Satsamdarbha · અધ્યાય 6

[189]
[પગે 112]
અથ તાસાં નામાનિ શ્રૂયન્તે ભવિષ્યોત્તરે મલ્લ-દ્વાદશી-પ્રસઙ્ગે શ્રી-
કૃષ્ણ-યુધિષ્ઠિર-સંવાદે -
ગોપી-નામાનિ રાજેન્દ્ર પ્રાધાન્યેન નિબોધ મે ।
ગોપાલી પાલિકા ધન્યા વિશાખા ધ્યાન-નિષ્ઠિકા ।
રાધાનુરાધા સોમાભા તારકા દશમી તથા ॥ ઇતિ ।
દશમ્ય્ અપિ તારકા-નામ્ન્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । સ્કાન્દે પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં
દ્વારકા-માહાત્મ્યે મય-નિર્મિત-સરઃ-પ્રસ્તાવે શ્રી-લલિતોવાચેત્ય્ આદિના --
લલિતા શ્યામલા ધન્યા વિશાખા રાધા શૈવ્યા પદ્મા ભદ્રેત્ય્ એતાન્ય્ અષ્ટૈવ
ગૃહીતાનિ ।
અથ વર્ણિતા-શત-કોટિભિર્ ઇત્ય્ આગમ-પ્રસિદ્ધેર્ અન્યાન્ય્ અપિ લોક-શાસ્ત્રયોર્
અવગન્તવ્યાનિ । અત્ર શત-કોટિત્વાન્યથાનુપપત્ત્ય્-આદિના તાસાં તન્-મહા-
શક્તિત્વમ્ એવાવગમ્યતે ।
તદ્ એવં પરમ-મધુર-પ્રેમ-વૃત્તિ-મયીષુ તાસ્વ્ અપિ તત્-સારાંશોદ્રેક-
મયી શ્રી-રાધિકા તસ્યામ્ એવ પ્રેમોત્કર્ષ-પરાકાષ્ઠાયા દર્શિતત્વાત્ પ્રીતિ-
સન્દર્ભે દર્શયિષ્યમાણત્વાચ્ ચ । યત્ર ચ તત્-પ્રેમ-વૈશિષ્ટ્યં તત્રૈવ ।
યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચન [ભ્પ્ 5.18.12] ઇત્ય્ આદિવત્ સર્વા અપ્ય્
ઐશ્વર્યાદિ-રૂપા અન્યાઃ શક્તયો નાત્યાદૃતા અપ્ય્ અનુગચ્છન્તીતિ શ્રી-વૃન્દાવને
શ્રી-રાધિકાયામ્ એવ સ્વયં-લક્ષ્મીત્વમ્ ।
અતએવ સતીષ્વ્ અન્યાસ્વ્ અપિ મુખ્યાભિપ્રાયેણૈવ તસ્યા એવ
વૃન્દાવનાધિપત્યેન નામ-ગ્રહણમ્ । યથા પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે
શૌનક-નારદ-સંવાદે -
વૃન્દાવનાધિપત્યં ચ દત્તં તસ્યૈ પ્રત્યુષ્યતા ।
કૃષ્ણેનાન્યત્ર દેવી તુ રાધા વૃન્દાવને વને ॥ [પદ્મપ્ 5.77.39] ઇત્ય્ અનેન ।
અન્યત્ર સાધારણે દેશે દેવ્ય્ એવાધિકારિણી શ્રી-વૃન્દાવનાભિધે વને તુ
શ્રી-રાધિકૈવેત્ય્ અર્થઃ । એવં સ્કાન્દે -
વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી વિમલા પુરુષોત્તમે ।
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં ચ રાધા વૃન્દાવને વને ॥ ઇતિ ।
તથા માત્સ્યેઽપિ । શક્તિત્વ-માત્ર-સાધારણ્યેનૈવ લક્ષ્મી-સીતા-રુક્મિણી-
રાધા-નામાપિ દેવ્યા સહ ગણનમ્ । વૈશિષ્ટ્યં તુ લક્ષ્મીવત્ સીતાદિષ્વ્ અપિ
જ્ઞેયમ્ । તસ્માન્ ન દેવ્યા સહ લક્ષ્મ્ય્-આદીનામ્ ઐક્યમ્ । શ્રી-રામ-તાપની-
શ્રી-ગોપાલ-તાપન્ય્-આદૌ તાસાં સ્વરૂપ-ભૂતત્વેન કથનાત્ । શ્રી-રાધિકાયાશ્
ચ યામલે પૂર્વોદાહૃત-પદ્ય-ત્રયાનન્તરમ્ --
ભુજ-દ્વય-યુતઃ કૃષ્ણો ન કદાચિચ્ ચતુર્-ભુજઃ ।
ગોપ્યૈકયા યુતસ્ તત્ર પરિક્રીડતિ સર્વદા ॥ ઇતિ ।
અત્ર વૃન્દાવન-વિષયક-તત્-સહિત-સર્વદા-ક્રીડિત્વ-લિઙ્ગાવગતેન
પરસ્પરાવ્યભિચારેણ સ્વરૂપ-શક્તિત્વમ્ । સતીષ્વ્ અપ્ય્ અન્યાસુ એકયા ઇત્ય્ અનેન
(પગે 113) તત્રાપિ પર-મુખ્યાત્વમ્ અભિહિતમ્ ।
[વૃ. ઓમિત્સ્ fરોમ્ અતએવ સતીષ્વ્ અન્યાસુ અન્દ્ એન્દિન્ગ્ અભિહિતમ્, અન્દ્ હસ્ ઇન્સ્તેઅદ્ -
યત્ તુ માત્સ્યે દેવ્યા દક્ષં પ્રતિ -
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ।
દેવકી મથુરાયાં તુ પાતાલે પરમેશ્વરી ।
ચિત્રકુટે યથા સીતા વિન્ધ્યે વિન્ધ્ય-વાસિની ॥
ઇત્ય્ આદિના સ્વરૂપ-શક્તિ-વ્યૂહ-રુક્મિણી-રાધા-દેવકી-સીતાનાં માયાંશ-
રૂપેણ સ્વેન સહાભેદ-કથનં તત્ ખલુ યથા દેવેન્દ્રઃ પ્રતર્દનં પ્રતિ
પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા ઇત્ય્ આદિકમ્ । યથા વા વાસુદેવશ્ ચાહં મનુર્ અભવં
સૂર્યશ્ ચ ઇત્ય્ આદિકં પરમાત્મના સહાભેદં મત્વાવાદીતિ । ન વક્તુર્
ઉપદેશાદિ વેદાન્ત-સૂત્રેષુ શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામ-દેવવત્ [વ્સ્. 1.1.30]
ઇત્ય્ અનેન વિચારિતમ્ તદ્વદ્ ઇહાપીતિ ગમ્યતે । શાસ્ત્રં ખલુ ચતુર્ધા
પરાવરયોર્ અભેદં દર્શયતિ યથા - તત્ત્વમ્ અસિ ઇતિ પરમાત્મા-જીઅયોશ્ ચિત્-
સામ્યેન, યથા સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઃ [ગીતા 11.40] ઇત્ય્
અધિષ્ઠાનાધિષ્ઠાત્રોર્ અભેદોપચારેણ । યથા વા રામોઽહમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્
અહઙ્ગ્રહોપાસનેનેતિ । યત્રાપિ યથાસ્વં મન્તવ્યમ્ । વિશેષતઃ શ્રી-
રાધાયાઃ સ્વયં લક્ષ્મીત્વમ્ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્]
તથા ચ બૃહદ્-ગૌતમીયે શ્રી-બલદેવં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્ -
સત્ત્વં તત્ત્વં પરત્વં ચ તત્ત્વ-ત્રયમ્ અહં કિલ ।
ત્રિ-તત્ત્વ-રૂપિણી સાપિ રાધિકા મમ વલ્લભા ॥
પ્રકૃતેઃ પર એવાહં સાપિ મચ્-છક્તિ-રૂપિણી ।
સાત્ત્વિકં રૂપમ્ આસ્થાય પૂર્ણોઽહં બ્રહ્મ-ચિત્-પરઃ ॥
બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતઃ સમ્યક્ સમ્ભવામિ યુગે યુગે ।
તયા સાર્ધં ત્વયા સાર્ધં નાશાય દેવતા-દ્રુહામ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
સત્ત્વં કાર્યત્વં તત્ત્વં કારણત્વં તતોઽપિ પરત્વં ચેતિ યત્ તત્ત્વ-ત્રયં તદ્
અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ શ્રી-રાધિકા-પ્રસઙ્ગે તત્-પુરતોઽપિ -
દેવી કૃષ્ણ-મયી પ્રોક્તા રાધિકા પર-દેવતા ।
સર્વ-લક્ષ્મી-મયી સર્વ-કાન્તિઃ સંમોહિની પરા ॥ ઇતિ ।
ઋક્-પરિશિષ્ટ-શ્રુતિશ્ ચ તથૈવાહ - રાધયા માધવો દેવો માધવેનૈવ
રાધિકા । વિભ્રાજન્તે જનેષ્વ્ આ । વિભ્રાજન્તે વિભ્રાજતે । આ સર્વત ઇતિ શ્રુતિ-
પદાર્થઃ ।
[વૃ અદ્દ્સ્: અતએવ તસ્યાઃ સર્વોત્તમત્વં સૌભાગ્યાતિશયત્વં ચાદિ-વારાહે તત્-
કુણ્ડ-પ્રસઙ્ગે દ્રષ્ટવ્યમ્ । શ્રી-ભાગવતે અનયારાધિતો નૂનમ્ ઇત્ય્ આદૌ
ચ । [એન્દ્ વૃ અદ્દિતિઓન્.]
એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય મૂર્ધણ્ય-શ્લોકે તાદૃશોઽપ્ય્ અર્થઃ સન્દધૈ ।
તત્ર તયોર્ મહા-મહૈશ્વર્ય-પ્રતિપાદકોઽર્થઃ પૂર્વવત્ સ્વયમ્
અનુસન્ધેયઃ । પરમ-માધુરી-પ્રતિપાદકોઽર્થસ્ તુ યથા જન્માદ્ય્ અસ્ય
ઇતિ ।
યતોઽન્વયાદ્ અનુગચ્છતિ સદા નિજ-પરમાનન્દ-શક્તિ-રૂપાયાં તસ્યાં શ્રી-
રાધાયામ્ આસક્તો ભવતીત્ય્ અન્વયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તસ્માદ્ યસ્માત્ તથા ઇતરત
ઇતરસ્યાશ્ ચ તસ્ય સદા દ્વિતીયાયાઃ શ્રી-રાધાયા એવ । યતો યસ્યા આદ્યસ્યાદિ-
રસસ્ય જન્મ પ્રાદુર્ભાવઃ યાવ્ એવાદિ-રસ-વિદ્યાયાઃ પરમ-નિધાનમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । અતએવ તયોર્ અત્યદ્ભુત-વિલાસ-માધુરી-ધુરીણતામ્ ઉદ્દિશતિ
યોઽર્થેષુ તત્-તદ્-વિલાસ-કલાપેષુ અભિજ્ઞો વિદગ્ધઃ । યા ચ સ્વેન તથા-
વિધેનાત્મના રાજતે વિલાસતીતિ સ્વરાટ્ ।
અતએવ સર્વતોપ્ય્ આશ્ચર્ય-રૂપયોસ્ તયોર્ વર્ણને મમ તત્-કૃપૈવ સામગ્રીત્ય્
આહ આદિ-કવયે પ્રથમં તલ્-લીલા-વર્ણનમ્ આરભમાણાય મહ્યં શ્રી-
વેદ-વ્યાસાય હૃદા અન્તઃ-કરણ-દ્વારૈવ બ્રહ્મ નિજ-લીલા-પ્રતિપાદકં
શબ્દ-બ્રહ્મ યસ્ તેને । આરમ્ભ-સમ-કાલમ્ એવ યુગપત્ સર્વમ્ ઇદં મહા-
પુરાણં મમ હૃદિ પ્રકાશિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચ પ્રથમસ્ય સ્પત્મ એવ
વ્યક્તમ્ । યદ્ યસ્યાં ચ સૂરયઃ શેષાદયોઽપિ મુહ્યન્તિ સ્વરૂપ-સૌન્દર્ય-
ગુણાદિભિઃ અત્યદ્ભુતા કેયમ્ ઇતિ નિર્વક્તુમ્ આરબ્ધા નિશેતું ન શક્નુવન્તિ ।
એવં ભૂત્વા સા યદિ કૃપાં નાકરિષ્યત્ તદા લબ્ધ-માધવ-તાદૃશ-
કૃપસ્યાપિ મમ -
તૈસ્ તૈઃ પદૈસ્ તત્પદવીમ્ અન્વિચ્છન્ત્યો ઽગ્રતો ઽબલાઃ ।
વધ્વાઃ પદૈઃ સુપૃક્તાનિ વિલોક્યાર્તાઃ સમબ્રુવન્ ॥ [ભ્પ્ 10.30.26]
ઇત્ય્ આદિના તસ્યા લીલા-વર્ણન-લેશોઽપિ સાહસ-સિદ્ધિર્ અસૌ નાભવિષ્યદ્ એવેતિ
ભાવઃ । તયોર્ આશ્ચર્ય-રૂપત્વમ્ એવ વ્યનક્તિ તેજો-વારિ-મૃદાં ચૈતન્યાનામ્
અપિ યથા યેન પ્રકારેણ વિનિમયઃ પરસ્પરં સ્વભાવ-વિપર્યયોર્ ભવતિ
તથા યો વિભ્રાજિત ઇતિ શેષઃ । વાક્ય-શેષં ચ ભાવાભિભૂતત્વેન ન વક્તું
શક્તવાન્ ઇતિ ગમ્યતે ।
તત્ર તેજસશ્ ચન્દ્રાદેસ્ તત્-પદ-નખ-કાન્તિ-વિસ્ફારતાદિના (પગે 114) વારિ-
મૃદ્વન્ નિસ્તેજસ્ત્વ-ધર્માવાપ્તિઃ । વારિણો નદ્યાદેશ્ ચ તત્-સંસર્ગ-વંશી-

વાદ્યાદિના વહ્ન્ય્-આદિ-તેજોવદ્ ઉચ્છૂનતા-પ્રાપ્તિઃ પાષાણાદિ-મૃદ્વચ્ ચ
સ્તમ્ભ-પ્રાપ્તિઃ । મૃદશ્ ચ પાષાણાદેસ્ તત્-કાન્તિ-કન્દઈલ્-ચ્છુરિત્વેન તેજોવદ્
ઉજ્જ્વલતા-પ્રાપ્તિર્ વંશી-વાદ્યાદિના વારિવચ્ ચ દ્રવતા-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ।
તદ્ એતત્ સર્વં તસ્ય લીલા-વર્ણને પ્રસિદ્ધમ્ એવ । યત્ર યસ્યાં ચ
વિદ્યમાનાયાં તિર્-ધામ-સર્ગઃ શ્રી-ભૂ-લીલેતિ-શક્તિ-ત્રયી-પ્રાદુર્ભાવો વા ।
દ્વારકા-મથુરા-વૃન્દાવનાનીતી-સ્થાન-ત્રય-ગત-શક્તિ-વર્ગ-ત્રય-
પ્રાદુર્ભાવો વા । વૃન્દાવને એવ રસ-વ્યવહારેણ સુહૃદ્-ઉદાસીન-પ્રતિપક્ષ-
નાયિકા-રૂપ-ત્રિ-ભેદાનાં સર્વાસામ્ અપિ વ્રજ-દેવીનામ્ એવ પ્રાદુર્ભાવો વા
મૃષા મિથ્યૈવ । યસ્યાઃ સૌન્દર્યાદિ-ગુણ-સમ્પદા તાસ્ તાઃ કૃષ્ણસ્ય ન
કિઞ્ચિદ્ ઇવ પ્રયોજનમ્ અર્હન્તીત્ય્ અર્થઃ । તદ્-ધીમહીતિ યચ્-છબ્દ-લબ્ધેન
તચ્-છબ્દેનાન્વયઃ । પરમ-ભક્તિ-શક્તિમત્ત્વેનાતિશાયિત-મહાભાવ-રસેન
વા પરસ્પર-ભિન્નતાં ગતયોર્ ઐક્યેનૈવ વિવક્ષિતં તદ્ ઇતિ । અતએવ
સામાન્યતયા પરામર્શાન્ નપુંસકત્વં ચ ।
કથમ્ભૂતમ્ ? સ્વેન ધામ્ના સ્વ-સ્વ-પ્રભાવેન સદા નિરસ્તં સ્વ-લીલા-
પ્રતિબન્ધકાનાં જરતી-પ્રભૃતીનાં પ્રતિપક્ષ-નાયિકાનાં ચ કુહકં
માયા યેન તત્ । તથા સત્યં તાદૃશત્વેન નિત્ય-સિદ્ધમ્ । યદ્ વા પરસ્પરં
વિલાસાદિભિર્ અનવરતમ્ આનન્દ-સન્દોહ-દાને કૃત-સત્યમ્ ઇવ જાતમ્ । તત્ર
નિશ્ચલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ પરમ્ અન્યત્ર કુત્રાપ્ય્ અદૃષ્ટ-ગુણ-લીલાદિભિર્
વિશ્વ-વિસ્માપકત્વાત્ સર્વતોઽપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટમ્ । અત્રૈકોઽપિ ધર્મો ભિન્ન-
વાચકતયા વાક્યતો નિરિદિષ્ટ ઇત્ય્ ઉભય-સાદૃશ્યાવગમાત્ પ્રતિવસ્તૂપમા-
નામાલઙ્કારોઽયમ્ । ઇયં ચ મુહુર્ ઉપમિતિ-માલા-પ્રતિવસ્તૂપમા । તેન તૈસ્
તૈર્ ગુણૈર્ મિથો યોગ્યતયા નિબદ્ધત્વાત્ સમનામાપિ । એતદ્-અલઙ્કારેણ ચ
અહો પરસ્પરં પરસ્માત્ પરમ્ અપિ તન્-મિથુન-ભૂતં કિમ્ અપિ તત્ત્વં મિથો
ગુણ-ગણ-માધુરીભિઃ સમતામ્ એવ સમવાપ્તમ્ ઇતિ સકલ-જીવ-જીવાતુર્-
તમરસ-પીયૂષ-ધારાધારાધરતા-સમ્પદા કસ્મૈ વા નિજ-ચરણ-કમલ-
વિલાસં ન રોચયતીતિ સ્વતઃ સમ્ભવિ વસ્તુ વ્યજ્યતે । તદ્ આહુઃ -
પ્રતિવસ્તૂપમા સા સ્યાદ્ વાક્યયોર્ ગમ્ય-સામ્યયોઃ ।
એકોઽપિ ધર્મઃ સામાન્યો યત્ર નિર્દિશ્યતે પૃથક્ ॥ [સાહ્દ્ 10.49] ઇતિ ।
ઇયં માલયાપિ દૃશ્યતે ઇતિ । એવં સમં સ્યાદ્ આનુરૂપ્યેણ શ્લાઘા યોગ્યસ્ય
વસ્તુન ઇતિ । તથા વસ્તુ વાલઙ્કૃતિર્ વાપિ દ્વિધાર્થઃ સમ્ભવી સ્વતઃ । કવેઃ
પ્રૌઢોક્તિ-સિદ્ધો વા તન્-નિબદ્ધસ્ય વેતિ ષટ્ ।
ષડ્ભિસ્ તૈર્ વ્યજ્યમાનસ્ તુ વસ્ત્વ્-અલઙ્કાર-રૂપકઃ ।
અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો વ્યઙ્ગ્યો યાતિ દ્વાદશ-ભેદતામ્ ॥ ઇતિ ।
તદ્ ઉક્તં શ્રુત્યા - રાધયા માધવો દેવઃ ઇત્ય્ આદિના । તદ્ ઉક્તમ્ આદિ-પુરાણે
વેદાન્તિનોઽપિ ઇતિ પદ્યાનન્તરમ્ -
અહમ્ એવ પરં રૂપં નાન્યો જાનાતિ કશ્ચન ।
જાનાતિ રાધિકા પાર્થ અંશાન્ અર્ચન્તિ દેવતાઃ ॥ ઇતિ ।
તયોર્ નિત્ય-વિલાસસ્ ત્વ્ ઇત્થં યથા વર્ણિતોઽસ્મદ્-ઉપજીવ્ય-ચરણામ્બુજૈઃ --
વાચા સૂચિત-શર્વરી-રતિ-કલા-પ્રાગલ્ભ્યયા રાધિકાં
વ્રીડા-કુઞ્ચિત-લોચનાં વિરચયન્ન્ અગ્રે સખીનામ્ અસૌ ।
તદ્-વક્ષો-રુહ-ચિત્ર-કેલિ-મકરી-પાણ્ડિત્ય-પારં ગતઃ
કૈશોરં સફલી-કરોતિ કલયન્ કુઞ્જે વિહારં હરિઃ ॥ ઇતિ [બ્ર્સ્ 2.1.231] ।
તદ્ એવં સન્દર્ભ-ચતુષ્ટયેન સમ્બન્ધો વ્યાખ્યાતઃ । તસ્મિન્ન્ અપિ
સમ્બન્ધે શ્રી-રાધા-માધવ-રૂપેણૈવ પ્રાદુર્ભાવસ્ તસ્ય સમ્બન્ધિનઃ
પરમઃ પ્રકર્ષઃ । તદ્ ઉક્તં શ્રુત્યા રાધયા માધવો દેવ ઇતિ । એતદ્-
અર્થમ્ એવ વ્યતાનિષમિમાઃ સર્વા અપિ પરિપાટીર્ ઇતિ પૂર્ણઃ સમ્બન્ધઃ ।
ગૌર-શ્યામ-રુચોજ્જ્વલાભિર્ અમલૈર્ અક્ષ્ણોર્ વિલાસોત્સવૈર્
નૃત્યન્તીભિર્ અશેષ-માદન-કલા-વૈદગ્ધ્ય-દિગ્ધાત્મભિઃ ।
અન્યોન્ય-પ્રિયતા-સુધા-પરિમલ-સ્તોમોન્મદાભિઃ સદા
રાધા-માધવ-માધુરીભિર્ અભિતશ્ ચિત્તં મમાક્રામ્યતામ્ ॥
ઇતિ શ્રી-કલિ-યુગ-પાવન-સ્વ-ભજન-વિભાજન-પ્રયોજનાવતાર-શ્રી-શ્રી-
ભગવત્-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-દેવ-ચરણાનુચર-વિશ્વ-વૈષ્ણવ-રાજ-સભાજન-
ભાજન-શ્રી-રૂપ-સનાતનાનુશાસન-ભારતી-ગર્ભે શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે
શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભો નામ ચતુર્થઃ સન્દર્ભઃ ॥
શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે સર્વ-સન્દર્ભ-ગર્ભ-ગે ।
શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભ-નામા સન્દર્ભોઽભૂચ્ ચતુર્થકઃ ॥
સમાપ્તોઽયં શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #1] ... ઇતિઓન્ દોએસ્ નોત્ હવે થે સેચોન્દ્ અન્દ્ fઓઉર્થ્ લિનેસ્ ઓf થે
સેચોન્દ્ સ્તન્zઅ.
[*એન્દ્નોતે #2] ભગવાન્ વાસુદેવશ્ ચ કીર્ત્યતે ઽત્ર સનાતનઃ
સ હિ સત્યમ્ ઋતં ચૈવ પવિત્રં પુણ્યમ્ એવ ચ
શાશ્વતં બ્રહ્મ પરમં ધ્રુવં જ્યોતિઃ સનાતનમ્
[*એન્દ્નોતે #3] થિસ્ પોર્તિઓન્ ઉપ્ તો થે એન્દ્ ઓf થે પરગ્રફ્ ઇસ્ મોસ્ત્લ્ય્
ઓમિત્તેદ્ ઇન્ વૃ.
[*એન્દ્નોતે #4] થે સેચોન્દ્ લિને ઇસ્ નોત્ fઓઉન્દ્.
[*એન્દ્નોતે #5] 109.53 ઇન્ થે ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્. થે લિને રેઅદ્સ્ થેરે:
દેવતાર્થં વયં ચાપિ માનુષત્વમ્ ઉપાગતાઃ.
[*એન્દ્નોતે #6] થે વ્. એદિતિઓન્ હસ્ કૂર્મ-પુરાણે વ્યાસ-ગીતાયાં સદ્-
આચાર-પ્રસઙ્ગે પતિવ્રતા-માહાત્મ્યે. છત્તેર્જેએ qઉઓતેસ્ થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ વેર્સે
fરોમ્ અગ્નિ પુરન - સીતયા રાધિતો વહ્નિશ્ છાયા-સીતામ્ અજીજનત્ । તાં જગ્રાહ
દશ-ગ્રીવઃ સીતા વહ્નિ-પુરં ગતા ॥
શ્રી-ભક્તિ-સન્દર્ભઃ
તૌ સન્તોષયતા સન્તૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
દાક્ષિણાત્યેન ભટ્ટેન પુનર્ એતદ્ વિવિચ્યતે ॥ઓ॥
તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ ॥ઓ॥
[1]
તત્ર પૂર્વ-સન્દર્ભ-ચતુષ્ટયેન સમ્બન્ધો વ્યાખ્યાતઃ । તત્ર પૂર્ણ-
સનાતન-પરમાનન્દ-લક્ષણ-પર-તત્ત્વ-રૂપં સમ્બન્ધિ ચ બ્રહ્મ
પરમાત્મા ભગવાન્ ઇતિ ત્રિધાવિર્ભાવતયા શબ્દિતમ્ ઇતિ નિરૂપિતમ્ । તત્ર ચ
ભગવત્ત્વેનૈવાવિર્ભાવસ્ય પરમોત્કર્ષઃ પ્રતિપાદિતઃ । પ્રસઙ્ગેન વિષ્ણ્વ્-
આદ્યાશ્ ચતુઃ-સનાદ્યાશ્ ચ તદ્-અવતારા દર્શિતાઃ । સ ચ ભગવાન્ સ્વયં શ્રી-
કૃષ્ણ એવ ઇતિ નિર્ધારિતમ્ ।
પરમાત્મ-વૈભવ-ગણને ચ તટસ્થ-શક્તિ-રૂપાણાં ચિદ્-એક-રસાનામ્ અપિ
અનાદિ-પર-તત્ત્વ-જ્ઞાન-સંસર્ગાભાવમય-તદ્-વૈમુખ્ય-લબ્ધ-ચ્છિદ્રયા
તન્-માયયાવૃત-સ્વરૂપ-જ્ઞાનાનાં તયૈવ સત્ત્વ-રજસ્-તમો-મયે જડે
પ્રધાને રચિતાત્મ-ભાવાનાં જીવાનાં સંસાર-દુઃખં ચ જ્ઞાપિતમ્ । તથા
ચોક્તમ્ એકાદશે શ્રી-ભગવતા -
આત્મા પરિજ્ઞાનમયો વિવાદો
હ્ય્ અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ભિદાત્મ-નિષ્ઠઃ ।
વ્યર્થોઽપિ નૈવોપરમેત પુંસાં
મત્તઃ પરાવૃત્ત-ધિયાં સ્વલોકાત્ ॥ [ભ્પ્ 11.22.34] ઇતિ ।
અતસ્ તદ્-અર્થં પરમ-કારુણિકં શાસ્ત્રમ્ ઉપદિશતિ । તત્ર યે જીવા યે કેચિત્
જન્માન્તરાવૃત્ત-તદ્-અર્થાનુભવ-સંસ્કારવતો યે ચ તદૈવ વા લબ્ધ-
મહત્-કૃપાતિશય-દૃષ્ટિ-પ્રભૃતયસ્ તેષાં તાદૃશ-પર-તત્ત્વ-લક્ષણ-
વસ્તૂપદેશ-શ્રવણારમ્ભ-માત્રેણૈવ તત્-કાલમ્ એવ યુગપદ્ એવ તત્-
સામ્મુખ્યં તદ્-અનુભવોઽપિ જ્ઞાયતે । યથોક્તં - કિં વા પરૈર્ ઈશ્વરઃ
સદ્યો હૃદ્ય્ અવરુધ્યતેઽત્ર કૃતિભિઃ શુશ્રૂષુભિસ્ તત્-ક્ષણાત્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.1.1] ।
અતસ્ તેષાં નોપદેશાન્તરાપેક્ષા । યાદૃચ્છિકમ્ ઉપદેશાન્તર-શ્રવણં તુ તત્-

તલ્-લીલા-શ્રવણવત્ તદીય-રસસ્યૈવોદ્દીપકં, યથા શ્રી-પ્રહ્લાદાદીનામ્ ।
તથાન્યેષાં તાદૃશત્વં બીજાયમાનમ્ અપિ કામાદિ-વૈગુણ્યેન તદ્-ઇતર-
દોષેણૈવ પ્રતિહતં તિષ્ઠતિ ।
[પગે 2]
નૈતન્ મનસ્ તવ કથાસુ વિકુણ્ઠ-નાથ
સમ્પ્રીયતે દુરિત-દુષ્ટમ્ અસાધુ તીવ્રમ્ ।
કામાતુરં હર્ષ-શોક-ભયૈષણાર્તં
તસ્મિન્ કથં તવ ગતિં વિમૃશામિ દીનઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.39]
ઇતિ દીનં-મન્ય-શ્રી-પ્રહ્લાદ-વચનાનુસારેણાન્યેષામ્ એવ તત્-પ્રાપ્તેઃ ।
અતએવોક્તં બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
યાવત્ પાપૈસ્ તુ મલિનં હૃદયં તાવદ્ એવ હિ ।
ન શાસ્ત્રે સત્ય-બુદ્ધિઃ સ્યાત્ સદ્-બુદ્ધિઃ સદ્-ગુરૌ તથા ॥
અનેક-જન્મ-જનિત-પુણ્ય-રાશિ-ફલં મહત્ ।
સત્-સઙ્ગ-શાસ્ત્ર-શ્રવણાદ્ એવ પ્રેમાદિ જાયતે ॥ ઇતિ ।
તતો મુખ્યેન તાત્પર્યેણ પર-તત્ત્વે પર્યવસિતેઽપિ તેષાં પર-તત્ત્વાદ્ય્-
ઉપદેશસ્ય કિમ્ અભિધેયં પ્રયોજનં ચેત્ય્ અપેક્ષાયાં તદ્-અવાન્તર-
તાત્પર્યેણ તદ્-દ્વયમ્ ઉપદેષ્ટવ્યમ્ । તત્રાભિધેયં તદ્-વૈમુખ્ય-
વિરોધિત્વાત્ તત્-સામ્મુખ્યમ્ એવ । તચ્ ચ તદ્-ઉપાસના-લક્ષણં યત એવ તજ્-
જ્ઞાનમ્ આવિર્ભવતિ । પ્રયોજનં ચ તદ્-અનુભવઃ । સ ચાન્તર્-બહિઃ-
સાક્ષાત્કાર-લક્ષણઃ યત એવ સ્વયં કૃત્સ્ન-દુઃખ-નિવૃત્તિર્ ભવતિ ।
તદ્ એતદ્ દ્વયં યદ્યપિ પૂર્વત્ર સિદ્ધોપદેશ એવ અભિપ્રેતમ્ અસ્તિ, યથા તવ
ગૃહે નિધિર્ અસ્તિ ઇતિ શ્રુત્વા કશ્ચિદ્ દરિદ્રસ્ તદ્-અર્થં પ્રયતતે લભતે ચ તમ્
ઇતિ । તદ્વત્ તથાપિ તચ્-છૈથિલ્ય-નિરાસાય પુનસ્ તદ્-ઉપદેશઃ । તદ્ એવં તાન્
પ્રતિ અનાદિ-સિદ્ધ-તજ્-જ્ઞાન-સંસર્ગાભાવ-મય-તદ્-વૈમુખ્યાદિકં
દુઃખ-હેતું વદન્ વ્યાધિ-નિદાન-વૈપરીત્ય-મય-ચિકિત્સા-નિભં તત્-
સામ્મુખ્યાદિકમ્ ઉપદિશતિ ।
ભયં દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાદ્
ઈશાદ્ અપેતસ્ય વિપર્યયોઽસ્મ્ર્તિઃ ।
તન્-માયયાતો બુધ આભજેત્ તમ્
ભક્ત્યૈકયેશ ગુરુદેવતાત્મા ॥ [ભ્પ્ 11.2.37]
ટીકા ચ - નનુ કિમ્ એવં પરમેશ્વર-ભજનેનાજ્ઞાન-કલ્પિત-ભયસ્ય
જ્ઞાનૈક-નિવર્તકત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ ભયમ્ ઇતિ । યતો ભયં તન્-માયયા
ભવેત્ તતો બુદ્ધિમાન્ તમ્ એવ આભજેદ્ ઉપાસીત । નનુ ભયં
દ્વિતીયાભિનિવેશત`ય્ સ્યાત્ । સ ચ દેહાદ્ય્-અહઙ્કારતઃ । સ ચ
સ્વરૂપાસ્ફુરણાત્ કિમ્ અત્ર તસ્ય માયા કરોતિ । અત આહ ઈશાદ્ અપેતસ્યેતિ । ઈશ-
વિમુખસ્ય તન્-માયયા અસ્મૃતિઃ સ્વરૂપ-સ્ફૂર્તિર્ ભવતિ તતો વિપર્યયો
દેહોઽસ્મીતિ । તતો દ્વિતીયાભિનિવેશાદ્ ભયં ભવતિ । એવં હિ પ્રસિદ્ધં
લૌકિકીષ્વ્ અપિ માયાસુ । ઉક્તં ચ ભગવતા --
દૈવી હ્ય્ એષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ॥ [ગીતા 7.14] ઇતિ । [પગે 3]
એકયા અવ્યભિચારિણ્યા ભજેત્ । કિં ચ ગુરુ-દેવતાત્મા ગુરુર્ એવ દેવતા ઈશ્વર
આત્મા પ્રેષ્ઠશ્ ચ યસ્ય તથાદૃષ્ટિઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ॥
॥11.2॥ કવિર્ વિદેહમ્

[2]
કિં ચ -
એવં સ્વ-ચિત્તે સ્વત એવ સિદ્ધ
આત્મા પ્રિયોઽર્થો ભગવાન્ અનન્તઃ ।
તં નિર્વૃતો નિયતાર્થો ભજેત
સંસાર-હેતૂપરમશ્ ચ યત્ર ॥ [ભ્પ્ 2.2.6]
ટીકા ચ - તદા અનેન કિં કર્તવ્યં, હરિસ્ તુ સેવ્ય ઇત્ય્ આહ । એવં વિરક્તઃ સન્
તં ભજેત । ભજનીયત્વે હેતવઃ - સ્વચિત્તે સ્વત એવ સિદ્ધઃ । યત આત્મા
અતએવ પ્રિયઃ । પ્રિયસ્ય ચ સેવા સુખરૂપૈવ । અર્થઃ સત્યઃ । ન તુ અનાત્મવત્
મિથ્યા । ભગવાન્ ભજનીય-ગુણશ્ ચ અનન્તશ્ ચ નિત્યઃ । યત એવમ્ભૂતસ્
તં ભજેત । નિયતાર્થશ્ નિશ્ચિત-સ્વરૂપઃ । ભગવદ્-અનુભવાનન્દેન
નિર્વૃતઃ સન્, ઇતિ સ્વતઃ સુખાત્મકત્વં દર્શિતમ્ । કિં યત્ર યસ્મિન્ ભજને
સતિ સંસાર-હેતોર્ અવિદ્યાયા ઉપરમો નાશો ભવતિ ઇત્ય્ એષા । અત્ર ચ-કારાત્ તત્-
પ્રાપ્તિર્ જ્ઞેયા ॥
॥2.2॥ શ્રી-શુકઃ

