યશ્ ચ શરણ્યશ્ ચ ભક્તવાત્સલ્યમ્ એવ ચ ।
દાતૃત્વં સત્યસંધત્વં વિક્રાન્તત્વં નિયમ્યતા ॥ સત્વ્ત્_3.19
દુર્જયત્વં દુઃસરત્વં નિષેવ્યત્વં સહિષ્ણુતા ।
અક્ષોભ્યત્વં સ્વતન્ત્રત્વં નૈરપેક્ષ્યં સ્વસૌષ્ઠવમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.20
શૌર્યમ્ ઔદાર્યમ્ આસ્તિક્યં સ્થૈર્યં ધૈર્યં પ્રસન્નતા ।
ગામ્ભીર્યં પ્રશ્રયઃ શીલં પ્રાગલ્ભ્યમ્ ઋતમઙ્ગલમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.21
શમો દમો બલં દાક્ષ્યં ક્ષેમં હર્ષો ઽનહંકૃતિઃ ।
સંતોષ આર્જવં સામ્યં મનોભાગ્યં શ્રુતં સુખમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.22
ત્યાગો ભયં પાવનં ચ તેજઃ કૌશલમ્ આશ્રયઃ ।
ધૃતિઃ ક્ષમા સ્મૃતિર્ લજ્જા શ્રદ્ધા મૈત્રી દયોન્નતિઃ ॥ સત્વ્ત્_3.23
શાન્તિઃ પુષ્ટિઃ સ્વવાક્શુદ્ધિર્ બુદ્ધિર્ વિદ્યા સ્વરક્ષતા ।
એતે તે ભગભેદાસ્ તુ કથિતા હ્ય્ અનુપૂર્વશઃ ॥ સત્વ્ત્_3.24
એષાં પ્રકાશો યત્રાસીત્ સ પૂર્ણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
અંશપ્રકાશાદ્ અંશઃ સ્યાત્ કલાયાસ્ તુ કલા સ્મૃતા ॥ સત્વ્ત્_3.25
વિભૂતેસ્ તુ વિભૂતિઃ સ્યાદ્ એષ ભેદો ન હિ સ્વતઃ ।
નિર્વિકલ્પસ્ય સત્યસ્ય પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણઃ ॥ સત્વ્ત્_3.26
નારાયણસ્ય શુદ્ધસ્ય શ્રીકૃષ્ણસ્ય મહાત્મનઃ ।
યતઃ કૃષ્ણાવતારેણ ભગભેદાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ સત્વ્ત્_3.27
સંદર્શિતાઃ પૃથક્કાર્યે તસ્માત્ સમ્પૂર્ણ ઉચ્યતે ।
હયગ્રીવાદ્યવતારે તસ્માદ્ અલ્પતરા યતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.28
દર્શિતા ભગભેદા વૈ તસ્માદ્ અંશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
યતો રામો મત્સ્યકૂર્મવરાહા નરકેસરી ॥ સત્વ્ત્_3.29
મન્વન્તરાવતારાશ્ ચ યજ્ઞાદ્યા હયશીર્ષવાન્ ।

તથા શુક્લાદયો હ્ય્ આવિર્ભાવા ઋષભ આત્મવાન્ ॥ સત્વ્ત્_3.30
નરનારાયણો દત્તઃ કલૌ ચ બુદ્ધકલ્કિનૌ ।
જ્ઞાનકર્મપ્રભાવાદ્યૈર્ અંશા વિષ્ણોઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ સત્વ્ત્_3.31
કુમારનારદવ્યાસા બ્રહ્મરાતાદયઃ કલાઃ ।
જ્ઞાનાંશયુક્તાઃ શ્રીવિષ્ણોર્ અવતારા મહાત્મનઃ ॥ સત્વ્ત્_3.32
ગયઃ પૃથુશ્ ચ ભરતઃ શક્તિયુક્તાઃ કલા મતાઃ ।
ગુણાવતારા બ્રહ્માદ્યાસ્ તદંશા યે વિભૂતયઃ ॥ સત્વ્ત્_3.33
એષા મયા તે કથિતા સમ્પૂર્ણાંશકલાભિદા ।
કાર્યાનુરૂપા વિપ્રેન્દ્ર ભગભેદપ્રદર્શનાત્ ॥ સત્વ્ત્_3.34
ન બ્રહ્મણો ભિદા વિપ્ર શ્રીકૃષ્ણસ્ય ચ સત્તમ ।
નારાયણસ્ય વા સૌમ્ય હ્ય્ અવતારિસ્વરૂપિણઃ ॥ સત્વ્ત્_3.35
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
અવતારિસ્વરૂપં મે વર્ણયસ્વ સદાશિવ ।
કિં બ્રહ્મ પરમં સાક્ષાત્ કિં વા નારાયણો વિભુઃ ॥ સત્વ્ત્_3.36
કિં વા વૈકુણ્ઠલોકેશઃ શ્રીકૃષ્ણઃ પુરુષોત્તમઃ ।
કિમ્ એકતત્ત્વમ્ એતેષામ્ અથવા કિં પૃથક્ પૃથક્ ॥ સત્વ્ત્_3.37
શ્રીશિવ ઉવાચ ॥ સત્વ્ત્_3.38
શૃણુ તત્ પરમં ગુહ્યં બ્રહ્મદાયાદ સત્તમ ।
અવતારિસ્વરૂપં મે યથા વર્ણયતો દ્વિજ ॥ સત્વ્ત્_3.39
એકમ્ એવ પરં તત્ત્વમ્ અવતારિ સનાતનમ્ ।
શ્રીકૃષ્ણબ્રહ્મપુરુષૈઃ સંજ્ઞાભિર્ દીયતે પૃથક્ ॥ સત્વ્ત્_3.40
યથા ભાનોઃ પ્રકાશસ્ય મણ્ડલસ્યાપૃથક્સ્થિતિઃ ।
તથા શ્રીકૃષ્ણદેવસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષસ્ય ચ ॥ સત્વ્ત્_3.41
અતઃ સાત્વતતન્ત્રજ્ઞા ભક્તિનિષ્ઠા વિલક્ષણાઃ ।
શ્રીકૃષ્ણાખ્યં પરં ધામ પરમાનન્દમ્ ઉત્તમમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.42
વૈકુણ્ઠલોકનિલયં શુદ્ધસત્ત્વાત્મવિગ્રહમ્ ।
વદન્તિ શાશ્વતં સત્યં સ્વભક્તગણસેવિતમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.43
વેદાન્તિનો જ્ઞાનનિષ્ઠા જ્ઞાનશાસ્ત્રાનુસારતઃ ।
વદન્તિ બ્રહ્મ પરમં પ્રકાશાત્મકમ્ અવ્યયમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.44
અપાણિપાદનયનશ્રોત્રત્વગ્ઘ્રાણવિગ્રહમ્ ।
સર્વશક્તિયુતં તેજોમયં વાઙ્મનસાપદમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.45
આનન્દમાત્રં સંશુદ્ધં ચિદ્વ્યક્તં સર્વકારણમ્ ।
હૈરણ્યગર્ભાસ્ ત્રૈવિદ્યા નારાયણમ્ અનામયમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.46
સહસ્રશિરસં દેવં પરમાનન્દમ્ અવ્યયમ્ ।
અનન્તશક્તિં સર્વેષાં પુરુષં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.47
વદન્તિ કર્મપરમાઃ સ્થિત્યુત્પત્ત્યન્તભાવનમ્ ।