[3]
તત્ર યદ્યપિ શ્રવણ-મનનાદિકં જ્ઞાન-સાધનમ્ અપિ તત્-સામ્મુખ્યમ્
એવ । બ્રહ્માકારસ્યાનુભવ-હેતુત્વાત્, અતએવ તત્-પરમ્પરોપયોગિત્વાત્
સાઙ્ખ્યાષ્ટાઙ્ગયોગ-કર્માણ્ય્ અપિ તત્-સામ્મુખ્યાન્ય્ એવ । તથા તેષાં
કથઞ્ચિદ્ ભક્તિત્વમ્ અપિ જાયતે । કર્મણસ્ તદ્-આજ્ઞા-પાલન-રૂપત્વેન તદ્-
અર્પિતત્વાદિના ચ કરણાત્ । જ્ઞાનાદીનાં ચાન્યત્રાનાસક્તિ-હેતુત્વાદિ-દ્વારા
ભક્તિ-સચિવતયા વિધાનાત્ તથાપિ પૂર્વં ભક્ત્યા ભજેતેત્ય્ અનેન કર્મ-
જ્ઞાનાદિકં નાદૃતં કિન્તુ સાક્ષાદ્-ભક્ત્યા શ્રવણ-કીર્તનાદિ-લક્ષણયૈવ
ભજેત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથૈવ સહેતુકં શ્રી-સૂતોપદેશોપક્રમત એવ દૃશ્યતે ।
યથાહ દ્વાવિંશત્યા - સ વૈ ઇત્ય્-આદિના અતો વૈ કવય ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેન -
સ વૈ પુંસાં પરો ધર્મો યતો ભક્તિર્ અધોક્ષજે ।
અહૈતુક્ય્ અપ્રતિહતા યયાત્મા સુપ્રસીદતિ

[ભ્પ્ 1.2.6]
યત્ ખલુ મહા-પુરાણારમ્ભે પૃષ્ટં સર્વ-શાસ્ત્ર-સારમ્ ઐકાન્તિકં શ્રેયો
બ્રૂહીતિ તત્રોત્તરં સ વૈ ઇત્ય્-આદિ । યતો ધર્માદ્ અધોક્ષજે ભક્તિસ્ તત્-કથા-
શ્રવણાદિષુ રુચિર્ ભવતિ । ધર્મઃ સ્વનુષ્ઠિત ઇત્ય્-આદૌ [ભ્પ્ 1.2.8]
વ્યતિરેકેણ દર્શ્યૈષ્યમાણત્વાત્ । સ વૈ સ એવ સ્વનુષ્ઠિતસ્ય ધર્મસ્ય
સંસિદ્ધિર્ હરિ-તોષણમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.2.13] વક્ષ્યમાણ-રીત્યા તત્-સન્તોષાર્થમ્
એવ કૃતો ધર્મઃ પરઃ સર્વતઃ શ્રેષ્ઠઃ ન નિવૃત્તિ-માત્ર-લક્ષણોઽપિ,
વૈમુખ્યાવિશેષાત્ । તથા ચ શ્રી-નારદ-વાક્યમ્ - નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-
ભાવ-વર્જિતમ્ ઇત્ય્-આદૌ કુતઃ પુનઃ શશ્વદ્ અભદ્રમ્ ઈશ્વરે ન ચાર્પિતં
કર્મ યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.5.12] । અતો વક્ષ્યતે અતઃ પુમ્ભિર્ ઇત્ય્ [ભ્પ્
1.2.13] આદિ । તતઃ સ એવૈકાન્તિકં શ્રેયઃ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેન ભક્તેસ્ તાદૃશ-
ધર્મતોઽપિ અતિરિક્તત્વમ્ । તસ્યાઃ ભક્તેઃ સ્વરૂપ-ગુણમ્ આહ, સ્વત એવ
સુખ-રૂપત્વાદ્ અહૈતુકી ફલાન્તરાનુસન્ધાન-રહિતા । અપ્રતિહતા તદ્-ઉપરિ-
સુખદ-પદાર્થાન્તરાભાવાત્ કેનાપિ વ્યવધાતુમ્ અશક્યા ચ । જાતાયાં ચ
તસ્યાં રુચિ-લક્ષણાયાં ભક્ત્યા તયૈવ શ્રવણાદિ-લક્ષણો ભકિ-યોગઃ
પ્રવર્તિતઃ સ્યાત્ ।
[4]
તતશ્ ચ યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે
સુરાઃ [ભ્પ્ 5.18.12] ઇત્ય્-આદ્ય્-અનુસારેણ ભગવત્-સ્વરૂપાદિ-જ્ઞાનં તતોઽન્યત્ર
વૈરાગ્યં ચ તદ્-અનુગામ્યેવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ --
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિ-યોગઃ પ્રયોજિતઃ ।
જનયત્ય્ આશુ વૈરાગ્યં જ્ઞાનં ચ યદ્ અહૈતુકમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.7]
અહૈતુકં શુષ્ક-તર્કાદ્ય્-અગોચરમ્ ઔપનિષદં જ્ઞાનમ્ આશુ ઈષત્-શ્રવણ-
માત્રેણ જનયતીત્ય્ અર્થઃ । વ્યતિરેકેણાહ -
ધર્મઃ સ્વનુષ્ઠિતઃ પુંસાં વિષ્વક્સેન-કથાસુ યઃ ।
નોત્પાદયેદ્ યદિ રતિં શ્રમ એવ હિ કેવલમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.8]
વાસુદેવાલમ્બનાભાવેન યદિ તત્-કથાસુ તલ્-લીલા-વર્ણનેષુ રતિં રુચિં
નોત્પાદયેત્ તદા શ્રમઃ સ્યાન્ ન તુ ફલમ્ । કથા-રુચેઃ સર્વત્રૈવાદ્યત્વાત્
શ્રેષ્ઠત્વાચ્ ચ સૈવોક્તા । તદ્-ઉપલક્ષણત્વેન ભજનાન્તર-રુચિર્ અપ્ય્
ઉપદિષ્ઠા । એવ-શબ્દેન પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ-કર્મ-ફલસ્ય સ્વર્ગાદેઃ
ક્ષયિષ્ણુત્વં, હિ-શબ્દેન તત્રૈવ ચ તદ્ યથેહ કર્મ-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે
[છા 8.1.6] ઇતિ સોપપત્તિક-શ્રુતિ-પ્રમાણત્વમ્ । કેવલ-શબ્દેન નિવૃત્તિ-માત્ર-
લક્ષણ-ધર્મ-ફલસ્યાસાધ્યત્વં, સિદ્ધસ્યાપિ નશ્વરત્વમ્ । તત્રાપિ
તેનૈવ હિ-શબ્દેન યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્ [શ્વેત્ 6.23] ઇત્ય્-આદિ, શ્રેયઃ-સૃતિં
ભક્તિમ્ ઉદસ્ય તે વિભો ક્લિશ્યન્તિ યે કેવલ-બોધ-લબ્ધયે ઇત્ય્-આદિ [ભ્પ્
10.14.4], આરુહ્ય કૃચ્છ્રેણ પરં પદં તતઃ પતન્ત્ય્ અધોઽનાદૃત-યુષ્મદ્-
અઙ્ઘ્રયઃ [ભ્પ્ 10.2.32] ઇત્ય્-આદિ વચન-પ્રમાણત્વં ચ સૂચિતમ્ । શ્લોક-
દ્વયેન ભકિર્ નિરપેક્ષા, જ્ઞાન-વૈરાગ્યે તુ તત્-સાપેક્ષે ઇતિ લભ્યતે । તદ્
એવં ભક્તિ-ફલત્વેનૈવ ધર્મસ્ય સાફલ્યમ્ ઉક્તમ્ ।
[5-6]
તત્ર યદ્ અન્યે મન્યન્તે ધર્મસ્યાર્થઃ ફલં, તસ્ય કામસ્ તસ્ય ચેન્દ્રિય-
પ્રીત્સ્ તત્-પ્રીતેશ્ ચ પુનર્ અપિ ધર્માદિ-પરમ્પરેતિ તચ્ ચાન્યથૈવેત્ય્ આહ
દ્વાભ્યાં --
ધર્મસ્ય હ્ય્ આપવર્ગ્યસ્ય નાર્થોઽર્થાયોપકલ્પતે ।
નાર્થસ્ય ધર્મૈકાન્તસ્ય કામો લાભાય હિ સ્મૃતઃ ॥
કામસ્ય નેન્દ્રિય-પ્રીતિર્ લાભો જીવેત યાવતા ।
જીવસ્ય તત્ત્વ-જિજ્ઞાસા નાર્થો યશ્ ચેહ કર્મભિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.9-10]
આપવર્ગસ્ય -- યથા-વર્ણ-વિધાન અપવર્ગશ્ ચ ભવતિ । યોઽસૌ ભગવતિ
સર્વાત્મન્ય્ અનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયને પરમાત્મનિ વાસુદેવેઽનન્ય-નિમિત્ત-
ભક્તિ-યોગ-લક્ષણો નાના-ગતિ-નિમિત્તાવિદ્યા-ગ્રન્થિ-બન્ધન-દ્વારેણ યદા
હિ મહા-પુરુષ-પુરુષ-પ્રસઙ્ગ ઇતિ [ભ્પ્ 5.19.19-20] પઞ્ચમ-સ્કન્ધ-
ગદ્યાનુસારેણ અપવર્ગો ભક્તિ-યોગઃ । તથા ચ સ્કાન્દે રેવા-ખણ્ડે -
નિશ્ચલા ત્વયિ ભક્તિર્ યા સૈવ મુક્તિર્ જનાર્દન ।
મુક્તા એવ હિ ભક્તાસ્ તે તવ વિષ્ણો યતો હરે ॥ ઇતિ ।
અત ઉક્ત-રીત્યા ભક્તિ-સમ્પાદકસ્યેત્ય્ અર્થઃ । અર્થાય ફલત્વાય ।
તથાર્થસ્યાપ્ય્ એવમ્ભૂત-ધર્માવ્યભિચારિણઃ કામો લાભાય ફલત્વાય
ન હિ સ્મૃતસ્ તત્ત્વ-વિદ્ભિઃ । કામસ્ય વિષય-ભોગસ્યેન્દ્રિય-પ્રીતિ-લાભઃ
ફલં ન ભવતિ કિન્તુ યાવતા જીવેત તાવાન્ એવ કામસ્ય લાભઃ । તાદૃશ-
જીવન-પર્યન્ત એવ કામઃ સેવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । જીવસ્ય જીવનસ્ય ચ પુનર્
ધર્માનુષ્ઠાન-દ્વારા કર્મભિર્ ય ઇહ પ્રસિદ્ધઃ સ્વર્ગાદિઃ સોઽર્થો ન
ભવતિ, કિન્તુ તત્ત્વ-જિજ્ઞાસૈવેતિ । તદ્ એવં તત્ત્વ-જ્ઞાનં યસ્યા ભક્તેર્
અવાન્તર-ફલમ્ ઉક્તં સૈવ પરમં ફલમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[7]
કિં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં પદ્યમ્ એકં તૂદાહૃતમ્ --
વદન્તિ તત્ તત્ત્વ-વિદસ્ તત્ત્વં યજ્ જ્ઞાનમ્ અદ્વયમ્ ।
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે ॥ [ભ્પ્ 1.2.11] ઇતિ ।
અદ્વયમ્ ઇતિ તસ્યાખણ્ડત્વં નિર્દિશ્યાન્યસ્ય તદ્-અનન્યત્વ-વિવક્ષયા તચ્-
છક્તિત્વમ્ એવાઙ્ગીકરોતિ । તત્ર શક્તિ-વર્ગ-લક્ષણ-તદ્-ધર્માતિરિક્તં
કેવલં જ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ શબ્દ્યતે । અન્તર્યામિત્વમય-માયા-શક્તિ-પ્રચુર-
ચિચ્-છક્ત્ય્-અંશ-વિશિષ્ટં પરમાત્મેતિ । પરિપૂર્ણ-સર્વ-શક્તિ-વિશિષ્ટં
ભગવાન્ ઇતિ । વિવૃતં ચૈતત્ પ્રાક્તન-સન્દર્ભ-ત્રયેણ । તચ્ ચ
ત્રિધાવિર્ભાવ-યુક્તમ્ એવ તત્ત્વં ભક્ત્યૈવ સાક્ષાત્ ક્રિયત ઇત્ય્ આહ --
તચ્ છ્રદ્દધાના મુનયો જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તયા ।
પશ્યન્ત્ય્ આત્મનિ ચાત્માનં ભક્ત્યા શ્રુત-ગૃહીતયા ॥ [ભ્પ્ 1.2.12]
ભક્ત્યા તત્-કથા-રુચેર્ એવ પરાવસ્થા-રૂપયા પ્રેમ-લક્ષણયા તત્
પૂર્વોક્ત-તત્ત્વમ્ આત્મનિ શુદ્ધે ચેતસિ પશ્યન્તિ ચ । જ્ઞાન-માત્રસ્ય કા
વાર્તા । સાક્ષાદ્ અપિ કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશં તદ્-આત્માનમ્ । સ્વરૂપાખ્ય-
જીવાખ્ય-માયા-શક્તીનામ્ આશ્રયમ્ । જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તયા જ્ઞાનં ચ
વૈરાગ્યં ચ, તાભ્યાં યુક્તયા સ્વાત્મજાભ્યાં તાભ્યાં સેવિતયા । અતએવ તે
મુનયઃ પૃથક્ ચ વિશિષ્ટં ચ સ્વેચ્છયા પશ્યન્તીત્ય્ આયાતિ । તદ્ એવં શ્રુત-
ગૃહીતયા મુનયઃ શ્રદ્દધાના ઇતિ પદ-ત્રયેણ તસ્યા એવ ભક્તેર્
દૌર્લભ્યં દર્શિતમ્ । સદ્-ગુરોઃ સકાશાદ્ વેદાન્તાદ્ય્-અખિલ-શાસ્ત્રાર્થ-
વિચાર-શ્રવણ-દ્વારા યદિ સ્વાવશ્યક-પરમ-કર્તવ્યત્વેન જ્ઞાયતે । પુનશ્
ચ --
ભગવાન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિર્ અન્વીક્ષ્ય મનીષયા
તદ્ અધ્યવસ્યત્ કૂટ-સ્થો રતિર્ આત્મન્ યતો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.34]
ઇતિવદ્ યદિ વિપરીત-ભાવનાત્યાજકૌ મનન-યોગ્યતા-મનનાભિનિવેશૌ
સ્યાતાં, તતઃ ^ચ્રદ્દધાનૈશ્ ચ સા ભક્તિર્ ઉપાસના-દ્વારા લભ્યતે ઇતિ ।
[8]
અતઃ શ્રુતિર્ અપિ તદ્-અર્થમ્ આગૃહ્ણાતિ । આત્મા વારે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો
મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ [બૃહદુ 2.4.4.6] ઇતિ । અત્ર નિદિધ્યાસનમ્
ઉપાસનમ્ । દર્શનં સાક્ષાત્કાર ઉચ્યતે । સા ચૈવં દુર્લભા ભક્તિઃ હરિ-
તોષણે પ્રયુક્તાત્ સ્વાભાવિક-ધર્માદ્ અપિ લભ્યતે ઇતિ । તસ્માદ્ ધરિ-
તોષણમ્ એવ તસ્ય પરમ-ફલમ્ ઇત્ય્ આહ -
[પગે 6]
અતઃ પુમ્ભિર્ દ્વિજ-શ્રેષ્ઠા વર્ણાશ્રમ-વિભાગશઃ ।
સ્વનુષ્ઠિતસ્ય ધર્મસ્ય સંસિદ્ધિર્ હરિ-તોષણમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.13]

સ્વનુષ્ઠિતસ્ય બહુ-પ્રયત્નેનાચ્છિદ્રમ્ ઉપાર્જિતસ્ય ઇતિ તુચ્છે સ્વર્ગાદિ-ફલે
તત્-પ્રયોગોઽતીવાયુક્ત ઇતિ ભાવઃ । યદ્ય્ એવં શ્રી-હરિ-સન્તોષકસ્યાપિ
ધર્મસ્ય ફલં શ્રવણાદિરુચિ-લક્ષણા ભક્તિર્ એવ તત્-પ્રવર્તિતાયા ભક્તેશ્
ચાનુગતા જ્ઞાન-વૈરાગ્યાદિ-ગુણા ઇત્ય્ આયાતં તદા સાક્ષાચ્-છ્રવણાદિ-રૂપા
ભક્તિર્ એવ કર્તવ્યા ।
[9]
કિં તત્ તદ્-આગ્રહેણેત્ય્ આહ --
તસ્માદ્ એકેન મનસા ભગવાન્ સાત્વતાં પતિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ ધ્યેયઃ પૂજ્યશ્ ચ નિત્યદા ॥ [ભ્પ્ 1.2.14]
એકેન કર્માદ્યાગ્રહ-શૂન્યેન । શ્રવણમ્ અત્ર નામ-ગુણાદીનાં તથા
કીર્તનં ચ ।
[10]
તત્રૈવાન્તિમ-ભૂમિકા-પર્યન્તાં સુગમાં શૈલીં વક્તું ધર્માદિ-કષ્ટ-
નિરપેક્ષેણ યુક્તિ-માત્રેણ તત્-પ્રથમ-ભૂમિકાં શ્રી-હરિ-કથા-રુચિમ્
ઉત્પાદયન્ તસ્ય ગુણં સ્મારયતિ -
યદ્-અનુધ્યાસિના યુક્તાઃ કર્મ-ગ્રન્થિ-નિબન્ધનમ્ ।
છિન્દન્તિ કોવિદાસ્ તસ્ય કો ન કુર્યાત્ કથા-રતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.15]
કોવિદા વિવેકિનો યુવતાઃ સંયત-ચિત્તા યસ્ય હરેર્ અનુધ્યા અનુધ્યાનં
ચિન્તન-માત્રમ્ એવાસિઃ ખડ્ગસ્ તેન ગ્રન્થિં નાના-દેહેષ્વ્ અહઙ્કારં
નિબધ્નાતિ યત્-તત્-કર્મ છિન્દન્તિ । તસ્યૈવમ્ભૂતસ્ય પરમ-દુઃખાદ્
ઉદ્વર્તુઃ કથાયાં રતિં કો નુ કુર્યાત્ ।
[11]
નન્વ્ એવમ્ અપિ તસ્ય કથા-રુચિર્ મન્દ-ભાગ્યાનાં ન જાયત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય
તત્રોપાયાન્ વદન્ તામ્ આરભ્ય નૈષ્ઠિક-ભક્તિ-પર્યન્તાં ભક્તિમ્ ઉપદિશતિ
પઞ્ચભિઃ ।
શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય વાસુદેવ-કથા-રુચિઃ ।
સ્યાન્ મહત્-સેવયા વિપ્રાઃ પુણ્ય-તીર્થ-નિષેવણાત્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.16]
ભુવિ પુરુ-પુણ્ય-તીર્થ-સદનાન્ય્ ઋષયો વિમદાઃ ઇત્ય્-આદ્ય્-અનુસારેણ [ભ્પ્
10.87.35] પ્રાયસ્ તત્ર મહત્-સઙ્ગો ભવતીતિ તદીય-ટીકાનુમત્યા ચ પુણ્ય-
તીર્થ-નિષેવણાદ્ ધેતોર્ લબ્ધા યદૃચ્છયા યા મહત્-સેવા તયા વાસુદેવ-
કથા-રુચિઃ સ્યાત્ । કાર્યાન્તરેણાપિ તીર્થે ભ્રમતો મહતાં પ્રાયસ્ તત્ર
ભ્રમતાં તિષ્ઠતાં વા દર્શન-સ્પર્શન-સમ્ભાષણાદિ-લક્ષણા સેવા સ્વત
એવ સમ્પદ્યતે । તત્-પ્રભાવેણ ચ તદીયાચરણે શ્રદ્ધા ભવતિ । તદીય-
સ્વાભાવિક-પરસ્પર-ભગવત્-કથાયાં કિમ્ એતે સઙ્કથયન્તિ તત્ શૃણોમીતિ
તચ્-ઇચ્છા જાયતે । તચ્-છ્રવણેન ચ તસ્યાં રુચિર્ જાયતે ઇતિ । તથા ચ
મહદ્ભ્ય એવ શ્રુતા ઝટિતિ કાર્ય-કરીતિ ભાવઃ । તથા ચ કપિલ-દેવ-
વાક્યમ્ -- સતાં પ્રસઙ્ગાન્ મમ વીર્ય-સંવિદો ભવન્તિ હૃત્-કર્ણ-
રસાયનાઃ કથાઃ [ભ્પ્ 3.25.22] ઇત્ય્-આદિ ।
[12]
તતશ્ ચ,
શૃણ્વતાં સ્વ-કથાઃ કૃષ્ણઃ પુણ્ય-શ્રવણ-કીર્તનઃ ।
હૃદ્ય્ અન્તઃસ્થો હ્ય્ અભદ્રાણિ વિધુનોતિ સુહૃત્-સતામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.17]
કથા-દ્વારા અન્તઃસ્થો ભાવના-પદવીં ગતઃ સન્ હરિર્ અભદ્રાણિ વાસનાઃ ।
[પગે 7]
[13]
તતશ્ ચ,
નષ્ટ-પ્રાયેષ્વ્ અભદ્રેષુ નિત્યં ભાગવત-સેવયા ।
ભગવત્ય્ ઉત્તમ-શ્લોકે ભક્તિર્ ભવતિ નૈષ્ઠિકી ॥ [ભ્પ્ 1.2.18]
નષ્ટ-પ્રાયેષુ ન તજ્-જ્ઞાનમ્ ઇવ સમ્યઙ્-નષ્ટેષ્વ્ એવેતિ ભક્તેર્ નિરર્ગલ-
સ્વભાવત્વમ્ ઉક્તમ્ । ભાગવતાનાં ભાગવત-શાસ્ત્રસ્ય વા સેવયા ભક્તિર્
અનુધ્યાન-રૂપા નૈષ્ઠિકી સન્તતા એવ ભવતિ ।
[14]
તદૈવ ત્રિ-ભુવન-વિભવ-હેતવેઽપ્ય્ અકુણ્ઠ-સ્મૃતિર્ [ભ્પ્ 11.2.53] ઇત્ય્-આદ્ય્-
ઉક્ત-રીત્યા સર્વ-વાસના-નાશાત્ ચિત્તં શુદ્ધ-સત્ત્વમ્ અગ્રં સત્ ભગવત્-
તત્ત્વ-સાક્ષાત્કાર-યોગ્યં ભવતીત્ય્ આહ --
તદા રજસ્-તમો-ભાવાઃ કામ-લોભાદયશ્ ચ યે ।
ચેત એતૈર્ અનાવિદ્ધં સ્થિતં સત્ત્વે પ્રસીદતિ ॥ [ભ્પ્ 1.2.19]
રજસ્ તમશ્ ચ યે ચ તત્-પ્રભાવા ભાવાઃ કામાદય એતૈર્ ઇત્ય્ અન્વયઃ ।
[15]
એવં પ્રસન્ન-મનસો ભગવદ્-ભક્તિ-યોગતઃ ।
ભગવત્-તત્ત્વ-વિજ્ઞાનં મુક્ત-સઙ્ગસ્ય જાયતે ॥ [ભ્પ્ 1.2.20]
એવં પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ પ્રસન્ન-મનસસ્ તતો મુક્ત-સઙ્ગસ્ય ત્યક્ત-
કામાદિ-વાસનસ્ય ભક્તિ-યોગતઃ પુનર્ અપિ ક્રિયમાણાત્ તસ્માદ્ વિજ્ઞાનં
સાક્ષાત્કારો મનસિ બહિર્ વા ભાવનાં વિનૈવાનુભવો યઃ સ જાયતે ।
[16]
તસ્ય ચ પરમાનન્દૈક-રૂપત્વેન સ્વતઃ-ફલ-રૂપસ્ય સાક્ષાત્-
કારસ્યાનુષઙ્ગિકં ફલમ્ આહ --
ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વ-સંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દૃષ્ટ એવાત્મનીશ્વરે ॥ [ભ્પ્ 1.2.21]
હૃદય-ગ્રન્થિ-રૂપોઽહઙ્કારઃ । સર્વ-સંશયાશ્ છિદ્ય્નતે ઇતિ શ્રવણ-
મનનાદિ-પ્રધાનાનામ્ અપિ તસ્મિન્ દૃષ્ટ એવ સર્વે સંશયાઃ સમાપ્યન્તે ઇત્ય્
અર્થઃ । તત્ર શ્રવણેન તાવજ્-જ્ઞેય-ગતાસમ્ભાવનાશ્ છિદ્યન્તે ઇતિ ।
મનનેન તદ્-ગત-વિપરીત-ભાવનાઃ । સાક્ષાત્કારેણ
ત્વાત્મયોગ્યતાગતાસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવને ઇતિ જ્ઞેયમ્ । ક્ષીયન્તે તદ્-
ઇચ્છા-માત્રેણ તદ્-આભાસઃ કિઞ્ચિદ્ એવ તેષ્વ્ અવશિષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[17]
અત્ર પ્રકરણાર્થે સદ્-આચારં દર્શયન્ન્ ઉપસંહરતિ ।
અતો વૈ કવયો નિત્યં ભક્તિં પરમયા મુદા ।
વાસુદેવે ભગવતિ કુર્વન્ત્ય્ આત્મ-પ્રસાદનીમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.22]
આત્મ-પ્રસાદનીં મનસઃ શોધનીમ્ । ન કેવલમ્ એતાવદ્-ગુણત્વં તસ્યાઃ ।
કિં ચ પરમયા મુદેતિ કર્માનુષ્ઠાનવન્ ન સાધન-કાલે સાધ્ય-કાલે
વા ભક્ત્ય્-અનુષ્ઠાનં દુઃખ-રૂપં પ્રત્યુત સુખ-રૂપમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
અતએવ નિત્યં સાધક-દશાયાં સિદ્ધ-દશાયાં ચ તાવત્ કુર્વન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
॥1.2॥ શ્રી-સૂતઃ ॥ 3-17 ॥
[18]
તદ્ એવં કર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યત્ન-પરિત્યાગેન ભગવદ્-ભક્તિર્ એવ
કર્તવ્યેતિ મતમ્ । કર્મ-વિશેષ-રૂપં દેવતાન્તર-ભજનમ્ અપિ ન
કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ સપ્તભિઃ । તત્રાન્યેષાં કા વાર્તા । સત્ય્ અપિ શ્રી-ભગવત
(પગે 8) એવ ગુણાવતારત્વે શ્રી-વિષ્ણુવત્ સાક્ષાત્-પર-બ્રહ્મત્વાભાવાત્
સત્ત્વ-માત્રોપકારકત્વાભાવાચ્ ચ પ્રત્યુત રજસ્-તમો-બૃંહણત્વાચ્ ચ
બ્રહ્મ-શિવાવ્ અપિ શ્રેયોઽર્થિભિર્ નોપાસ્યાવ્ ઇત્ય્ અત્ર દ્વૌ શ્લોકૌ પરમાત્મ-
સન્દર્ભે એવોદાહૃતૌ --
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ પ્રકૃતેર્ ગુણાસ્ તૈર્
યુક્તઃ પરમ-પુરુષ એક ઇહાસ્ય ધત્તે ।
સ્થિત્ય્-આદયે હરિ-વિરિઞ્ચિ-હરેતિ સંજ્ઞાઃ
શ્રેયાંસિ તત્ર ખલુ સત્ત્વ-તનોર્ નૄણાં સ્યુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.23]
પાર્થિવાદ્ દારુણો ધૂમસ્ તસ્માદ્ અગ્નિસ્ ત્રયીમયઃ ।
તમસસ્ તુ રજસ્ તસ્માત્ સત્ત્વં યદ્ બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.24] ઇતિ ।
સત્ત્વ-તનોઃ સત્ત્વ-શક્તેઃ । ત્રયીમયસ્ ત્રય્ય્ ઉક્ત-કર્મ-પ્રચુરઃ ।
દારુસ્થાનીયં તમઃ । ધૂમ-સ્થાનીયં રજઃ । અગ્નિ-સ્થાનીયં સત્ત્વં ।
ત્રય્ય્ ઉક્ત-કર્મ-સ્થાનીયં બ્રહ્મ । તતશ્ ચ ત્રય્ય્-ઉક્ત-કર્મ યથાગ્નાવ્
એવ સાક્ષાત્ પ્રવર્તતે નાન્યયોસ્ તદ્વત્ પર-બ્રહ્મ-ભૂતો ભગવાન્ અપિ સત્ત્વ
એવેત્ય્ અર્થઃ ।
દેવતાન્તર-પરિત્યાગેનાપિ ભગવદ્-ભક્તૌ સદ્-આચારં પ્રમાણયતિ --
ભેજિરે મુનયોઽથાગ્રે ભગવન્તમ્ અધોક્ષજમ્ ।
સત્ત્વં વિશુદ્ધં ક્ષેમાય કલ્પન્તે યેઽનુ તાન્ ઇહ ॥ [ભ્પ્ 1.2.25]
અથ અતો હેતોઃ । અગ્રે પુરા । સત્ત્વં વિશુદ્ધં વિશુદ્ધ-સત્ત્વાત્મક-મૂર્તિં
ભગવન્તમ્ । પ્રકૃત-સત્ત્વાતીતત્વં ચ તસ્ય વિવૃતં ભગવત્-સન્દર્ભે । અતો
યે તામ્ અનુવર્તન્તે ત ઇહ સંસારે ક્ષેમાય કલ્પન્તે ।
[19]
નન્વ્ અન્યાન્ ભૈરવાદીન્ દેવાન્ અપિ કેચિદ્ ભજન્તો દૃશ્યન્તે । સત્યં યતસ્ તે

સકામાઃ । કિન્તુ મુમુક્ષવોઽપ્ય્ અન્યાન્ ન ભજન્તે । કિમ્ ઉત તદ્-ભક્તિયિક-
પુરુષાર્થા ઇત્ય્ આહ -
મુમુક્ષવો ઘોર-રૂપાન્ હિત્વા ભૂત-પતીન્ અથ ।
નારાયણ-કલાઃ શાન્તા ભજન્તિ હ્ય્ અનસૂયવઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.26]
ભૂત-પતીન્ ઇતિ પિતૃ-પ્રજેશાદીનામ્ ઉપલક્ષણમ્ । અનસૂયવો દેવતાન્તર-
નિન્દકાઃ સન્તઃ ।
[20]
નનુ કામ-લોભોઽપિ લક્ષ્મી-પતિ-ભજને ભવત્ય્ એવ તર્હિ કથમ્ અન્યાંસ્ તે
ભજન્તે ?
રજસ્-તમઃ-પ્રકૃતયઃ સમ-શીલા ભજન્તિ વૈ ।
પિતૃ-ભૂત-પ્રજેશાદીન્ શ્રિયૈશ્વર્ય-પ્રજેપ્સવઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.27]
તત્રાહ, રજસ્-તમઃ-પ્રકૃતિત્વેનૈવ પિત્રાદિભિઃ સમં શીલં યેષાં, સમ-
શીલત્વાદ્ એવં તદ્-ભજને પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[21]
તતો વાસુદેવ એવ ભજનીય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સર્વ-શાસ્ત્ર-તાત્પર્યં ચ તત્રૈવેત્ય્
આહ દ્વાભ્યામ્ ।
વાસુદેવ-પરા વેદા વાસુદેવ-પરા મખાઃ ।
વાસુદેવ-પરા યોગ વાસુદેવ-પરાઃ ક્રિયાઃ ॥
વાસુદેવ-પરં જ્ઞાનં વાસુદેવ-પરં તપઃ ।
વાસુદેવ-પરો ધર્મો વાસુદેવ-પરા ગતિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.28-9]
(પગે 9)
ટીકા ચ - વાસુદેવ-પરસ્ તાત્પર્ય-ગોચરો યેષાં તે । નનુ વેદા મખ-પરા
દૃશ્યન્તે ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તેઽપિ તદ્-આરાધનાર્થત્વાત્ તત્-પરા એવેત્ય્ ઉક્તમ્ । યોગા
યોગ-શાસ્ત્રાણિ । તેષામ્ અપ્ય્ આસન-પ્રાણાયામાદિ-ક્રિયા-પરત્વમ્ આશઙ્ક્ય
તાસામ્ અપિ તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયત્વાત્ તત્-પરત્વમ્ ઉક્તમ્ । જ્ઞાનં જ્ઞાન-શાસ્ત્રમ્ ।
નનુ તજ્-જ્ઞાન-પરમ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્ય જ્ઞાનસ્યાપિ તત્-પરત્વમ્ ઉક્તમ્ । તપોઽત્ર
જ્ઞાનમ્ । ધર્મો ધર્મ-શાસ્ત્રં દાન-વ્રતાદિ-વિષયમ્ ।
નનુ તત્-સ્વર્ગાદિ-પરમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય ગમ્યતે ઇતિ ગતિઃ સ્વર્ગાદિ-ફલમ્ । સાપિ
તદાનન્દાંશ-રૂપત્વાત્ તત્-પરૈવેત્ય્ ઉક્તમ્ । યદ્ વા વેદા ઇત્ય્ અનેનૈવ તન્-
મૂલત્વાત્ સર્વ-શાસ્ત્રાણિ વાસુદેવ-પરાણીત્ય્ ઉક્તમ્ ।
નનુ તેષાં મખ-યોગ-ક્રિયાદિ-નાનાર્થ-પરત્વાન્ ન તદ્-એક-પરત્વમ્ ઇત્ય્
આશઙ્ક્ય મખાદીનામ્ અપિ તત્-પરત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર યોગાદીનાં કથઞ્ચિદ્ ભક્તિ-સચિવત્વેનૈવ તત્-પરત્વં મુખ્યં
દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[22]
વેદાશ્ ચ કર્મ-કાણ્ડ-પરા એવ જ્ઞેયાઃ કેષાઞ્ચિત્ સાક્ષાદ્-ભક્તિ-પરત્વમ્ અપિ
દૃશ્યત ઇતિ -
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિઃ યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ॥ [શ્વેતુ 6.23] ઇત્ય્-આદેઃ ।
તદ્ એવં દ્વાત્રિંશ્યા તદ્-ભજનસ્યૈવાભિધેયત્વં દર્શયિત્વા પૂર્વોક્તં
સર્વ-શાસ્ત્ર-સમન્વયમ્ એવ સ્થાપયતિ -
સ એવેદં સસર્જાગ્રે ભગવાન્ આત્મ-માયયા ।
સદ્-અસદ્-રૂપયા ચાસૌ ગુણ-મય્ય્ અગુણો વિભુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.30]
ટીકા ચ - નનુ જગત્-સર્ગ-પ્રવેશ-નિયમનાદિ-લીલા-યુક્તે વસ્તુનિ સર્વ-
શાસ્ત્ર-સમન્વયો દૃશ્યતે, કથં વાસુદેવ-પરત્વં સર્વસ્ય । તત્રાહ સ એવેતિ
ચતુર્ભિર્ ઇત્ય્ એષા । ઇદં મહદ્-આદિ-વિરિઞ્ચિ-પર્યન્તમ્ । એવં પ્રવેશાદિકાપ્ય્
ઉત્તર-શ્લોકેષુ દ્રષ્ટવ્યા ॥
॥1.2॥ શ્રી-સુતઃ શ્રી-શૌનકમ્ ॥19-22॥
[23]
શ્રી-ભાગવતાદિર્ ભાવ-કારણે શ્રી-નારદ-વ્યાસ-સંવાદેઽપિ --
નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતં
ન શોભતે જ્ઞાનમ્ અલં નિરઞ્જનમ્
કુતઃ પુનઃ શશ્વદ્ અભદ્રમ્ ઈશ્વરે
ન ચાર્પિતં કર્મ યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.12]
ઇત્ય્-આદ્ય્ ઉદાહૃતમ્ । ટીકા ચ - નિષ્કર્મ બ્રહ્મ તદ્-એકાકારત્વાન્ નિષ્કર્મતા-
રૂપં નૈષ્કર્મ્યમ્ । અજ્યતે અનેનેત્ય્ અઞ્જનમ્ ઉપાધિસ્ તન્ નિવર્તકં
નિરઞ્જનમ્ એવમ્ભૂતમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ભાવો ભક્તિસ્ તદ્-વર્જિતં ચેદ્
અલમ્ અત્યર્થં ન શોભતે સમ્યગ્ અપરોક્ષાય ન કલ્પતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તદા
શશ્વત્ સાધન-કાલે ફલ-કાલે ચ અભદ્રં દુઃખ-રૂપં યત્ કામ્યં કર્મ
યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્ અકામ્યં તચ્ ચેતિ ચકારસ્યાન્વયઃ । તદ્ અપિ કર્મ ઈશ્વરે
નાર્પિતં ચેત્ કુતઃ પુનઃ શોભતે, બહિર્-મુખત્વેન સત્ત્વ-
શોધકત્વાભાવાદ્ ઇત્ય્ એષા ।
તદ્ એવં જ્ઞાનસ્ય ભક્તિ-સંસર્ગં વિના કર્મણશ્ તદ્-ઉપપાદકત્વં વિના
વ્યર્થત્વં વ્યક્તમ્ । (પગે 10) કિં ચ -
જુગુપ્સિતં ધર્મ-કૃતેઽનુશાસતઃ
સ્વભાવ-રક્તસ્ય મહાન્ વ્યતિક્રમઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.15]
ઇત્ય્-આદિકમ્ ઉક્ત્વાહ -
ત્યક્ત્વા સ્વ-ધર્મં ચરણામ્બુજં હરેર્
ભજન્ન્ અપક્વોઽથ પતેત્ તતો યદિ ।
યત્ર ક્વ વાભદ્રમ્ અભૂદ્ અમુષ્ય કિં
કો વાર્થ આપ્તોઽભજતાં સ્વ-ધર્મતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.17]
ટીકા ચ - ઇદાનીં તુ નિત્ય-નૈમિત્તિક-સ્વધર્મ-નિષ્ઠામ્ અપ્ય્ અનાદૃત્ય
કેવલં હરિ-ભક્તિર્ એવોપદેષ્ટવ્યા ઇત્ય્ આશયેનાહ ત્યક્ત્વેતિ । નનુ
સ્વધર્મ-ત્યાગેન ભજન્ ભક્તિ-પરિપાકેન યદિ કૃતાર્થો ભવેત્ તદા ન
કાચિચ્ ચિન્તા । યદિ પુનર્ અપક્વ એવ મ્રિયેત ભ્રશ્યેદ્ વા તદા તુ સ્વધર્મ-
ત્યાગ-નિમિત્તોઽનર્થઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ, તતો ભજનાત્ પતેત્ કથઞ્ચિદ્
ભ્રશ્યેન્ મ્રિયેત વા યદિ તદાપિ ભક્તિ-રસિકસ્ય કર્માનધિકારાન્
નાનર્થ-શઙ્કા । અઙ્ગીકૃત્યાપ્ય્ આહ, વા-શબ્દઃ કટાક્ષે, યત્ર ક્વ વા
નીચયોનાવ્ અપિ અમુષ્ય ભક્તિ-રસિકસ્ય અભદ્રમ્ અભૂત્ કિમ્? નાભૂદ્ એવેત્ય્
અર્થઃ । ભક્તિ-વાસના-સદ્-ભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અભજતામ્ અભજદ્ભિસ્ તુ
કેવલં સ્વધર્મતઃ કો વાર્થ આપ્તઃ । અભજતામ્ ઇતિ ષષ્ઠી સમ્બદ્ન-
માત્ર-વિવક્ષયેત્ય્ એષા ।
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વ્યાસમ્