સર્વાનન્દકરં શાન્તં સંસારાર્ણવતારકમ્ ॥ સત્વ્ત્_3.48
અતઃ કૃષ્ણસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષસ્ય ચ ।
વસ્તુતો નૈવ ભેદો હિ વર્ણ્યતે તૈર્ અપિ દ્વિજ ॥ સત્વ્ત્_3.49
યથાર્થો બહુધા ભાતિ નાનાકરણવૃત્તિભિઃ ।

તથા સ ભગવાન્ કૃષ્ણો નાનેવ પરિચક્ષતે ॥ સત્વ્ત્_3.50
અતઃ સર્વમ્ એતેનાપિ શ્રીકૃષ્ણઃ પુરુષોત્તમઃ ।
લીલામાનુષરૂપેણ દેવકીજઠરં ગતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.51
અતઃ સર્વાવતારાણાં કારણં કૃષ્ણ ઉચ્યતે ।
સૃષ્ટ્યાદ્યનેકકાર્યાણિ દર્શિતાનિ યતઃ સ્વતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.52
સ એવ સર્વલોકાનામ્ આરાધ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ।
મુક્ત્યાદ્યર્થં નૃલોકસ્ય માનુષત્વં યતો ગતઃ ॥ સત્વ્ત્_3.53
અતસ્ તં પુરુષા નિત્યં ભક્તિભેદેન નિત્યદા ।
ભજન્તિ હ્ય્ અપવર્ગેશં પરેશં તદકામ્યયા ॥ સત્વ્ત્_3.54
મયા તે કથિતા વિપ્ર અવતારા મહાત્મનઃ ।
કિમ્ અન્યત્ કથયામ્ય્ અદ્ય ત્વં હિ ભાગવતોત્તમઃ ॥ સત્વ્ત્_3.55
સાત્વતતન્ત્ર, ચતુર્થઃ પટલઃ
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
નાસ્તિ તૃપ્તિઃ શૃણ્વતો મે તવ વાગમૃતં હરેઃ ।
યશઃ પરમકલ્યાણમ્ અવતારકથાશ્રયમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.1
તથાપિ સામ્પ્રતં હ્ય્ એતચ્ છ્રુત્વા કૌતૂહલં મમ ।
ભક્તિભેદં ભગવતો ભાવનીયં સદા નૃભિઃ ॥ સત્વ્ત્_4.2
બ્રૂહિ મે ભગવન્ વિષ્ણોર્ ભક્તિભેદં સદાશિવ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા હ્ય્ અઞ્જસા વિષ્ણોઃ સામ્યં યાતિ જનઃ પ્રભો ॥ સત્વ્ત્_4.3
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા સાધો પરં ગુહ્યતમં યતઃ ।
અન્યસ્મૈ ન મયા પ્રોક્તં વિના ભાગવતાન્ નરાત્ ॥ સત્વ્ત્_4.4
યદૈવાવોચં માં કૃષ્ણો ધ્યાનાત્ તુષ્ટમના વિભુઃ ।
તદૈવાહં નિષિદ્ધો ઽસ્મિ અભક્તોક્તૌ કૃપાલુના ॥ સત્વ્ત્_4.5
તદા ચાહં તસ્ય પાદપઙ્કજે શિરસા નતઃ ।
બભાષ એતદ્ ભગવાન્ ભક્તાન્ નિર્દેષ્ટુમ્ અર્હસિ ॥ સત્વ્ત્_4.6
તદા પ્રીતમના દેવો મામ્ ઉવાચ સતાં ગતિઃ ।
શૃણુષ્વ શિવ ભદ્રં તે ભક્તાન્ વક્ષ્યામિ સાત્વતાન્ ॥ સત્વ્ત્_4.7
મદ્ધ્યાનનિષ્ઠાન્ મત્પ્રાણાન્ મદ્યશઃશ્રવણોત્સુકાન્ ।
ભક્તાન્ જાનીહિ મે દેવ સર્વલોકપ્રણામકાન્ ॥ સત્વ્ત્_4.8
તેભ્યઃ પરમસંતુષ્ટો ભક્તિભેદં સસાધનમ્ ।
બ્રવીમિ શિવ તે ભક્તિસ્ તેનૈવ સમ્પ્રસિધ્યતિ ॥ સત્વ્ત્_4.9
યદિ ત્વદ્વાક્યનિષ્ઠઃ સ્યાદ્ યો ઽપિ કો ઽપિ સદાશિવ ।
તસ્મૈ પ્રીતમના વાચ્યો ભક્તિભેદઃ સસાધનઃ ॥ સત્વ્ત્_4.10
તદ્ ઇદં તે પ્રવક્ષ્યામિ ભક્તિભેદં સસાધનમ્ ।
યતો ભાગવતશ્રેષ્ઠો ભગવત્કીર્તનપ્રિયઃ ॥ સત્વ્ત્_4.11
એકૈવ ભક્તિઃ શ્રીવિષ્ણોઃ પ્રીતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ।
નિર્ગુણત્વાદ્ અખણ્ડત્વાદ્ આનન્દત્વાદ્ દ્વિજોત્તમ ॥ સત્વ્ત્_4.12
કિં તુ જ્ઞાનક્રિયાલીલાભેદૈઃ સા ત્રિવિધા મતા ।
તાન્ શૃણુષ્વાનુપૂર્વ્યેણ મત્તઃ સ્વવહિતો દ્વિજ ॥ સત્વ્ત્_4.13

સર્વાન્તર્યામિણિ હરૌ મનોગતિર્ અવિચ્યુતા ।
સા નિર્ગુણજ્ઞાનમયી સાક્ષાદ્ અપિ ગરીયસી ॥ સત્વ્ત્_4.14
સર્વેન્દ્રિયાણાં સર્વેશે વિષ્ણૌ ગતિર્ અનુત્તમા ।
સ્વાભાવિકી ભાગવતી કર્મજા મુક્તિહેલિની ॥ સત્વ્ત્_4.15
હરિલીલાશ્રુતોચ્ચારે જાતા પ્રેમમયી તુ યા ।
સત્સઙ્ગજાન્યાસાદ્ ગ્રાહ્યા સર્વદા સા હ્ય્ અનુત્તમા ॥ સત્વ્ત્_4.16
તાસાં સાધનસામગ્રી ક્રમતઃ શૃણુ સત્તમ ।
યામ્ આશ્રિત્ય સમાપ્નોતિ જનો ભક્તિં જનાર્દને ॥ સત્વ્ત્_4.17
સ્વાનુરૂપસ્વધર્મેણ વાસુદેવાર્પણેન ચ ।
હિંસારહિતયોગેન ભગવત્પ્રતિમાદિષુ ॥ સત્વ્ત્_4.18
શ્રુતિદૃષ્ટિસ્પર્શપૂજાસ્તુતિપ્રત્યભિનન્દનૈઃ ।
વિષયાણાં વિરાગેણ સ્વગુરોઃ પરિચર્યયા ॥ સત્વ્ત્_4.19
નિવૃત્તિશાસ્ત્રશ્રવણૈર્ ઉત્તમેષુ ક્ષમાદિભિઃ ।
સમેષુ મિત્રભાવેન દીનેષુ દયયા તથા ॥ સત્વ્ત્_4.20
ભગવન્મૂર્ત્યભિધ્યાનૈર્ યશસાં શ્રુતિકીર્તનાત્ ।
ભૂતેષુ ભગવદ્દૃષ્ટ્યા નિર્ગુણા ભક્તિર્ ઉચ્યતે ॥ સત્વ્ત્_4.21
લબ્ધ્વા તાં નિર્ગુણાં ભક્તિં મુક્તિં ચાપિ ન મન્યતે ।
મુક્તિઃ સૈવેત્ય્ અભિહિતા ભગવદ્ભાવકારિણી ॥ સત્વ્ત્_4.22
અથ ભાગવતીભક્તેઃ સાધનં શૃણુ સત્તમ ।
યત્ સર્વયત્નતઃ કાર્યં પુરુષેણ મનીષિણા ॥ સત્વ્ત્_4.23
શ્રીગુરોર્ ઉપદેશેન ભગવદ્ભક્તિતત્પરૈઃ ।
યથાકાર્યં સ્વકરણૈર્ ભગવત્પાદસેવનમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.24
વાચોચ્ચારો હરેર્ નામ્નાં કર્ણાભ્યાં કર્મણાં શ્રુતિઃ ।