[24]
તદ્ એવં ભક્તિર્ એવાભિધેયં વસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથૈવ શ્રી-શુક-પરીક્ષિત્-
સંવાદોપક્રમેઽપિ -
શ્રોતવ્યાદીનિ રાજેન્દ્ર નૃણાં સન્તિ સહસ્રશઃ ।
અપશ્યતામ્ આત્મ-તત્ત્વં ગૃહેષુ ગૃહ-મેધિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 2.1.2] ઇત્ય્-આદિ ।
ગૃહેષ્વ્ ઇત્ય્-આદિકમ્ ઉપલક્ષણં બહિર્મુખાનામ્ । આત્મ-તત્ત્વં ભગવત્-
તત્ત્વં, તથા નિગમયિષ્યમાનત્વાત્ ।
[25]
નિગમયતિ -
તસ્માદ્ ભારત સર્વાત્મા ભગવાન્ ઈશ્વરો હરિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ સ્મર્તવ્યશ્ ચેચ્છતાભયમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.1.5]
ટીકા ચ - સર્વાત્મેતિ પ્રેષ્ઠત્વમ્ આહ, ભગવાન્ ઇતિ સૌન્દર્યમ્ । ઈશ્વર ઇત્ય્
આવશ્યકત્વં હરિર્ ઇતિ બન્ધ-હારિત્વમ્ અભયં મોક્ષમ્ ઇચ્છતેત્ય્ એષા ।
મોક્ષસ્ તુ સર્વ-ક્લેશ-શાન્તિ-પૂર્વક-ભગવત્-પ્રાપ્તિર્ એવેતિ જ્ઞેયમ્ ।
[26]
એતદ્-અનન્તરં વિરાડ્-ધારણામ્ ઉક્ત્વા તદ્-અપવાદેનાપિ ભક્તિં તામ્ આહ -
સ સર્વ-ધી-વૃત્ત્ય્-અનુભૂત-સર્વ
આત્મા યથા સ્વપ્ન-જનેક્ષિતૈકઃ ।
તં સત્યમ્ આનન્દ-નિધિં ભજેત
નાન્યત્ર સજ્જેદ્ યત આત્મ-પાતઃ ॥ [ભ્પ્ 2.1.39]
ટીકા ચ -સર્વેષાં શ્રી-વૃત્તિભિર્ અનુભૂતં સર્વં યેન સ એક એવ
સર્વાન્તરાત્મા । તમ્ એવ સત્યં ભજેત । અન્યત્રોપલક્ષણે ન સજ્જેત । યત
આસઙ્ગાદ્ આત્મનઃ પાતઃ સંસારો ભવતિ । એકસ્ય તત્-તદ્-ઇન્દ્રિયૈઃ
સર્વાનુભૂતૌ દૃષ્ટાન્તઃ સ્વપ્ન-જનાનામ્ ઈક્ષિતા યથેતિ । સ્વપ્નેઽપિ કદાચિદ્
બહૂન્ દેહાન્ પ્રકલ્પ્ય જીવસ્ તત્-તદ્-ઇન્દ્રિયૈઃ સર્વં પશ્યતિ તદ્વદ્ ઈશ્વરસ્ય
તુ વિદ્યા-શક્તિત્વાન્ ન બન્ધ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર સ્વધી-વૃત્તિભિઃ પશ્યન્ન્ એવ સર્વેષાં ધી-વૃત્તિભિર્ અપિ સર્વં પશ્યતીત્ય્
એવં તથોક્તમ્ । સ ઐક્ષત ઇત્ય્ અત્ર સર્વ-ધી-વૃત્તિ-સૃષ્ટેઃ પૂર્વમ્ અપિ તચ્-
છ્રવણાત્ । તથા સ્વપ્ન-દેહાનામ્ ઈશ્વર-કર્તૃકત્વેઽપિ જીવ-કર્તૃક-
પ્રકલ્પન-કથનં તત્-સઙ્કલ્પ-દ્વારૈવેશ્વરઃ કરોતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્
ઉક્તમ્ । યઃ સર્વ-ધીત્ય્ અનુક્તત્વાત્ સત્યં ભજેતેતિ યોજયિતવ્યસ્ય કર્તુર્
વિદ્યમાનત્વાદ્ અયમ્ એવાર્થઃ । સ તથાભૂતો દૃષ્ટાન્તઃ આત્મા સ્વપ્ન-
દ્રષ્ટા જીવો યથા સ્વપ્ન-ગતાનાં સર્વેષાં જનાનાં તદ્-ઉપલક્ષિતાનાં
વસ્તૂનાં ચ એક એવ ઈક્ષિતા ભવતીતિ તદ્વત્ । અત્ર તમ્ ઇત્ય્ અનેન સ ઐક્ષતેતિ
[ઐતુ 1.1.2] સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ઇતિ [શ્વેતુ 6.8], શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધ-
પરાનપેક્ષ-જ્ઞાનાદિ-સિદ્ધેસ્ તથા સન્ધ્યે સૃષ્ટિર્ આહ હિ [વ્સ્ 3.2.1],
માયામાત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્ત-સ્વરૂપત્વાદ્ [વ્સ્ 3.2.3] ઇતિ ન્યાય-
પ્રાપ્તેન સ્વપ્નસ્યાપિ કર્તૃત્વેન જાગ્રદ્-આદિમય-જગત્-કર્તૃત્વસ્ય પૂર્ણત્વ-
પ્રાપ્તે વૈલક્ષણ્યં દર્શિતં સત્યાદિ-દ્વયેન પરમ-પુરુષાર્થત્વં ચેતિ
જ્ઞેયમ્ ।
॥2.1॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 24-26 ॥
[27]
એતદ્-અનન્તરાધ્યાયેઽપિ તથૈવાહ -
યાવન્ ન જાયેત પરાવરેઽસ્મિન્
વિશ્વેશ્વરે દ્રષ્ટરિ ભક્તિ-યોગઃ ।
તાવત્ સ્થવીયઃ પુરુષસ્ય રૂપં
ક્રિયાવસાને પ્રયતઃ સ્મરેત ॥ [ભ્પ્ 2.2.14]
પરે બ્રહ્માદયોઽવરે યસ્માત્ । વિશ્વેશ્વરે દ્રષ્ટરિ ન તુ દૃશ્યે ચૈતન્ય-
ઘનત્વાત્ । ભક્તિ-યોગઃ કેચિત્ સ્વદેહાન્તર્-હૃદયાવકાશે પ્રાદેશ-માત્રં
પુરુષં વસન્તં ચતુર્ભુજમ્ ઇત્ય્-આદિ નોક્ત્-સાધન-લક્ષણાભિનિવેશઃ ।
ક્રિયાવસાને આવશ્યક-કર્માનુષ્ઠાનાનન્તરમ્ । અનેન કર્માપિ ભક્તિ-
યોગ-પર્યન્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
[28]
અનન્તરં ચ સ્થિરં સુખં ચાસનમ્ આસ્થિતો યતિર્ યદા જિહાસુર્ [ભ્પ્ 2.2.15]
ઇત્ય્-આદિના, યદિ પ્રયાસ્યન્ નૃપ પારમેષ્ઠ્યં વૈહાયસાનામ્ ઉત યદ્
વિહારમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 2.2.22] આદિના ચ, ક્રમેણ સદ્યોમુક્તિ-ક્રમ-મુક્ત્ય્-ઉપાયૌ
જ્ઞાન-યોગાવ્ ઉક્ત્વા તતોઽપિ શ્રેષ્ઠત્વં ભક્તિ-યોગ-હેતુ-ભગવદ્-અર્પિત-
કર્મણઃ એવોક્ત્વા સાક્ષાદ્ ભક્તિ-યોગસ્ય કૈમુત્યમ્ એવાનીતમ્ । યથા --
ન હ્ય્ અતોઽન્યઃ શિવઃ પન્થા વિશતઃ સંસૃતાવ્ ઇહ ।
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિ-યોગો યતો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.33]
ટીકા ચ - સન્તિ સંસરતઃ પુંસો બહવો મોક-માર્ગાસ્ તપો-યોગાદયઃ ।
સમીચીનસ્ ત્વ્ અયમ્ એવેત્ય્ આહ ન હીતિ । યતોઽનુષ્ઠિતાદ્ ભક્તિ-યોગો ભવેદ્
અતોઽન્યઃ શિવઃ સુખ-રૂપો નિર્વિઘ્નશ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ ઇત્ય્ એષા । યચ્-છબ્દેનાત્ર
ભગવત્-સન્તોષાર્થકં કર્મોચ્યતે સ વૈ પુંસાં પરો ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
[29]
સ ચ ભક્તિ-યોગઃ સર્વ-વેદ-સિદ્ધ ઇત્ય્ આહ --
ભગવાન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિર્ અન્વીક્ષ્ય મનીષયા ।
તદ્ અધ્યવસ્યત્ કૂટ-સ્થો રતિર્ આત્મન્ય્ અતો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.34]
ભગવાન્ બ્રહ્મા । કૂટસ્થઃ નિર્વિકાર એકાગ્ર-ચિત્તઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ત્રિસ્
ત્રીન્ વારાન્ કાર્ત્સ્ન્યેન સાકલ્યેન બ્રહ્મ વેદમ્ અન્વીક્ષ્ય વિચાર્ય યત
આત્મનિ હરૌ રતિર્ ભવેત્ તદ્ એવ ભક્તિ-યોગાખ્યં વસ્તુ
મનીષયાધ્યવસ્યત્ નિશ્ચિતવાન્ । અત્રાપ્ય્ ઉપસંહારાનુરોધેન આત્મ-
શબ્દસ્ય હરિ-વાચકતા । નિરુક્તં ચ - આતત્વાચ્ ચ માતૃત્વાદ્ આત્મા હિ પરમો
હરિર્ ઇતિ । અથવા ભગવાન્ સ્વ-પ્રકાશ-સાર્વજ્ઞ્યાદિ-ગુણઃ પરમેશ્વરોઽપિ
સર્વવેદાભિધેય-સારાકર્ષણ-લીલાર્થમ્ અન્વીક્ષ્ય તત્ર શાસ્ત્ર-
વિદન્તરાણામ્ ઈક્ષણમ્ અનુકૃત્ય અનન્ત-વૈકુણ્ઠ-વૈભવાદિમયાનામ્
અનન્ત-વિરિઞ્ચ-પાઠ્ય-ભેદાનાં વેદાનાં તથેક્ષણં ચ તેનૈવ
સમ્ભવતીત્ય્ આહ કૂટસ્થ એક-રૂપતયૈવ કાલવ્યાપીતિ । અતએવોક્તં સ્વયમ્
એવ
કિં વિધત્તે કિમ્ આચષ્ટે કિમ્ અનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ ।
ઇત્ય્ અસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્ વેદ કશ્ચન ॥ [ભ્પ્ 11.21.42] ઇતિ ।
[30]
તથૈવ યચ્ છ્રોતવ્યમ્ [ભ્પ્ 1.19.38] ઇત્ય્-આદિના પ્રશ્નસ્યોત્તરત્વેનોપસંહરતિ
તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હરિઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ નૃણામ્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.36]
ચ-કારાત્ પાદ-સેવાદયોઽપિ ગૃહ્યન્તે । અનન્તરં ચ શ્રવણાદિ-ફલં યદ્
દર્શિતં તત્ તૂદાહૃતમ્ -
પિબન્તિ યે ભગવત આત્મનઃ સતાં
કથામૃતં શ્રવણ-પુટેષુ સમ્ભૃતમ્
પુનન્તિ તે વિષય-વિદૂષિતાશયં
વ્રજન્તિ તચ્-ચરણ-સરોરુહાન્તિકમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.37] ઇતિ ।
અત્ર પૂનન્તીય્ અનેન પૂર્વોક્તઃ સ્થૂલ-ધારણ-માર્ગઃ પરિહૃતઃ । ભક્તિ-
યોગસ્યૈવ સ્વતઃ પાવનત્વાદ્ અલં તત્-પ્રયાસેનેતિ ॥
॥ 2.2 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 28-30 ॥
[31]
એવં પ્રાક્તનાધ્યાયાભ્યાં કર્મ-યોગ-જ્ઞાનેભ્યઃ શ્રેષ્ઠત્વમ્ ઉક્ત્વા તદ્-
ઉત્તરાધ્યાયેઽપિ સર્વ-દેવતોપાસનેભ્યઃ શ્રેષ્ઠત્વ-પ્રવચનેન ભગવદ્-
ભક્તિ-યોગસ્યૈવાભિધેયત્વમ્ આહ બ્રહ્મ-વર્ચસ-કામસ્ તુ યજેત
બ્રહ્મણઃ પતિમ્ [ભ્પ્ 2.3.2] ઇત્ય્-આદ્ય્-અનન્તરમ્ --
અકામઃ સર્વ-કામો વા મોક્ષ-કામ ઉદાર-ધીઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન યજેત પુરુષં પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.3.10]
ટીકા ચ - અકામ એકાન્ત-ભક્તઃ ઉક્તાનુક્ત-કામો વા સર્વ-કામો વા ।
પુરુષં પૂર્ણં નિરુપાધિમ્ ઇત્ય્ એષા । તીવ્રેણ દૃઢેન સ્વભાવત એવ
અનુપઘાત્યેનેતિ વિઘ્નાનવકાશતોક્તા । કામના તુ યથા કથઞ્ચિત્ કૃતેનાપિ
સ્યાત્ । યથોક્તં ભારતે -
ભક્ત-ક્ષણઃ ક્ષણો વિષ્ટોઃ સ્મૃતિઃ સેવા સ્વ-વેશ્મનિ ।
સ્વ-ભોગ્યસ્યાર્પણં દાનં ફલમ્ ઇન્દ્રાદિ-દુર્લભમ્ ॥[*એન્દ્નોતે #1]
(પગે 13)
તદ્ ઉક્તં શ્રી-કપિલેન શ્રી-કર્દમં પ્રતિ । ન વૈ જાતુ મૃષૈવ સ્યાત્
પ્રજાધ્યક્ષ મદ્-અર્હણમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 6.21.24] ।
અથવા યત્ તત્-કામસ્ તીવ્રેણૈવ યજેત તતશ્ ચ શુદ્ધ-ભક્તિ-

સમ્પાદનાયૈવાન્તે પર્યવસિષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયેણ સવિશેષણમ્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
તદ્ અનેન એકાન્ત-ભક્તેષુ મુમુક્ષૌ વા તદ્-ભક્તિ-યોગસ્યૈવાભિધેયત્વં
કિં વક્તવ્યમ્ અપિ તુ સર્વ-કામેષ્વ્ અપીતિ તદ્ એવ સર્વથાપિ નિર્ણીતમ્ ।
[32]
કિં ચ --
એતાવાન્ એવ યજતામ્ ઇહ નિઃશ્રેયસોદયઃ ।
ભગવત્ય્ અચલો ભાવો યદ્ ભાગવત-સઙ્ગતઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.11]
ટીકા ચ - પૂર્વોક્ત-નાનાદેવતા-યજનસ્યાપિ સંહ્યોગ-પૃથક્ત્વેન
ભક્તિયોગ-ફલત્વમ્ આહ એતાવાન્ ઇતિ । ઇન્દ્રાદીન્ અપિ યજતામ્ ઇહ તત્-તદ્-યજને
ભાગવતાનાં સઙ્ગતો ભાવો ભક્તિર્ ભવતીતિ યદ્ એતાવાન્ એવ નિઃશ્રેયસસ્ય
પરમ-પુરુષાર્થસોદયઃ લાભઃ અન્યત્ તુ સર્વં તુચ્છમ્ ઇત્ય્ અર્થમ્ ઇત્ય્
એષા ।
અત્ર ઇન્દ્રમ્ ઇન્દ્રિય-કામસ્ ત્વ્ ઇત્ય્-આદ્ય્ ઉક્તમ્ । ઇન્દ્રિય-પાટવાદિકં
પૃથક્ત્વેન ફલમ્ । ભાગવતેન સંયોગે તુ ભાવઃ ફલં
ખાદિરયૂપસંયોગે યાગસ્ય ફલ-વૈશિષ્ટ્યવદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥
॥2.3॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 31-32 ॥
[33]
અનન્તરં શ્રી-શૌનકેનાપિ વ્યતિરેકોક્ત્યા તસ્યૈવાભિધેયત્વં દૃઢીકૃતમ્ ।
યથાહ --
આયુર્ હરતિ વૈ પુંસામ્ ઉદ્યન્ન્ અસ્તં ચ યન્ન્ અસૌ ।
તસ્યર્તે યત્-ક્ષણો નીત ઉત્તમ-શ્લોક-વાર્તયા ॥ [ભ્પ્ 2.3.17]
અસૌ સૂર્યઃ યન્ ઉદ્ગચ્છન્ અસ્તં ચ યન્ ગચ્છન્ હરતિ વૃથાગામિત્વાદ્
આચ્છિનત્તીવ । યત્-ક્ષણોઽપિ યેન નીતઃ ઉત્તમઃ શ્લોક-વાર્તયા તસ્યાયુઃ ઋતે
વર્જયિત્વા । તાવતૈવ સર્વ-સાફલ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[34]
નનુ જીવનાદિકમ્ એવ તેષામ્ આયુષઃ ફલમ્ અસ્તુ । તત્રાહ -
તરવઃ કિં ન જીવન્તિ ભસ્ત્રાઃ કિં ન શ્વસન્ત્ય્ ઉત ।
ન ખાદન્તિ ન મેહન્તિ કિં ગ્રામે પશવોઽપરે ॥ [ભ્પ્ 2.3.18]
ન મેહન્તિ ન મૈથુનં કુર્વન્તિ । તમ્ અપિ નરાકારં પશું મત્વાહ અપરે
ઇતિ ।
[35]
તદ્ એવાહ -
શ્વ-વિડ્-વરાહોષ્ટ્ર-ખરૈઃ સંસ્તુતઃ પુરુષઃ પશુઃ ।
ન યત્-કર્ણ-પથોપેતો જાતુ નામ ગદાગ્રજઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.19]
શ્વાદિ-તુલ્યૈસ્ તત્-પરિકરૈઃ સમ્યક્-સ્તુતોઽપ્ય્ અસૌ પુરુષઃ પશુઃ । તેષામ્ એવ
મધ્યે શ્રેષ્ઠશ્ ચેત્ તર્હિ મહા-પશુર્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
[36-40]
તસ્યાઙ્ગાનિ નિષ્ફલાનીત્ય્ આહ પઞ્ચભિઃ -
બિલે બતોરુક્રમ-વિક્રમાન્ યે
ન શૃણ્વતઃ કર્ણ-પુટે નરસ્ય ।
જિહ્વાસતી દાર્દુરિકેવ સૂત
ન ચોપગાયત્ય્ ઉરુગાય-ગાથાઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.20]
ન શૃણ્વતઃ અશૃણ્વતો નરસ્ય યે કર્ણ-પુટે તે બિલે તે વૃથારન્ધ્રે ઇત્ય્
અર્થઃ । અસતી દુષ્ટા ।
ભારઃ પરં પટ્ટ-કિરીટ-જુષ્ટમ્
અપ્ય્ ઉત્તમાઙ્ગં ન નમેન્ મુકુન્દમ્ ।
શાવૌ કરૌ નો કુરુતે સપર્યાં
હરેર્ લસત્-કાઞ્ચન-કઙ્કણૌ વા ॥ [ભ્પ્ 2.3.21]
પટ્ટ-વસ્ત્રૌષ્ણીષેણ કિરીટેન વા જુષ્ટમ્ અપિ । અપ્ય્ અર્થે વા શબ્દઃ ।
બર્હાયિતે તે નયને નરાણાં
લિઙ્ગાનિ વિષ્ણોર્ ન નિરીક્ષતો યે ।
પાદૌ નૃણાં તૌ દ્રુમ-જન્મ-ભાજૌ
ક્ષેત્રાણિ નાનુવ્રજતો હરેર્ યૌ ॥ [ભ્પ્ 2.3.22]
દ્રુમવજ્-જન્મ-ભાજાવ્ ઇતિ તથા વૃક્ષ-મૂલ-તુલ્યાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
જીવઞ્ છવો ભાગવતાઙ્ઘ્રિ-રેણું
ન જાતુ મર્ત્યોઽભિલભેત યસ્ તુ ।
શ્રી-વિષ્ણુ-પદ્યા મનુજસ્ તુલસ્યાઃ
શ્વસઞ્ છવો યસ્ તુ ન વેદ ગન્ધમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.3.23]
જાત્વ્ અપિ શ્રી-વિષ્ણુપદ્યાસ્ તત્-પાદ-લગ્નાયાઃ ।
તદ્ અશ્મ-સારં હૃદયં બતેદં
યદ્ ગૃહ્યમાણૈર્ હરિ-નામ-ધેયૈઃ
ન વિક્રિયેતાથ યદા વિકારો
નેત્રે જલં ગાત્ર-રુહેષુ હર્ષઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.24]
અશ્મવત્ સારો બલં કાઠિન્યં યસ્ય । વિક્રિયાલક્ષણમ્ અથેતિ । યદા તદ્-
વિકારો ભવેત્ તદા નેત્રાદૌ જલાદિકં ભવતીત્ય્ અર્થઃ । ઇદમ્ એવાન્વયેન
શ્રીમતા રાજ્ઞા દૃઢીકરિષ્યતે । સા વાગ્ યયા તસ્ય ગુણાન્ ગૃણીતે ઇત્ય્-
આદિભ્યામ્ [ભ્પ્ 10.80.3-4] । તદ્ એવં શ્રી-શુક-વાક્યારમ્ભાધ્યાય
એવાભિધેયત્વેન શ્રી-ભક્તિર્ એવ લબ્ધા ।
ટીકા ચ -
તત્ર્ અતુ પ્રથમેઽધ્યાયે કીર્તણ-શ્રવણાદિભિઃ ।
સ્થવિષ્ઠે ભગવદ્-રૂપે મનસો ધારણોચ્યતે ॥
દ્વિતીયે તુ તતઃ સ્થૂલ-ધારણાતો જિતં મનઃ ।
સર્વ-સાક્ષિણિ સવશે વિષ્ણૌ ધાર્યમ્ ઇતીર્યતે ॥
તૃતીયે વિષ્ણુ-ભક્તેસ્ તુ વૈશિષ્ટ્યં શૃણ્વતો મુનેઃ ।
ભત્ય્-ઉદ્રેકેણ તત્-કર્મ-શ્રવણાદર ઈર્યતે ॥ ઇત્ય્ એષા ॥
॥ 2.3 ॥ શ્રી-શૌનકઃ ॥ 33-40 ॥
[41]
શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદેઽપિ -
સમ્યક્ કારુણિકસ્યેદં વત્સ તે વિચિકિત્સિતમ્ ।
યદ્ અહં ચોદિતઃ સૌમ્ય ભગવદ્-વીર્ય-દર્શને ॥ [ભ્પ્ 2.5.9]
અગ્રે ચ સર્વ-શાસ્ત્ર-સમન્વયેન - નારાયણ-પરા વેદા ઇત્ય્-આદિ [ભ્પ્ 2.5.15]
શ્રી-નારાયણ એવોપાસ્યત્વેન પરઃ તાત્પર્ય-વિષયો યેષાં તે વેદાઃ । નન્વ્
અન્યેઽપિ દેવાસ્ તત્રોપાસ્યત્વેનાભિધીયન્તે । સત્યં તેઽપિ નારાયણાઙ્ગ-
પ્રભવત્વેનૈવ તથા વર્ણ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । યેઽપિ તદ્-આશ્રયાઃ [પગે 15] લોકાસ્
તત્-પદ-પ્રાપ્તિ-હેતવોઽન્યે મખાશ્ ચ તે તત્-પરા એવ । તદ્-આનન્દાંશાભાસ-
રૂપત્વાત્ તત્-સાધનત્વાચ્ ચેતિ ભાવઃ ।
તથા યોગોઽષ્ટાઙ્ગઃ સાઙ્ખ્યં ચ । તત્ સાધ્યં તપશ્ ચિત્તૈકાગ્ર્યમ્ । તત્-
સાધ્યં બ્રહ્મ-જ્ઞાનં ચ તત્-પરં । તદીય-સામાન્યાકાર-પ્રકાશત્વાત્ તજ્-
જ્ઞાનસ્ય ।
યોગ-તપસોસ્ તત્-સાધનત્વાચ્ ચેતિ ભાવઃ । કિં બહુના । ગતિસ્ તત્-પ્રાપ્યં
બ્રહ્માપિ તત્-પરા તદીય-સામાન્યાકાર-પ્રકાશત્વેન તદ્-
અધીનાવિર્ભાવત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-મત્સ્ય-દેવેન સત્યવ્રતં પ્રતિ --
મદીયં મહિમાનં ચ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 8.24.38]
॥ 2.5 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા નારદમ્ ॥ 41-42 ॥
[43]
શ્રી-વિદુર-મૈત્રેય-સંવાદેઽપિ । તત્ર પ્રશ્નો યથા -
તત્ સાધુ-વર્યાદિશ વર્ત્મ શં નઃ
સંરાધિતો ભગવાન્ યેન પુંસામ્ ।
હૃદિ સ્થિતો યચ્છતિ ભક્તિ-પૂતે
જ્ઞાનં સ-તત્ત્વાધિગમં પુરાણમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.5.4]
અત્ર શં સુખ-રૂપં વર્ત્મેતિ । ટીકા ચ - ભક્તિ-પૂતે પ્રેમ-વિમલે । સ-
તત્ત્વં તત્ત્વં તચ્ ચ બ્રહ્મ-ભગવત્-પરમાત્મેત્ય્-આદ્ય્-આવિર્ભાવઃ ॥
॥ 3.5 ॥ શ્રી-વિદુરઃ શ્રી-મૈત્રેયમ્

[44]
તત્રાજાનજ-દેવ-સ્તુતિ-દ્વારૈવોત્તરમ્ -
પાનેન તે દેવ કથા-સુધાયાઃ
પ્રવૃદ્ધ-ભક્ત્યા વિશદાશયા યે ।
વૈરાગ્ય-સારં પ્રતિલભ્ય બોધં
યથાઞ્જસાન્વીયુર્ અકુણ્ઠ-ધિષ્ણ્યમ્ ॥
તથાપરે ચાત્મ-સમાધિ-યોગ-
બલેન જિત્વા પ્રકૃતિં બલિષ્ઠામ્ ।
ત્વામ્ એવ ધીરાઃ પુરુષં વિશન્તિ
તેષાં શ્રમઃ સ્યાન્ ન તુ સેવયા તે ॥ [ભ્પ્ 3.5.45-46]
અકુણ્ઠ-ધિષ્ણ્યં વૈકુણ્ઠ-લોકમ્ ઇતિ । ટીકા - વિશદાશયાઃ પ્રોજ્ઝિત-
કૈતવાઃ સેવૈક-પુરુષાર્થાઃ । અપરે મોક્ષ-માત્ર-કામાઃ । તન્-માત્ર-
પુરુષાર્થેઽપિ તેષાં શ્રમઃ સ્યાત્ । યે તુ સેવૈક-પુરુષાર્થાસ્ તેષાં સેવયા
શ્રમો ન સ્યાત્ । સદૈવ સેવયા પરમાનન્દમ્ અનુભવતામ્ આનુષઙ્ગિકત્યા
મોક્ષશ્ ચ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 3.5 ॥ અજાનજ-દેવાઃ શ્રી-પરમાત્માનમ્

[45]
અતએવ સ્વયં તત્ શ્લાઘ્યતે --
સત્-સેવનીયો બત પૂરુ-વંશો
યલ્ લોક-પાલો ભગવત્-પ્રધાનઃ ।
બભૂવિથેહાજિત-કીર્તિ-માલાં
પદે પદે નૂતનયસ્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.8.1]
તસ્માત્ કથોપલક્ષિતા ભક્તિર્ એવ પરં શ્રેય ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 3.8 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[46-47]
શ્રી-કાપિલેયેઽપિ યથાહ --
ન યુજ્યમાનયા ભક્ત્યા ભગવત્ય્ અખિલાત્મનિ ।
સદૃશોઽસ્તિ શિવઃ પન્થા યોગિનાં બ્રહ્મ-સિદ્ધયે ॥ [ભ્પ્ 3.25.19]
બ્રહ્મ-સિદ્ધિઃ પર-તત્ત્વાવિર્ભાવઃ । યથા -
એતાવાન્ એવ લોકેઽસ્મિન્ પુંસાં નિઃશ્રેયસોદયઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન મનો મય્ય્ અર્પિતં સ્થિરમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.25.41]
ભક્તિ-યોગેન શ્રવણાદિના મય્ય્ અર્પિતં સત્ મનઃ સ્થિરં ભવતીતિ યદ્
એતાવાન્ એવ । અત્રાસ્મિન્ ઇત્ય્ અનેનાન્યસ્મિંસ્ તુ એતાવતોઽપ્ય્ અધિકો નાસ્તીતિ
વ્યજ્યતે ॥
॥3.25॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ ॥46-47॥
[48]
શ્રી-કુમારોપદેશેઽપિ જ્ઞાનોપદેશાનન્તરમ્ -
યત્-પાદ-પઙ્કજ-પલાશ-વિલાસ-ભક્ત્યા
કર્માશયં ગ્રથિતમ્ ઉદ્ગ્રથયન્તિ સન્તઃ ।
તદ્વન્ ન રિક્ત-મતયો યતયોઽપિ રુદ્ધ-
સ્રોતો-ગણાસ્ તમ્ અરણં ભજ વાસુદેવમ્ ॥
કૃચ્છ્રો મહાન્ ઇહ ભવાર્ણવમ્ અપ્લવેશાં
ષડ્-વર્ગ-નક્રમ્ અસુખેન તિતીર્ષન્તિ ।
તત્ ત્વં હરેર્ ભગવતો ભજનીયમ્ અઙ્ઘ્રિં
કૃત્વોડુપં વ્યસનમ્ ઉત્તર દુસ્તરાર્ણમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.22.37-38}
ટીકા ચ - તમ્ અવેહીતિ જ્ઞાનમ્ ઉપદિષ્ટમ્ । તસ્ય તુ દુષ્કરત્વેન ભક્તિમ્
ઉપદિશતિ દ્વાભ્યાં યત્-પાદ-પઙ્કજેત્ય્-આદિકમ્ આરભ્ય । નનુ બ્રહ્મવિદ્
આપ્નોતિ પરમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ [તૈત્તુ 2.1.1] । કથં યતયો નોદ્ગ્રથયન્તીત્ય્ ઉચ્યતે
તત્રાહ કૃચ્છ્ર ઇતિ । અપ્લવેશાં ન પ્લવસ્ તરણ-હેતુર્ ઈડ, ઈશો યેષાં, તેષામ્
ઇહ તરણે મહાન્ કૃચ્છ્રઃ ક્લેશઃ । તે હિ અસુખેન ઇન્દ્રિય-ષડ્-વર્ગ-ગ્રાહં
ભવાર્ણવં તિતીર્ષન્તિ ।તસ્માદ્ ઉડુપં પ્લવં દુસ્તરાર્ણં દુસ્તરાર્ણવમ્ ઇત્ય્
એષા ।
સમાન-પ્રાપ્યયોર્ અપિ પથોરેકસ્ય દુર્ગમત્વ-
કથનેનાન્યસ્યાભિધેયત્વં સ્વત એવ સિધ્યતિ । અત્ર તિતીર્ષન્તિ માત્રં ન તુ
તરન્તીત્ય્ અર્થો જ્ઞેયઃ ।
॥4.22॥ શ્રી-સનત્-કુમારઃ શ્રી-પૃથુમ્

[49]
અતો યચ્ ચ જ્ઞાનમ્ ઉપદિષ્ટં તદ્ અપિ તદ્-ઉપદેશાવ્યર્થતા-સમ્પાદનેચ્છા-
માત્રેણાનુષ્ઠીયમાનં તેન ભક્તિ-રસાદ્ એવ કૃતમ્ ઇત્ય્ આહ --
સનત્-કુમારો ભગવાન્ યદ્ આહાધ્યાત્મિકં પરમ્
યોગં તેનૈવ પુરુષમ્ અભજત્ પુરુષર્ષભઃ ।
ભગવદ્-ધર્મિણઃ સાધોઃ શ્રદ્ધયા યતતઃ સદા
ભક્તિર્ ભગવતિ બ્રહ્મણ્ય્ અનન્ય-વિષયાભવત્ ॥ [ભ્પ્ 4.23.7-8]
તેનૈવ દ્વારીકૃતેન ॥
॥4.23॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[50]
શ્રી-રુદ્ર-ગીતેઽપિ -
ઇદં જપત ભદ્રં વો વિશુદ્ધા નૃપ-નન્દનાઃ ।
સ્વ-ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠન્તો ભગવત્ય્ અર્પિતાશયાઃ ॥
તમ્ એવાત્માનમ્ આત્મ-સ્થં સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ ।
પૂજયધ્વં ગૃણન્તશ્ ચ ધ્યાયન્તશ્ ચાસકૃદ્ ધરિમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.24.64-65]
અથ તમ્ એવ પૂજયધ્વં ન તુ સ્વધર્માનુષ્ઞ્હાનાગ્રહાદિકમ્ અપિ
કુરુધ્વમ્ ઇત્ય્ એવ-કારાર્થઃ । આત્મસ્થં સ્વાન્તર્યામિત્વેન સ્થિતમ્ । તદ્વદ્
અપરેષ્વ્ અપિ ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ આત્માનં પરમાત્માનં ગૃણન્તઃ કીર્તયન્તો
ધ્યાયન્તશ્ ચેત્ય્ અન્યત્ર મનોવચો વ્યાપારોઽપિ નિષિદ્ધઃ । અસકૃદ્ ઇતિ એકસ્યાં
પૂજાયાં સમાપ્યમાનાયામ્ એવાન્યારભ્દ્યવ્યા ન તુ કર્માદ્યાગ્રહેણ
વિચ્છેદઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 4.24 ॥ શ્રી-રુદ્રઃ પ્રચેતસઃ