હસ્તાભ્યાં ભગવદ્દેહપ્રતિમાદિષુ સેવનમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.25
જિહ્વયા ભગવદ્દત્તનૈવેદ્યહરણં મુદા ।
નાસયા કૃષ્ણપાદાબ્જલગ્નગન્ધાનુજિઘ્રણમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.26
ભગવદ્ગાત્રનિર્માલ્યહરણં શિરસા તથા ।
દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુજનાદીનામ્ ઈક્ષણં સાદરેણ ચ ॥ સત્વ્ત્_4.27
મનસા ભગવદ્રૂપચિન્તનં શિરસોરસા ।
બાહુપાદાદિભિર્ વિષ્ણોર્ વન્દનં પરયા મુદા ॥ સત્વ્ત્_4.28
અર્થાદીનામ્ આનયનમ્ ઈશ્વરાર્થેન સર્વશઃ ।
એતૈઃ સ્વસાધનૈર્ નિત્યં ભગવત્પાદસેવનમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.29
આશુ સમ્પદ્યતે ભક્તિઃ કૃષ્ણે ભાગવતી સતી ।
યદેન્દ્રિયાણાં સર્વેષાં કૃષ્ણે પરમપૂરુષે ॥ સત્વ્ત્_4.30
સ્વાભાવિકી રતિર્ અભૂત્ સા વૈ ભાગવતી મતા ।
એતદ્ભક્તિપરો વિપ્ર ચાતુર્વર્ગ્યં ન મન્યતે ॥ સત્વ્ત્_4.31
તસ્યામ્ અન્તઃ સર્વસુખમ્ અધિકં વાપિ લભ્યતે ।
અથ પ્રેમમયીભક્તેઃ કારણં દ્વિજસત્તમ ॥ સત્વ્ત્_4.32
શૃણુ વિશ્વાસમ્ આપન્નો નિશ્ચયાત્મિકયા ધિયા ।
સદ્ગુરોર્ ઉપદેશેન લબ્ધ્વા સત્સઙ્ગમ્ આદૃતઃ ॥ સત્વ્ત્_4.33

ચતુર્વિધાનાં શ્રીવિષ્ણોઃ કર્મણાં શ્રવણં સતામ્ ।
તેષ્વ્ એવં કીર્તનં તેષાં મનસા ચાપિ ચિન્તનમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.34
વચસા ગ્રહણં તેષાં તત્પરાણાં પ્રશંસનમ્ ।
યદ્ય્ અશક્તો ભવેત્ કીર્તૌ સ્મરણે ચાપિ સર્વશઃ ॥ સત્વ્ત્_4.35
તદા તુ ભગવન્નામ્નામ્ આવૃત્તૌ વૃત્તયેત્ સદા ।
સદા શશ્વત્ પ્રીતિયુક્તો યઃ કુર્યાદ્ એતદ્ અન્વહમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.36
તસ્યાશુ ભક્તિઃ શ્રીકૃષ્ણે જાયતે સદ્ભિર્ આદૃતા ।
એવં પ્રેમમયીં લબ્ધ્વા ભિત્ત્વા સંસારમ્ આત્મનઃ ॥ સત્વ્ત્_4.37
આશુ સમ્પદ્યતે શાન્તિં પરમાનન્દદાયિનીમ્ ।
લબ્ધ્વાપિ ભક્તા ભગવદ્રૂપશીલગુણક્રિયાઃ ॥ સત્વ્ત્_4.38
નાનુસંધત્ત એતા વૈ વિના ભક્તિં જનાર્દને ।
યદ્ય્ અન્યસાધનાન્ય્ અન્યભક્તૌ કુર્યાદ્ અતન્ત્રિતઃ ॥ સત્વ્ત્_4.39
ન તત્ર કશ્ચિદ્ દોષઃ સ્યાદ્ ધરિસેવા યતઃ કૃતા ।
કિં તુ યદ્ ભક્તિનિષ્ઠા સ્યાત્ તામ્ એવાપ્નોતિ માનવઃ ॥ સત્વ્ત્_4.40
ફલભેદેન ભેદઃ સ્યાત્ સાધનેન ન ભિદ્યતે ।
પૃથગ્ એષ મયાખ્યાતો ભક્તિભેદઃ સસાધનઃ ॥ સત્વ્ત્_4.41
નિષ્કામઃ ફલરૂપશ્ ચ નિત્યો મોક્ષસુખાધિકઃ ।
સકામઃ સગુણો વિપ્ર બહુધોક્તો મહર્ષિભિઃ ॥ સત્વ્ત્_4.42
કિં ભૂયઃ કથયામ્ય્ અદ્ય વદ માં દ્વિજસત્તમ ।
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
વિધેયં કથિતં સર્વં ત્વયા મે સુરસત્તમ ।
નિષેધનીયં કિં ચાત્ર ભક્તિસ્તમ્ભકરં ચ યત્ ॥ સત્વ્ત્_4.43
હાનિવૃદ્ધિકરં ચાપિ મુખ્યસાધનમ્ એવ ચ ।
કથયસ્વ મહાદેવ શ્રદ્ધાસેવાપરાય મે ॥ સત્વ્ત્_4.44
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
ભક્તીનાં સાધનાનાં યદ્ બહિર્ભૂતં મહામુને ।
નિષેધનીયં તત્ તાસાં ભક્તાનાં પુરુષોત્તમે ॥ સત્વ્ત્_4.45
દેહપ્રવાહાદ્ આધિક્યં વિષયાદરણં ચ યત્ ।
ભક્તિસ્તમ્ભકરં પ્રોક્તં ભક્તિનિષ્ઠે દ્વિજોત્તમ ॥ સત્વ્ત્_4.46
સમાસેન મયા પ્રોક્તં નિષેધસ્તમ્ભનં તવ ।
ભક્તિઘ્નદોષં શૃણુ તં સર્વથા વર્જનં નૃણામ્ ॥ સત્વ્ત્_4.47
નિર્ગુણાયાં પ્રાણિહિંસા ભાગવત્યામ્ અહંકૃતિઃ ।
પ્રેમમય્યાં સતાં દ્વેષો ભક્તિનાશકરા ઇમે ॥ સત્વ્ત્_4.48
સર્વભક્તિવ્યતિકરઃ સ્વગુરોર્ વાગનાદરઃ ।
દ્વેષેણ નરકં યાતિ કુર્વન્ ભક્તિમ્ અપિ દ્વિજઃ ॥ સત્વ્ત્_4.49
દોષદૃષ્ટ્યા દોષવાન્ સ્યાત્ તત્ર દોષફલં ભવેત્ ।
મર્ત્યદૃષ્ટ્યા કૃતં સર્વં ભવેત્ કુઞ્જરશૌચવત્ ॥ સત્વ્ત્_4.50
સર્વસાધનમુખ્યા હિ ગુરુસેવા સદાદૃતા ।
યયા ભક્તિર્ ભગવતિ હ્ય્ અઞ્જસા સ્યાત્ સુખાવહા ॥ સત્વ્ત્_4.51
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ગુરોર્ વાગાદરેણ વૈ ।

કાર્યા સૈવ તુ તત્ સર્વા ભગવદ્ભક્તિવર્ધિની ॥ સત્વ્ત્_4.52
નિર્ગુણા ભક્તિનિષ્ઠેન કાર્યા ભૂતદયા સદા ।
ભાગવત્યાં કાયમનોવચસાં પરિનિષ્ઠિતા ॥ સત્વ્ત્_4.53
પ્રેમમય્યાં સતાં પ્રીત્યા શ્રવણં યશસાં હરેઃ ।
મુખ્યાઃ સાધનસમ્પત્ત્યઃ કથિતાસ્ તે દ્વિજોત્તમ ॥ સત્વ્ત્_4.54
સર્વમૂલં કૃષ્ણપાદશરણં પરિકીર્તિતમ્ ।
યદ્ વિના સ્રવતે ભક્તિર્ આમભાણ્ડાત્ પયો યથા ॥ સત્વ્ત્_4.55
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
કૃષ્ણપાદાબ્જશરણં વદ મે બહુવિત્તમ ।