(પગે 17) [51]
એતદ્ એવ શ્રી-નારદેનાપિ સ્ફુટીકરિષ્યતે અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં । યથાહ -
તજ્ જન્મ તાનિ કર્માણિ તદ્ આયુસ્ તન્ મનો વચઃ ।
નૄણાં યેન હિ વિશ્વાત્મા સેવ્યતે હરિર્ ઈશ્વરઃ ॥
કિં જન્મભિસ્ ત્રિભિર્ વેહ શૌક્ર-સાવિત્ર-યાજ્ઞિકૈઃ ।
કર્મભિર્ વા ત્રયી-પ્રોક્તૈઃ પુંસોઽપિ વિબુધાયુષા ॥
શ્રુતેન તપસા વા કિં વચોભિશ્ ચિત્ત-વૃત્તિભિઃ ।
બુદ્ધ્યા વા કિં નિપુણયા બલેનેન્દ્રિય-રાધસા ॥
કિં વા યોગેન સાઙ્ખ્યેન ન્યાસ-સ્વાધ્યાયયોર્ અપિ ।
કિં વા શ્રેયોભિર્ અન્યૈશ્ ચ ન યત્રાત્મ-પ્રદો હરિઃ ॥
શ્રેયસામ્ અપિ સર્વેષામ્ આત્મા હ્ય્ અવધિર્ અર્થતઃ ।
સર્વેષામ્ અપિ ભૂતાનાં હરિર્ આત્માત્મદઃ પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 4.31.9-13]
શૌક્રં શુક્ર-સમ્બન્ધિ જન્મ વિશુદ્ધ-માતા-પિતૃભ્યામ્ ઉત્પત્તિઃ ।
સાવિત્રમ્ ઉપનયનેન । યાજ્ઞિકં દીક્ષયા । ઇન્દ્રિય-રાધસા તત્-પાટવેન ।
અત્ર સાઙ્ખ્યેન દેહાદિ-વ્યતિરિક્તાત્મ-જ્ઞાન-માત્રેણેતિ ટીકા ।
અથ શ્રેયસામ્ ઇત્ય્-આદિ-ટીકા ચ - નન્વ્ એષાં નાના-ફલ-સાધનાનાં હરિ-
સેવનાભાવ-માત્રેણ કુતો વૈયર્થ્યમ્ । તત્રાહ, શ્રેયસાં ફલાનામ્
આત્મૈવાવધિઃ પરાકાષ્ઠા । અર્થતઃ પરમાર્થતઃ
આત્માર્થત્વેનૈવાન્યેષાં પ્રિયત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભવત્વ્ આત્માવધિઃ । હરેઃ
કિમ્ આયાતમ્ । તત્રાહ સર્વેષામ્ અપીતિ । આત્મદશ્ ચ અવિદ્યાનિરાસેન
સ્વરૂપાભિવ્યઞ્જકઃ । ઐશ્વરેણાપિ રૂપેણ બલિ-પ્રભૃતિભ્ય ઇવ આત્મપ્રદઃ ।
પ્રિયશ્ ચ પરમાનન્દ-રૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર સર્વેષાં ભૂતાનાં શુદ્ધ-જીવાનામ્ અપિ આત્મા પરમાત્મેતિ જ્ઞેયમ્ ।
રશ્મિ-સ્થાનીયાનાં જીવાનાં સૂર્ય-સ્થાનીયત્વાત્ તસ્ય । તદ્ ઉક્તમ્ --
તસ્માત્ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મા સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્ ।
તદ્ અર્થમ્ એવ સકલં જગચ્ ચૈતચ્ ચરાચરમ્ ।
કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્ અખિલાત્મનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.54] ઇતિ ।
આત્માનૌ જીવ-તાદાત્મ્યાપન્ન-બ્રહ્મેશ્વરાખ્યૌ દદાતિ યથાયથં
સ્ફોરયતિ વશીકારયતિ ચ યઃ સ આત્મદ ઇતિ સ્વામ્ય્-અભિપ્રાયઃ ॥
[52]
કિં ચ -
યથા તરોર્ મૂલ-નિષેચનેન
તૃપ્યન્તિ તત્-સ્કન્ધ-ભુજોપશાખાઃ ।
પ્રાણોપહારાચ્ ચ યથેન્દ્રિયાણાં
તથૈવ સર્વાર્હણમ્ અચ્યુતેજ્યા ॥ [ભ્પ્ 4.31.12]
ટીકા ચ - કિં ચ નાના-કર્મભિસ્ તત્-તદ્-દેવતા-પ્રીતિ-નિમિત્તાન્ય્ અપિ ફલાનિ
હરિ-પ્રીત્યા ભવન્તિ । કેવલ-તત્-તદ્-દેવતારાધનેન તુ ન કિઞ્ચિદ્ ઇતિ
સદૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેત્ય્-આદિના ॥
॥ 4.31 ॥ શ્રી-નારદઃ પ્રચેતસઃ

[53]
શ્રી-ઋષભ-દેવ-કૃત-સ્વ-પુત્ર-શિક્ષણેઽપિ યે વા મયીશે [ભ્પ્ 5.5.3] ઇત્ય્-
આદિકં, મત્તોઽપ્ય્ અનન્તાદ્ ઇત્ય્-આદિકં [ભ્પ્ 5.5.25] ચાગ્રે દર્શનીયમ્ ।
બ્રાહ્મણ-રહૂગણ-સંવાદાન્તેઽપીદમ્ અસ્તિ --
રહૂગણ ત્વમ્ અપિ હ્ય્ અધ્વનોઽસ્ય;
સન્ન્યસ્ત-દણ્ડઃ કૃત-ભૂત-મૈત્રઃ ।
અસજ્-જિતાત્મા હરિ-સેવયા શિતં;
જ્ઞાનાસિમ્ આદાય તરાતિ-પારમ્ ॥ [ભ્પ્ 5.13.20] (પગે 18)
જ્ઞાનમ્ અત્ર ભવત્ય્ આશ્રયમ્ એવ । તથોક્તમ્ એતદ્-અનન્તરં શ્રી-
રહૂગણેનૈવ --
અહો નૃ-જન્માખિલ-જન્મ-શોભનં
કિં જન્મભિસ્ ત્વ્ અપરૈર્ અપ્ય્ અમુષ્મિન્
ન યદ્ ધૃષીકેશ-યશઃ-કૃતાત્મનાં
મહાત્મનાં વઃ પ્રચુરઃ સમાગમઃ ॥ [ભ્પ્ 5.13.21]
ન હ્ય્ અદ્ભુતં ત્વચ્-ચરણાબ્જ-રેણુભિર્
હતાંહસો ભક્તિર્ અધોક્ષજેઽમલા ।
મૌહૂર્તિકાદ્ યસ્ય સમાગમાચ્ ચ મે
દુસ્તર્ક-મૂલોઽપહતોઽવિવેકઃ ॥ [ભ્પ્ 5.13.21]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥5.13॥ શ્રી-બ્રાહ્મણો રહૂગણમ્

[54]
તથા ચિત્રકેતું પ્રતિ શ્રી-સઙ્કર્ષણોપદેશાન્તેઽપિ દૃષ્ટ-શ્રુતાભિર્ માત્રાભિર્
ઇત્ય્ [ભ્પ્ 6.16.62] આદૌ મદ્-ભક્તઃ પુરુષો ભવેદ્ ઇત્ય્ અગ્રત ઉદાહાર્યમ્ ।
અસુર-બાલાનુશાસનેઽપિ --
કૌમાર આચરેત્ પ્રાજ્ઞો ધર્માન્ ભાગવતાન્ ઇહ ।
દુર્લભં માનુષં જન્મ તદ્ અપ્ય્ અધ્રુવમ્ અર્થદમ્ ॥
યથા હિ પુરુષસ્યેહ વિષ્ણોઃ પાદોપસર્પણમ્ ।
યદ્ એષ સર્વ-ભૂતાનાં પ્રિય આત્મેશ્વરઃ સુહૃત્ ॥ [ભ્પ્ 7.6.1-2]
ઇહૈવ માનુષ-જન્મનિ ભાગવતાન્ ધર્માન્ આચરેત્ યતોઽર્થદમ્ એતજ્-
જન્મ । દેવાદિ-જન્મનિ મહા-વિષયાવેશાત્ પશ્વ્-આદિ-જન્મનિ વિવેકાભાવાચ્
ચ, માનુષં જન્મ ચ પ્રાપ્ય ન વિલમ્બેતેત્યાહ કૌમારે, કૌમારમ્
આરભ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । યતસ્ તદ્ અપિ જન્મ ધ્રુવં પુનર્ દુર્લભં ચ ।
શાસ્ત્રસ્ય ચ પ્રાધાન્યેન મનુષ્યમ્ અધિકૃત્ય પ્રવૃત્તત્વાત્ તદ્-
અનુવાદેનોક્તિર્ ઇયમ્ । તદ્-બુદ્ધ્ય્-આદિ-સામ્યેન માનુષત્વમ્ આરોપ્યૈવેતિ
જ્ઞેયમ્ । તત્ર ભાગવત-ધર્માચરણસ્યૈવ યુક્તત્વં દર્શયતિ યથા હીત્ય્-
આદિ । ઇહ પુરુષસ્ય ચ વિષ્ણોઃ પાદોપસર્પણમ્ એવ યથાનુરૂપં યોગ્યમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । યદ્ યસ્માદ્ એવ ભૂતાનાં સ્વભાવત એવ પ્રિયઃ પ્રીતિ-વિષયઃ પ્રેમ-
કર્તા । તત્ર હેતુઃ આત્મા પરમાત્મા । પાદોપસર્પણે હેત્વ્-અન્તરં યસ્માચ્
ચૈષ ઈશ્વરઃ કર્તુમ્ અકર્તુમ્ અન્યથા-કર્તું સમર્થઃ । સુહૃત્ સર્વેષાં
હિતં ચિકીર્ષુશ્ ચેતિ ।
[55]
તદ્ એતદ્ ઉપક્રમ્યોપસંહરતિ ।
ધર્માર્થ-કામ ઇતિ યોઽભિહિતસ્ ત્રિ-વર્ગ
ઈક્ષા ત્રયી નય-દમૌ વિવિધા ચ વાર્તા ।
મન્યે તદ્ એતદ્ અખિલં નિગમસ્ય સત્યં
સ્વાત્માર્પણં સ્વ-સુહૃદઃ પરમસ્ય પુંસઃ ॥ [ભ્પ્ 7.6.24]
ઈક્ષા આત્મ-વિદ્યા । તદ્ એતત્ સર્વં નિગમસ્યાર્થ-જાતં સ્વ-સુહૃદઃ
સ્વાન્તર્યામિનઃ પરમસ્ય પુંસસ્ તસ્મૈ સ્વાત્માર્પણ-સાધનં ચેત્ તર્હિ
સત્યં મન્યે સત્ય-ફલત્વાત્ । યદ્ વા, સત્યમ્ અર્થ-ક્રિયા-કારકં સફલમ્
ઇતિ યાવત્ । અન્યથા ધર્માદીનાં નિષ્ફલત્વમ્ એવેતિ ભાવઃ ॥
॥ 7.6 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદોઽસુરબાલકાન્ ॥54-55॥
[56]
અગ્રે ચ -
તત્રોપાય-સહસ્રાણામ્ અયં ભગવતોદિતઃ ।
યદ્ ઈશ્વરે ભગવતિ યથા યૈર્ અઞ્જસા રતિઃ ॥ [ભ્પ્ 7.7.24]
તત્ર પૂર્વોક્તે ત્રિગુણાત્મક-કર્મણાં બીજ-નિર્હરણેઽપિ ઉપાય-સહસ્રાણાં
મધ્યે અયમ્ એવ ઉપાયઃ ભગવતા શ્રી-નારદેન માં પ્રત્યુપદિષ્ટઃ । યૈર્
ઉપાય-સહસ્રૈઃ સિદ્ધાદ્ યદ્ યસ્માદ્ ઉપાયાદ્ યથા યથાવદ્ ઈશ્વરે
ભગવતિ અઞ્જસા વ્યવધાનાનન્તરં વિનૈવ રતિઃ પ્રીતિર્ ભવતિ । અતઃ
કર્મ-બીજ-નિર્હરણમ્ અપિ તસ્યાનુષઙ્ગિકમ્ એવ ફલમ્ ઇતિ ભાવઃ । (પગે
19)
[57]
અગ્રે ચ ગુરુ-શુશ્રૂષયા ભક્ત્યા [ભ્પ્ 7.7.30] ઇત્ય્-આદિભિસ્
તસ્યૈવોપાયસ્યાઙ્ગાન્ય્ ઉક્ત્વાહ -
એવં નિર્જિત-ષડ્-વર્ગૈઃ ક્રિયતે ભક્તિર્ ઈશ્વરે ।
વાસુદેવે ભગવતિ યયા સંલભ્યતે રતિઃ ॥ [ભ્પ્ 7.7.33]
એવં પૂર્વોક્ત-ગુરુ-શુશ્રૂષાદિ-પ્રકારેણૈવ, ન તુ તદ્-અર્થે પૃથક્-
પ્રયત્નેન । નિર્જિત-કર્મ-બીજ-લક્ષણ-કામ-ક્રોધ-લોભ-મોહ-મદ-
માત્સર્યૈર્ જનૈઃ પુનર્ અપિ ભક્તિઃ ક્રિયત એવ । યથા વાસુદેવે રતિર્ અપિ
સંલભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 7.7 ॥ પ્રહ્લાદસ્ તાન્ ॥56-57॥
[58]
વર્ણાશ્રમાચાર-કથનારમ્ભે નરમાત્ર-ધર્મ-કથનેઽપિ -
ધર્મ-મૂલં હિ ભગવાન્ સર્વ-વેદમયો હરિઃ ।
સ્મૃતં ચ તદ્-વિદાં રાજન્ યેન ચાત્મા પ્રસીદતિ ॥ [ભ્પ્ 7.11.7]
ધર્મસ્ય મૂલં પ્રમાણં ભગવાન્ । યતઃ સર્વ-વેદમયઃ । સ્મૃતં
સ્મૃતિશ્ ચ, તદ્-વિદાં વેદમય-ભગવદ્-વિદાં, તસ્ય પ્રમાણમ્ । આભ્યાં
તદ્-બહિર્મુખ-ધર્મસ્યાપાર્થત્વં ભગવદ્-ધર્મસ્યૈવાવશ્યકત્વં
ચોક્તમ્ । અતએવ -
વેદોઽખિલો ધર્મ-મૂલં સ્મૃતિ-શીલે ચ તદ્-વિદામ્ ।
આચારશ્ ચૈવ સાધૂનામ્ આત્મનસ્ તુષ્ટિર્ એવ ચ ॥ [મનુ 2.6]
ઇતિ મનુસ્મૃતિ-વાક્યાદ્ અપ્ય્ અત્ર વિશિષ્ટતયોપદિષ્ટં, તચ્ ચ યુક્તમ્ --
ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિત-કૈતવોઽત્ર પરમો નિર્મત્સરાણાં સતાં
વેદ્યં વાસ્તવમ્ અત્ર વસ્તુ શિવદં તાપ-ત્રયોન્મૂલનમ્ । [ભ્પ્ 1.1.2] ઇત્ય્
ઉક્તત્વાત્ ।
યેનૈવ ધર્મેણ મનઃ પ્રસીદતીત્ય્ અનેન યેનાત્મા સુપ્રસીદતીતિવત્ સુ-
શબ્દ-વિશિષ્ટતયાનુક્તત્વાત્ તચ્-છ્રવણાદિ-લક્ષણ-સાક્ષાદ્-ભક્તેર્ એવ
પ્રશસ્તત્વં ચ બોધિતમ્ । તત્-તત્-સર્વ-ધર્મ-કથનાન્તે તુ સ્વયમ્ એવ
સ્વસ્ય તૃતીયે ગન્ધર્વ-જાતૌ જન્માનુષઙ્ગિકં ભગવત્-તત્ત્વ-જ્ઞાન-
માત્રં સત્-કર્મોક્ત્વા દ્વિતીયે ચ શૂદ્ર-જાતૌ જન્મનિ સત્-સઙ્ગજ-શ્રવણાદિ-
માત્રં તદ્ ઉક્ત્વા, સ્વસ્ય તાદૃશ-ભગવત્-પાર્ષદત્વ-પર્યન્ત-ફલ-પ્રાપ્તૌ
તથાવિધમ્ અપિ સ્વ-ધર્મ-લક્ષણં કારણાન્તરં નાદૃતવાન્ ।
તથા હિ તત્રૈવ યૂયમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 7.10.48] અસ્ય ટીકા ચ - એતચ્ ચ સર્વ-
સાધારણમ્ ઉક્તં ભક્તસ્ય તુ ભક્તિર્ એવ સર્વ-પુરુષાર્થત્વે હેતુર્ ઇતિ
પાણ્ડવાન્ એવ લક્ષ્યીકૃત્યાહ યથા હીત્ય્ એષા । તસ્માદ્ અત્રાપિ સાક્ષાત્ ભક્તાવ્
એવ તાત્પર્યમ્ । અથાત્ર ત્યક્ત્વા સ્વધર્મં ચરણામ્બુજં હરેર્ ભજન્ન્
અપક્વોઽથ પતેત્ તતો યદિ [ભ્પ્ 1.5.17] ઇત્ય્-આદૌ ભક્તેર્ ધર્માતિરિક્તત્વેઽપિ
શ્રવણં કીર્તનં ચાસ્ય સ્મરણં મહતાં ગતા [ભ્પ્ 7.11.10] ઇત્ય્-આદિનોત્તર-
ગ્રન્થે ધર્મત્વ-વિધાનં સર્વેષ્વ્ અપ્પિ પ્રાણિષ્વ્ આવશ્યકત્વાપેક્ષયા
પરમ-શ્રેયો-રૂપત્વાપેક્ષયા ચ લાક્ષણિકમ્ એવ । વસ્તુતસ્ તુ પઞ્ચમે
તત્રાપીત્યાદિ-ગદ્યે [ભ્પ્ 5.9.3] ભગવતઃ કર્મ-બન્ધ-વિધ્વંસન-
શ્રવણ-સ્મરણેત્યાદિના શ્રી-જડભરતસ્ય યા ભક્તિ-નિષ્ઠોક્તા તસ્યા પિતર્ય્
ઉપરત ઇત્ય્-આદિ-ગદ્યે [ભ્પ્ 5.9.7] ત્રય્યાં વિદ્યાયામ્ એવ પર્યવસિત-મતયો ન
પર-વિદ્યાયામ્ ઇત્ય્-આદિના તદ્-અવજ્ઞાતૄણાં તદ્-ભ્રાતૄણામ્ અજ્ઞત્વ-બોધનેન
ધર્માતિરિક્તત્વં પર-વિદ્યાત્વં ચ બોધિતમ્ । અતએવોક્તં શ્રી-નારસિંહે -
(પગે 20)
સનકાદયો નિવૃત્તાખ્યે તે ચ ધર્મે નિયોજિતાઃ ।
પ્રવૃત્તાખ્યે મરીચાદ્યામ્ ઉક્ત્વૈકં નારદં મુનિમ્ ॥ ઇતિ । [નાર્પ્ 4.4]
તેન બ્રહ્મણેતિ પ્રાકરણિકમ્ । તથા લક્ષણામય-કષ્ઠ-કલ્પનયા
શ્રવણાદીનાં સ્વધર્માન્તર્ગણના ચ બહિર્મુખાનામ્ અપિ સાક્ષાદ્-ભક્તિ-
પ્રવર્તનાયૈવ । એવમ્ અન્યત્રાપ્ય્ અન્ય-મિશ્ર-ભક્ત્ય્-ઉદેશ-વાક્યેષુ જ્ઞેયમ્ ।
તસ્માદ્ અપિ ભક્તાવ્ એવ તાત્પર્યમ્ ઇતિ ॥
॥ 7.11 ॥ શ્રી-નારદો યુધિષ્ઠિરમ્

[59-60]
જાયન્તેયોપાખ્યાનેઽપિ અત આત્યન્તિકં ક્ષેમં પૃચ્છામ [ભ્પ્ 11.2.28] ઇત્ય્
અસ્યોત્તરમ્ -
મન્યેઽકુતશ્ચિદ્ ભયમ્ અચ્યુતસ્ય
પાદામ્બુજોપાસનમ્ અત્ર નિત્યમ્ ।
ઉદ્વિગ્ન-બુદ્ધે રસદાત્મ-ભાવાદ્
વિશાત્મના યત્ર નિવર્તતે ભીઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.33]
ટીકા ચ - પ્રથમમ્ આત્યન્તિકં ક્ષેમં કથયતિ મન્યે ઇત્ય્-આદિકા । પુનશ્
ચ ધર્માન્ ભાગવતાન્ બ્રૂતે [ભ્પ્ 11.2.31] ઇત્યુત્તરત્વેન યે વૈ ભગવતા
પ્રોક્તા ઉપાયા હ્ય્ આત્મ-લબ્ધયે [ભ્પ્ 11.2.34] ઇત્ય્-આદિ-પદ્ય-ત્રયમ્ ઉક્ત્વા
ભયં દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્-આદિ-પદ્યે બુધ આભજેત્ તમ્
ભક્ત્યૈકયેશમ્ [ભ્પ્ 11.2.37] ઇત્ય્ અત્ર ભક્ત્યેત્ય્ અનેન તસ્યા જ્ઞાનાદ્ય્-અમિશ્ર-
શ્રવણ-કીર્તનાદિ-લક્ષણત્વમ્ । એકયેત્ય્ અનેન નૈરન્તર્ય-લક્ષણમ્
અવ્યભિચારિત્વં ચોપદિષ્ટમ્ । તત્ર યદ્યપિ કાયેન વાચા મનસેન્દ્રિયૈર્ વેત્ય્-
આદિ-પ્રાક્તન-વાક્યે [ભ્પ્ 11.2.36] લૌકિકસ્યાપિ કર્મણો ભગવદ્-અર્પણાદ્
ભાગવત-ધર્મત્વં સિધ્યતીતિ યથોક્તં તસ્ય નૈરન્તર્યમ્ અપિ
સમ્ભવતિ । તથાપિ શ્રવણ-કીર્તનાદિ-લક્ષણ-માત્રત્વં વ્યાહન્યેત, તસ્માત્
તત્રાવ્યભિચારિત્વં, તન્માત્રત્વં ચ યથા ભવેત્ તથોપાયં તદ્-અનન્તરમ્
આહ દ્વાભ્યામ્ । તત્ર પ્રથમમ્ અવ્યભિચારિત્વોપાયમ્ આહ પ્રથમેન --
અવિદ્યમાનેઽપ્ય્ અવભાતિ હિ દ્વયો
ધ્યાતુર્ ધિયા સ્વપ્ન-મનોરથૌ યથા ।
તત્-કર્મ-સંકલ્પ-વિકલ્પકં મનો
બુધો નિરુન્ધ્યાદ્ અભયં તતઃ સ્યાત્ ॥ [ભ્પ્ 11.2.38]
દ્વયઃ પ્રધાનાદિ-દ્વૈત-પઞ્ચઃ । યદ્યપ્ય્ અવિદ્યમાન આત્મનિ શુદ્ધે ન
વિદ્યત એવેત્ય્ અર્થસ્ તથાપિ ધ્યાતુર્ અવિદ્યામય-ધ્યાન-યુક્તસ્ય સતસ્ તસ્ય
ધિયાવભાતિ, તસ્મિન્ શુદ્ધેઽપિ કલ્પત એવેત્ય્ અર્થઃ । યથા સ્વપ્નો
મનોરથશ્ ચ તથેત્ય્ અર્થઃ । તત્ તસ્માત્ કર્માણિ સઙ્કલ્પયતિ વિકલ્પયતિ ચ
યન્ મનસ્ તન્ નિયચ્છેત્ । તતશ્ ચાવ્યભિચારિણ્યા ભક્ત્યા ભજનાદ્ અભયં
સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[61]
નનુ તથાપિ મનો-નિરોધ-રૂપેણ યોગાભ્યાસેન ભક્તિ-કૈવલ્ય-વ્યભિચારઃ
સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય ભક્ત્યૈવ ક્રિયમાણયા તદ્-આસક્તત્વેન સ્વત એવ મનો-
નિરોધોઽપિ સ્યાદ્ ઇતિ । તન્-માત્રત્વોપાયમ્ આહ દ્વિતીયેન --
શૃણ્વન્ સુભદ્રાણિ રથાઙ્ગ-પાણેર્
જન્માનિ કર્માણિ ચ યાનિ લોકે ।
ગીતાનિ નામાનિ તદ્-અર્થકાનિ
ગાયન્ વિલજ્જો વિચરેદ્ અસઙ્ગઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.39]
તદ્-અર્થકાણિ તાનિ જન્માનિ કર્માણિ ચાર્થો યેષાં તાનિ નામાનિ । એતાન્ય્ અપિ
સાકલ્યેન જ્ઞાતુમ્ અશક્યાનીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યાનિ લોકે ગીતાનિ પ્રસિદ્ધાનિ, તાનિ
શૃણ્વન્ ગાયંશ્ ચ વિચરેત્ । અસઙ્ગો નિઃસ્પૃહઃ ॥
॥ 11.2 ॥ શ્રી-કવિર્ વિદેહમ્ ॥ 59-61 ॥
[62]
અગ્રે ચ કર્માદીન્ પરિહરન્ સાક્ષાદ્ ભક્તિમ્ એવ વિધત્તે -
પરોક્ષ-વાદો વેદોઽયં બાલાનામ્ અનુશાસનમ્ ।
કર્મ-મોક્ષાય કર્માણિ વિધત્તે હ્ય્ અગદં યથા ॥
નાચરેદ્ યસ્ તુ વેદોક્તં સ્વયમ્ અજ્ઞોઽજિતેન્દ્રિયઃ ।
વિકર્મણા હ્ય્ અધર્મેણ મૃત્યોર્ મૃત્યુમ્ ઉપૈતિ સઃ ॥
વેદોક્તમ્ એવ કુર્વાણો નિઃસઙ્ગોઽર્પિતમ્ ઈશ્વરે ।
નૈષ્કર્મ્યં લભતે સિદ્ધિં રોચનાર્થા ફલ-શ્રુતિઃ ॥
ય આશુ હૃદય-ગ્રન્થિં નિરિજિહીર્ષુઃ પરાત્મનઃ ।
વિધિના ચ યજેદ્ દેવં તન્ત્રોક્તેન ચ કેશવમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.3.44-47] ઇત્ય્ આદિ ।
પરોક્ષેતિ ટીકા ચ - યત્રાન્યથા સ્થિતોઽર્થઃ સઙ્ગોપયિતુમ્ અન્યથા કૃત્વોચ્યતે
સ પરોક્ષ-વાદઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તં વા એતં ચતુર્છુતં (?) સન્તં
ચતુર્હોતેત્ય્ આચક્ષતે પરોક્ષેણ પરોક્ષ-પ્રિયા એવ હિ વેદા ઇતિ । પરોક્ષ-
વાદમ્ એવાહ કર્મ-મોક્ષાયેતિ । નનુ સ્વર્ગાદ્ય્-અર્થં કર્માણિ વિધત્તે ન
કર્મ-મોક્ષાર્થં તત્રાહ બાલાનામ્ અનુશાસનં યથા તથા । અત્ર
દૃષ્ટાન્તઃ અગદમ્ ઔષધં યથા પિતા બાલમ્ અગદં પાયયન્ ખણ્ડ-
લડ્ડુકાદિભિઃ પ્રલોભ્યન્ પાયયતિ દદાતિ ચ તાનિ ખણ્ડ-લડ્ડુકાદીનિ ।
નૈતાવતા અગદસ્ય તલ્-લાભઃ પ્રયોજનમ્ અપિત્વારોગ્યમ્ । તથા વેદોઽપ્ય્
અવાન્તર-ફલૈઃ પ્રલોભયન્ કર્મ-મોક્ષાયૈવ કર્માણિ વિધત્ત ઇત્ય્ એષા ।
અજ્ઞો ન વિદ્યતે જ્ઞા શ્રી-ભગવતઃ કથા-શ્રવણાદૌ શ્રદ્ધા-લક્ષણા ધી-
વૃત્તિર્ યસ્ય સઃ । અતએવ તસ્મિન્ ન પ્રવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । તથૈવાજિતેન્દ્રિયો
બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસુઃ સન્ પારમેષ્ઠ્ય-પર્યન્ત-ભોગે વિરક્તો વા ન ભવતીત્ય્
અર્થઃ । તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ઇત્ય્-આદૌ [ભ્પ્ 11.2.9] પરસપર-નિરપેક્ષયોઃ
શ્રદ્ધા-વિરક્તયોર્ દ્વયોર્ એવ તત્-તન્-મર્યાદાત્વેનોક્તેઃ । વિકર્મણા
વિહિતાકરણ-રૂપેણ મૃત્યોર્ અનન્તરં મૃત્યું મરણ-તુલ્યાં યાતનામ્
ઉપૈતિ । પુનઃ પુનર્ મરણમ્ ઉપૈત્ યાતનાન્ ચોપૈતીત્ય્ અર્થઃ । અતસ્ તેષાં
વિહિત-કર્મ-ત્યાગે કથઞ્ચિન્ ન નિસ્તારઃ । ઈશ્વર-પ્રયોજક-કર્તૃકસ્ય
કર્મણઃ ઈશ્વરાર્પણ-લક્ષણ-યથાર્થાનુષ્ઠાનેન તત્-પ્રસાદે ત્વ્ અસૌ
સુતરામ્ એવં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ વેદોક્તમ્ ઇતિ । તસ્માદ્ વેદોક્તમ્ એવ કુર્વાણો ન
તુ નિષિદ્ધમ્ । નૈષ્કર્મ્યાં કર્મ-બન્ધાગોચરતા-રૂપાં સિદ્ધિં લભતે ।
નનુ કર્મણિ ક્રિયમાણે તસ્મિન્ન્ આસક્તિસ્ તત્-ફલં ચ સ્યાન્ ન તુ નૈષ્કર્મ-
રૂપા સિદ્ધિર્ અત આહ નિઃસઙ્ગોઽનભિનિવેશવાન્ । ઈશ્વરે તન્-નિમિત્તમ્ એવ
તત્રાર્પિતં ન તુ ફલોદ્દેશેન ।
નનુ ફલસ્ય શ્રુતત્વાત્ કર્મણિ કૃતે ફલં ભવેદ્ એવ । ન, રોચનાર્થેતિ
કર્મણિ રુચ્ય્-ઉત્પાદનાર્થા અગદ-પાને ખણ્ડલડ્ડુકાદિવત્ । તતશ્ ચ (પગે
22) કર્માભિરુચ્યા વેદાર્થં સમ્યગ્ વિચારયતિ । અથ ચ -- યો વા એતદ્
અક્ષરમ્ અવિદિત્વા ગાર્ગ્ય્ અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણ [બૃહદ્ 3.8.10] ઇત્ય્
અનેનાબ્રહ્મજ્ઞસ્ય કૃપણતાં, તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બાહ્મણા
વિવિદિષન્તિ બ્રહ્મચર્યેણ [બૃહદ્ 4.4.22] ઇત્ય્ આદિના યજ્ઞાદીનાં જ્ઞાન-શેષતાં
ચાવધાર્ય નિષ્કામેષુ કર્મસુ પ્રવર્તતે । તતઃ સ્વર્ગ-કામો યજેત ઇત્ય્
આદિભિઃ કામિતસ્યૈવ સ્વર્ગાદેઃ ફલત્વેનાવગમાદ્ અકામિતોઽસૌ ન ભવતીતિ
નૈષ્કર્મ્ય-સિદ્ધિઃ સ્વત એવ ભવતીતિ સ્થિતે કિમ્ ઉત શ્રીમદ્-ઈશ્વરાર્પણેન
તત્-પ્રસાદે સતીત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એવં વિલમ્બેનૈવ નૈષ્કર્મ્ય-સિદ્ધેર્ હેતુમ્ ઉક્ત્વા યથા તરોર્ મૂલ-
નિષેચનેન [ભ્પ્ 4.31.14] ઇતિ ન્યાયેન સર્વ-ધર્મ-પર્યાપ્તિ-હેતુંનૈષ્કર્મ-
સિદ્ધિ-સાધ્ય-હૃદય-ગ્રન્થિ-ભેદસ્યાપિ શીઘ્રોપાયં સ્વાતન્ત્ર્યેનાહ ય આશ્વ્
ઇતિ । ય આશુ શીઘ્રમ્ એવ દેહ-દ્વયાત્ પરસ્ય આત્મનો જીવસ્ય હૃદય-ગ્રન્થિં
દેહાહઙ્કારં નિરહ્ર્તુમ્ ઇચ્છુર્ ભવતિ સ ત્વ્ અન્યત્ કર્માદિક્ં સ્વરૂપત એવ
ત્યક્ત્વા તન્ત્રોક્તેનાગમ-માર્ગેણ ચકારાત્ વેદોક્તેન ચ વિધિના પ્રકારેણ
કેશવં દેવમ્ અર્ચયેત્ ।
[63]
અન્ય-દેવ-દૃષ્ટિ-પરિત્યાગાર્થસ્ તથોપસહારશ્ ચ ।
એવમ્ અગ્ન્ય્-અર્ક-તોયાદ્ અતિથૌ હૃદયે ચ યઃ ।
યજતીશ્વરમ્ આત્માનમ્ અચિરાન્ મુચ્યતે હિ સઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.55]
આત્માનં પરમાત્માનમ્ ॥
॥11.3॥ શ્રીમદ્-આવિર્હોત્રો વિદેહમ્

[64]
અગ્રે ચ વ્યતિરેકમુખેન -
ભગવન્તં હરિં પ્રાયો ન ભજન્ત્ય્ આત્મ-વિત્તમાઃ ।
તેષામ્ અશાન્ત-કામાનાં કા નિષ્ઠા વિજિતાત્મનામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.5.1]
ઇત્ય્-એતત્-પ્રશ્નોત્તરમ્ -
મુખ-બાહૂરુ-પાદેભ્યઃ પુરુષસ્યાશ્રમૈઃ સહ ।
ચત્વારો જજ્ઞિરે વર્ણા ગુણૈર્ વિપ્રાદયઃ પૃથક્ ॥
ય એવં પુરુષં સાક્ષાદ્ આત્મ-પ્રભવમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન ભજન્ત્ય્ અવજાનન્તિ સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટાઃ પતન્ત્ય્ અધઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.2-3]
પૂર્વં શ્રી-દ્રવિડોપદેશેઽપિ દેવ-કૃત-શ્રી-નારાયણ-સ્તુતૌ --
ત્વાં સેવતાં સુર-કૃતા બહવોઽન્તરાયાઃ
સ્વૌકો વિલઙ્ઘ્ય પરમં વ્રજતાં પદં તે ।
નાન્યસ્ય બર્હિષિ બલીન્ દદતઃ સ્વ-ભાગાન્
ધત્તે પદં ત્વમ્ અવિતા યદિ વિઘ્ન-મૂર્ધ્નિ ॥ [ભ્પ્ 11.4.10] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તત્ર ચ યજ્ઞે સ્વ-ભાગાન્ દદતઃ સુર-કૃતા વિઘ્ના ન ભવન્તિ । ત્વાં
સેવમાનાનાં તુ માત્સર્યેણ તત્-કૃતાસ્ તે ભવન્તિ કિન્તુ યદીતિ નિશ્ચયે યદિ
વેદાઃ પ્રમાણમ્ ઇતિવન્ નિશ્ચિતમ્ એવ ત્વં તેષામ્ અવિતેતિ । ત્વાં સેવમાનો
વિઘ્ન-મૂર્ધ્નિ પદં ચ ધત્તે પ્રતુત તમ્ એવ સોપાનમ્ ઇવ કૃત્વા વ્રજતીત્ય્
અર્થઃ । તદ્ એવં શ્રુત્વા સંસાર એવ તિષ્ઠતાં યત્ પર્યવસાનં ભવેત્ તત્
પૃષ્ઠં ભગવન્તમ્ ઇત્ય્ આદિના તત્રોત્તરયન્ પ્રથમં તેષાં
પ્રત્યવાયિત્વમ્ આહ મુખેતિ પાદોન-દ્વયેન । પર્યવસાનમ્ આહ સ્થાનાદ્
ઇતિ પાદેન ॥
॥ 11.5 ॥ શ્રી-ચમસો વિદેહમ્

[65]
અગ્રે ચ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ ભક્તેર્ એવાભિહિતત્વે ભવેત્ તસ્ય તદ્-વિશેષ-
પ્રશ્નોઽપિ યુક્તઃ । કસ્મિન્ કાલ ઇત્ય્ આદિના [ભ્પ્ 11.5.18] તથૈવોત્તરિતમ્ ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિર્ ઇત્ય્ એષુ કેશવઃ ।
નાના-વર્ણાભિધાકારો નાનૈવ વિધિનેજ્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.5.20]
નાનૈવ વિધિના વિવિધેન માર્ગેન ॥
॥ 11.5 ॥ શ્રી-કરભાજનો વિદેહમ્