વિના યેન પુમાન્ યાતિ કુર્વન્ ભક્તિમ્ અપિ શ્રમમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.56
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
કાયવાઙ્મનસાં સાક્ષાત્ કૃષ્ણે પરમપૂરુષે ।
પરિનિષ્ઠાશ્રયં યદ્ વૈ શરણં પરિકીર્તિતમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.57
એતદ્ વૈ ત્રિવિધં પ્રોક્તં વેદવિદ્ભિર્ દ્વિજોત્તમ ।
પ્રથમં મધ્યમં શ્રેષ્ઠં ક્રમશઃ શૃણુ તન્ મુને ॥ સત્વ્ત્_4.58
ધર્મે તીર્થે ચ દેવાદૌ રક્ષકત્વમઘાદિતઃ ।
યદ્ બુદ્ધિનિષ્ઠિતં કૃષ્ણે કૃતં તત્ પ્રથમં સ્મૃતમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.59
કલત્રપુત્રમિત્રેષુ ધને ગેહગવાદિષુ ।
યન્ મમત્વાશ્રયં કૃષ્ણે કૃતં તન્ મધ્યમં સ્મૃતમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.60
દેહાદાવ્ આત્મનો યાવદ્ આત્મત્વાશ્રયણાદિ યત્ ।
તત્ સર્વં કૃષ્ણપાદાબ્જે કૃતં શ્રેષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.61
ઈશ્વરં તદધીનં ચ તદ્ધર્મં ચ સનાતનમ્ ।
હિત્વાન્યદ્ આશ્રયં તસ્ય વસ્તુતો નૈવ દૃશ્યતે ॥ સત્વ્ત્_4.62
એતચ્છરણસમ્પન્નો ભક્તિમાન્ પુરુષોત્તમે ।
પુનાતિ સર્વભુવનં હૃદિસ્થેનાચ્યુતેન સઃ ॥ સત્વ્ત્_4.63
તસ્માદ્ ભક્તાદૃતેર્ વિષ્ણોર્ દેહો ઽપિ નૈવ સત્પ્રિયઃ ।
કિમ્ ઉતાન્યે વિભૂતાદ્યાઃ પરમાનન્દરૂપિણઃ ॥ સત્વ્ત્_4.64
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
ભક્તાનાં લક્ષણં સાક્ષાદ્ બ્રૂહિ મે સુરત્તમ ।
તથૈવ તેષ્વ્ અહં પ્રીતિં કરિષ્યામિ સમાહિતઃ ॥ સત્વ્ત્_4.65
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
ભક્તાનાં લક્ષણં સાક્ષાદ્ દુર્વિજ્ઞેયં નૃભિર્ મુને ।
વૈષ્ણવૈર્ એવ તદ્ વેદ્યં પદાન્ય્ અહિર્ અહેર્ ઇવ ॥ સત્વ્ત્_4.66
તથાપિ સારતસ્ તેષાં લક્ષણં યદ્ અલૌકિકમ્ ।
વક્ષ્યે તત્ તે મુનિશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુભક્તો યતો ભવાન્ ॥ સત્વ્ત્_4.67
મચ્ચિત્તા નિરહંકારા મમકારવિવર્જિતાઃ ।
શાસ્ત્રાનુવર્તિનઃ શાન્તાઃ સુહૃદઃ સર્વદેહિનામ્ ॥ સત્વ્ત્_4.68
યદા સર્વેષુ ભૂતેષુ હિંસન્તમ્ અપિ કંચન ।
ન હિંસન્તિ તદા મુક્તા નિર્ગુણા ભગવત્પરાઃ ॥ સત્વ્ત્_4.69
હરિસેવાં વિના કિંચિન્ મન્યન્તે નાત્મનઃ પ્રિયમ્ ।

વાસુદેવપરા દેહગેહ ઇન્દ્રિયવૃત્તયઃ ॥ સત્વ્ત્_4.70
રાગદ્વેષાદિરહિતા માનામાનવિવર્જિતાઃ ।
સદા સંતુષ્ટમનસો ભક્તા ભાગવતા મતાઃ ॥ સત્વ્ત્_4.71
સત્પ્રીતિપરમાઃ શુદ્ધાઃ શ્રુતિકીર્ત્યુક્તિનિષ્ઠિતાઃ ।
ત્રૈવર્ગિકપરાલાપસ્નેહસઙ્ગવિવર્જિતાઃ ॥ સત્વ્ત્_4.72
સદ્વાક્યકારિણઃ કૃષ્ણયશસ્ય્ ઉત્સુકમાનસાઃ ।
હરિપ્રીતિપરા એતે ભક્તા લોકપ્રણામકાઃ ॥ સત્વ્ત્_4.73
ભક્તાનાં લક્ષણં હ્ય્ એતત્ સામાન્યેન નિરૂપિતમ્ ।
ઇદાનીમ્ આત્મજિજ્ઞાસ્યં લક્ષણં ત્રિવિધં શૃણુ ॥ સત્વ્ત્_4.74
સર્વાત્માનં હરિં જ્ઞાત્વા સર્વેષુ પ્રીતિમાન્ નરઃ ।
સેવાપરો દ્વેષહીનો જનેષુ સ ચ સત્તમઃ ॥ સત્વ્ત્_4.75
જ્ઞાત્વાપિ સર્વગં વિષ્ણું તારતમ્યેન પ્રીતિમાન્ ।
શ્રેષ્ઠમધ્યમનીચેષુ હ્ય્ આત્મનઃ સ તુ મધ્યમઃ ॥ સત્વ્ત્_4.76
પ્રતિમાદિષ્વ્ એવ હરૌ પ્રીતિમાન્ ન તુ સર્વગે ।
પ્રાણિપ્રાણવધત્યાગી પ્રાકૃતઃ સ તુ વૈષ્ણવઃ ॥ સત્વ્ત્_4.77
યસ્યેન્દ્રિયાણાં સર્વેષાં હરૌ સ્વાભાવિકી રતિઃ ।
સ વૈ મહાભાગવતો હ્ય્ ઉત્તમઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ સત્વ્ત્_4.78
યસ્ય યત્નેનેન્દ્રિયાણાં વિષ્ણૌ પ્રીતિર્ હિ જાયતે ।
સ વૈ ભાગવતો વિપ્રઃ મધ્યમઃ સમુદાહૃતઃ ॥ સત્વ્ત્_4.79
યસ્યેન્દ્રિયૈઃ કૃષ્ણસેવા કૃતા પ્રીતિવિવર્જિતા ।
સ પ્રાકૃતો ભાગવતો ભક્તઃ કામવિવર્જિતઃ ॥ સત્વ્ત્_4.80
હરિલીલાશ્રુતોચ્ચારં યઃ પ્રીત્યા કુરુતે સદા ।
સ વૈ મહાભાગવતો હ્ય્ ઉત્તમો લોકપાવનઃ ॥ સત્વ્ત્_4.81
શ્રવણં કીર્તનં વિષ્ણૌ પ્રીત્યાયાસૌ તુ યો નરઃ ।
કુર્યાદ્ અહરહઃ શશ્વત્ પ્રીતિમાન્ સ ચ મધ્યમઃ ॥ સત્વ્ત્_4.82
યામૈકમાત્રં યઃ કુર્યાચ્ છ્રવણં કીર્તનં હરેઃ ।
પ્રીત્યા વિષ્ણુજનદ્વેષહીનઃ પ્રાકૃત ઉચ્યતે ॥ સત્વ્ત્_4.83
યદ્ય્ અન્યલક્ષણં ચાન્યભક્તે લક્ષ્યેત સજ્જનૈઃ ।
તથાપિ નિષ્ઠામ્ આલક્ષ્ય તં તં જાનીહિ સત્તમ ॥ સત્વ્ત્_4.84
યદ્ધર્મનિષ્ઠા યે ભક્તા ભવન્તિ દ્વિજસત્તમ ।
તત્પ્રસઙ્ગાદ્યનુષ્ઠાનં તત્પ્રીતેઃ કારણં પરમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.85
તથાપિ નિર્ગુણા યે ચ યે ચ ભાગવતા મતાઃ ।
તેષુ પ્રીતિર્ મહાભાગ દુષ્કરેતિ મયોચ્યતે ॥ સત્વ્ત્_4.86
હરિલીલાશ્રુતોપચારપરેષુ સતતં ત્વયા ।
કાર્યા પ્રીતિસ્ તવ હરેર્ યથા ભક્તિર્ ન નશ્યતિ ॥ સત્વ્ત્_4.87
ઇત્ય્ એતત્ કથિતં વિપ્ર સાધૂનાં લક્ષણં પૃથક્ ।
ભક્તેષુ પ્રીતિકરણં જનાનાં મુક્તિકારણમ્ ॥ સત્વ્ત્_4.88
સાધનેન મયા બાલ ભક્તિભેદો નિરૂપિતઃ ।
સ સાર્વવર્ણિકઃ શુદ્ધઃ સર્વાશ્રમિશ્રમાપહઃ ॥ સત્વ્ત્_4.89
સર્વકાલભવો નિત્યઃ સર્વદૈશિકસિદ્ધિદઃ ।

ચતુર્યુગેષ્વ્ અભિમતો ભગવત્પ્રિયસાધકઃ ॥ સત્વ્ત્_4.90
સાત્વતતન્ત્ર, પઞ્ચમઃ પટલઃ
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
કથિતં મે સુરગુરો ભગવદ્ભક્તિલક્ષણમ્ ।
ચતુર્યુગે ઽપ્ય્ અભિમતં સર્વલોકસુખાવહમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.1
અધુના વદ દેવેશ જનાનાં હિતકામ્યયા ।
યુગાનુરૂપં શ્રીવિષ્ણોઃ સેવયા મોક્ષસાધનમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.2
પ્રજાનાં લક્ષણં વિષ્ણોર્ ભૂતિર્ લિઙ્ગં પૃથગ્વિધમ્ ।
ધર્મં ચ નામસંખ્યા ચ સમાસેન સુરેશ્વર ॥ સત્વ્ત્_5.3
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
કૃતે યુગે પ્રજાઃ સર્વાઃ શુદ્ધા રાગાદિવર્જિતાઃ ।
ઔત્પત્તિકેન યોગેન શાન્તાઃ શમદૃશો મતાઃ ॥ સત્વ્ત્_5.4
તેષાં તુ ભગવદ્ધ્યાનં સંસારાર્ણવતારકમ્ ।
તદ્ એવ પરમો ધર્મસ્ તદ્યુગસ્ય મહામતે ॥ સત્વ્ત્_5.5
તદ્ધ્યાનં ત્રિવિધં પ્રોક્તં દશભિર્ નામભિર્ યુતમ્ ।
નિરાલમ્બં સાવલમ્બં સર્વાન્તર્યામિધારણમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.6
તત્ષડઙ્ગયુતં કુર્યાત્ સમાધ્યવધિમ્ ઉત્તમમ્ ।
દુઃખગ્રહં નિરાલમ્બં પ્રથમં શૃણુ સત્તમ ॥ સત્વ્ત્_5.7
અહિંસા બ્રહ્મચર્યં ચ સત્યં લજ્જા હ્ય્ અકાર્યતઃ ।
અસ્તેયો ઽસંચયો મૌનમ્ અસઙ્ગમ્ અભયં દયા ॥ સત્વ્ત્_5.8
ધર્મે સ્થૈર્યં ચ વિશ્વાસો યમા દ્વાદશ સત્તમ ।
યમાદ્યમ્ અઙ્ગં પ્રથમં કુર્યાદ્ ધ્યાતા હ્ય્ અતન્દ્રિતઃ ॥ સત્વ્ત્_5.9
દેહશૌચં મનઃશૌચં જાપ્યં હોમં તપો વ્રતમ્ ।
શ્રાદ્ધમ્ અતિથિશુશ્રૂષાં તીર્થસેવાં સુતુષ્ટિદામ્ ॥ સત્વ્ત્_5.10
પરાર્થેહાં ગુરોઃ સેવાં દ્વિષઙ્નિયમસંજ્ઞિતમ્ ।
કુર્યાદ્ ધ્યાનં દ્વિતીયાઙ્ગં તૃતીયાઙ્ગં ચ મે શૃણુ ॥ સત્વ્ત્_5.11
સ્વજાનુલગ્ને પાદાગ્રે કુર્યાજ્ જઙ્ઘે ઽન્તરાન્તરે ।
ઉત્સઙ્ગમધ્યે હસ્તૌ દ્વૌ તત્ સ્થાનમ્ આસનં સ્મૃતમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.12
પ્રણવેનૈવ મન્ત્રેણ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ ।
વિપર્યયેણ વા કુર્યાત્ તુર્યાઙ્ગં પ્રાણસંયમમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.13
વિષયેભ્યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણાં સંયમં મનસા હૃદિ ।
કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતો યોગી પ્રત્યાહારં તુ પઞ્ચમમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.14
પ્રાણેન મનસઃ સાક્ષાત્ સ્થૈર્યં ધ્યાનાઙ્ગમ્ ઉત્તમમ્ ।
કુર્યાત્ સમાહિતો યોગી સ્વનાસાગ્રાવલોકનઃ ॥ સત્વ્ત્_5.15
તેજોમયં સ્વપ્રકાશમ્ અવાઙ્મનસગોચરમ્ ।
લક્ષીકૃત્ય ધિયા તિષ્ઠેદ્ યાવન્ નૈવ પ્રકાશતે ॥ સત્વ્ત્_5.16
એવં ચાહરહઃ કુર્વન્ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ ।
ચિરાત્ પ્રાપ્નોતિ પરમાં સમાધિં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.17
સાવશેષં હરેર્ ધ્યાનં શૃણુ વિપ્ર સમાસતઃ ।
તેનૈવ વિધિના યુક્તો મનસા ચિન્તયેદ્ યથા ॥ સત્વ્ત્_5.18

હૃત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે શુદ્ધસત્ત્વતનું હરિમ્ ।
પુરુષં ચતુર્ભુજં ધ્યાયેચ્ છુદ્ધસ્ફટિકસંનિભમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.19
જટાધરં વલ્કલિનં કૃષ્ણસારાજિનોત્તરમ્ ।
અક્ષમાલાં યજ્ઞસૂત્રં તથા દણ્ડકમણ્ડલુમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.20
બિભ્રાણં હૃદ્યુગારાધ્યં બ્રહ્મચારિણમ્ અવ્યયમ્ ।
મુખારવિન્દં સુનસં સુભ્રુવં સુકપાલિનમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.21
સુવર્ણશકલાભાતં સુદ્વિજં કમ્બુકંધરમ્ ।
દીર્ઘાયતચતુર્બાહું કરપલ્લવશોભિતમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.22
સુચક્ષુષં સુહૃદયં સૂદરં વલિભિર્ યુતમ્ ।
નિમ્નનાભિં સુચારૂરુજાનુજઙ્ઘાપદં શુભમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.23
ચાર્વઙ્ગુલિદલાકારં નખચન્દ્રદ્યુતિપ્રભમ્ ।
એવં ચિન્તયતો રૂપં વિષ્ણોર્ લોકમનોહરમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.24