[66]
શ્રી-ભગવદ્-ઉદ્ધવ-સંવાદેઽપિ -
ત્વં તુ સર્વં પરિત્યજ્ય સ્નેહં સ્વ-જન-બન્ધુષુ
મય્ય્ આવેશ્ય મનઃ સમ્યક્ સમ-દૃગ્ વિચરસ્વ ગામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.7.6]
નોદ્ધવોઽણ્વ્ અપિ મન્-ન્યૂન [ભ્પ્ 3.4.31] ઇત્ય્-આદિભિઃ શ્રીમદ્-ઉદ્ધ્વસ્ય
સિદ્ધત્વેનૈવ પ્રસિદ્ધત્વાત્ તં લક્ષ્યીકૃત્ય તદ્-દ્વારાન્યેભ્ય
એવોપદેશોઽયમ્ । એવમ્ અન્યત્ર જ્ઞેયમ્ । તતશ્ ચ જહલ્-લક્ષણયા ત્વં ત્વદીય-
માર્ગાનુગતો ભક્તો વિચરસ્વ વિચરત્વ્ ઇત્ય્ એવાર્થઃ । સમદૃક્ત્વં ચ માં
વિનાન્યત્ર હેયોપાદેયત્વાભાવાત્ । તુ-શબ્દો બહિર્મુખ-નિવૃત્ત્ય્-અર્થઃ ।
તેનાપિ પૂર્વમ્ ઇદમ્ અભિપ્રેતમ્ ।
ત્વયોપયુક્ત-સ્રગ્-ગન્ધ-વાસોઽલઙ્કાર-ચર્ચિતાઃ ।
ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનો દાસાસ્ તવ માયાં જયેમહિ ॥
મુનયો વાત-વાસનાઃ[*એન્દ્નોતે #2] શ્રમણા ઊર્ધ્વ-મન્થિનઃ ।
બ્રહ્માખ્યં ધામ તે યાન્તિ શાન્તાઃ સન્ન્યાસિનોઽમલાઃ ॥
વયં ત્વ્ ઇહ મહાયોગિન્ ભ્રમન્તઃ કર્મ-વર્ત્મસુ ।
ત્વદ્-વાર્તયા તરિષ્યામસ્ તાવકૈર્ દુસ્તરં તમઃ ॥
સ્મરન્તઃ કીર્તયન્તશ્ ચ કૃતાનિ ગદિતાનિ તે ।
ગત્ય્-ઉત્સ્મિતેક્ષિત-ક્ષ્વેલિ યન્ નૃલોક-વિડમ્બનમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.6.46-50] ઇતિ ।
॥ 11.7 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[67]
અગ્રે ચ જ્ઞાન-યોગસ્ય કેવલયાસાધ્યત્વં ભક્તિ-યોગસ્ય તુ સુખ-
સાધ્યત્વમ્ આનુષાઙ્ગિકતયા જ્ઞાન-જનકત્વં સ્વયમ્ અપિ પુરુષાર્થત્વં
ચેતિ । યથા -
ન કુર્યાન્ ન વદેત્ કિઞ્ચિન્ ન ધ્યાયેત્ સાધ્વ્ અસાધુ વા ।
આત્મારામોઽનયા વૃત્ત્યા વિચરેજ્ જડવન્ મુનિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.17]
ઇત્ય્ અન્તેન જ્ઞાન-યોગમ્ ઉક્ત્વા ભક્તિ-યોગમ્ ઉદ્દ્ભાવયિતુમ્ આહ --
શબ્દ-બ્રહ્મણિ નિષ્ણાતો નિષ્ણાયાત્ પરે યદિ ।
શ્રુતસ્ તસ્ય શ્રમ-ફલો હ્ય્ અધેનુમ્ ઇવ રક્ષત ॥ [ભ્પ્ 11.11.18]
અત્ર પર-બ્રહ્મ-પદેન પર-તત્ત્વ-માત્રમ્ ઉચ્યતે ।ન તુ બ્રહ્મત્વ-
ભગવત્ત્વાદિ-વિવેકેનેતિ જ્ઞેયમ્, સર્વત્ર તત્-સામ્યાત્ । તદ્ એવં શબ્દ-
બ્રહ્માભ્યાસસ્ય પર-બ્રહ્માભ્યાસઃ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર સર્વેષ્વ્
એવાંશેષુ વિશેષતઃ ઉપનિષદ્-ભાગેષુ શબ્દ-બ્રહ્મણસ્ તત્-પ્રતિપાદકત્વે
સ્થિતેઽપિ તદ્-વિચાર-કોટિભિર્ અપિ પર-બ્રહ્મ-નિષ્ઠા ન જાયતે, કિન્તુ તસ્મિન્
યસ્મિન્ન્ અંશે શ્રી-ભગવદ્-આકાર-પર-બ્રહ્મ-લીલાદિકં પ્રતિપાદ્યતે તદ્-
અભ્યાસેનૈવ ભગવદ્-આકારે ચ નિષ્ઠા જાયતે । તદ્ ઉક્તમ્ --
સંસાર-સિન્ધુમ્ અતિદુસ્તરમ્ ઉત્તિતીર્ષોર્
નાન્યઃ પ્લવો ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્ય ।
લીલા-કથા-રસ-નિષેવણમ્ અન્તરેણ
પુંસો ભવેદ્ વિવિધ-દુઃખ-દવાર્દિતસ્ય ॥[ભ્પ્ 12.4.40] (પગે24)
શ્રેયઃ-સૃતિં ભક્તિમ્ ઉદસ્ય તે વિભો
ક્લિશ્યન્તિ યે કેવેલ-બોધ-લબ્ધયે ।
તેષામ્ અસૌ ક્લેશલ એવ શિષ્યતે
નાન્યદ્ યથા સ્થૂલ-તુષાવઘાતિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.4] ઇત્ય્-આદિ ચ ।
[68-69]
અતએવ મદીય-લીલા-શૂન્યાં વૈદિકીમ્ અપિ વાચં નાભસેદ્ ઇત્ય્ આહ દ્વાભ્યામ્ -
ગાં દુગ્ધ-દોહામ્ અસતીં ચ ભાર્યાં
દેહં પરાધીનમ્ અસત્-પ્રજાં ચ ।
વિત્તં ત્વત્-તીર્થીકૃતમ્ અઙ્ગ વાચં
હીનાં મયા રક્ષતિ દુઃખ-દુઃખી ॥ [ભ્પ્ 11.11.19]
મયા શ્રી-ભગવતા હીનાં મમ લીલાદિ-શૂન્યામ્ । મયા હીનાં વાચમ્ ઇત્ય્
ઉક્તં વિવૃણોતિ -
યસ્યાં ન મે પાવનમ્ અઙ્ગ કર્મ
સ્થિતુદ્ભવ-પ્રાણ-નિરોધમ્ અસ્ય ।
લીલાવતારેપ્સિત-જન્મ- વા સ્યાદ્
બન્ધ્યાં ગિરં તાં વિભૃયાન્ ન ધીરઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.20]
યસ્યાં મે જગતઃ શોધકં ચરિતં ન સ્યાત્ કિં તદ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય સ્થિત્ય્-આદિ-
રૂપં તદ્-ધેતુર્ ઇત્ય્ અર્થસ્ તતોઽપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટતમત્વેન વિમૃષ્યાહ લીલાવતારેષુ
ઈપ્સિતં જગતઃ પ્રેમાસ્પદં શ્રી-કૃષ્ણ-રામાદિ-જન્મ વા ન સ્યાત્, તાં
નિષ્ફલાં ગિરં વેદ-લક્ષણામ્ અપિ ધીરો ધીમાન્ ન ધારયેત્ । તદ્ ઉક્તં
શ્રી-નારદેન - ઇદં હિ પુંસસ્ તપમઃ શ્રુતસ્ય વા [ભ્ય્પ્ 1.5.22] ઇત્ય્ આદિ ।
અતએવ ગીતં કલિ-યુગ-પાવનાવતારેણ શ્રી-ભગવતા -
શ્રુતમ્ અપ્ય્ ઔપનિષદં દૂરે હરિ-કથામૃતમ્ ।
યન્ ન સન્તિ દ્રવચ્-ચિત્ત-કમ્પાશ્રુ-પુલકાદયમ્ ॥ [પદ્યાવલી, 39] ઇતિ ।
[70]
તદ્ એવં ભક્ત્યૈવ જ્ઞાનં સિધ્યતીત્ય્ ઉક્ત્વા તં ચ જ્ઞાન-માર્ગમ્
ઉપસંહરતિ -
એવં જિજ્ઞાસયાપોહ્ય નાનાત્વ-ભ્રમમ્ આત્મનિ ।
ઉપારમેત વિરજં મનો મય્ય્ અર્પ્ય સર્વગે ॥ [ભ્પ્ 11.11.21]
જિજ્ઞાસયા બદ્ધો મુક્ત ઇતિ વ્યાખ્યા ગુણતો મે ન વસ્તુતઃ [ભ્પ્ 11.11.1] ઇત્ય્-
આદિ-પૂર્વોક્ત-પ્રકારક-વિચારેણ । આત્મનિ શુદ્ધ-જીવે । નાનાત્વં દેવત્વ-
મનુષ્યત્વાદિ-ભેદમ્ અપોહ્ય । એવં મલ્-લીલાદિ-શ્રવણેન મનો મયિ
બ્રહ્માકારે સર્વગે અર્પ્ય ધારયિત્વા ઉપારમેત ।
[71]
તદ્ એવં જ્ઞાન-મિશ્રાં ભક્તિમ્ ઉપદિશ્ય તદ્-અનાદરેણાનુષઙ્ગ-સિદ્ધ-
જ્ઞાન-ગુણાં શુદ્ધામ્ એવ ભક્તિમ્ ઉપદિશતિ ચતુર્ભિઃ -
યદ્ય્ અનીશો ધારયિતું મનો બ્રહ્મણિ નિશ્ચલમ્ ।
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ નિરપેક્ષઃ સમાચર ॥ [ભ્પ્ 11.11.22]
યદીતિ નિશ્ચયે । ટીકાયાં ધત્તે પદં ત્વમ્ અવિતા યદિ વિઘ્ન-મૂર્ધ્નિ [ભ્પ્
11.4.10] ઇત્ય્-આદિવત્ । અત્ર જ્ઞાનેચ્છુર્ એવ પ્રકૃતેઃ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવં પ્રતિ ચ
તાદૃશત્વમ્ આરોપ્યૈવેદમ્ ઉચ્યતે । તતશ્ ચ શ્રેયઃ-સૃતિં ભક્તિમ્ ઉદસ્ય તે
વિભો ક્લિશ્યન્તિ [ભ્પ્ 10.14.4] ઇત્ય્-આદિ-પ્રમાણેન ભક્તિં વિના કેવલ-જ્ઞાન-
માર્ગેણ મનો બ્રહ્મણિ ધારયિતું નિશ્ચિતમ્ એવાનીશો ભવસિ । તતોઽપિ સ્વતો
જ્ઞાનાદિ-સર્વ-ગુણ-સેવિતં ભક્તિ-યોગમ્ એવાશ્રયેતિ તત્-સોપાનમ્ ઉપદિશતિ
મયીત્ય્-આદિના ।
[72]
અથવા પ્રાક્તન-ભક્તિ-(પગે 25) બલાભાવાદ્ બ્રહ્મ-જ્ઞાનેચ્છુર્ યદિ તત્ર
મનો ધારયિતુમ્ અનીશઃ સ્યાત્, તદાધુનાપ્ય્ એવં કુર્વીતેતિ યોજ્યમ્ ।
સમાચર અર્પય । નિરપેક્ષો વાઞ્છાન્તર-રહિતઃ ।
શ્રદ્ધાલુર્ મત્-કથાઃ શૃણ્વન્ સુભદ્રા લોક-પાવનીઃ ।
ગાયન્ન્ અનુસ્મરન્ કર્મ જન્મ ચાભિનયન્ મુહુઃ ॥
મદ્-અર્થે ધર્મ-કામાર્થાન્ આચરન્ મદ્-અપાશ્રયઃ ।
લભતે નિશ્ચલાં ભક્તિં મય્ય્ ઉદ્ધવ સનાતને ॥ [ભ્પ્ 11.11.23-4]
ટીકા ચ - મદ્-અર્પણઃ કર્મભિર્ વિશુદ્ધ-સત્ત્વસ્યાન્તરઙ્ગાં ભક્તિમ્ આહ
શ્રદ્ધાલુર્ ઇતીત્ય્ એષા ।
અભિનયન્ જન્મ-કર્મ-લીલયોર્ મધ્યે યેઽંશા નિજાભીષ્ટ-ભાવ-ભક્તિ-
ગતાસ્ તાન્ સ્વયમ્ અનુકુર્વન્ ભગવદ્-ગતાં ભક્તાન્તર-ગતાંશ્ ચ તાન્ અન્ય-
દ્વારાનુકુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ, યો ધર્મો ગોદાનાદિ-લક્ષણસ્ તમ્ અપિ
મદ્-અર્થે મદીય-જન્માદિ-મહોત્સવાઙ્ગત્વેનૈવ । યશ્ ચ કામો મહા-
પ્રાસાદ-વાસાદિ-લક્ષણસ્ તમ્ અપિ મદ્-અર્થે મદીય-સેવાદ્ય્-અર્થે મન્-
મન્દિર-વાસાદિ-લક્સણત્વેનૈવ । યશ્ ચાર્થો ધન-સઙ્ગ્રહસ્ તમ્ અપિ મદ્-
અર્થે મત્-સેવા-માત્રોપયોગિત્વેનૈવાચરન્ સેવમાનઃ । મદ્-અપાશ્રયઃ મદ્-
અર્થે આશ્રયાન્તર-શૂન્ય-ચેતાશ્ ચ સન્ તામ્ એવ કથા-શ્રવણાદિ-લક્ષણાં
ભક્તિં મયિ નિશ્ચલાં કાલ-ત્રયેઽપ્ય્ અવ્યભિચારિણીં લભતે, તત્-સુખેન
કૈવલ્યાદાવ્ અપ્ય્ અનાદરાત્ । ન ચ ભજનીયસ્ય ચલતયા વા સા ચલિષ્યતીતિ
મન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ સનાતન ઇતિ ।
[73-74]
નન્વ્ એવમ્ભૂત-ભક્તિ-માર્ગ-પ્રવૃત્તિર્ નિષ્ઠા વા કથં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય
તત્ર હેતુમ્ આહ -
સત્-સઙ્ગ-લબ્ધયા ભક્ત્યા મયિ માં સ ઉપાસિતા ।
ઇતિ ભક્ત્યા ભક્તિ-રુચ્યા સ ભક્તો મામ્ ઉપાસિતા ભજમાનો ભવતિ । તસ્ય
ચ ભક્તસ્ય મદીયં બ્રહ્માકારં ભગવદ્-આકારં ચ સર્વમ્ અપિ સ્વરૂપ-
વિજ્ઞાનમ્ અનાયાસેનૈવ ભવતીત્ય્ આહ --
સ વૈ મે દર્શિતં સદ્ભિર્ અઞ્જસા વિન્દતે પદમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.11.25] ઇતિ ।
અઞ્જસા ભક્ત્ય્-અનુષઙ્ગેનૈવ । પદં સ્વરૂપમ્ ॥
॥ 11.11 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 67-75 ॥
[75]
અગ્રે ચ ભક્તિ-યોગસ્યૈવ પ્રાક્-સિદ્ધતા, સાક્ષાત્ શ્રી-ભગવત્-પ્રવર્તિતતા
સ્વયમ્ એવ મુખ્યતા । પરેષામ્ અર્વાચીનતા યથા-રુચિનાનઆજન-પ્રવર્તિતતા
તુચ્છતા ચેતિ । યથા, શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ ઉવાચ --
વદન્તિ કૃષ્ણ શ્રેયાંસિ બહૂનિ બ્રહ્મ-વાદિનઃ ।
તેષાં વિકલ્પ-પ્રાધાન્યમ્ ઉતાહો એક-મુખ્યયા ॥
ભવતોદાહૃતઃ સ્વામિન્ ભક્તિયોગોઽનપેક્ષિતઃ ।
નિરસ્ય સર્વતઃ સઙ્ગં યેન ત્વય્ય્ આવિશેન્ મનઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.1-2]
ટીકા ચ - શ્રેયાંસિ શ્રેયઃ-સાધનાનિ । કિં વિકલ્પેન પ્રાધાન્યમ્ ઉતાહો કિં
વા એકસ્યૈવ મુખ્યતા, એક-મુખ્યતાપેક્ષોત્થાપને કારણં ભવતેતિ । ન
અપેક્ષિતમ્ અનપેક્ષા યસ્મિન્ સ અહૈતુકઃ । અયમ્ અર્થો - ભવતા યો ભક્તિ-
યોગ ઉક્તઃ, અન્યે ચ યાનિ નિઃશ્રેયસ-સાધનાનિ વદન્તિ ત્તેષાં કિં ફલ-
સાધનત્વેન પ્રાધાન્યમ્ એવ સર્વેષામ્ ઉતાઙ્ગાઙ્ગિત્વમ્ । પ્રાધાન્યેનાપિ

સર્વેષાં કિં વિકલ્પેન તુલ્ય-ફલત્વં યદ્ વા કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇત્ય્ એષા ।
[76]
અત્રોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ --
કાલેન નષ્ટા પ્રલયે વાણીયં વેદ-સંજ્ઞિતા ।
મયાદૌ બ્રહ્મણે પ્રોક્તા ધર્મો યસ્યાં મદ્-આત્મકઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.3]
(પગે 26)
ટીકા ચ - તત્ર ભક્તિર્ એવ મહા-ફલત્વેન મુખ્યા, અન્યાનિ તુ સ્વસ્વ-
પ્રકૃત્ય્-અનુસારેણ ખ-પુષ્પ-સ્થાનીય-સ્વર્ગાદિ-ફલ-બુદ્ધિભિઃ પ્રાણિભિઃ
પ્રાધાન્યેન પરિકલ્પિતાનિ ક્ષુલ્લક-ફલાનીતિ વિવેક્તું પ્રકૃત્ય્-અનુસારેણ
બહુધા પ્રતિપત્તિમ્ આહ કાલેનેતિ સપ્તભિઃ । મદ્-અત્મકો મય્ય્ એવાત્મા ચિત્તં
યેન સ ઇત્ય્ એષા ।
યદ્ વા મદાત્મકો મત્-સ્વરૂપ-ભૂતો નિર્ગુણત્વાસ્મત્-સ્વરૂપ-ભૂતો ભક્તિ-
લક્ષણો ધર્મઃ પ્રોક્તઃ સર્વ-સમન્વયે પ્રતિપાદિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[77-80]
તદ્ એવં સતિ તસ્યામ્ એવાનેક-વિધ-શ્રેયો-વદને હેતુમ્ આહ --
મન્-માયા-મોહિત-ધિયઃ પુરુષાઃ પુરુષર્ષભ ।
શ્રેયો વદન્ત્ય્ અનેકાન્તં યથા-કર્મ યથ-રુચિ ॥ [ભ્પ્ 11.14.9]
તત્-પ્રકૃતીનાં માયા-ગુણ-મૂલત્વાદ્ મન્માયામોહિતધિયઃ । અનેકાન્તં
નાના-વિધમ્ । શ્રેયઃ પુરુષાર્થં તત્-સાધનં ચ । યતઃ -
ન સાધયતિ માં યોગો ન સાઙ્ખ્યં ધર્મ ઉદ્ધવ ।
ન સ્વાધ્યાયસ્ તપસ્ ત્યાગો યથા ભક્તિર્ મમોર્જિતા ॥ [ભ્પ્ 11.14.20]
ન સાધયતિ ન વશીકરોતિ । તપો જ્ઞાનમ્ । ત્યાગઃ સન્ન્યાસઃ ।
ધર્મઃ સત્ય-દયોપેતો વિદ્યા વા તપસાન્વિતા ।
મદ્-ભક્ત્યાપેતમ્ આત્માનં ન સમ્યક્ પ્રપુનાતિ હિ ॥ [ભ્પ્ 11.14.22]
ધર્મો નિષ્કામઃ । વિદ્યા શાસ્ત્રીયં બ્રહ્મ-જ્ઞાનમ્ । તપસ્ તદ્-ઈક્ષણમ્ ।
ભક્તિ-લક્ષણૈસ્ તુ --
યથા યથાત્મા પરિમૃજ્યતેઽસૌ
મત્-પુણ્ય-ગાથા-શ્રવણાભિધાનૈઃ ।
તથા તથા પશ્યતિ વસ્તુ સૂક્ષ્મં
ચક્ષુર્ યથૈવાઞ્જન-સમ્પ્રયુક્તમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.26]
ટીકા ચ - નનુ બ્રહ્મ-વિદ્ આપ્નોતિ પરમ્ [તૈત્તુ 2.1.1] તમ્ એવ
વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ [શ્વેતુ 6.15] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભ્યો જ્ઞાનાદ્ એવાવિદ્યા-નિવૃત્ત્યા
ત્વત્-પ્રાપ્તિર્ અવગમ્યતે કુતો ભક્તિ-યોગેનેત્ય્ ઉચ્યતે । અત્રાહ યથા યતેતિ ।
આત્મા ચિત્તં પરિમૃજ્યતે શોદ્યતે મત્-પુણ્ય-ગાથાનાં શ્રવણૈર્ અભિધાનૈશ્
ચ । ભક્ત-રેવાવાન્તર-વ્યાપારો જ્ઞાનં ન પૃથગ્ ઇત્ય્ અર્થમ્ । ઇત્ય્ એષા ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥77-80॥
[81-83]
અગ્રે ચ કર્મ-જ્ઞાન-ભક્તિ-યોગાન્ તત્-તદ્-અધિકારિતાયાં પૃથગ્ હેતૂંશ્
ચોક્ત્વા જ્ઞાન-કર્માનાદરેણ (પગે 27) ભક્તેર્ એવાભિધેયત્વમ્ આહ
પઞ્ચભિઃ । તત્ર જ્ઞાનાભ્યાસાનાદરં વક્તું તદ્-અધિકાર-હેતુ-
વૈરાગ્યાભ્યાસાનાદરં વિધત્તે --
પ્રોક્તેન ભક્તિ-યોગેન ભજતો માસકૃન્ મુનેઃ ।
કામા હૃદય્યા નશ્યન્તિ સર્વે મયિ હૃદિ સ્થિતે ॥ [ભ્પ્ 11.20.29]
જ્ઞાનાભ્યાસાનાદરં વિધત્તે --
ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વ-સંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ મયિ દૃષ્ટેઽખિલાત્મનિ ॥ [ભ્પ્ 11.20.30]
ભક્ત્યૈવ દૃષ્ટે સાક્ષાત્-કૃતે । તથૈવાહ -
તસ્માન્ મદ્-ભક્તિ-યુક્તસ્ય યોગિનો વૈ મદ્-આત્મનઃ ।
ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયો ભવેદ્ ઇહ ॥ [ભ્પ્ 11.20.31]
ટીકા ચ - તદ્ એવં વ્યવસ્હ્તયાધિકારિ-ત્રયમ્ ઉક્તમ્ । તત્ર ભક્તેર્ અન્ય-
નિરપેક્ષત્વાદ્ અન્યસ્ય ચ તત્-સાપેક્ષત્વાદ્ ભક્તિ-યોગ એવ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્
ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ ।મદ્-આત્મનો મયિ આત્મા ચિત્તં યસ્ય તસ્ય
શ્રેયઃ-સાધનમ્ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર પ્રાયો-ગ્રહણસ્યાયં ભાવઃ । ભજતાં જ્ઞાન-વૈરાગ્યાભ્યાસેન
પ્રયોજનં નાસ્ત્ય્ એવ । તત્ર યથા-સ્થિતેઽપિ સદ્યો મુક્તિ-માર્ગે કેષાંચિત્
ક્રમ-મુક્તિ-માર્ગે પ્રવૃત્તિર્ જાયતે । તથા બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા
[ગીતા 18.54] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-ગીતાનુસારેણ યદિ ક્રમ-ભક્તિ-માર્ગે પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્
તદા ભવત્વ્ ઇતિ । તદ્ એવં ભક્તેઃ પ્રેમ-લક્ષણે સર્વ-ફલ-રાજે સ્વ-ફલે
નાસ્ત્ય્ એવ જ્ઞાનાદ્ય્-અપેક્ષા ।
[84]
પૃથક્ પૃથક્ જ્ઞાનાદિ-ફલેઽપિ સાધ્યે નાસ્તીત્ય્ આહ --
યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ ।
યોગેન દામ-ધર્મેણ શ્રેયોભિર્ ઇતરૈર્ અપિ ॥
સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતેઽઞ્જસા ।
સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ કથઞ્ચિદ્ યદિ વાઞ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 11.20.32-33]
ઇતરૈસ્ તીર્થ-યાત્રા-વ્રતાદિભિર્ અપિ યદ્ ભાવ્યં તત્ સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન
મદ્-ભક્તૌ લભતે । તત્રાપ્ય્ અઞ્જસા અનાયાસેનૈવ કિં તત્ સર્વમ્ । તદ્ આહ -
સ્વર્ગાવર્ગમ્ ઇતિ । સ્વર્ગઃ પ્રાપઞ્ચિક-સુખં સત્ત્વ-શુદ્ધ્ય્-આદિ-
ક્રમેણાપવર્ગો મોક્ષ-સુખં ચ । તદ્-અતિક્રમિ-સુખં ચ ભવતીત્ય્ આહ -
મદ્-ધામ વૈકુણ્ઠં ચેતિ । કથઞ્ચિદ્ ભક્ત્ય્-ઉપકરણત્વેનૈવ યદિ
વાઞ્છતિ કશ્ચિત્, તત્ર શ્રી-ચિત્રકેત્વ્-આદિવત્ સ્વર્ગ-વાઞ્છા । તસ્ય ભક્ત્ય્-
ઉપકરણત્વં ચોક્તં - રેમે વિદ્યાધર-સ્ત્રીભિર્ ગાપયન્ હરિમ્ ઈશ્વરમ્
[ભ્પ્ 6.17.3] ઇતિ । શ્રી-શુકાદિવદ્-અપવર્ગ-વાઞ્છા । તત્-પ્રાર્થનયા ગો-
શૃઙ્ગોપરિ-સર્ષપ-સ્થિતિ-કાલં વ્યાપ્ય શ્રી-કૃષ્ણેન દૂરીકૃતાયાં માયાયાં
સત્યાં માતૃ-ગર્ભાદ્ બહિર્બભૂવ ઇતિ બ્રહ્મ-વૈવર્ત-કથા । તત્ર ચ
ભક્ત્ય્-ઉપકરણત્વં બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ઇત્ય્-આદિ-ગીતા-વચનાત્ ।
તથા પ્રાપ્ત-ભગવત્-પાર્ષદ-તદીય-વૃન્દ-વિશેષવદ્ વૈકુણ્ઠેચ્છા । તે
હિ પ્રેમ્ણા સાક્ષાત્ શ્રી-ભગવચ્-ચરણારવિન્દ-સેવેચ્છયૈવ તત્-પ્રાર્થ્યં
(પગે 28) પ્રાપ્તવન્તઃ । યચ્ ચ વ્રજન્ત્ય્ અનિમિષામૃષભાનુ-વૃત્ત્યા [ભ્પ્
3.15.25]
॥ 11.20 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 81-84॥
[85]
અન્તે ચ -
એષા બુદ્ધિમતાં બુદ્ધિર્ મનીષા ચ મનીષિણામ્ ।
યત્ સત્યમ્ અનૃતેનેહ મર્ત્યેનાપ્નોતિ મામૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.29.22]
ટીકા ચ - અતો મદ્-ભજનમ્ એવ બુદ્ધેર્ વિવેકસ્ય મનીષાયાશ્ ચાતુર્યસ્ય
ચ ફલમ્ ઇત્ય્ આહ એષેતિ । તામ્ એવ દર્શયતિ સત્યમ્ અમૃતં ચ મા મામ્
અનૃતેનાસત્યેન મર્ત્યેન વિનાશિના મનુષ્ય-દેહેન ઇહ અસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ
પ્રાપ્નોતીતિ યત્ સૈવ બુદ્ધિર્ મનીષા ચેતિ । બુદ્ધિર્ વિવેકો મનીષા ચાતુર્યમ્
ઇત્ય્ એષા ।
પૂર્વં ભક્તિ-પ્રકરણસ્ય ગતત્વાદ્ ઇત્ય્ અતો હેતૂપન્યાસઃ કૃતઃ -
હરિશ્ચન્દ્રો રન્તિદેવ ઉઞ્છ-વૃત્તિઃ શિવિર્ બલિઃ ।
વ્યાધઃ કપોતો બહવો હ્ય્ અધ્રુવેણ ધ્રુવં ગતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.72.19] ઇતિ ।
॥ 11.29