તસ્યાશુ પરમાનન્દઃ સમ્પદ્ આશુ ભવિષ્યતિ ।
આશુસિદ્ધિકરં ચાતઃ સર્વાન્તર્યામિધારણમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.25
શૃણુ સ્વવહિતો વિપ્ર માનસ્તમ્ભવિવર્જિતમ્ ।
સર્વં ચરાચરમ્ ઇદં ભગવદ્રૂપાધિષ્ઠિતમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.26
ભાવયેદ્ દ્વેષહીનેન કાયવાઙ્મનસા દ્વિજ ।
ઉત્તમાન્ માનયેદ્ ભક્ત્યા સમાન્ મિત્રતયા દ્વિજ ॥ સત્વ્ત્_5.27
અધમાન્ દયયા શત્રૂન્ ઉપેક્ષેત દયાન્વિતઃ ।
એવં ભાવયતસ્ તસ્ય યાવત્ સર્વાત્મદર્શનમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.28
અચિરાત્ પરમાનન્દસંદોહં મનસાપ્નુયાત્ ।
ત્રેતાયાં પ્રાણિનઃ સર્વે જપહોમપરાયણાઃ ॥ સત્વ્ત્_5.29
સુવિનીતાઃ સુખાવૃત્તા મહાશાલા મહાત્મનઃ ।
તેષાં તુ ભગવદ્યાગો હ્ય્ અઞ્જસા મુક્તિસાધકઃ ॥ સત્વ્ત્_5.30
સ એવ પરમો ધર્મસ્ ત્રેતાયાં દ્વિજસત્તમ ।
તસ્મિન્ યજન્તિ રક્તાભં યજ્ઞમૂર્તિં જગદ્ગુરુમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.31
નિત્યનૈમિત્તિકૈઃ સત્ત્રૈર્ યાગૈર્ નામાષ્ટકાયુતૈઃ ।
ત્રૈવિદ્યેન વિધાનેન યાન્તિ મુક્તિં તદા જનાઃ ॥ સત્વ્ત્_5.32
દ્વાપરે તુ જના હૃષ્ટાઃ પુષ્ટાઃ કર્મકૃતિક્ષમાઃ ।
ભોગાનુષક્તમનસઃ સુખદુઃખત્વમ્ આવૃતાઃ ॥ સત્વ્ત્_5.33
ભગવત્પૂજનં તેષાં મોક્ષસાધનમ્ ઉત્તમમ્ ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગં કેવલં ચ દ્વિવિધં પૂજનં સ્મૃતમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.34
તદ્ એવ પરમો ધર્મો દ્વાપરસ્ય યુગસ્ય વૈ ।
તસ્મિન્ યજન્તિ પુરુષા મહારાજોક્તલક્ષણમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.35
પીતવર્ણં વેદમન્ત્રૈર્ નામ્નાં દ્વાદશભિઃ સમમ્ ।
કલૌ પ્રજા મન્દભાગ્યા અલસા દુઃખસંયુતાઃ ॥ સત્વ્ત્_5.36
શિશ્નોદરપરાઃ ક્ષુદ્રા દીના મલિનચેતસઃ ।
તેષામ્ એકવિધં પ્રોક્તમ્ અઞ્જસા મુક્તિકારણમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.37
સર્વસૌખ્યકરં ચાપિ કૃષ્ણનામાનુકીર્તનમ્ ।
યતઃ કલિયુગસ્યાદૌ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ॥ સત્વ્ત્_5.38

અવતીર્ય યશસ્ તેને શુદ્ધં કલિમલાપહમ્ ।
ધ્યાનયોગક્રિયાઃ સર્વાઃ સ સંહત્ય દયાપરઃ ॥ સત્વ્ત્_5.39
સ્વકીયે યશસિ સ્થાપ્ય ગતો વૈકુણ્ઠમ્ ઉત્તમમ્ ।
સ તાત પરમો દેવો દેવકીદેવિનન્દનઃ ॥ સત્વ્ત્_5.40
ઇન્દ્રનીલસમઃ શ્યામસ્ તન્ત્રમન્ત્રૈર્ ય ઇજ્યતે ।
તસ્મિન્ કલિયુગે વિપ્ર શ્રુત્વા હરિયશો ઽમલાઃ ॥ સત્વ્ત્_5.41
પ્રાયો ભક્તા ભવિષ્યન્તિ તસ્માચ્ છ્રેષ્ઠયુગઃ કલિઃ ।
અતઃ કૃતાદિષુ પ્રજાઃ કલૌ સમ્ભવમ્ આત્મનઃ ॥ સત્વ્ત્_5.42
વાઞ્છન્તિ ધર્મપરમા ભગવદ્ભક્તિકારણમ્ ।
ધ્યાનેનેષ્ટયા પૂજનેન યત્ ફલં લભ્યતે જનૈઃ ॥ સત્વ્ત્_5.43
કૃતાદિષુ કલૌ તદ્ વૈ કીર્તનાદિષુ લભ્યતે ।
ન દેશકાલકર્ત્ણાં નિયમઃ કીર્તને સ્મૃતઃ ॥ સત્વ્ત્_5.44
તસ્માત્ કલૌ પરો ધર્મો હરિકીર્તેઃ સુકીર્તનમ્ ।
યતઃ કલિં પ્રશસન્તિ શિષ્ટાસ્ત્રિયુગવર્તિનઃ ॥ સત્વ્ત્_5.45
યત્ર કીર્તનમાત્રેણ પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્ ।
કૃતાદાવ્ અપિ યે જીવા ન મુક્તા નિજધર્મતઃ ॥ સત્વ્ત્_5.46
તે ઽપિ મુક્તિં પ્રયાસ્યન્તિ કલૌ કીર્તનમાત્રતઃ ।
કલેર્ દોષસમુદ્રસ્ય ગુણ એકો મહાન્ યતઃ ॥ સત્વ્ત્_5.47
નામ્નાં સંકીર્તનેનૈવ ચાતુર્વર્ગં જનો ઽશ્નુતે ।
કૃતાદિષ્વ્ અપિ વિપ્રેન્દ્ર હરિનામાનુકીર્તનમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.48
તપાદિસાધ્યં તદ્ ભૂયઃ કલાવ્ ઉભયતાં ગતમ્ ।
તસ્માત્ કલિયુગે વિષ્ણોર્ નામકીર્તનમ્ ઉત્તમમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.49
સાધનં ભક્તિનિષ્ઠાનાં સાધ્યં ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્ ।
યેન કેનાપિ ભાવેન કીર્તયન્ સતતં હરિમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.50
હિત્વા પાપં ગતિં યાન્તિ કિમ્ ઉતચ્છ્રદ્ધયા ગૃણન્ ।
કલૌ નામપરા એવ સતતં દ્વિજસત્તમ ॥ સત્વ્ત્_5.51
ઉક્તા મહાભાગવતા ભગવત્પ્રિયકારિણઃ ।
તસ્માત્ સર્વાત્મના વિપ્ર કુરુ શ્રીકૃષ્ણકીર્તનમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.52
શ્રદ્ધયા સતતં યુક્ત એતદ્ એવ મહાફલમ્ ॥ સત્વ્ત્_5.53
સાત્વતતન્ત્ર, ષષ્ઠઃ પટલઃ
શ્રીનારદ ઉવાચ ।
કથિતં મે ત્વયા દેવ હરિનામાનુકીર્તનમ્ ।
પાપાપહં મહાસૌખ્યં ભગવદ્ભક્તિકારણમ્ ॥ સત્વ્ત્_6.1
તત્રાહં યાનિ નામાનિ કીર્તયામિ સુરોત્તમ ।
તાન્ય્ અહં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ સાકલ્યેન કુતૂહલાત્ ॥ સત્વ્ત્_6.2
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
ભૂમ્યમ્બુતેજસાં યે વૈ પરમાણૂન્ અપિ દ્વિજ ।
શક્યન્તે ગણિતું ભૂયો જન્મભિર્ ન હરેર્ ગુણાન્ ॥ સત્વ્ત્_6.3
તથાપિ મુખ્યં વક્ષ્યામિ શ્રીવિષ્ણોઃ પરમાદ્ભુતમ્ ।
નામ્નાં સહસ્રં પાર્વત્યૈ યદિ હોક્તં કૃપાલુના ॥ સત્વ્ત્_6.4

સમાધિનિષ્ઠં માં દૃષ્ટ્વા પાર્વતી વરવર્ણિની ।
અપૃચ્છત્ પરમં દેવં ભગવન્તં જગદ્ગુરુમ્ ॥ સત્વ્ત્_6.5
તદા તસ્યૈ મયા પ્રોક્તો મત્પરો જગદીશ્વરઃ ।
નામ્નાં સહસ્રં ચ તથા ગુણકર્માનુસારતઃ ॥ સત્વ્ત્_6.6
તદ્ અહં તે ઽભિવક્ષ્યામિ મહાભાગવતો ભવાન્ ।
યસ્યૈકસ્મરણેનૈવ પુમાન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥ સત્વ્ત્_6.7
ઉદ્યન્નવીનજલદાભમ્ અકુણ્ઠધિષ્ણ્યં વિદ્યોતિતાનલમનોહરપીતવાસમ્ ।
ભાસ્વન્મયૂખમુકુટાઙ્ગદહારયુક્તં કાઞ્ચીકલાપવલયાઙ્ગુલિભિર્ વિભાતમ્ ॥ સત્વ્ત્_6.8
બ્રહ્માદિદેવગણવન્દિતપાદપદ્યં શ્રીસેવિતં સકલસુન્દરસંનિવેશમ્ ।
ગોગોપવનિતામુનિવૃન્દજુષ્ટં કૃષ્ણં પુરાણપુરુષં મનસા સ્મરામિ ॥ સત્વ્ત્_6.9
ઓં નમો વાસુદેવાય કૃષ્ણાય પરમાત્મને ।
પ્રણતક્લેશસંહર્ત્રે પરમાનન્દદાયિને ॥ સત્વ્ત્_6.10
ઓં શ્રીકૃષ્ણઃ શ્રીપતિઃ શ્રીમાન્ શ્રીધરઃ શ્રીસુખાશ્રયઃ ।
શ્રીદાતા શ્રીકરઃ શ્રીશઃ શ્રીસેવ્યઃ શ્રીવિભાવનઃ ॥ સત્વ્ત્_6.11
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ પરેશઃ પરમેશ્વરઃ ।
પરાનન્દઃ પરં ધામ પરમાનન્દદાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.12
નિરાલમ્બો નિર્વિકારો નિર્લેપો નિરવગ્રહઃ ।
નિત્યાનન્દો નિત્યમુક્તો નિરીહો નિસ્પૃહપ્રિયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.13
પ્રિયંવદઃ પ્રિયકરઃ પ્રિયદઃ પ્રિયસંજનઃ ।
પ્રિયાનુગઃ પ્રિયાલમ્બી પ્રિયકીર્તિઃ પ્રિયાત્ પ્રિયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.14
મહાત્યાગી મહાભોગી મહાયોગી મહાતપાઃ ।
મહાત્મા મહતાં શ્રેષ્ઠો મહાલોકપતિર્ મહાન્ ॥ સત્વ્ત્_6.15
સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસંકલ્પઃ સિદ્ધિદઃ સિદ્ધસાધનઃ ।
સિદ્ધેશઃ સિદ્ધમાર્ગાગ્રઃ સિદ્ધલોકૈકપાલકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.16
ઇષ્ટો વિશિષ્ટઃ શિષ્ટેષ્ટો મહિષ્ઠો જિષ્ણુર્ ઉત્તમઃ ।
જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠશ્ ચ સર્વેષ્ટો વિષ્ણુર્ ભ્રાજિષ્ણુર્ અવ્યયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.17
વિભુઃ શમ્ભુઃ પ્રભુર્ ભૂમા સ્વભૂઃ સ્વાનન્દમૂર્તિમાન્ ।
પ્રીતિમાન્ પ્રીતિદાતા ચ પ્રીતિદઃ પ્રીતિવર્ધનઃ ॥ સત્વ્ત્_6.18
યોગેશ્વરો યોગગમ્યો યોગીશો યોગપારગઃ ।
યોગદાતા યોગપતિર્ યોગસિદ્ધિવિધાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.19
સત્યવ્રતઃ સત્યપરઃ ત્રિસત્યઃ સત્યકારણઃ ।
સત્યાશ્રયઃ સત્યહરઃ સત્પાલિઃ સત્યવર્ધનઃ ॥ સત્વ્ત્_6.20
સર્વાનન્દઃ સર્વહરઃ સર્વગઃ સર્વવશ્યકૃત્ ।
સર્વપાતા સર્વસુખઃ સર્વશ્રુતિગણાર્ણવઃ ॥ સત્વ્ત્_6.21
જનાર્દનો જગન્નાથો જગત્ત્રાતા જગત્પિતા ।
જગત્કર્તા જગદ્ધર્તા જગદાનન્દમૂર્તિમાન્ ॥ સત્વ્ત્_6.22
ધરાપતિર્ લોકપતિઃ સ્વર્પતિર્ જગતાંપતિઃ ।
વિદ્યાપતિર્ વિત્તપતિઃ સત્પતિઃ કમલાપતિઃ ॥ સત્વ્ત્_6.23
ચતુરાત્મા ચતુર્બાહુશ્ ચતુર્વર્ગફલપ્રદઃ ।
ચતુર્વ્યૂહશ્ ચતુર્ધામા ચતુર્યુગવિધાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.24

આદિદેવો દેવદેવો દેવેશો દેવધારણઃ ।
દેવકૃદ્ દેવભૃદ્ દેવો દેવેડિતપદામ્બુજઃ ॥ સત્વ્ત્_6.25
વિશ્વેશ્વરો વિશ્વરૂપી વિશ્વાત્મા વિશ્વતોમુખઃ ।
વિશ્વસૂર્ વિશ્વફલદો વિશ્વગો વિશ્વનાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.26
ભૂતકૃદ્ ભૂતભૃદ્ ભાવો ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ ।
ભૂતિદો ભૂતિવિસ્તારો વિભૂતિર્ ભૂતિપાલકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.27
નારાયણો નારશાયી નારસૂર્ નારજીવનઃ ।
નારૈકફલદો નારમુક્તિદો નારનાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.28
સહસ્રરૂપઃ સાહસ્રનામા સાહસ્રવિગ્રહઃ ।
સહસ્રશીર્ષા સાહસ્રપાદાક્ષિભુજશીર્ષવાન્ ॥ સત્વ્ત્_6.29
પદ્મનાભઃ પદ્મગર્ભઃ પદ્મી પદ્મનિભેક્ષણઃ ।
પદ્મશાયી પદ્મમાલી પદ્માઙ્કિતપદદ્વયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.30
વીર્યવાન્ સ્થૈર્યવાન્ વાગ્મી શૌર્યવાન્ ધૈર્યવાન્ ક્ષમી ।