[86]
શ્રી-શુકોપદેશોપસંહારે ચ શ્રવણમ્ ઉપલક્ષ્ય -
સંસાર-સિન્ધુમ્ અતિદુસ્તરમ્ ઉત્તિતીર્ષોર્
નાન્યઃ પ્લવો ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્ય ।
લીલા-કથા-રસ-નિષેવણમ્ અન્તરેણ
પુંસો ભવેદ્ વિવિધ-દુઃખ-દવાર્દિતસ્ય ॥ [ભ્પ્ 12.4.40]
ટીકા ચ - અન્યઃ પ્લવ ઉત્તરણ-સાધનં ન ભવેદ્ ઉપાયાન્તરાભાવાદ્ ઇત્ય્
એષા । અન્યાસામ્ અપિ ભક્તીનાં તત્-પૂર્વકત્વેનૈવ પ્રવૃત્તેર્
ઉપાયાન્તરાસમ્ભવત્વમ્ ઉક્તમ્ । એતદ્-અનન્તરાધ્યાયશ્ ચ
તાદૃશોપક્રમોપસંહાર-મય એવ ।
અત્રાનુગીયતેઽભીક્ષ્ણં ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
યસ્ય પ્રસાદજો બ્રહ્મા રુદ્રઃ ક્રોધ-સમુદ્ભવઃ ॥ [ભ્પ્ 12.5.1]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, એતત્ કથિતં તાત યદ્ આત્મા પૃષ્ટવાન્ નૃપઃ [ભ્પ્ 1.19.5] હરેર્
વિશ્વાત્મનશ્ ચેષ્ટાં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ [ભ્પ્ 12.5.14] ઇત્ય્
ઉપસંહારેઽપિ । તાદૃશ-મહિમત્વેન પૂર્વોક્ત-લીલા-કથા-શ્રવણસ્યૈવ
પ્રાધાન્યાત્ અત ઉપક્રમોપસંહાર-નિર્દિષ્ટત્વાત્ શ્રવણોપલક્ષિત-ભક્તેર્
એવાત્રાપિ પ્રાધાન્યમ્ । યસ્ તુ તન્-મધ્યે ત્વં તુ રાજન્ મરિષ્યતિ [ભ્પ્ 12.5.2]
ઇત્ય્ આદિના જ્ઞાનોપદેશઃ સ ચ તસ્ય યા પ્રાગ્ અવગતા ભક્તિ-નિષ્ઠાયા એવ
સ્વયં દર્શયિષ્યમાણત્વાત્ । તત્ર પ્રાચીના તન્-નિષ્ઠા યથા પ્રથમે
કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-સેવામ્ અધિમન્યમાનઃ [ભ્પ્ 1.19.5] ઇતિ । દધ્યૌ
મુકુન્દાઙ્ઘ્રિમ્ અનન્ય-ભાવઃ [ભ્પ્ 1.19.7] ઇત્ય્ આદિ તન્-નિષ્ઠતૈવ । તદ્-
ભય-પરિત્યાગો યથા તદ્-વાક્યે - (પગે 29)
દ્વિજોપસૃષ્ટઃ કુહકસ્ તક્ષકો વા
દશત્વ્ અલં ગાયત વિષ્ણુ-ગાથાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.15] ઇતિ ।
તજ્-જ્ઞાનોપદેશમ્ અબહુ મત્વા શ્રવણ-લક્ષણયા ભક્ત્યૈવ સ્વ-
કૃતાર્થત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
સિદ્ધોઽસ્મ્ય્ અનુગૃહીતોઽસ્મિ ભવતા કરુણાત્મના ।
શ્રાવિતો યચ્ ચ મે સાક્ષાદ્ અનાદિ-નિધનો હરિઃ ॥
નાત્યદ્ભુતમ્ અહં મન્યે મહતામ્ અચ્યુતાત્મનામ્ ।
અજ્ઞેષુ તાપ-તપ્તેષુ ભૂતેષુ યદ્-અનુગ્રહઃ ॥
પુરાણ-સંહિતામ્ એતામ્ અશ્રૌષ્મ ભવતો વયમ્ ।
યસ્યાં ખલૂત્તમઃશ્લોકો ભગવાન્ અનુવર્ણ્યતે ॥ [ભ્પ્ 12.6.2-4] ઇતિ ।
પુનશ્ ચૈકેન પદ્યેન તદ્-વાક્ય-ગૌરવ-માત્રેણાઙ્ગીકૃતસ્ય બ્રહ્મ-
જ્ઞાનસ્ય તક્ષકાદિ-ભય-નિવૃત્તિ-હેતુત્વમ્ ઉક્ત્વાપ્ય્ અન્યેન તદ્-ઊર્ધ્વમ્
અધોક્ષજ એવ વાક્-ચેતસોસ્ તન્-નામ-કીર્તન-ધ્યાનાવેશાનુજ્ઞા પ્રાર્થિતા ।
ભગવંસ્ તક્ષકાદિભ્યો મૃત્યું યો ન બિભેમ્ય્ અહમ્ ।
પ્રવિષ્ટો ભ્રમ-નિર્વાણમ્ અભયં દર્શિતં ત્વયા ॥
અનુજાનીહિ માં બ્રહ્મન્ વાચં યચ્છામ્ય્ અધોક્ષજે ।
મુક્ત-કામાશયં ચેતઃ પ્રવેશ્ય વિસૃજામ્ય્ અસૂન્ ॥ [ભ્પ્ 12.6.5-6] ઇતિ ।
અથ પુનર્ અન્યેન પદ્યેનાજ્ઞાન-નિરાસક-જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સિદ્ધિશ્ ચ ભગવત્-
પદારવિન્દ-દર્શનાનન્દાન્તર્ભૂતૈવ મમ સ્ફુરતીતિ વિજ્ઞાપિતમ્ । યથા -
અજ્ઞાનં ચ નિરસ્તં મે જ્ઞા-વિજ્ઞાન-નિષ્ઠયા ।
ભવતા દર્શિતં ક્ષેમં પરં ભગવતઃ પદમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.6.7] ઇતિ ।
અત્ર પદ-શબ્દસ્ય ચરણારવિન્દાભિધાયકત્વે જ્ઞાનેન વૈયાસકિ-શબ્દિતેન
ભેજે ખગેન્દ્ર-ધ્વજ-પાદ-મૂલમ્ [ભ્પ્ 1.18.16] ઇત્ય્ એવાસ્તિ પ્રથમે
સાધકમ્ । તદ્ એતત્ પ્રકરણાર્થસ્ તત્ર શ્રી-સૂતેનૈવ સ્પષ્ટીકૃતઃ ।
બ્રહ્મ-કોપોત્થિતાદ્ યસ્ તુ તક્ષકાત્ પ્રાણ-વિપ્લવાત્ ।
ન સમ્મુમોહોરુ-ભયાદ્ ભગવત્ય્ અર્પિતાશયઃ ॥ [ભ્પ્ 1.18.2]
નોત્તમશ્લોક-વાર્તાનાં જુષતાં તત્-કથામૃતમ્ ।
સ્યાત્ સમ્ભ્રમોઽન્ત-કાલેઽપિ સ્મરતાં તત્-પદામ્બુજમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.18.4] ઇતિ ।
તથા પૂર્વં દ્વાદશસ્યૈવ તૃતીયે પ્રથમ-સ્કન્ધાન્તઃસ્થસ્ય -
અતઃ પૃચ્છામિ સંસિદ્ધિં યોગિનાં પરમં ગુરુમ્ ।
પુરુષસ્યેહ યત્ કાર્યં મ્રિયમાણસ્ય સર્વથા ॥ [ભ્પ્ 1.19.34]
ઇત્ય્ અસ્ય રાજ-પ્રશ્નસ્યોત્તરત્વેન ભગવદ્-ધ્યાન-કીર્તને એવ સ્વયં શ્રી-
શુકદેવેનાપ્ય્ ઉપદિષ્ટે --
તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હૃદિસ્થં કુરુ કેશવમ્ ।
મ્રિયમાણો હ્ય્ અવહિતસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥
મ્રિયમાણૈર્ અભિધ્યેયો ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ ।
આત્મ-ભાવં નયત્ય્ અઙ્ગ સર્વાત્મા સર્વ-સમ્ભવઃ ॥
કલેર્ દોષ-નિધે રાજન્ન્ અસ્તિ હ્ય્ એકો મહાન્ ગુણઃ
કીર્તનાદ્ એવ કૃષ્ણસ્ય મુક્ત-સઙ્ગઃ પરં વ્રજેત્ ॥ [ભ્પ્ 12.3.48-50]
ઇત્ય્ આદિના તતસ્ તત્ર કેશવ અવહિતઃ કૃતાવધાન આત્મ-ભાવમ્ આત્મનો
ભક્તિમ્ । અસ્તુ તાવદ્ આયાસ-(પગે 30) સાધ્યં જ્ઞાનમ્ । હિ યસ્માદ્ અનાયાસ-
સાધ્યાત્ કીર્તનાદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । દ્વિતીય-સ્કન્ધેઽપિ ન હ્ય્ અતોઽન્યઃ શિવઃ
પન્થા [ભ્પ્ 2.2.33] ઇત્ય્ આદિના એવમ્ એતન્ નિગદિતમ્ [ભ્પ્ 2.3.1] ઇત્ય્ અન્તેન
ગ્રન્થેન નાનાઙ્ગવાન્ શુદ્ધ-ભક્તિ-યોગ એવ તત્રોત્તરત્વેન પર્યવસિતઃ ।
તત્રાપિ પિબન્તિ યે ભગવતઃ [ભ્પ્ 2.2.37] ઇત્ય્ આદિના લીલા-કથા-શ્રવણ એવ
પરમ-પર્યવસાનં દૃશ્યતે । તસ્માત્ સાધૂક્તં ત્વં તુ રાજન્ મરિષ્યેતિ ઇત્ય્
આદિકં તદ્-ભક્તિ-નિષ્ઠા-પ્રકટનાર્થમ્ એવેતિ । યથો ભક્તાવ્ એવ તદ્-
ઉપદેશસ્ય તાત્પર્યમ્ ।
અતએવ દ્વિતીયસ્યાષ્ટમે રાજ-પ્રાર્થના ચ નાન્યથા સ્યાત્ । કૃષ્ણે નિવેશ્ય
નિઃસઙ્ગં મનસ્ ત્યક્ષ્યે કલેવરમ્ [ભ્પ્ 2.8.2] ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 12.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[87-91]
શ્રી-સૂતોપદેશાન્તેઽપિ પઞ્ચભિઃ -
નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતં
ન શોભતે જ્ઞાનમ્ અલં નિરઞ્જનમ્ ।
કુતઃ પુનઃ શશ્વદ્ અભદ્રમ્ ઈશ્વરે
ન ચાર્પિતં કર્મ યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.12.52]
ટીકા ચ - ઇદાનીં જ્ઞાન-કર્માદરાદ્ અપિ ભગવત્-કીર્તનાદિષ્વ્ એવાદરઃ
કર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ નૈષ્કર્મ્યં તત્-પ્રકાશકં યજ્ જ્ઞાનં યતો નિરઞ્જનમ્
ઉપાધિ-નિવર્તકં, તદ્ અપિ અચ્યુત-ભક્તિ-વર્જિતં ચેન્ ન શોભતે નાપરોક્ષ-
પર્યન્તં ભવતીત્ય્ અર્થ ઇત્ય્ આદિકા ।
યશઃ-શ્રિયામ્ એવ પરિશ્રમઃ પરો
વર્ણાશ્રમાચાર-તપઃ-શ્રુતાદિષુ ।
અવિસ્મૃતિઃ શ્રીધર-પાદ-પદ્મયોર્
ગુણાનુવાદ-શ્રવણાદિભિર્ હરેઃ ॥ [ભ્પ્ 12.12.53]
ટીકા ચ -કિં ચ વર્ણાશ્રમાચારાદિષુ યઃ પરો મહાન્ પરિશ્રમઃ સ યશો-
યુક્તાયાં શ્રિયામ્ એવ કીર્તો સમ્પદિ વા કેવલં ન પરમ-પુરુષાર્થઃ ।
ગુણાનુવાદાદિભિસ્ તુ શ્રીધર-પાદ-પદ્મયોર્ અવિસ્મૃતિર્ ભવતિ ઇત્ય્ એષા ।
તથા --
અવિસ્મૃતિઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોઃ
ક્ષિણોત્ય્ અભદ્રાણિ ચ શં તનોતિ ચ ।
સત્ત્વસ્ય શુદ્ધિં પરમાં ચ ભક્તિં
જ્ઞાનં ચ વિજ્ઞાન-વિરાગ-યુક્તમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.12.54]
સ્પષ્ટમ્ । તથા -
યૂયં દ્વિજાગ્ર્યા બત ભૂરિ-ભાગા
યચ્-છશ્વદ્-આત્મન્ય્-અખિલાત્મ-ભૂતમ્ ।
નારાયણં દેવમ્ અદેવમ્ ઈશમ્
અજસ્ર-ભાવા ભજતાવિવેશ્ય ॥ [ભ્પ્ 12.12.55]
ટીકા ચ - તદ્ એવં શ્રોતૄણ્ આત્માનં ચાભિનન્દયન્ન્ આહ । તથા યૂયમ્ ઇતિ
દ્વાભ્યામ્ । ત્થા હિ દ્વ્જાગ્ર્યા યદ્ યસ્માદ્ આત્મન્ય્ અન્તઃકરણે શ્રી-
નારાયણમ્ આવિવેશ્ય શશ્વદ્ ભજત । સમ્ભાવનાયાં લોટ્ । અતો ભૂરિ-ભાગા
બહુ-પુણ્યવન્તઃ કથમ્ભૂતમ્ અખિલાત્મ-ભૂતં સર્વાનર્યામિણમ્ અત એવ
દેવં સર્વોપાસ્યમ્ । અદેવં ન દેવોઽન્યો યસ્ય તમ્ । કુત ઈશમ્ । યદ્ વા
યસ્માદ્ યૂયં ભૂરિ-ભાગાસ્ તપ આદિના સમ્પન્નાસ્ તતો નારાયણં ભજતેતિ
વિધિઃ ઇત્ય્ એષા । (પગે 31)
અત્ર તપ-આદિ-સમ્પત્તેઃ સાર્થકત્વં નારાયણ-ભજનેન ભવતીતિ સ્વામ્ય્-
અભિપ્રાયઃ । તથા -
અહં ચ સંસારિત આત્મ-તત્ત્વં
શ્રુતં પુરાણે પરમર્ષિ-વક્ત્રાત્ ।
પ્રાયોપવેશે નૃપતેઃ પરીક્ષિતઃ સદસ્ય્
ઋષીણાં મહતાં ચ શૃણ્વતામ્ ॥ [ભ્પ્ 12.12.56]
એતત્-પ્રસઙ્ગેનાહં ચાત્મ-તત્ત્વમ્ અખિલાત્મ-ભૂતં નારાયણં સ્મારિતઃ ।
તં પ્રતિ પરમોત્કણ્ઠિતીકૃતોઽસ્મીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ આત્મ-તત્ત્વં મે મયા
મહર્ષિ-વક્ત્રાચ્ છ્રુતમ્ ॥
॥ 12.12 ॥ શ્રી-સૂતઃ ॥ 87-91 ॥
[92]
તદ્ એવમ્ અસ્મિન્ શ્રીમતિ મહા-પુરાણે ગુરુ-શિષ્ય-ભાવેન પ્રવૃત્તાનામ્
ઉપદેશ-શિક્ષા-વાક્યેષુ હક્તેર્ એવાભિધેયત્વં સાધિતમ્ । તથા -
તત્ કથ્યતાં મહા-ભાગ યદિ કૃષ્ણ-કથાશ્રયમ્ ।
અથવાસ્ય પદામ્ભોજ- મકરન્દ-લિહાં સતામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.16.6]
ઇત્ય્ અનુસારેણ સર્વેષામ્ ઇતિહાસાનામ્ અપિ તન્-માત્ર-તાત્પર્યત્વં જ્ઞેયમ્ ।
વિસ્તર-ભિયા તુ ન વિવ્રિયતે । અન્યત્ર ચ તદ્ એવ દૃશ્યતે । તત્રાન્વયેન યથા -
એતાવાન્ એવ લોકેઽસ્મિન્ પુંસાં ધર્મઃ પરઃ સ્મૃતઃ ।
ભક્તિ-યોગો ભગવતિ તન્-નામ-ગ્રહણાદિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 6.3.22]
પુંસાં જીવ-માત્રાણાં પરઃ ધર્મઃ સાર્વભૌમો ધર્મ એતાવાન્ એવ
સ્મૃતો નૈતદ્ અધિકઃ । એતાવત્ ત્વમ્ એવાહ - તન્-નામ-ગ્રહણાદિભિર્ યો
ભક્તિ-યોગઃ સાક્ષાદ્ ભક્તિર્ ઇતિ । એવ-કારેણાન્ય-વ્યાવૃત્તત્વં સ્પષ્ટયતિ
ભવતીતિ । નામ-ગ્રહણાદીન્ય્ અપિ યદિ કર્માદૌ તત્-સાદ્ગુણ્યાદ્ય્-અર્થં
પ્રયુજ્યન્તે । તદા તસ્ય પરત્વં નાસ્તિ । તુચ્છ-ફલાર્થ-પ્રયોજ્યત્વેન તદ્-
અપરાધાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથૈવ ક્ષયિષ્ણુ-ફલ-દાતૃત્વં ચ ભવતીતિ ભાવઃ ।
॥ 6.3 ॥ શ્રી-યમઃ સ્વ-ભટાન્

[93]
તથા ચ --
સધ્રીચીનો હ્ય્ અયં લોકે પન્થાઃ ક્ષેમોઽકુતો-ભયઃ ।
સુશીલાઃ સાધવો યત્ર નારાયણ-પરાયણાઃ ॥ [ભ્પ્ 6.10.17]
અયં પન્થાઃ શ્રી-નારાયણ-ભક્તિ-માર્ગઃ ॥
॥ 6.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[94]
તત્રૈવાન્વયેન સર્વ-શાસ્ત્ર-ફલત્વં સ-કૈમુત્યમ્ આહ -
શ્રુતસ્ય પુંસાં સુચિર-શ્રમસ્ય
નન્વ્ અઞ્જસા સૂરિભિર્ ઈડિતોઽર્થઃ ।
તત્-તદ્-ગુણાનુશ્રવણં મુકુન્દ-
પાદારવિન્દં હૃદયેષુ યેષામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.13.4] (પગે 32)
પુંસાં શ્રુતસ્ય વેદાર્થાવગતેર્ અયમ્ એવાર્થઃ પ્રયોજનમ્ ઈડિતઃ
શ્લાઘિતઃ । કોઽસૌ ? મુકુન્દસ્ય પાદારવિન્દં યેષાં હૃદયેષુ વર્તતે તેષાં
તદ્-ગુણાનાં ભગવદ્-ભક્ત્ય્-આત્મકાનામ્ અનુસ્મરણં તત્ સોઽયમ્ ઇતિ । તતઃ
સુતરામ્ એવ શ્રી-મુકુન્દસ્યેત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એવોક્તં વાસુદેવ-પરા વેદાઃ
[ભ્પ્ 2.2.28] ઇત્ય્ આદિ ।
ભગવાન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિર્ અન્વીક્ષ્ય મનીષયા ।
તદ્ અધ્યવસ્યત્ કૂટ-સ્થો રતિર્ આત્મન્ યતો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.34]
તથા ચ પાદ્મે બૃહત્-સહસ્ર-નામ્નિ -
સ્મર્તવ્યઃ સતતં વિષ્ણુર્ વિસ્મર્તવ્યો ન જાતુચિત્ ।
સર્વે વિધિ-નિષેધાઃ સ્યુર્ એતયોર્ એવ કિઙ્કરાઃ ॥
સ્કાન્દે પ્રભાસ-ખણ્ડે, લિઙ્ગ-પુરાણે ચ -
આલોડ્ય સર્વ-શાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઇદમ્ એવ સુનિષ્પન્નં ધ્યેયો નારાયણઃ સદા ॥ [લિપ્ 2.7.11]
અત એવ વેદાદ્ય્-અર્પણ-મન્ત્ર ઇતિ -
વિદ્યા-તપો-ધ્યાન-યોનિર્ અયોનિર્ વિષ્ણુર્ ઈડિતઃ ।
બ્રહ્મ-યજ્ઞસ્ તતો દેવઃ પ્રીયતાં મે જનાર્દનઃ ॥
॥ 3.13 ॥ શ્રી-વિદુરઃ

[95]
યતો યશ્ ચ શાસ્ત્રે વર્ણાશ્રમાચારો વિધીયતે તસ્યાપ્ય્ અનુપમ-ચરિતં ફલં
ભક્તિર્ એવ । યથા -
દાન-વ્રાત-તપો-હોમ- જપ-સ્વાધ્યાય-સંયમૈઃ ।
શ્રેયોભિર્ વિવિધૈશ્ ચાન્યૈઃ કૃષ્ણે ભક્તિર્ હિ સાધ્યતે ॥ [ભ્પ્ 10.47.21]
દાનાદિભિઃ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્તોષાર્થેર્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । તજ્ જન્મ તાનિ કર્માણિ તદ્-
આયુસ્ તન્-મનઃ [ભ્પ્ 4.31.7] ઇત્ય્ આદિ । બૃહન્-નારદીયે (1.39.51) -
જન્મ-કોટિ-સહસ્રેષુ પુણ્યં યૈઃ સમુપાર્જિતમ્ ।
તેષાં ભક્તિર્ ભવેચ્ છુદ્ધા દેવ-દેવે જનાર્દને ॥ ઇતિ ।
અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્ -
વ્રતોપવાસ-નિયમ-જન્મ-કોટ્યાપ્ય્ અનુષ્ઠિતૈઃ ।
યજ્ઞૈશ્ ચ વિવિધૈઃ સમ્યગ્ ભક્તિર્ ભવતિ માધવે ॥ ઇતિ ।
એતદ્ એવ વ્યતિરેકેણોક્તં ધર્મઃ સ્વનુષ્ઠિતઃ પુંસામ્ [ભ્પ્ 1.2.8] ઇત્ય્ આદૌ ।
યશઃ શ્રિયામ્ એવ [ભ્પ્ 12.12.4] ઇત્ય્ આદૌ ચ ।
॥ 10.47 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-વ્રજ-દેવીમ્

[96]
યચ્ ચ યત્ર જ્ઞાનમ્ અભિધીયતે તદ્ અપિ ભક્ત્ય્-અન્તર્-ભૂતતયિઅવ લભ્યમ્ ।
યથા -
પુરેહ ભૂમન્ બહવોઽપિ યોગિનસ્
ત્વદ્-અર્પિતેહા નિજ-કર્મ-લબ્ધયા ।
વિબુધ્ય ભક્ત્યૈવ કથોપનીતયા
પ્રપેદિરેઽઞ્જોઽચ્યુત તે ગતિં પરામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.5]
હે ભૂમન્, ઇહ લોકે પૂર્વં બહવો યોગિનોઽપિ સન્તો યોગૈર્ જ્ઞાનમ્ અપ્રાપ્ય
પશ્ચાત્ ત્વયિ અર્પિતેહા લૌકિક્ય્ અપ્પિ ચેષ્ટા । તથાર્પિતાનિ યાનિ નિજાનિ કર્માણિ
તૈર્ લબ્ધયા કથા-રુચિર્-રૂપયા, પુનશ્ ચ (પગે 33) કથોપનીતયા ત્વત્-
સમીપં પ્રાપિતયા ભક્ત્યૈવાઞ્જસા સુખેન વિભુધ્યાત્મ-તત્ત્વમ્ આરભ્ય
શ્રી-ભગવત્-તત્ત્વ-પર્યન્તમ્ અનુભૂય તવ પરામન્તરઙ્ગાં ગતિં
પ્રાપ્તાઃ । શ્રી-ગીતોપનિષત્સુ ચ અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ [ગીતા 10.8] ઇત્ય્
આદિભિઃ શુદ્ધાં ભક્તિમ્ ઉપદિશ્યાહ --
તેષામ્ એવાનુકમ્પાર્થમ્ અહમ્ અજ્ઞાનજં તમઃ ।
નાશયામ્ય્ આત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા ॥ [ગીતા 10.11] ઇતિ ।
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[97]
યાન્ય્ અન્યાનિ સર્વાણિ તત્ર પુરુષાર્થ-સાધનાન્ય્ ઉચ્યન્તે તાન્ય્ અપિ તથૈવ
ભક્તિ-મૂલાન્ય્ એવ । યથા -
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ પુંસાં રસાયાં ભુવિ સમ્પદામ્ ।
સર્વાસામ્ અપિ સિદ્ધીનાં મૂલં તચ્-ચરણાર્ચનમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.81.19]
મન્ત્રતસ્ તન્ત્રતશ્ છિદ્રમ્ [ભ્પ્ 8.23.16] ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેન મુખ-બાહૂરુ-
પાદેભ્યઃ [ભ્પ્ 11.5.2] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-નિત્યત્વેન ચ સર્વથા તદ્-
બહિર્મુખાનાં તુ તત્-તદ્-અલાભ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા સ્કાન્દે --
વિષ્ણુ-ભક્તિ-વિહીનાનાં શ્રૌતાઃ સ્માર્તાશ્ ચ યાઃ ક્રિયાઃ ।
કાય-ક્લેશઃ ફલં તાસાં સ્વૈરિણી-વ્યભિચારવત્ ॥ ઇતિ ।
તદ્ ઉક્તં શ્રી-યુધિષ્ઠિરેણ -
ત્વત્-પાદુકે અવિરતં પરિ યે ચરન્તિ
ધ્યાયન્ત્ય્ અભદ્ર-નશને શુચયો ગૃણન્તિ ।
વિન્દન્તિ તે કમલ-નાભ ભવાપવર્ગમ્
આશાસતે યદિ ત આશિષ ઈશ નાન્યે ॥ [ભ્પ્ 10.72.4] ઇતિ ।
અત ઉક્તં બૃહન્-નારદીયે (1.4.4) -
યથા સમસ્ત-લોકાનાં જીવનં સલિલં સ્મૃતમ્ ।
તથા સમસ્ત-સિદ્ધીનાં જીવનં ભક્તિર્ ઇષ્યતે ॥
॥ 10.82 ॥ શ્રીદામ-વિપ્રઃ

[98]
તદ્ એવં તાનિ સાધનાનિ ભક્તિ-જીવનાન્ય્ એવેતિ ભક્તેર્ એવ
સર્વત્રાભિધેયત્વમ્ । તાનિ વિનાપિ ભક્તેર્ એવ
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (1.11.48) પુલહ-વાક્યમ્ -
યો યજ્ઞ-પુરુષો યજ્ઞે યોગે ચ પરમઃ પુમાન્ ।
તસ્મિંસ્ તુષ્ટે યદ્ અપ્રાપ્યં કિં તદ્ અસ્તિ જનાર્દને ॥
અતએવ મોક્ષ-ધર્મે -
યા વૈ સાધન-સમ્પત્તિઃ પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટયે ।
તયા વિના તદ્ આપ્નોતિ નરો નારાયણાશ્રયઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્ સાધૂક્તં સર્વ-શાસ્ત્ર-શ્રવણ-ફલત્વેન તદ્-અભિધેયત્વમ્ । અતએવ
પ્રથમં સ્વયં ભગવતા સૈવ પ્રવર્તિતેત્ય્ ઉક્તં કાલેન નષ્ટા પ્રલયે
વાણીયં વેદ-સંજ્ઞિતા મયા [ભ્પ્ 11.14.3] ઇત્ય્-આદિના ।
તદ્ એવં સતિ યે તુ નાતિકોવિદાસ્ તે તત્-તદ્-અર્થં કર્માદ્ય્-અઙ્ગત્વેનૈવ શ્રી-
વિષ્ણૂપાસનં કુર્વતે । (પગે 34) તતસ્ તદ્-અપરાધેન નિજ-કામના-માત્ર-
ફલ-પ્રદત્વમ્ । ન ચ તત્-તન્-માત્ર-દાનેન પર્યાપ્તિઃ કિન્તુ પર્યાવસાને
પરમ-ફલ-પ્રદત્વમ્ એવેતિ । તતસ્ તસ્યા એવ પરમ-હિતત્વેનાભિધેયત્વમ્
આહ --
સત્યં દિશત્ય્ અર્થિતમ્ અર્થિતો નૃણાં
નૈવાર્થદો યત્ પુનર્ અર્થિતા યતઃ ।
સ્વયં વિધત્તે ભજતામ્ અનિચ્છતામ્
ઇચ્છાપિધાનં નિજ-પાદ-પલ્લવમ્ ॥ [ભ્પ્ 5.19.28]
અર્થિતઃ પ્રાર્થિતઃ સન્ નૄણામ્ અર્થિતં સત્યમ્ એવ દદાતિ । ન તત્ર કદાચિદ્
વ્યભિચાર ઇત્ય્ અર્થઃ । કિન્તુ તથાપિ તન્-મન્ત્રેણાર્થદો ન ભવતિ, તન્-
માત્રં દત્ત્વા નિવૃત્તો ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યત ઉપાસકસ્ તત્રાપૂર્ણત્વાદ્
ભોગ-ક્ષયે સતિ તદૈવ પુનર્ અર્થિતા ભવતિ । ન જાતુ કામઃ કામાનાં
[મનુસ્ 2.94] ઇત્ય્ આદેઃ । તદ્ એવમ્ અભિપ્રેત્ય સ તુ પરમ-કારુણિકસ્ તત્-પાદ-
પલ્લવમ્ એવ વિધત્તે તેભ્યો દદાતીત્ય્ અર્થઃ । યથા માતા ચર્વ્યમાણાં
મૃત્તિકાં બાલક-મુખાદ્ અપસાર્ય તત્ર ખણ્ડં દદાતિ તદ્વદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
એવમ્ અપ્ય્ ઉક્તં અકામઃ સર્વ-કામો વા [ભ્પ્ 2.3.10] ઇત્ય્ આદૌ તીવ્રત્વં
ભક્તેઃ । તથોક્તં ગારુડે -
યદ્ દુર્લભં યદ્ અપ્રાપ્તં મનસો યન્ ન ગોચરમ્ ।
તદ્ અપ્ય્ અપ્રાર્થિતં ધ્યાતો દદાતિ મધુસૂદનઃ ॥ [ગર્પ્ 2.234.12] ઇતિ ।
એવં શ્રી-સનકાદીનામ્ અપિ બ્રહ્મ-જ્ઞાનિનાં ભક્ત્ય્-અનુવૃત્ત્યા તત્-પાદ-
પલ્લવ-પ્રાપ્તિર્ જ્ઞેયા ॥
॥ 5.19 ॥ દેવાઃ પરસ્પરમ્

[99]
અથ વ્યતિરેકે કર્માનાદરેણાહ । તત્ર કર્મણઃ ફલ-પ્રાપ્તાવ્
અનિશ્ચયવત્ત્વં દુઃખ-રૂપત્વં ચ ભક્તેસ્ તુ તસ્યામ્ આવશ્યકત્વં,
સાધક-દશાયામ્ અપિ સુખ-રૂપત્વં ચેત્ય્ આહુઃ -
કર્મણ્ય્ અસ્મિન્ન્ અનાશ્વાસે ધૂમ-ધૂમ્રાત્મનાં ભવાન્ ।
આપાયયતિ ગોવિન્દ- પાદ-પદ્માસવં મધુ ॥ [ભ્પ્ 1.18.12]
અસ્મિન્ કર્મણિ સત્ર અનાશ્વાસ અવિશ્વસનીયે વૈગુણ્ય-બાહુલ્યેન કૃષિવત્
ફલ-નિશ્ચયાભાવાદ્ અનેન ભક્તેર્ વિશ્વસનીયત્વમ્ ધ્વનિતમ્ । ધૂમેન
ધૂમ્રો વિરઞ્જિતૌ આત્માનૌ શરીર-ચિત્તે યેષાં, કર્મણિ ષષ્ઠી, તાન્ અસ્માન્
ઇત્ય્ અર્થઃ । પાદ-પદ્મસ્ય યશો-રૂપમ્ આસવં મકરન્દં મધુ
મધુરમ્ । અત્ર સત્રવત્ કર્માન્તરમ્, યશઃ-શ્રવણવદ્ ભક્ત્ય્-અન્તરં ચેતિ
જ્ઞેયમ્ ।
તદ્ એવં ભક્તિં વિના કર્માદિભિર્ અસ્માકં દુઃખમ્ એવાસીદ્ ઇતિ
વ્યતિરેકત્વમ્ અત્ર ગમ્યતે । તદ્ ઉક્તં - યશઃ-શ્રિયામ્ એવ પરિશ્રમઃ પરઃ
[ભ્પ્ 12.12.40] ઇત્ય્ આદિ । અતો વૈ કવયો નિત્યમ્ [ભ્પ્ 1.2.22] ઇત્ય્ આદિ ચ । બ્રહ્મ-
વૈવર્તે ચ શિવં પ્રતિ શ્રી-વિષ્ણુ-વાક્યમ્ -
યદિ માં પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છન્તિ પ્રાપુન્વન્ત્ય્ એવ નાન્યથા ।
કલૌ કલુષ-ચિત્તાનાં વૃથાયુઃ-પ્રભૃતીનિ ચ ।
ભવન્તિ વર્ણાશ્રમિણાં ન તુ મચ્-છરણાર્થિનામ્ ॥ ઇતિ ।
॥ 1.18 ॥ શ્રી-ઋષયઃ સૂતમ્

[100]
તથા ત્યક્તા સ્વધર્મં [ભ્પ્ 1.5.17] ઇત્ય્ આદિકમ્ અનુસન્ધેયમ્ । એવં મહા-
વિત્ત-મહાયાસાદિ-સાધ્યેન કર્માદિના તુચ્છં સ્વર્ગાદિ-ફલં સ્વલ્પાયાસ-
સ્વલ્પ-વિત્તાદિ-સાધ્યયા ભક્ત્યા (પગે 35) તદ્-આભાસેન ચ પરમ-મહત્-
ફલં તત્ર તત્રાનુસન્ધાય ભક્તાવ્ એવ શાસ્ત્ર-તાત્પર્યં પર્યાલોચનીયમ્ ।
તસ્માત્ તત્-તચ્-છાસ્ત્રાણામ્ અપિ ભક્તિ-વિધેય-તદ્-અનુવાદેન પ્રવૃત્તત્વાન્ ન
વૈફલ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ જ્ઞેયમ્ । કિં ચ --
વિપ્રાદ્ દ્વિ-ષડ્-ગુણ-યુતાદ્ અરવિન્દ-નાભ-
પાદારવિન્દ-વિમુખાત્ શ્વપચં વરિષ્ઠમ્ ।
મન્યે તદ્-અર્પિત-મનો-વચનેહિતાર્થ-
પ્રાણં પુનાતિ સ કુલં ન તુ ભૂરિમાનઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.10]
ટીકા ચ - ભક્ત્યૈવ કેવલયા હરેસ્ તોષઃ સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં
ભક્તિં વિના નાન્યત્ કિઞ્ચિત્ તત્-તોષ-હેતુર્ ઇત્ય્ આહ વિપ્રાદ્ ઇતિ ।
મન્યે ધનાભિજન-રૂપ-તપઃ-શ્રુતૌજસ્-
તેજઃ-પ્રભાવ-બલ-પૌરુષ-બુદ્ધિ-યોગાઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.9]
ઇત્ય્ આદૌ પૂર્વોક્તા યે ધનાદયો દ્વિષડ્ દ્વાદશ-ગુણાસ્ તૈર્ યુક્તાદ્ વિપ્રાદ્
અપિ શ્વપચં વરિષ્ઠં મન્યે । યદ્ વા સનત્-સુજાતોક્તા દ્વાદશ ધર્માદયો
ગુણા દ્રષ્ટવ્યાઃ -
ધર્મં ચ સત્યં ચ દમસ્ તપશ્ ચ
વિમત્સરં હ્રીસ્ તિતિક્ષાનસૂયા ।
યજ્ઞશ્ ચ દાનં ચ ધૃતિઃ શ્રુતં ચ
વ્રતાનિ વૈ દ્વાદશ બ્રાહ્મણસ્ય ॥ ઇતિ ।
કથમ્ભૂતં શ્વપચં, તસ્મિન્ન્ અરવિન્દ-નાભેઽર્પિતા મન આદાય યેન તમ્ ।
ઈહિતં કર્મ । વરિષ્ઠત્વે હેતુઃ - સ એવમ્ભૂતઃ શ્વપચઃ સર્વ-કુલં
પુનાતિ । ભૂરિ-માનો ગર્વો યસ્ય સ તુ વિપ્ર આત્માનમ્ અપિ ન પુનાતિ, કુતઃ
કુલમ્ । યતો ભક્તિ-હીનસ્યૈતે ગુણા ગર્વાયૈવ ભવન્તિ, ન તુ શુદ્ધયે । અતો
હીન ઇતિ ભાવઃ । ઇત્ય્ એષા ॥
મુક્તા-ફલ-ટીકા - દ્વિષટ્ દ્વાદશ-ગુણા ધનાભિજનાદયઃ । યદ્ વા -
શમો દમસ્ તપઃ શૌચં ક્ષાન્ત્ય્-આર્જવ-વિરક્તયઃ ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સન્તોષઃ સત્યાસ્તિક્યં દ્વિષડ્-ગુણાઃ ॥ ઇત્ય્ અત્રોક્તા ઇત્ય્ એષા ।
સ્કાન્દે શ્રી-નારદ-વાક્યમ્ -
કુલાચાર-વિહીનોઽપિ દૃઢ-ભક્તિર્ જિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રશસ્તં સર્વ-લોકાનાં ન ત્વ્ અષ્ટાદશ-વિદ્યકઃ ।
ભક્તિ-હીનો દ્વિજઃ શાન્તઃ સજ્-જાતિ-ધર્મિકસ્ તથા ॥
કાશી-ખણ્ડે ચ -
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા યદિ વેતરઃ ।
વિષ્ણુ-ભક્તિ-સમાયુક્તો જ્ઞેયઃ સર્વોત્તમોત્તમઃ ॥
બૃહન્-નારદીયે --
વિષ્ણુ-ભક્તિ-વિહીના યે ચણ્ડાલાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ચણ્ડાલા અપિ વૈ શ્રેષ્ઠા હરિ-ભક્તિ-પરાયણાઃ ॥ [નાર્પ્ 1.37.12]
નારદીયે ચ -
શ્વપચોઽપિ મહી-પાલ વિષ્ણોર્ ભક્તો દ્વિજાધિકઃ ।
વિષ્ણુ-ભક્તિ-વિહીનો યો દ્વિજાતિઃ શ્વપચાધમઃ ॥ [નાર્પ્ 1.33.41] ઇતિ ।
અત્ર મૂલ-પદ્યે સ કુલં પુનાતીત્ય્ ઉક્તે સ્વં પુનાતીતિ સુતરામ્ એવ સિદ્ધમ્ ।
યથોક્તં -
કિરાત-હૂણાન્ધ્ર-પુલિન્દ-પુલ્કશા
આભીર-શુમ્ભા યવનાઃ ખસાદયઃ ।
યેઽન્યે ચ પાપા યદ્-અપાશ્રયાશ્રયાઃ
શુધ્યન્તિ તસ્મૈ પ્રભવિષ્ણવે નમઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.18] ઇતિ ।
॥ 7.9 ॥ પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નૃસિંહમ્ ॥
[101]
અતએવાહુઃ - (પગે 36)
ધિગ્ જન્મ નસ્ ત્રિવૃદ્-વિદ્યાં ધિગ્ વ્રતં ધિગ્ બહુજ્ઞતામ્ ।
ધિક્ કુલં ધિક્ ક્રિયા-દીક્ષાં વિમુખા યે ત્વ્ અધોક્ષજે ॥ [ભ્પ્ 10.23.40]
ટીકા ચ - ત્રિવૃત્ શૌક્રં સાવિત્રં દૈક્ષમ્ ઇતિ ત્રિગુણિતં જન્મ । વ્રતં
બ્રહ્મચર્યમ્ । ક્રિયાઃ કર્માણિ દાક્ષ્યં ચેત્ય્ આદિકા । તથોક્તં કિં
જન્મભિસ્ ત્રિભિઃ [ભ્પ્ 4.31.8] ઇત્ય્ આદિ ॥
॥ 10.13 ॥ યાજ્ઞિક-વિપ્રાઃ

[102]
મય્ય્ એવ મન આધત્સ્વ મયિ બુદ્ધિં નિવેશય
નિવસિષ્યસિ મય્ય્ એવ અત ઊર્ધ્વં ન સંશયઃ
અથ ચિત્તં સમાધાતું ન શક્નોષિ મયિ સ્થિરમ્
અભ્યાસયોગેન તતો મામ્ ઇચ્છાપ્તું ધનંજય
અભ્યાસેઽપ્ય્ અસમર્થોઽસિ મત્કર્મપરમો ભવ
મદર્થમ્ અપિ કર્માણિ કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ
અથૈતદ્ અપ્ય્ અશક્તોઽસિ કર્તું મદ્યોગમ્ આશ્રિતઃ
સર્વકર્મફલત્યાગં તતઃ કુરુ યતાત્મવાન્ ॥ [ગીતા 12.8-11]
અત્ર પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યેતિહાસોઽનુસન્ધેયઃ । યથા ચોલ-દેશ-રાજસ્ય
કસ્યચિદ્ વિષ્ણુ-દાસ-નામ્ના વિપ્રેણ શુદ્ધમ્ અર્ચનમ્ એવ કુર્વતા સહ
કસ્ય પૂર્વં ભગવત્-પ્રાપ્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ સ્પર્ધયા બહૂન્ યજ્ઞાન્ ભગવદ્-
અર્પિતાન્ અપિ સુષ્ઠુ વિદધતો ન ભગવત્-પ્રાપ્તિર્ અભૂત્ । કિન્તુ વિપ્રસ્ય
ભગવત્-પ્રાપ્તૌ દૃષ્ટાયાં તાન્ પરિત્યજ્ય -
યત્ સ્પર્ધયા મયા ચૈતદ્ યજ્ઞ-દાનાદિકં કૃતમ્ ।
સ વિષ્ણુ-રૂપ-ધૃગ્ વિપ્રો યાતિ વૈકુણ્ઠ-મન્દિરમ્ ॥[પદ્મપ્ 6.109.22]
તસ્માદ્ દાનૈશ્ ચ યજ્ઞૈશ્ ચ નૈવ વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।
ભક્તિર્ એવ પરં તસ્ય નિદાનં દર્શને વિભોઃ ॥[પદ્મપ્ 6.109.25]
ઇતિ મુદ્ગલં પ્રત્ય્ ઉક્તા ।
વિષ્ણો ભક્તિં સ્થિરાં દેહિ મનો-વાક્-કાય-કર્મભિઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સોઽપતદ્ વહ્નૌ સર્વેષામ્ એવ પશ્યતામ્ ॥[પદ્મપ્ 6.109.29]
ઇત્ય્ ઉક્તા શુદ્ધ-ભક્તિ-શરણતામ્ એવ મુહુર્ દૈન્યેનાઙ્ગીકૃત્ય હોમ-કુણ્ડે
દેહં ત્યેજતઃ પશ્ચાદ્ એવ તત્-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ।
યોગાનાદરેણાહ --
યુઞ્જાનાનામ્ અભક્તાનાં પ્રાણાયામાદિભિર્ મનઃ
અક્ષીણ-વાસનં રાજન્ દૃશ્યતે પુનર્ ઉત્થિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.51.60]
ઉત્થિતં વિષયાભિમુખમ્ ॥
॥ 10.51 ॥ શ્રી-ભગવાન્ મુચુકુન્દમ્

[103]
તથા -
યમાદિભિર્ યોગ-પથૈઃ કામ-લોભ-હતો મુહુઃ ।
મુકુન્દ-સેવયા યદ્વત્ તથાત્માદ્ધા ન શામ્યતિ ॥ [ભ્પ્ 1.6.36]
(પગે 37) અતઃ સુતરામ્ એવ ન સાધયતિ માં યોગઃ [ભ્પ્ 11.14.20] ઇત્ય્-આદિકમ્
ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 1.6 ॥ શ્રી-નારદો વ્યાસમ્