ધીમાન્ ધર્મપરો ભોગી ભગવાન્ ભયનાશનઃ ॥ સત્વ્ત્_6.31
જયન્તો વિજયો જેતા જયદો જયવર્ધનઃ ।
અમાનો માનદો માન્યો મહિમાવાન્ મહાબલઃ ॥ સત્વ્ત્_6.32
સંતુષ્ટસ્ તોષદો દાતા દમનો દીનવત્સલઃ ।
જ્ઞાની યશસ્વાન્ ધૃતિમાન્ સહઓજોબલાશ્રયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.33
હયગ્રીવો મહાતેજા મહાર્ણવવિનોદકૃત્ ।
મધુકૈટભવિધ્વંસી વેદકૃદ્ વેદપાલકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.34
સનત્કુમારઃ સનકઃ સનન્દશ્ ચ સનાતનઃ ।
અખણ્ડબ્રહ્મવ્રતવાન્ આત્મા યોગવિવેચકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.35
શ્રીનારદો દેવઋષિઃ કર્માકર્મપ્રવર્તકઃ ।
સાત્વતાગમકૃલ્ લોકહિતાહિતપ્રસૂચકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.36
આદિકાલો યજ્ઞતત્ત્વં ધાતૃનાસાપુટોદ્ભવઃ ।
દન્તાગ્રન્યસ્તભૂગોલો હિરણ્યાક્ષબલાન્તકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.37
પૃથ્વીપતિઃ શીઘ્રવેગો રોમાન્તર્ગતસાગરઃ ।
શ્વાસાવધૂતહેમાદ્રિઃ પ્રજાપતિપતિસ્તુતઃ ॥ સત્વ્ત્_6.38
અનન્તો ધરણીભર્તા પાતાલતલવાસકૃત્ ।
કામાગ્નિજવનો નાગરાજરાજો મહાદ્યુતિઃ ॥ સત્વ્ત્_6.39
મહાકૂર્મો વિશ્વકાયઃ શેષભૃક્ સર્વપાલકઃ ।
લોકપિતૃગણાધીશઃ પિતૃસ્તુતમહાપદઃ ॥ સત્વ્ત્_6.40
કૃપામયઃ સ્વયં વ્યક્તિર્ ધ્રુવપ્રીતિવિવર્ધનઃ ।
ધ્રુવસ્તુતપદો વિષ્ણુલોકદો લોકપૂજિતઃ ॥ સત્વ્ત્_6.41
શુક્લઃ કર્દમસંતપ્તસ્ તપસ્તોષિતમાનસઃ ।
મનોઽભીષ્ટપ્રદો હર્ષબિન્દ્વઞ્ચિતસરોવરઃ ॥ સત્વ્ત્_6.42
યજ્ઞઃ સુરગણાધીશો દૈત્યદાનવઘાતકઃ ।
મનુત્રાતા લોકપાલો લોકપાલકજન્મકૃત્ ॥ સત્વ્ત્_6.43
કપિલાખ્યઃ સાંખ્યપાતા કર્દમાઙ્ગસમુદ્ભવઃ ।
સર્વસિદ્ધગણાધીશો દેવહૂતિગતિપ્રદઃ ॥ સત્વ્ત્_6.44

દત્તો ઽત્રિતનયો યોગી યોગમાર્ગપ્રદર્શકઃ ।
અનસૂયાનન્દકરઃ સર્વયોગિજનસ્તુતઃ ॥ સત્વ્ત્_6.45
નારાયણો નરઋષિર્ ધર્મપુત્રો મહામનાઃ ।
મહેશશૂલદમનો મહેશૈકવરપ્રદઃ ॥ સત્વ્ત્_6.46
આકલ્પાન્તતપોધીરો મન્મથાદિમદાપહઃ ।
ઊર્વશીસૃગ્જિતાનઙ્ગો માર્કણ્ડેયપ્રિયપ્રદઃ ॥ સત્વ્ત્_6.47
ઋભવો નાભિસુખદો મેરુદેવીપ્રિયાત્મજઃ ।
યોગિરાજદ્વિજસ્રષ્ટા યોગચર્યાપ્રદર્શકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.48
અષ્ટબાહુર્ દક્ષયજ્ઞપાવનો ઽખિલસત્કૃતઃ ।
દક્ષેશદ્વેષશમનો દક્ષજ્ઞાનપ્રદાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.49
પ્રિયવ્રતકુલોત્પન્નો ગયનામા મહાયશાઃ ।
ઉદારકર્મા બહુવિન્મહાગુણગણાર્ણવઃ ॥ સત્વ્ત્_6.50
હંસરૂપી તત્ત્વવક્તા ગુણાગુણવિવેચકઃ ।
ધાતૃલજ્જાપ્રશમનો બ્રહ્મચારિજનપ્રિયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.51
વૈશ્યઃ પૃથુઃ પૃથ્વિદોગ્ધા સર્વજીવનદોહકૃત્ ।
આદિરાજો જનાવાસકારકો ભૂસમીકરઃ ॥ સત્વ્ત્_6.52
પ્રચેતોઽભિષ્ટુતપદઃ શાન્તમૂર્તિઃ સુદર્શનઃ ।
દિવારાત્રિગણાધીશઃ કેતુમાન્ અજનાશ્રયઃ ॥ સત્વ્ત્_6.53
શ્રીકામદેવઃ કમલાકામકેલિવિનોદકૃત્ ।
સ્વપાદરતિદો ઽભીષ્ટસુખદો દુઃખનાશનઃ ॥ સત્વ્ત્_6.54
વિભુર્ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો વેદશીર્ષો દ્વિજાત્મજઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણાં મુનીનામ્ ઉપદેશદઃ ॥ સત્વ્ત્_6.55
સત્યસેનો યક્ષરક્ષોદહનો દીનપાલકઃ ।
ઇન્દ્રમિત્રઃ સુરારિઘ્નઃ સૂનૃતાધર્મનન્દનઃ ॥ સત્વ્ત્_6.56
હરિર્ ગજવરત્રાતા ગ્રાહપાશવિનાશકઃ ।
ત્રિકૂટાદ્રિવનશ્લાઘી સર્વલોકહિતૈષણઃ ॥ સત્વ્ત્_6.57
વૈકુણ્ઠશુભ્રાસુખદો વિકુણ્ઠાસુન્દરીસુતઃ ।
રમાપ્રિયકરઃ શ્રીમાન્ નિજલોકપ્રદર્શકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.58
વિપ્રશાપપરીખિન્નનિર્જરાર્તિનિવારણઃ ।
દુગ્ધાબ્ધિમથનો વિપ્રો વિરાજતનયો ઽજિતઃ ॥ સત્વ્ત્_6.59
મન્દારાદ્રિધરઃ કૂર્મો દેવદાનવશર્મકૃત્ ।
જમ્બૂદ્વીપસમઃ સ્રષ્ટા પીયૂષોત્પત્તિકારણમ્ ॥ સત્વ્ત્_6.60
ધન્વન્તરી રુક્શમનો ઽમૃતધુક્ રુક્પ્રશાન્તકઃ ।
આયુર્વેદકરો વૈદ્યરાજો વિદ્યાપ્રદાયકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.61
દેવાભયકરો દૈત્યમોહિની કામરૂપિણી ।
ગીર્વાણામૃતપો દુષ્ટદૈત્યદાનવવઞ્ચકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.62
મહામત્સ્યો મહાકાયઃ શલ્કાન્તર્ગતસાગરઃ ।
વેદારિદૈત્યદમનો વ્રીહિબીજસુરક્ષકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.63
પુચ્છાઘાતભ્રમત્સિન્ધુઃ સત્યવ્રતપ્રિયપ્રદઃ ।
ભક્તસત્યવ્રતત્રાતા યોગત્રયપ્રદર્શકઃ ॥ સત્વ્ત્_6.64