[104]
અથ જ્ઞાનાનાદરેણોદાહ્રિયતે । તત્ર તસ્ય કૃચ્છ્ર-સાધનત્વેનાનાદરો
દર્શિત એવ પાનેન તે દેવ-કથા-સુધાયાઃ [ભ્પ્ 3.5.44] ઇત્ય્-આદિભ્યામ્ । શ્રી-
ગીતાસુ ચ -
શ્રી અર્જુન ઉવાચ --
એવં સતતયુક્તા યે ભક્તાસ્ ત્વાં પર્યુપાસતે ।
યે ચાપ્ય્ અક્ષરમ્ અવ્યક્તં તેષાં કે યોગવિત્તમાઃ ॥
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ --
મય્ય્ આવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ।
શ્રદ્ધયા પરયોપેતાસ્ તે મે યુક્તતમા મતાઃ ॥
યે ત્વ્ અક્ષરમ્ અનિર્દેશ્યમ્ અવ્યક્તં પર્યુપાસતે ।
સર્વત્રગમ્ અચિન્ત્યં ચ કૂટસ્થમ્ અચલં ધ્રુવમ્ ॥
સંનિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં સર્વત્ર સમબુદ્ધયઃ ।
તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥
ક્લેશોઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્તચેતસામ્ ।
અવ્યક્તા હિ ગતિર્ દુઃખં દેહવદ્ભિર્ અવાપ્યતે ॥ [ગીતા 12.1-5]
ભક્તિ-માર્ગે તુ શ્રમો ન સ્યાત્ । તદ્-વશીકારિતા-રૂપં ફલં ચાપૂર્વમ્ ઇત્ય્
આહ -
જ્ઞાને પ્રયાસમ્ ઉદપાસ્ય નમન્ત એવ
જીવન્તિ સન્-મુખરિતાં ભવદીય-વાર્તામ્ ।
સ્થાને સ્થિતાઃ શ્રુતિ-ગતાં તનુ-વાઙ્-મનોભિર્
યે પ્રાયશો ઞ્જિત જિતોઽપ્ય્ અસિ તૈસ્ ત્રિ-લોક્યામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.3]
ઉદપાસ્ય ઇષદ્ અપ્ય્ અકૃત્વા સ્થાને નિવાસ એવ સ્થિતા અપિ યદૃચ્છયા સઙ્ગતૈઃ
સદ્ભિર્ મુખરિતાં સ્વત એવ નિત્યં પ્રકટિતાં ભવદીય-વાર્તાં તત્ સ્વત
એવ શ્રુતિ-ગતાં શ્રવણં પ્રાપ્તાં તનુવાઙ્-મનોભિર્ નમન્તઃ સન્નિધિ-
માત્રેણ કુર્વન્તો યે જીવન્તિ કેવલં યદ્યપિ નાન્યત્ કુર્વન્તિ તૈઃ પ્રાયશસ્
ત્રિ-લોક્યામ્ અન્યૈર્ અજિતોઽપિ ત્વં જિતોઽસિ વશીકૃતોઽસિ । અતએવોક્તં શ્રી-નૃસિંહ-
પુરાણે -
પત્રેષુ પુષ્પેષુ ફલેષુ તોયેષ્વ્
અક્રીત-લભ્યેષુ સદૈવ સત્સુ ।
ભક્ત્યા સુલભ્યે પુરુષે પુરાણે
મુક્તૌ કિમર્થં ક્રિયતે પ્રયત્નઃ ॥ ઇતિ ।
વસ્તુતસ્ તુ -
શ્રેયઃ-સૃતિં ભક્તિમ્ ઉદસ્ય તે વિભો
ક્લિશ્યન્તિ યે કેવેલ-બોધ-લબ્ધયે ।
તેષામ્ અસૌ ક્લેશલ એવ શિષ્યતે
નાન્યદ્ યથા સ્થૂલ-તુષાવઘાતિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.4]
ટીકા ચ - ભક્તિં વિના નૈવ જ્ઞાનં સિધ્યતીત્ય્ આહ શ્રેય ઇતિ । શ્રેયસામ્
અભ્યુદયાપવર્ગ-લક્ષણાનાં સૃતિર્ યસ્યાઃ સરસ ઇવ નિર્ઝરાણાં તાં તે તવ
ભક્તિમ્ ઉદસ્ય ત્યક્ત્વા તેષાં ક્લેશલ એવાવશિષ્યતે । અયં ભાવઃ । યથાલ્પ-
પ્રમાણં ધાન્યં પરિત્યજ્યાન્તઃ-કણ-હીનાન્ સ્થૂલ-ધાન્યાભાસાન્
યેઽવઘ્નન્તિ તેષાં ન કિઞ્ચિત્ ફલમ્ । એવં ભક્તિં તુચ્છિકૃત્ય યે કેવલ-
બોધાય પ્રયતન્તે
(પગે 38) તેષામ્ અપિ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર વિભો ઇતિવત્ કેવલ-શુદ્ધ ઇત્ય્ અપિ સમ્બોધનમ્ । અસૌ દૃશ્યમાનઃ
ક્લેશલઃ સન્ન્યાસાદીન્ય્ એવેતિ ચ જ્ઞેયમ્ । શ્રી-ગીતાસુ ચ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ [ગીતા 13.7] ઇત્ય્-આદિકં જ્ઞાન-યોગ-માર્ગમ્
ઉપક્રમ્ય, મધ્યે તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનમ્ [ગીતા 13.11] ઇતિ સમાપ્યાહ --
એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ અજ્ઞાનં યદ્ અતોઽન્યથા [ગીતા 13.11] ઇતિ । તતો ભક્તિ-
યોગં વિના જ્ઞાનં ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તતોઽનેત્ઽપ્ય્ ઉક્તં મદ્-ભક્ત એતદ્
વિજ્ઞાય મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે [ગીતા 13.18] ઇતિ । અન્યત્ર ચ -
અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય પરન્તપ ।
અપ્રાપ્ય માં નિવર્તન્તે મૃત્યુ-સંસાર-વર્ત્મનિ ॥ [ગીતા 9.3] ઇતિ ।
અસ્ય સતતં કીર્તયન્તો માં [ગીતા 9.14] ઇત્ય્-આદિ-પૂર્વોક્ત-લક્ષણસ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
અત એવાસ્ફુટ-ભક્તીનાં મુદ્ગલાદીનામ્ અપિ કૃતચરી સાધન-ભક્તિર્
અનુસન્ધેયા ॥
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[106]
આશ્રયાન્તર-સ્વાતન્ત્ર્યાનાદરેણાહ -
અવિસ્મિતં તં પરિપૂર્ણ-કામં
સ્વેનૈવ લાભેન સમં પ્રશાન્તમ્ ।
વિનોપસર્પત્ય્ અપરં હિ બાલિશઃ
શ્વ-લાઙ્ગુલેનાતિતિતર્તિ સિન્ધુમ્ ॥ [ભ્પ્ 6.9.22]
અવિસ્મિતં તતોઽન્યસ્યાપૂર્વ-વસ્તુનોઽસદ્-ભાવાદ્ વિસ્મય-રહિતમ્ । અતઃ
સ્વેનૈવ સ્વીયેનૈવ સ્વસ્યૈવ કર્મ-ભૂતસ્ય ક્રિયા-ભૂતેન લાભેન
પરિપૂર્ણ-કામં નાન્યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । અતઃ સર્વત્ર સમં પ્રશાન્તં ચિત્ત-
દોષ-રહિતમ્ । અતિતિતર્તિ અતિતર્તુમ્ ઇચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । તથોક્તં - રજસ્-તમઃ-
પ્રકૃતયઃ [ભ્પ્ 1.2.27] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે -
વાસુદેવં પરિત્યજ્ય યોઽન્યં દેવમ્ ઉપાસતે ।
સ્વ-માતરં પરિત્યજ્ય શ્વપચીં વન્દતે હિ સઃ ॥
તથૈવાન્યત્ર ચ -
વાસુદેવં પરિત્યજ્ય યોઽન્યં દેવમ્ ઉપાસતે ।
ત્યક્ત્વામૃતં સ મૂઢાત્મા ભુઙ્ક્તે હલાહલં વિષમ્ ॥
મહાભારતે -
યસ્ તુ વિષ્ણું પરિત્યજ્ય મોહાદ્ અન્યમ્ ઉપાસતે ।
સ હેમ-રાશિમ્ ઉત્સૃજ્ય પાંશુ-રાશિં જિઘૃક્ષતિ ॥ ઇતિ ।
(પગે 39)
અતએવોક્તં શ્રી-સત્યવ્રતેન -
ન યત્-પ્રસાદાયુત-ભાગ-લેશમ્
અન્યે ન દેવા ગુરવો જનાઃ સ્વયમ્ ।
કર્તું સમેતાઃ પ્રભવન્તિ પુંસસ્
તમ્ ઈશ્વરં વૈ શરણં પ્રપદ્યે ॥ ઇતિ ।
શ્રી-બ્રહ્મ-શિવાવ્ અપિ વૈષ્ણવત્વેનૈવ ભજેત । સ આદિ-દેવો જગતાં પરો
ગુરુઃ [ભ્પ્ 2.9.5] વૈષ્ણવાનાં યથા શમ્ભુઃ [ભ્પ્ 12.13.16] ઇત્ય્-આદ્ય્-
અઙ્ગીકારાત્ । અતએવ દ્વાદશે શ્રી-શિવં પ્રતિ માર્કણ્ડેય-વચનમ્ -
વરમ્ એકં વૃણેઽથાપિ પૂર્ણાત્ કામાભિવર્ષણાત્ ।
ભગવત્ય્ અચ્યુતાં ભક્તિં તત્-પરેષુ તથા ત્વયિ ॥ [ભ્પ્ 12.10.34]
ત્વય્ય્ અપિ ત્વ-પર ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવાષ્ટમે પ્રજાપતિ-કૃત-શ્રી-શિવ-સ્તુતૌ - યે
ત્વ્ આત્મરામ-ગુરુભિર્ હૃદિ ચિન્તિતાઙ્ઘ્રિ-દ્વન્દ્વમ્ [ભ્પ્ 8.7.26] ઇતિ । ચતુર્થે
શ્રીમદ્-અષ્ટ-ભુજં પ્રતિ શ્રી-પ્રચેતોભિર્ અપિ -
વયં તુ સાક્ષાદ્ ભગવન્ ભવસ્ય
પ્રિયસ્ય સખ્યુઃ ક્ષણ-સઙ્ગમેન । [ભ્પ્ 4.30.38] ઇતિ ।
વૈષ્ણવસ્ય સતઃ સમ-દર્શિનસ્ તુ ન ભક્તિ-લાભઃ પ્રત્યવાયશ્ ચ । યથા
વૈષ્ણવ-તન્ત્રે --
ન લભેયુઃ પુનર્ ભક્તિં હરેર્ ઐકાન્તિકીં જડાઃ ।
એકાગ્ર-મનસશ્ ચાપિ વિષ્ણુ-સામાન્ય-દર્શિનઃ ॥
યસ્ તુ નારાયણં દેવં બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-દૈવતૈઃ ।
સમત્વેનૈવ વીક્ષેત સ પાષણ્ડી ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥ ઇતિ ।
અતએવાભેદ-દૃષ્ટિ-વચનં સમ-ભક્ત-જ્ઞાન્ય્-આદિ-પરમ્ એવ । યથા શ્રી-
માર્કણ્ડેયોપાખ્યાને દ્વાદશ એવ શ્રી-શિવ-વાક્યમ્ -
બ્રાહ્મણાઃ સાધવઃ શાન્તા નિઃસઙ્ગા ભૂત-વત્સલાઃ ।
એકાન્ત-ભક્તા અસ્માસુ નિર્વૈરાઃ સમ-દર્શિનઃ ॥
સ-લોકા લોક-પાલાસ્ તાન્ વન્દન્ત્ય્ અર્ચન્ત્ય્ ઉપાસતે ।
અહં ચ ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વયં ચ હરિર્ ઈશ્વરઃ ॥
ન તે મય્ય્ અચ્યુતેઽજે ચ ભિદામ્ અણ્વ્ અપિ ચક્ષતે ।
નાત્મનશ્ ચ જનસ્યાપિ તદ્ યુષ્માન્ વયમ્ ઈમહિ ॥ [ભ્પ્ 12.10.20-22] ઇતિ ।
તત્ તતોઽપિ તાન્ અપ્ય્ અતિક્રમ્ય યુષ્માન્ માર્કણ્ડેયાદીન્ શુદ્ધ-વૈષ્ણવાન્
વયમ્ ઈમહિ ભજામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-શિવેનૈવ પ્રચેતસં પ્રતિ -
અથ ભાગવતા યૂયં પ્રિયાઃ સ્થ ભગવાન્ યથા ।
ન મદ્-ભાગવતાનાં ચ પ્રેયાન્ અન્યોઽસ્તિ કર્હિચિત્ ॥ [ભ્પ્ 4.24.26] ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ પ્રીતે હરૌ ભગવતિ પ્રીયેઽહં સ-ચરાચરઃ ઇતિ ચ । તસ્ય શુદ્ધ-
વૈષ્ણવત્વં ચોક્તમ્ એવ તત્-પૂર્વં -
નૈવેચ્છત્ય્ આશિષઃ ક્વાપિ બ્રહ્મર્ષિર્ મોક્ષમ્ અપ્ય્ ઉત ।
ભક્તિં પરાં ભગવતિ લબ્ધવાન્ પુરુષેઽવ્યયે ॥ [ભ્પ્ 12.10.6] ઇતિ ।
શ્રી-માર્કણ્ડેયમ્ ઉદ્દિશ્ય શ્રી-શિવેન । તથા શ્રી-શિવસ્ય તચ્-ચેતસ્ય્
આવિર્ભાવાત્ સમાધિ-વિરામેણ તદ્ એવ વ્યઞ્જિતમ્ । યથા - કિમ્ ઇદં કુત એવેતિ
સમાધેર્ વિરતો મુનિઃ [ભ્પ્ 12.101.6] ઇતિ । (પગે 40) કિં ચ બ્રાહ્મણાઃ
સાધવઃ [ભ્પ્ 12.10.16] ઇત્ય્ આદાવ્ અભેદાદ્ અદૃષ્ટિ-વચનેઽપિ સ્વયં ચ હરિ
ઈશ્વરઃ [ભ્પ્ 12.10.16] ઇત્ય્ અનેન તસ્યૈવ પ્રાધાન્યમ્ ઉક્તમ્ । તસ્યૈવ સ્વયં
ચેશ્વરત્વમ્ ઉક્તં પાર્થિવાદ્ દારુણઃ [ભ્પ્ 1.2.24] ઇત્ય્ આદિના । બ્રહ્મ-પુરાણે
શ્રી-શિવ-વાક્યમ્ અપિ તથૈવ -
યો હિ માં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છેત બ્રહ્માણં વા પિતામહમ્ ।
દ્રષ્ટવ્યસ્ તેન ભગવાન્ વાસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥ [બ્રહ્મપ્ 226.46] ઇતિ ।
તદ્-વિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાનાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ એવં વૈષ્ણવત્વેનૈવ શિવ-
ભજનં યુક્તમ્ । કેચિત્ તુ વૈષ્ણવાસ્ તત્-પૂજનમ્ આવશ્યકત્વેનોપસ્થિતં ચેત્
તર્હિ તસ્મિન્ન્ અધિષ્ઠાને શ્રી-ભગવન્તમ્ એવ પૂજયન્તિ । યથા શ્રી-વિષ્ણુ-
ધર્માન્તિમોઽયમ્ ઇતિહાસઃ - વિષ્વક્સેન-નામા કશ્ચિદ્ વિપ્ર એકાન્ત-
ભાગવતઃ પૃથિવીં વિચરન્ન્ આસીત્ । સ કદાચિદ્ એક એવ વનાન્ત ઉપવિષ્ટઃ ।
તથાર્થ ગ્રામાધ્યક્ષ-સુતઃ કશ્ચિદ્ આગતસ્ તમ્ ઉવાચ કોઽસીતિ । તતઃ કૃત-
સ્વાખ્યાનં તમ્ ઉવાચ - મમ શિરઃ-પીડાદ્યા જાતેતિ નિજેષ્ટ-દેવં શિવં
પૂજયિતું ન શક્નોમિ, તતો મમ પ્રતિનિધિત્વેન ત્વમ્ એવ તં પૂજયેતિ । એતદ્-
અનન્તરં ચ તત્રત્યં સાર્ધં પદ્યમ્ -
એતદ્ ઉક્તં પ્રત્યુવાચ વયમ્ એકાન્તિનઃ શ્રુતાઃ ।
ચતુરાત્મા હરિઃ પૂજ્યઃ પ્રાદુર્ભાવ-ગતોઽથવા ।
પૂજયામશ્ ચ નૈવાન્યં તસ્માત્ ત્વં ગચ્છ મા ચિરમ્ ॥ [વિધ્પ્ 3.354.12-13]
ઇતિ ।
તતસ્ તસ્મિંસ્ તદ્-અઙ્ગીકૃતવતિ સ ખડ્ગમ્ ઉન્નમિતવાન્ શિરશ્ છેત્તુમ્ । તતશ્
ચાસૌ વિપ્રસ્ તદ્-ધસ્તેન મૃત્યુમ્ અનભીપ્સન્ વિચાર્યોક્તવાન્ ભદ્રં તત્ર
ગચ્છામ ઇતિ । ગત્વા ચેદં મનસિ ચિન્તિતમ્ - અયં રુદ્રઃ પ્રલય-હેતુતયા
તમો-વર્ધનત્વાત્ તમો-ભાવઃ । શ્રી-નૃસિંહ-દેવશ્ ચ તામસ-દૈત્ય-ગણ-
વિદારકતયા તમો-ભઞ્જન-કર્તૃત્વાત્ તદ્-ભઞ્જનાર્થમ્ એવ તત્રોદયેત
સૂર્ય ઇવ તમો-રાશેઃ । અતો રુદ્રાકારાધિષ્ઠાનેઽપિ તદ્-ઉપાસકાનામ્ એષાં
તદ્-ભજન-કૃતે શ્રી-નૃસિંહ-પૂજામ્ એવાસ્મિન્ કરિષ્યામીતિ ।
અથ શ્રી-નૃસિંહાય નમ ઇતિ ગૃહીત-પુષ્પાઞ્જલૌ તસ્મિન્ પુનઃ ક્રોધાવિષ્ટેન
ગ્રામાધ્યક્ષ-પુત્રેણ ખડ્ગઃ સમુદ્યમિતઃ । તતશ્ ચાકસ્માત્ તદ્ એવ
લિઙ્ગં સ્ફોટયિત્વા શ્રી-નૃસિંહ-દેવઃ સ્વયમ્ આવિર્ભૂય તં ગ્રામાધ્યક્ષ-
પુત્રં સ-પરિકરં જઘાન । દક્ષિણસ્યાં દિશિ લિઙ્ગ-સ્ફોટ-નામા સ્વયં ચ
તત્ર સ્થિતવાન્ ઇતિ । કેચિત્ કદાચિત્ તદ્-અધિષ્ઠાનત્વેનૈવ વા । અતએવોક્તમ્ આદિ-
વારાહે --
જન્માન્તર-સહસ્રેષુ સમારાધ્ય વૃષ-ધ્વજમ્ ।
વૈષ્ણવત્વં લભેદ્ ધીમાન્ સર્વ-પાપ-ક્ષયે સતિ ॥ ઇતિ ।
અતએવ શ્રી-નૃસિંહ-શિવ-ભક્ત્યોર્ અનન્તરં બૃહદ્ એવ શ્રી-નૃસિંહ-તાપન્યાં
શ્રુતૌ --
અનુપનીત-શતમ્ એકમ્ એકેનોપનીતેન તત્-સમમ્ । ઉપનીત-શતમ્ એકમ્ એકેન
ગૃહસ્થેન તત્-સમમ્ । ગૃહસ્થ-શતમ્ એકમ્ એકેન વાનપ્રસ્થેન તત્ સમં ।
વાનપ્રસ્થ-શતમ્ એકમ્ એકેન યતિના તત્ સમં । યતીનાં તુ શતં પૂર્ણમ્
એકમ્ એકેન રુદ્ર-જાપકેન તત્-સમમ્ । રુદ્ર-જાપક-શતમ્ એકમ્ એકેન
અથર્વ-શિરઃ-શિખાધ્યાપકેન[*એન્દ્નોતે #3] તત્-સમમ્ । અથર્વશિરઃ-
શિખાધ્યાપક-શતમ્ એકમ્ એકેન તાપનીયોપનિષદ્-અધ્યાપકેન તત્-સમમ્ ।
તાપનીયોપનિષદ્-અધ્યાપક-શતમ્ એકમ્ એકેન મન્ત્ર-રાજાધ્યાપકેન તત્-
સમમ્ । [ન્તુ 5.8] ઇતિ । (પગે 41)
મન્ત્ર-રાજશ્ ચ તત્ર શ્રી-નૃસિંહ-મન્ત્ર એવેતિ । સ્વતન્ત્રત્વેન ભજને તુ
ભૃગુ-શાપો દુરત્યયઃ । યથા ચતુર્થે -

ભૃગુઃ પ્રત્યસૃજચ્ છાપં બ્રહ્મ-દણ્ડં દુરત્યયમ્ ।
ભવ-વ્રત-ધરા યે ચ યે ચ તાન્ સમનુવ્રતાઃ ।
પાષણ્ડિનસ્ તે ભવન્તુ સચ્-છાસ્ત્ર-પરિપન્થિનઃ ॥ [ભ્પ્ 4.2.27-28] ઇત્ય્-આદિ ।
વેદ-વિહિતમ્ એવાત્ર ભવ-વ્રતમ્ અનૂદ્યતે અન્ય-વિહિતત્વે પાષણ્ડિનત્વ-
વિધાનાયોગઃ સ્યાત્ । પૂર્વત એવ પાષણ્ડિત્વ-સિદ્ધેઃ । અથ તત્-પરિપન્થિનાં
શ્રી-ભાગવતાદીનાં સચ્-છાસ્ત્રત્વમ્ આયાતમ્ । તત્-પુરસ્કૃતાનાં સૂત-
સંહિતાદીનામ્ અસચ્-છાસ્ત્રત્વં સ્પષ્ટમ્ એવ । તસ્માત્
સ્વતન્ત્રત્વેનૈવોપાસનાયામ્ અયં દોષઃ । યતશ્ ચ તત્રૈવ તેન શ્રી-
જનાર્દનસ્યૈવ વેદ-મૂલત્વમ્ ઉક્તમ્ -
એષ એવ હિ લોકાનાં શિવઃ પન્થાઃ સનાતનઃ ।
યં પૂર્વે ચાનુસન્તસ્થુર્ યત્-પ્રમાણં જનાર્દનઃ ॥ [ભ્પ્ 4.2.31] ઇતિ ।
એષ વેદ-લક્ષણો યત્-પ્રમાણં યત્ર મૂલમ્ ઇય્ અર્થઃ । અત એવાન્વયેનાપિ
શ્રી-વિષ્ણુ-ભક્તિર્ દૃઢી-કૃતા સત્ત્વં રજસ્ તમઃ [ભ્પ્ 1.2.23] ઇત્ય્ આદિના । તથા
શ્રી-હરિ-વંશે શિવ-વાક્યમ્ -
હરિર્ એવ સદા ધ્યેયો ભવદ્ભિઃ સત્ત્વ-સંસ્થિતૈઃ ।
વિષ્ણુ-મન્ત્રં સદા વિપ્રાઃ પઠધ્વં ધ્યાત કેશવમ્ ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્ શ્રી-શિવ-ભક્તેર્ અપ્ય્ એવમ્ભૂતે સ્થિતે પરાણામ્ અપિ દેવતાનાં
વૈષ્ણવાગમાદૌ તદ્-બહિરઙ્ગાવરણ-સેવકત્વેનાપ્રાકૃતાનામ્ એવ પૂજા-
વિધાનં શ્રી-ભગવલ્-લોક-સઙ્ગ્રહ-પરાણાં તલ્-લીલૌપાયિક-નર-લીલા-
પાર્ષદાનાં વા શ્રી-ભગવત્-પ્રીણન-યજ્ઞાદૌ તુ યુધિષ્ઠિર-રાજસૂયવદ્
અન્યાસામ્ અપિ તદ્-વિભૂતિત્વેનૈવેતિ જ્ઞેયમ્ ।
તતઃ સમ્પૂજ્ય શિરસા વવન્દે પરમેષ્ઠિનમ્ ।
ભવં પ્રજાપતીન્ દેવાન્ પ્રહ્રાદો ભગવત્-કલાઃ ॥ [ભ્પ્ 7.10.32] ઇતિ ।
તદ્ ઉક્તં શ્રી-યુધિષ્ઠિરેણૈવ -
ક્રતુ-રાજેન ગોવિન્દ રાજસૂયેન પાવનીઃ
યક્ષ્યે વિભૂતીર્ ભવતસ્ તત્ સમ્પાદય નઃ પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 10.72.31]
વિભૂતિત્વેનૈવમ્ ઉક્તં પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે શ્રી-સત્યભામાં પ્રતિ
શ્રી-ભગવતા --
શૈવાઃ સૌરાશ્ ચ ગાણેશા વૈષ્ણવાઃ શક્તિ-પૂજકાઃ ।
મામ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તીહ વર્ષામ્ભઃ સાગરં યથા ॥
એકોઽહં પઞ્ચધા જાતઃ ક્રીડયન્ નામભિઃ કિલ ।
દેવ-દત્તો યથા કશ્ચિત્ પુત્રાદ્ય્-આહ્વાન-નામભિઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.88.43-44] ઇતિ ।
વસ્તુતસ્ તુ સર્વાપેક્ષયા શ્રી-વૈષ્ણવા એવ શ્રેષ્ઠાઃ । તદ્ ઉક્તં સ્કાન્દે
બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે તથૈવાન્યત્ર પ્રહ્લાદ-સંહિતાયામ્ એકાદશી-
જાગરણ-પ્રસઙ્ગે ચ -
ન સૌરો ન ચ શૈવો વા ન બ્રાહ્મો ન ચ શાક્તિકઃ ।
ન ચાન્ય-દેવતા-ભક્તેઃ ભવેદ્ ભાગવતોપમઃ ॥ ઇતિ ।
તાદૃશ-સૌરાદીનાં તત્-પ્રાપ્તિશ્ ચ ન કેવલં તદ્-ધેતુત્વેન કિન્તુ ભગવત્-
પ્રીત્ય્-અર્થ-કૃત-જપ-તપસ્-તજ્-જાત-(પગે 42) -શુદ્ધ-ભક્તિ-દ્વારા શ્રી-
વિસ્ણુ-ક્ષેત્ર-મરણાદિ-પ્રભાવેણ વા । યથા તત્રૈવ વર્ણિતયોર્ દેવશર્મ-
ચન્દ્રશર્મ-નામ્નોઃ સૂર્યમ્ આરાધયતોઃ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-ભગવતા -
તત્-ક્ષેત્રસ્ય પ્રભાવેણ ધર્મ-શીલતયા પુનઃ ।
વૈકુણ્ઠ-ભવનં નીતૌ મત્-પરૌ મત્-સમીપગૈઃ ॥
યાવજ્ જીવન્તુ યત્ તાભ્યાં સૂર્ય-પૂજાદિકં કૃતમ્ ।
તેનાહં કર્મણા તાભ્યાં સુપ્રીતો હ્ય્ અભવં કિલ ॥ ઇતિ ।
તત્-ક્ષેત્રં માયાપુરી । તૌ ચ શ્રી-કૃષ્ણાવતારે સત્રાજિદ્-અક્રૂરાખ્યૌ જાતાવ્
ઇતિ ચ તત્ર પ્રસિદ્ધિઃ । એવં પુણ્ડરીકસ્યાપિ પિતૃ-સેવયા તત્-પ્રાપ્તિશ્ ચ
યોજનીયા ।
સ્વતન્ત્રોપાસનાયાં તત્-પ્રાપ્તિઃ શ્રી-ગીતોપનિષદિ નિષિદ્ધઃ --
યેઽપ્ય્ અન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તેઽપિ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિપૂર્વકમ્ ॥
અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ ।
ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ ચ્યવન્તિ તે ॥
યાન્તિ દેવવ્રતા દેવાન્ પિતૄન્ યાન્તિ પિતૃવ્રતાઃ ।
ભૂતાનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા યાન્તિ મદ્યાજિનોઽપિ મામ્ ॥ [ગીતા 9.23-25]
તસ્માત્ તદીયત્વેનોપાસનાયાં કશ્ચિદ્ ગુણોઽપિ ભવતિ ।
અવજ્ઞાદૌ તુ દોષઃ - શ્રદ્ધાં ભાગવતે શાસ્ત્રેઽનિન્દામ્ અન્યત્ર ચાપિ હિ
[ભ્પ્ 11.3.26] ઇતિવત્ । યથા પાદ્મે -
હરિર્ એવ સદારાધ્યઃ સર્વ-દેવેશ્વરેશ્વરઃ ।
ઇતરે બ્રહ્મ-રુદ્રાદ્યા નાવજ્ઞેયાઃ કદાચન ॥ ઇતિ ।
ગૌતમીયે ચ -
ગોપાલં પૂજયેદ્ યસ્ તુ નિન્દયેદ્ અન્ય-દેવતામ્ ।
અસ્તુ તાવત્ પરો ધર્મઃ પૂર્વ-ધર્મોઽપિ નશ્યતિ ॥ [ગૌતમીયત્ 33.84] ઇતિ ।
અતએવ હયશીર્ષા માં પથિ દેવ-હેલનાત્ [ભ્પ્ 6.8.15] ઇતિ શ્રી-નારાયણ-
વર્મણિ તદ્-આગઃ-પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
વિષ્ણુ-ધર્મે ચાયમ્ ઇતિહાસઃ - પૂર્વં શ્ર્મદ્-અમ્બરીષો બહુ-દિનં શ્રી-
ભગવદ્-આરાધનં તઓપ્ઽનુષ્ઠિતવાન્ । તદ્-અન્તે ચ ભગવાન્ એવેદ્ન્ર-
રૂપેણૈરાવતી-કૃતં ગરુડમ્ આરુહ્ય તં વરેણ છન્દયામાસ । સ ચેન્દ્ર-
રૂપં દૃષ્ટ્વા તં નમસ્કારાદિભિર્ આદૃત્યાપિ તસ્માદ્ વરં નેષ્ટવાન્ ।
ઉક્તવાંશ્ ચ - મમારાધ્યાકારો યઃ સ એવ મમ વર-દાતા ભવેન્ નાન્ય
ઇતિ । અથ તદ્-દેય-વરમ્ અહમ્ એવ દાસ્યામીતિ પુનર્ ઉક્ત્ય્વત્ય્ અપીન્દ્રે તં
નેષ્ટવન્તં તં પ્રતિ વજ્રં સમુદ્યતવાન્ । તદાપિ તં વરં નાઙ્ગીકૃતવતિ
તસ્મિન્ સુપ્રસન્નો ભૂવા તદ્-રૂપમ્ અન્તર્ધાપ્ય સ્વરૂપમ્ આવિર્ભાવયન્ન્
અનુજગ્રાહેતિ ।
તત્ર ચ શિવાવજ્ઞાદૌ મહાન્ એવ દોષઃ । યથા ચતુર્થે એવ નન્દીશ્વર-
શાપઃ । સંસરન્ત્વ્ ઇહ યે ચામુમ્ અનુ શર્વાવમાનિનમ્ [ભ્પ્ 4.2.24] ઇતિ । ઇદમ્
અપિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ, શ્રી-શિવસ્ય મહાભાગવતત્વેન દોષસ્ય સ્વયમ્ એવ
સિદ્ધત્વાત્ । હેલનં ગિરિશ-ભ્રાતુર્ ધનદસ્ય ત્વયા કૃતમ્ [ભ્પ્ 4.11.32] ઇત્ય્
ઉક્ત-રીત્યા નૂનં તત્-સખ્યમ્ અનુસ્મૃત્યૈવ કુબેરાદ્ અપિ શ્રી-ધ્રુવેણ
ભગવદ્-ભક્તિ-સ્વભાવ-કૃત-સર્વ-વિષયક-વિનય-પુનઃ-પુનર્-ભ્ભક્ત્ય્-
અભિલાષાભ્યાં યુક્તેન સતા કૃતં ભગવદ્-ભક્તિ-વર-પ્રાર્થનમ્ ઇતિ
ચતુર્થાભિપ્રાયઃ । અતએવોક્તં --(પગે 43)
યો માં સમર્ચયેન્ નિત્યમ્ એકાન્તં ભાવમ્ આશ્રિતઃ ।
વિનિન્દન્ દેવમ્ ઈશાનં સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ॥ ઇતિ ।
દૃષ્ટં ચ યથા ચિત્રકેતુ-ચરિતે । શ્રી-કપિલ-દેવેન સાધારણાનામ્ અપિ
પ્રાઇનામ્ અવમાનાદિકં નિન્દિતં કિમ્ ઉત તદ્-વિધાનામ્ । તથા હિ -
અહં સર્વેષુ ભૂતેષુ ભૂતાત્માવસ્થિતઃ સદા
તમ્ અવજ્ઞાય માં મર્ત્યઃ કુરુતેઽર્ચા-વિડમ્બનમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.29.21]
ભૂતેષુ વક્ષ્યમાણ-રીત્યા પ્રાણ-ભૃજ્-જીવમ્ આરભ્ય ભગવદ્-અર્પિતાત્મ-
જીવ-પર્યન્તેષુ ભૂતાત્મા તદ્-અન્તર્યામી । તં મામ્ અવજ્ઞાય તેષામ્
અવજ્ઞયા તદ્-અધિષ્ઠાનકસ્ય મમૈવાવજ્ઞાં કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ । તતસ્ તાં
કૃત્વા યોઽર્ચાં મત્-પ્રતિમાં કુરુતે સ તદ્-વિડમ્બનં તસ્યા અવજ્ઞામ્ એવ
કુરુત ઇત્ય્ અર્થઃ । યતઃ -
યો માં સર્વેષુ ભૂતેષુ સન્તમ્ આત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
હિત્વાર્ચાં ભજતે મૌઢ્યાદ્ ભસ્મન્ય્ એવ જુહોતિ સઃ ॥ [ભ્પ્ 3.29.22]
મૌઢ્યાત્ શૈલી દારુમયો વા કાચિત્ પ્રતિમેયમ્ ઇતિ મૂઢ-બુદ્ધિત્વાદ્ યં
સર્વેષુ ભૂતેષુ વર્તમાનં પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરં માં હિત્વા તસ્યા
મયૈક્યં અવિભાવ્યાર્ચાં મદીયાં પ્રતિમાં ભજતે કેવલ-લોક-રીતિ-દૃષ્ટ્યા
તસ્યૈ જલાદિકમ્ અર્પયતિ । યથાગ્નિ-પુરાણે દશરથ-મારિત-પુત્રસ્ય
તપસ્વિનો વિલાપે -
શિલા-બુદ્ધિઃ કૃતા કિં વા પ્રતિમાયાં હરેર્ મયા ।
કિં મયા પથિ દૃષ્ટસ્ય વિષ્ણુ-ભક્તસ્ય કર્હિચિત્ ॥
તન્-મુદ્રાઙ્કિત-દેહસ્ય ચેતસાનાદરઃ કૃતઃ ।

યેન કર્મ-વિપાકેન પુત્ર-શોકો મમેદૃશઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચોક્તં -
વિષ્ણ્વ્-અર્ચાયાં શિલા-ધીર્ ગુરુષુ નર-મતિર્ વૈષ્ણવે જાતિ-બુદ્ધિર્
વિષ્ણોર્ વા વૈષ્ણવાનાં કલિ-મલ-મથને પાદ-તીર્થેઽમ્બુ-બુદ્ધિઃ ।
શ્રી-વિષ્ણોર્ નામ્નિ મન્ત્રે સકલ-કલુષ-હે શબ્દ-સામાન્ય-બુદ્ધિર્
વિષ્ણૌ સર્વેશ્વરેશે તદ્-ઇતર-સમ-ધીર્ યસ્ય વા નારકી સઃ ॥ [પ્વ્ 114] ઇતિ ।
તસ્ય ચ મૂઢસ્ય મદ્-દૃષ્ટ્ય્-અભાવાત્ સર્વ-ભૂતાવજ્ઞાપિ ભવતિ । તતસ્ તદ્-
દોષેણ ભસ્મનિ યથા જુહોતિ કશ્ચિત્ તથા તસ્યાશ્રદ્દધાનસ્ય ફલાભાવ
ઇત્ય્ અર્થઃ । યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ [ગીતા 17.1] ઇત્ય્-
આદ્ય્-ઉક્ત-રીત્યા લોક-પરમ્પરા-માત્ર-જાતે યત્-કિઞ્ચિચ્-છ્રદ્ધા-સદ્-ભાવે તુ
કનિષ્ઠ-ભાગવતત્વમ્ એવ ।
અર્ચાયામ્ એવ હરયે પૂજાં યઃ શ્રદ્ધયેહતે ।
ન તદ્-ભક્તેષુ ચાન્યેષુ સ ભક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્મૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.47] ઇત્ય્
ઉક્તેઃ ।
યદ્યપિ યથા-કથઞ્ચિદ્ ભજનસ્યૈવાવશ્યક-ફલાવસાનતાસ્ત્ય્ એવ તથાપિ
ઝટિતિ ન ભવતીત્ય્ એવ તથોક્તમ્ । વક્ષ્યતે ચ સાફલ્યમ્ અર્ચાદાવ્ અર્ચયેત્
તાવદ્ [ભ્પ્ 3.29.20] ઇત્ય્ આદિના । અવજ્ઞા-માત્રસ્ય તાદૃશત્વે સુતરાં તુ -
દ્વિષતઃ પર-કાયે માં માનિનો ભિન્ન-દર્શિનઃ ।
ભૂતેષુ બદ્ધ-વૈરસ્ય ન મનઃ શાન્તિમ્ ઋચ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 3.29.18] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
(પગે 44)
ભિન્ન-દર્શિનઃ સર્વત્રાન્તર્યામ્ય્-એક-દૃષ્ટિ-રહિતસ્ય અતએવ માનિન અતએવ
તદ્-ધવૈરસ્ય ચ । તથા ચ મહાભારતે -
પિતેવ પુત્રં કરુણો નોદ્વેજયતિ યો જનઃ ।
વિશુદ્ધસ્ય હૃષીકેશસ્ તસ્ય તૂર્ણં પ્રસીદતિ ॥
કિં ચ -
અહમ્ ઉચ્ચાવચૈર્ દ્રવ્યૈઃ ક્રિયયોત્પન્નયાનઘે ।
નૈવ તુષ્યેઽર્ચિતોઽર્ચાયાં ભૂત-ગ્રામાવમાનિનઃ ॥ [ભ્પ્ 3.29.24]
અવમાનિનો નિન્દા-કર્તુઃ । નિન્દાપિ દ્વેષ-સમા । કિં વા -
ન તથા તપ્યતે વિદ્ધઃ પુમાન્ બાણૈર્ હિ મર્મગૈઃ ।
યથા તુદન્તિ મર્મસ્થા અસતાં પુરુષેષવઃ ॥
ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-રીત્યા તતોઽધિકા ઇતિ નાયં વ્યુત્ક્રમ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય ન દ્વેષાત્
પૂર્વમ્ અસૌ પઠિતા ।
તદ્ એવં ઈશ્વર-જ્ઞાનાભાવાદ્ ભક્તાવ્ અશ્રદ્દધાનસ્ય દોષ ઉક્તઃ । અથ
તચ્-છ્રદ્ધા-હેતુ-તજ્-જ્ઞાનસ્ય સ્વ-ધર્મ-સંયુક્તં તદ્-અર્ચનમ્ એવ
કારણમ્ ઉપદિશન્ તાદૃશાર્ચનસ્યાપ્ય્ અવ્યર્થતામ્ અઙ્ગીકરોતિ -
અર્ચાદાવ્ અર્ચયેત્ તાવદ્ ઈશ્વરં માં સ્વ-કર્મ-કૃત્ ।
યાવન્ ન વેદ સ્વ-હૃદિ સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.29.25]
તાવદ્ એવ સ્વ-કર્મ-કૃત્ સન્ અર્ચાદાવ્ અર્ચયેદ્ યાવત્ સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતમ્
ઈશ્વરં માં ન વેદ ન જાનાતિ । અત્ર સ્વ-કર્મ-સહાયત્વમ્ અજાત-શ્રદ્ધસ્ય
શુદ્ધ-ભક્તાવ્ અનધિકારાત્ તત્ પ્રતિપાદયિષ્યતે જાત-શ્રદ્ધો મત્-કથાસુ
[ભ્પ્ 11.20.27] ઇત્ય્ આદિના । અતો ભગવજ્-જ્ઞાનાદ્ ઊર્ધ્વં જાત-શ્રદ્ધસ્ તુ સ્વ-
કર્મ-કૃત્ સન્ નાર્ચયેત્ કિન્તુ શુદ્ધમ્ અર્ચાદિકમ્ એવ કુર્વીતેત્ય્ આયાતમ્ । તચ્
ચ પ્રતિપાદયિષ્યતે તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત [ભ્પ્ 11.20.9] ઇત્ય્ આદિના, ન ત્વ્ અર્ચાં
પરિત્યજેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પ્રતિષ્ઠિતાર્ચા ન ત્યાજ્યા
યાવજ્-જીવં સમર્ચયેત્ ।
વરં પ્રાણ-પરિત્યાગઃ
શિરસો વાપિ કર્તનમ્ ॥ ઇતિ શ્રી-હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્ર-વિરોધાત્ ।
અથ સ્વ-ધર્મ-પૂર્વકમ્ અર્ચનં કુર્વંશ્ ચ ભૂત-દયાં વિના ન
સિદ્ધ્યતીત્ય્ આહ --
આત્મનશ્ ચ પરસ્યાપિ યઃ કરોત્ય્ અન્તરોદરમ્ ।
તસ્ય ભિન્ન-દૃશો મૃત્યુર્ વિદધે ભયમ્ ઉલ્બણમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.29.26]
અન્તરોદરમ્ ઉદર-ભેદેન ભેદં કરોતિ ન તુ મદ્-અધિષ્ઠાનત્વેનાત્મ-
સમં પશ્યતિ । તતશ્ ચ ક્ષુધિતાદિકમ્ અપિ દૃષ્ટ્વા સ્વોદરાદિકમ્ એવ કેવલં
બિભર્તીત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય ભિન્ન-દૃશો મૃત્યુ-રૂપોઽહમ્ ઉલ્બણં ભયં
સંસારમ્ । નિગમયતિ -
અથ માં સર્વ-ભૂતેષુ ભૂતાત્માનં કૃતાલયમ્ ।
અર્હયેદ્ દાન-માનાભ્યાં મૈત્ર્યાભિન્નેન ચક્ષુષા ॥ [ભ્પ્ 3.29.27]
અથ અતો હેતોઃ યથા-યુક્તં યથા-શક્તિ દાનેન તદ્-અભાવે માનેન
ચાભિન્નેન ચક્ષુષેતિ પૂર્વવત્ । તથોક્તં સનકાદીન્ પ્રતિ શ્રી-વૈકુણ્ઠ-
દેવેન -
યે મે તનૂર્ દ્વિજ-વરાન્ દુહતીર્ મદીયા
ભૂતાન્ય્ અલબ્ધ-શરણાનિ ચ ભેદ-બુદ્ધ્યા ॥ [ભ્પ્ 3.16.10] ઇત્ય્ આદિ ।
યદ્ વાભિન્નેન ચક્ષ્ષાન્યત્ર યા દૃષ્ટિસ્ તતોઽતિવિલક્ષણયા દૃષ્ટ્યા
સર્વોત્કૃષ્ટ-દૃષ્ટ્યેત્ય્ અર્થઃ । તત્ર સર્વેષાં સાધારણ્યેનેવાર્હણે પ્રાપ્તે
વિશેષયતિ - (પગે 45)
જીવાઃ શ્રેષ્ઠા હ્ય્ અજીવાનાં તતઃ પ્રાણ-ભૃતઃ શુભે ।
તતઃ સ-ચિત્તાઃ પ્રવરાસ્ તતશ્ ચેન્દ્રિય-વૃત્તયઃ ॥
તત્રાપિ સ્પર્શ-વેદિભ્યઃ પ્રવરા રસ-વેદિનઃ ।
તેભ્યો ગન્ધ-વિદઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તતઃ શબ્દ-વિદો વરાઃ ॥
રૂપ-ભેદ-વિદસ્ તત્ર તતશ્ ચોભયતો-દતઃ ।
તેષાં બહુ-પદાઃ શ્રેષ્ઠાશ્ ચતુષ્-પાદસ્ તતો દ્વિ-પાત્ ॥
તતો વર્ણાશ્ ચ ચત્વારસ્ તેષાં બ્રાહ્મણ ઉત્તમઃ ।
બ્રાહ્મણેષ્વ્ અપિ વેદ-જ્ઞો હ્ય્ અર્થ-જ્ઞોઽભ્યધિકસ્ તતઃ ॥
અર્થ-જ્ઞાત્ સંશય-ચ્છેત્તા તતઃ શ્રેયાન્ સ્વ-કર્મ-કૃત્ ।
મુક્ત-સઙ્ગસ્ તતો ભૂયાન્ અદોગ્ધા ધર્મમ્ આત્મનઃ ॥
તસ્માન્ મય્ય્ અર્પિતાશેષ- ક્રિયાર્થાત્મા નિરન્તરઃ ।
મય્ય્ અર્પિતાત્મનઃ પુંસો મયિ સન્ન્યસ્ત-કર્મણઃ ।
ન પશ્યામિ પરં ભૂતમ્ અકર્તુઃ સમ-દર્શનાત્ ॥ [ભ્પ્ 3.29.28-33]
પુર્વસ્માદ્ ઉત્તરોત્તરસ્મિન્ એકૈક-ગુણાધિક્યેનાધિક્યમ્ । ધર્મમ્
અદોગ્ધા નિષ્કામ-કર્મા । નિરન્તરો જ્ઞાનાદ્ય્-અવ્યવહિત-ભક્તિઃ । અકર્તુર્
અર્પિતાત્મત્વેન સ્વભરણાદિકર્માનપેક્ષમાણાત્ । યદ્ ભગવતિ ભક્તિઃ
ક્રિયતે તત્રાપિ સ્વસ્ય ભગવ્દ્ અધીનત્વં જ્ઞાત્વા તદ્-અભિમાન-શૂન્યાચ્ ચ ।
સમ-દર્શનાદ્ ભગવદ્-અધિષ્ઠાતૃત્વ-સામ્યેનાત્મવત્ પરેષ્વ્ અપિ હિતમ્
આશંસનેન શ્રવણાદિ-કર્માપેક્ષમાણાત્ જીવાઃ શ્રેષ્ઠા હ્ય્ અજીવાનામ્ ઇત્ય્
આદિના ભેદો હિ વિવક્ષિતઃ । તતો મદ્-ભક્તેષ્વ્ એવાદર-બાહુલ્યં કર્તવ્યમ્
અન્યત્ર ચ યથા-પ્રાપ્તં યથા-શક્તિ ચેતિ ભાવઃ । તથૈવોક્તમ્ -
મનસૈતાનિ ભૂતાનિ પ્રણમેદ્ બહુ-માનયન્ ।
ઈશ્વરો જીવ-કલયા પ્રવિષ્ટો ભગવાન્ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 3.29.34]
જીવ-કલયા તત્-કલનયા તદ્-અન્તર્યામિતયેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં
પ્રથમોપાસકાનાં સર્વ-ભૂતાદરો વિહિતઃ । સ-શ્રદ્ધ-સાધકાનાં તુ
ભગવદ્-વૈભવસ સાર્વત્રિકતા-સ્ફૂર્ત્યા ભવત્ય્ એવાસૌ । યથોક્તં સ્કાન્દે
એતેન હ્ય્ અદ્ભુતા વ્યાધ તવાહિંસાદયો ગુણાઃ ।
હરિ-ભક્તૌ પ્રવૃત્તા યે ન તે સ્યુઃ પર-તાપિનઃ ॥ ઇતિ ।
વક્ષ્યમાણ-રીત્યા શુદ્ધ-બન્ધુત્વાદિ-ભાવ-સાધકાનામ્ અપિ શુદ્ધ-
બન્ધુ-ભાવ-સિદ્ધ-શ્રી-ગોકુલ-વાસ્ય્-અનુશીલનાનુસારેણ તાદૃશ-ભગવદ્-
ગુણાનુસ્મરણેન ચાસૌ જાયતે । જાત-ભાવાનાં ત્વ્ અહિંસોપરમશ્ ચ સ્વીય
એવ સ્વભાવઃ । યથા -
યત્રાનુરકાત્ઃ સહસૈવ ધીરા
વ્યપોહ્ય દેહાદિષુ સઙ્ગ-મૂઢમ્ ।
વ્રજન્તિ તત્ પારમહંસ્યમ્ અન્ત્યં
યસ્મિન્ ન હિંસા પરમઃ સ્વ-ધર્મઃ ॥
ઇત્ય્ અનુસારેણ સિદ્ધ એવ સઃ । તત્ર પરમ-સિદ્ધાનાં ચ સર્વ-ભૂતેષુ યઃ
પશ્યેદ્ ભગવદ્-ભાવમ્ આત્મનઃ [ભ્પ્ 11.2.45] ઇત્ય્-આદ્ય્-અનુસારેણ સિદ્ધ એવ
સઃ । તત્ર સાધકાનાં યત્ તુ યથા તરોર્ મૂલ-નિષેચનેન [ભ્પ્ 4.31.12] ઇત્ય્
આદૌ તદ્-અન્યોપાસનાનાં પુનરુક્તત્વમ્ ઉપલભ્યતે, તત્ પુનઃ કેવલ-
સ્વતન્ત્ર-તત્-તદ્-દૃષ્ટ્યોપાસનાનામ્ એવ । અત્ર તુ તત્-તદ્-અધિષ્ઠાનક-

ભગવદ્-ઉપાસનમ્ એવ વિધીયતે । તદ્-આદરાવશ્યકત્વં ચ તત્-
સમ્બન્ધેનૈવ સમ્પાદ્યત ઇતિ ભેદઃ । તચ્ ચાન્યત્ર ઝટિતિ રાગ-દ્વેષ-
વિશ્લેષાર્થમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અતએવ કેવલ-ભૂતાનુકમ્પયા ભગવદ્-અર્ચનં
ત્યક્તવતો ભરતસ્યાન્તરાયઃ । તસ્માદ્ ભૂત-દયૈવ ભગવદ્-ભક્તિર્
મુખ્યા નાર્ચનમ્ ઇતિ નિરસ્તમ્ । તથા વૈતદ્ અવ્યવહિત-પૂર્વં નિર્ગુણ-
ભક્ત્ય્-અપાયત્વેન (પગે 46) ક્રિયા-યોગેન શસ્તેન નાતિહિંસ્રેણ નિત્યશઃ ઇત્ય્
અત્ર અતિ-શબ્દેન પાઞ્ચરાત્રિકાર્ચન-લક્ષણ-ક્રિયા-યોગાર્થા પત્ર-
પુષ્પાવચયાદિ-લક્ષાણા કિઞ્ચિદ્ ધિંસાપિ વિહિતા । તસ્માદ્ અનાદરો ન કર્તવ્યસ્
તત્-સમ્બન્ધેનાદરાદિકં ચ કર્તવ્યમ્ । સ્વાતન્ત્ર્યેણોપાસનં તુ ધિક્-કૃતમ્
ઇતિ સાધ્વ્ એવોક્તમ્ અવિસ્મિતં તં પરિપૂર્ણ-કામમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 6.9 ॥ દેવાઃ શ્રીમદ્-આદિ-પુરુષમ્

[107]
તથા --
કઃ પણ્ડિતસ્ ત્વદ્ અપરં શરણં સમીયાદ્
ભક્ત-પ્રિયાદ્ ઋત-ગિરઃ સુહૃદઃ કૃત-જ્ઞાત્ ।
સર્વાન્ દદાતિ સુહૃદો ભજતોઽભિકામાન્
આત્મનમ્ અપ્ય્ ઉપચયાપચયૌ ન યસ્ય ॥ [ભ્પ્ 10.48.26]
સુહૃદો હિતકારિ-સ્વભાવાત્ તત્રાપિ કૃતજ્ઞાદ્ ઉપકારાભાસેઽપિ બહુ-માનનાત્ ।
યો ભજતો ભજમાનાય સર્વાન્ કામાન્ અભીષ્ટાન્ અભિ સર્વતો-ભાવેન
દદાતિ । અત્ર સુહૃદઃ સુહૃદે પ્રીતયે ત્વ્ આત્માનમ્ અપિ દદાતિ । ન ચ સર્વતો-
ભાવેન દાને તાદૃશેભ્યો બહુભ્યો દાને વા સમાવેશાભાવઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ
ઉપચયેતિ ॥
॥ 10.48 ॥ અક્રૂરઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[108]
તદ્-અભક્ત-માત્રાનાદરેણાહ -
યેઽભ્યર્થિતામ્ અપિ ચ નો નૃ-ગતિં પ્રપન્ના
જ્ઞાનં ચ તત્ત્વ-વિષયં સહ-ધર્મં યત્ર ।
નારાધનં ભગવતો વિતરન્ત્ય્ અમુષ્ય
સમ્મોહિતા વિતતયા બત માયયા તે ॥ [ભ્પ્ 3.15.24]
યત્ર યસ્યાં ભગવદ્-ધર્મ-પર્યન્તો ધર્મો ભવતિ ભગવત્-પર્યન્તસ્ય
તત્ત્વસ્ય જ્ઞાનં ચ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તાં પ્રાપ્તા અપિ સર્વેષાં ધર્માણાં
જ્ઞાનાનાં ચ મૂલં યે ભગવદ્-આરાધનં ન વિતરન્તિ ન કુર્વન્તિ । તદ્
ઉક્તં - બિલે બતોરુક્રમ-વિક્રમાન્ યે [ભ્પ્ 2.3.20] ઇત્ય્ આદિ । તથા ચ બ્રહ્મ-
વૈવર્તે -
પ્રાપ્યાપિ દુર્લભતરં માનુષ્યં વિબુધેપ્સિતમ્ ।
યૈર્ આશ્રિતો ન ગોવિન્દસ્ તૈર્ આત્મા વઞ્ચિતશ્ ચિરમ્ ॥
અશીતિ-ચતુરશ્ ચૈવ લક્ષાંસ્ તાન્ જીવ-જાતિષુ ।
ભ્રમદ્ભિઃ પુરુષૈઃ પ્રાપ્ય માનુષ્યં જન્મ-પર્યયાત્ ॥
તદ્ અપ્ય્ અફલતાં જાતં તેષામ્ આત્માભિમાનિનામ્ ।
વરાકાનામ્ અનાશ્રિત્ય ગોવિન્દ-ચરણ-દ્વયમ્ ॥ ઇતિ ।
॥ 3.15 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા દેવાન્

[109]
તથા --
યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના
સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ ।
હરાવ્ અભક્તસ્ય કુતો મહદ્-ગુણા
મનોરથેનાસતિ ધાવતો બહિઃ ॥ [ભ્પ્ 5.18.12]
અકિઞ્ચના નિષ્કામા । ગુણૈર્ જ્ઞાન-વૈરાગ્યાદિભિઃ સહ સર્વે બ્રહ્માદયો
દેવાઃ સમ્યગ્ આસતે ।
॥ 5.18 ॥ ભદ્રશ્રવઃ શ્રી-હયશીર્ષમ્

[110]
અતએવ તત્-તન્-માર્ગ-સિદ્ધ-મુનીનામ્ અપ્ય્ અનાદરઃ -
અહ્ન્ય્ આપૃતાર્ત-કરણા નિશિ નિઃશયાના
નાના-મનોરથ-ધિયા ક્ષણ-ભગ્ન-નિદ્રાઃ ।
દૈવાહતાર્થ-રચના ઋષયોઽપિ દેવ
યુષ્મત્-પ્રસઙ્ગ-વિમુખા ઇહ સંસરન્તિ ॥ [ભ્પ્ 3.9.10]
(પગે 47)
અહ્ન્યાપૃતાર્ત ઇત્ય્ આદિ-સ્વભાવા યુષ્મદ્-ભજન-વિમુખાઃ સંસારિણો
ભવન્તિ । કિં બહુના, તત્-તન્-માર્ગ-સિદ્ધા મુનયોઽપિ યુષ્મત્-પ્રસઙ્ગ-
વિમુખાશ્ ચેદ્ ઇહ જગતિ તદ્વદ્ એવ સંસરન્તિ । અથવા મુનયોઽપિ ત્વદ્-
વિમુખાશ્ ચેત્ તર્હિ સંસરન્ત્ય્ એવ । કથમ્ભૂતાઃ સન્તઃ સંસરન્તિ ઇત્ય્ અત્રાહ
અહ્ન્યાપૃતેત્ય્ આદિ । આરુહ્ય કૃચ્છ્રેણ પરં પદમ્ [ભ્પ્ 10.28.32] ઇત્ય્ આદેઃ । અત
ઉક્તં શ્રી-ધર્મેણ -
ધર્મં તુ સાક્ષાદ્ ભગવત્-પ્રણીતં
ન વૈ વિદુર્ ઋષયો નાપિ દેવાઃ ।
ન સિદ્ધ-મુખ્યા અસુરા મનુષ્યાઃ
કુતો નુ વિદ્યાધર-ચારણાદયઃ ॥
સ્વયમ્ભૂર્ નારદઃ શમ્ભુઃ કુમારઃ કપિલો મનુઃ ।
પ્રહ્લાદો જનકો ભીષ્મો બલિર્ વૈયાસકિર્ વયમ્ ॥
દ્વાદશૈતે વિજાનીમો ધર્મં ભાગવતં ભટાઃ ।
ગુહ્યં વિશુદ્ધં દુર્બોધં યં જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે ॥
એતાવાન્ એવ લોકેઽસ્મિન્ પુંસાં ધર્મઃ પરઃ સ્મૃતઃ । [ભ્પ્ 6.3.19-22]
એતે ધર્મ-પ્રવર્તકા વિજાનીમ એવ ન તુ સ્વ-સ્મૃત્ય્-આદિષુ પ્રાયેણોપદિશામ
ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો ગુહ્યમ્ અપ્રકાશ્યં દુર્બોધમ્ અન્યૈસ્ તથા ગ્રહીતુમ્
અશક્યં ચ । ગૃહ્યત્વે હેતુર્ યજ્ જ્ઞાત્વેતિ । અતએવ વક્ષ્યતે પ્રાયેણ વેદ તદ્
ઇદં ન મહાજનોઽયમ્ [ભ્પ્ 6.3.25] ઇત્ય્ આદિ । મહાજનો દ્વાદશભ્યસ્ તદ્-
અનુગૃહીત-સમ્પ્રદાયિભ્યશ્ ચાન્યો મહાગુણ-યુક્તોઽપીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્
સાધૂક્તમ્ અહ્ન્યાપૃચ્છતાર્તેત્ય્ આદિ ।
॥ 3.9 ॥ બ્રહ્મા ગર્ભોદશાયિનમ્

[111]
તદ્ એવં શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તેર્ એવ સર્વોર્ધ્વમ્ અભિધેયત્વં સ્થિતમ્ -
તપસ્વિભ્યોઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યોઽપિ મતોઽધિકઃ ।
કર્મિભ્યશ્ ચાધિકો યોગી તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન ॥
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥ [ગીતા 6.46-47] ઇતિ ।
અત્ર યોગિનામ્ અપિ સર્વેષામ્ ઇતિ ચ પઞ્ચમ્ય્ અર્થ એવ ષષ્ઠી, તપસ્વિભ્ય ઇત્ય્
આદિના તથૈવોપક્રમાદ્ ભજતઃ સર્વાધિક્ય એવ વિખ્યાતસ્ય । સર્વ-
શબ્દોઽત્ર દેવમ્ એવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે [ગીતા 4.25] ઇત્ય્ આદિના
પૂર્વ-પૂર્વોક્તં ન સર્વાન્ ઉપાયિનો ગૃહ્ણાતીતિ જ્ઞેયમ્ ।
તદ્ એવમ્ અભક્ત-નિન્દા-શ્રવણાત્ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ભક્તેઃ સર્વેષુ
નિત્યત્વમ્ અપિ સિદ્ધમ્ । ઉક્તં ચ શ્રી-ભગવતા ઉદ્ધવં પ્રતિ ભિક્ષોર્
ધર્મઃ શમોઽહિંસા તપ ઈક્ષા વનૌકસઃ [ભ્પ્ 11.18.44] ઇત્ય્ આદૌ સર્વેષાં
મદ્-ઉપાસનમ્ [ભ્પ્ 11.18.43] ઇતિ । તથા નારદેન ચ સાર્વવર્ણિક-સ્વધર્મ-
કથને, શ્રવણં કીર્તનં ચાસ્ય [ભ્પ્ 7.11.10] ઇત્ય્ આદિ ।
તથા ચ મહાભારતે --
માતૃવત્ પરિરક્ષન્તં સૃષ્ટિ-સંહાર-કારકમ્ ।
યો નાર્ચયતિ દેવેશં પ્તં વિદ્યાદ્ બ્રહ્મ-ઘાતકમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
શ્રી-ગીતોપનિષત્સુ -
ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમાઃ ।
માયયાપહૃતજ્ઞાના આસુરં ભાવમ્ આશ્રિતાઃ ॥ [ગીતા 7.15] (પગે 48)
ઇત્ય્ આદિ ।
આગ્નેયે વિષ્ણુ-ધર્મે ચ -
દ્વિવિધો ભૂત-સર્ગોઽયં દૈવ આસુર એવ ચ ।
વિષ્ણુ-ભક્તિ-પરો દૈવ આસુઅરસ્ તદ્-વિપર્યયઃ ॥
અન્યદ્ અપ્ય્ ઉદાહૃતમ્ - વિપ્રાદ્ દ્વિ-ષડ્-ગુણ-યુતાદ્ અરવિન્દ-નાભ-
પાદારવિન્દ-વિમુખાત્ [ભ્પ્ 7.9.10] ઇતિ શ્વપચોઽપિ મહીપાલઃ ઇત્ય્ આદિ ચ ।
તથા ગારુડે -
અન્તં ગતોઽપિ વેદાનાં સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-વેદ્ય્ અપિ ।
યો ન સર્વેશ્વરે ભક્તસ્ તં વિદ્યાત્ પુરુષાધમમ્ ॥ [ગર્પ્ 1.231.17]
બૃહન્-નારદીયે --
હરિ-પૂજા-વિહીનાશ્ ચ વેદ-વિદ્વેષિણસ્ તથા ।
ગો-દ્વિજ-દ્વેષ-નિરતા રાક્ષસાઃ પરિકીર્તિતા ॥ [નાર્પ્ 1.37.5] ઇતિ ।
અપરં ચ --
યેઽન્યેઽરવિન્દાક્ષ વિમુક્ત-માનિનસ્
ત્વય્ય્ અસ્ત-ભાવાદ્ અવિશુદ્ધ-બુદ્ધયઃ ।
આરુહ્ય કૃચ્છ્રેણ પરં પદં તતઃ
પતન્ત્ય્ અધોઽનાદૃત-યુષ્મદ્-અઙ્ઘ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.32] ઇતિ ।
પ્રથમતસ્ તાવત્ ત્વય્ય્ અસ્ત-ભાવાદ્ અવિશુદ્ધ-બુદ્ધયઃ ।
ધર્મઃ સત્ય-દયોપેતો
વિદ્યા વા તપસાન્વિતા ।
મદ્-ભક્ત્યાપેતમ્ આત્માનં
ન સમ્યક્ પ્રપુનાતિ હિ ॥ [ભ્પ્ 11.14.22] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેઃ ।
તથા જ્ઞાન-માર્ગમ્ આશ્રિત્ય વિમુક્ત-માનિનો દેહ-દ્વયાતિરિક્તત્વેનાત્માનં
ભાવયન્તઃ, તતઃ - ક્લેશોઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ [ગીતા 12.5]
ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેઃ કૃચ્છ્રેણ જીવન્-મુક્તિ-રૂપામ્ આરુહ્ય પ્રાપ્યાપિ તતોઽધઃ
પતન્તિ ભ્રશ્યન્તિ । કદેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ નાદૃતેતિ । યદીતિ શેષઃ । તેષાં
ભક્તિ-પ્રભાવસ્યાનનુવૃત્તેર્ અબુદ્ધિ-પૂર્વકસ્ય ત્વદ્-અનાદરસ્ય
નિવર્તકાભાવાત્ । તથાપિ દગ્ધાનામ્ અપિ પાપ-કર્મણાં મહા-શક્તિ-શ્રી-
ભગવત્-પાદ-પદ્માવજ્ઞયા પુનર્ વિરોહાત્ । તથા ચ વાસના-
ભાષ્યોત્થાપિતં ભગવત્-પરિશિષ્ટ-વચનમ્ -
જીવન્-મુક્તા અપિ પુનર્ બન્ધનં યાન્તિ કર્મભિઃ ।
યદ્ય્ અચિન્ત્ય-મહા-શક્તૌ ભગવત્ય્ અપરાધિનઃ ॥
અતએવ તત્રૈવ -
જીવન્-મુક્તાઃ પ્રપદ્યન્તે ક્વચિત્ સંસાર-વાસનામ્ ।
યોગિનો વૈ નો લિપ્યન્તે કર્મભિર્ ભગવત્-પરાઃ ॥ ઇતિ ।
તથા રથયાત્રા-પ્રસઙ્ગે વિષ્ણુ-ભક્તિ-ચન્દ્રોદયાદિ-ધૃતં પુરાણાન્તર-
વચનમ્ -
નાનુવ્રજતિ યો મહાદ્ વ્રજન્તં પરમેશ્વરમ્ ।
જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માપિ સ ભવેદ્ બ્રહ્મ-રાક્ષસઃ ॥ ઇતિ ।
એવમ્ ઉક્તં યો નાદૃતી નરક-ભાગ્ભિર્ અસત્-પ્રસઙ્ગૈઃ [ભ્પ્ 3.9.4] ઇતિ ।
અતએવોપદિષ્ટમ્ -
તસ્માજ્ જ્ઞાનેન સહિતં જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનમ્ ઉદ્ધવ ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્પન્નો ભજ માં ભક્તિ-ભાવતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.19.5]
તસ્માત્ સુતરામ્ એવ સર્વેષાં શ્રી-હરિ-ભક્તિર્ નિત્યેત્ય્ આયાતમ્ ॥
॥ 10.2 ॥ દેવાઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[112]
(પગે 49)
પ્રેમ-કૃત-કર્માશય-નિધૂનનાતરમ્ અપિ ભક્તિઃ શ્રૂયતે -
યથાગ્નિના હેમ મલં જહાતિ
ધ્માતં પુનઃ સ્વં ભજતે ચ રૂપમ્ ।
આત્મા ચ કર્માનુશયં વિધૂય
મદ્-ભક્તિ-યોગેન ભજત્ય્ અથો મામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.25]
તથૈવાત્મા જીવો મત્-પ્રેમ્ણા કર્માશયં વિધૂય તતઃ શુદ્ધ-સ્વરૂપં
ચ પ્રાપ્ય માં ભજતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં મુક્તા અપિ લીલયા વિગ્રહં કૃત્વા
ભગવન્તં ભજન્તે ઇતિ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

એવમ્ અપ્ય્ ઉક્તં સ્કાન્દે રેવા-ખણ્ડે -
ઇન્દ્રો મહેશ્વરો બ્રહ્મા પરં બ્રહ્મ તદૈવ હિ ।
શ્વપચોઽપિ ભવત્ય્ એવ યદા તુષ્ટોઽસિ કેશવ ॥
શ્વપચાદ્ અપકૃષ્ટત્વં બ્રહ્મેશાનાદયઃ સુરાઃ ।
તદૈવાચ્યુત યાન્ત્ય્ એતે યદૈવ ત્વં પરાઙ્મુખઃ ॥ ઇતિ ।
તથૈવાહ -
યચ્-છૌચ-નિઃસૃત-સરિત્-પ્રવરોદકેન
તીર્થેન મૂર્ધ્ન્ય્ અધિકૃતેન શિવઃ શિવોઽભૂત્ । [ભ્પ્ 3.28.22] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
તસ્માદ્ ભક્તેર્ મહાન્ ઇત્ય્ અત્વેનાપ્ય્ અભિધેયત્વમ્ આયાતમ્ । અગ્રે સ્વ-કૃત-
પુરેષુ [ભ્પ્ 10.87.20] ઇત્ય્ આદૌ જીવાનાં સ્વ-ભાવ-સિદ્ધા સેવેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ॥
॥ 3.28 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[114]
તદ્ એવમ્ અવાન્તર-તાત્પર્યેણ ભક્તેર્ એવાભિધેયત્વં ષડ્-વિધૈર્ અપિ લિઙ્ગૈર્
અવગમ્યતે । તત્રોપક્રમોપસંહારયોર્ એક્તવેન યથા જન્માદ્ય્ અસ્ય યતઃ
[ભ્પ્ 1.1.1] ઇત્ય્ આદાવ્ ઉપક્રમ-પદ્યે સત્યં પરં ધીમહિ ઇતિ । અત્ર શ્રી-
ગીતાસુ એવં સતત-યુક્તા યે ભક્તાસ્ ત્વાં પર્યુપાસતે [ગીતા 12.1] ઇત્ય્ આદૌ
શ્રી-ભગવત્ય્ એવ ધ્યાનસ્યાકષ્ટાર્થત્વેન તદ્-ધ્યાનિનો યુક્તતમત્વેન
ચોક્તત્વાત્ । બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.7] ઇત્ય્ આદૌ પરત્વસ્ય શ્રી-
ભગવદ્-રૂપ એવ પર્યવસાનાત્ । તસ્યૈવ સર્વજ્ઞત્વ-સર્વ-શક્તિત્વાભ્યાં
જગજ્-જન્માદિ-હેતુત્વાત્ તત્ર શ્રી-ભગવત્ય્ એવ ધ્યાનમ્ અભિધીયતે ।
તથૈવ હિ તત્ પદ્યં પરમાત્મ-સન્દર્ભે વિવૃતમ્ અસ્તિ । કસ્મૈ યેન
વિભાષિતોઽયમ્ અતુલો જ્ઞાન-પ્રદીપઃ પુરા [ભ્પ્ 12.13.14] ઇત્ય્ આદાવ્ ઉપસંહાર-
પદ્યેઽપિ સત્યં પરં ધીમહિ [ભ્પ્ 1.1.2] ઇતિ । અતએવ સ્પષ્ટમ્ એવાસ્ય શ્રી-
ભગવત્ત્વં શ્રી-ભાગવત-વક્તૃત્વાત્ । પૂર્વં ચ તેને બ્રહ્મ હૃદા ય આદિ-
કવયે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અભ્યાસેનોદાહરણં પૂર્વં દર્શિતમ્ અદર્શિતં ચાનેક-
વિધમ્ એવ । અપૂર્વતયા ફલેન ચ દર્શિતં શ્રી-વ્યાસ-સમાધૌ
અનર્થોપશમં સાક્ષાત્ [ભ્પ્ 1.7.6] ઇત્ય્ આદિ । પ્રશંસા-લક્ષણેનાર્થ-વાદેન
ચાભ્યાસવદ્ બહુ-વિધમ્ એવ તત્રાસ્તિ । ઉપપત્ત્યા ચ - ભયં
દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાત્ [ભ્પ્ 11.2.35] ઇત્ય્ આદ્ય્ અનેકમ્ ઇતિ । અત્ર ગતિ-સામાન્યે
ચ ઇદં હિ પુંસસ્ તપસઃ શ્રુતસ્ય વા [ભ્પ્ 1.5.22] ઇત્ય્ આદિ । તથાહ --
મુનિર્ વિવક્ષુર્ ભગવદ્-ગુણાનાં
સખાપિ તે ભારતમ્ આહ કૃષ્ણઃ ॥ [ભ્પ્ 3.5.12] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 3.5 ॥ શ્રી-વિદુરઃ

(પગે 50)
[115]
ઇયમ્ એવ ભક્તિઃ ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિત-કૈતવોઽત્ર પરમો નિર્મત્સરાણાં સતામ્
[ભ્પ્ 1.1.2] ઇત્ય્ અત્રોક્તા । અત્ર સર્ગો વિસર્ગશ્ ચ [ભ્પ્ 2.10.1] ઇત્ય્ આદૌ દશ-
લક્ષણ્યામ્ અપિ સદ્-ધર્મ ઇત્ય્ એક-લક્ષણત્વેનોક્તા । તસ્યા અભિધેયત્વં શ્રી-
ભાગવત-બીજ-રૂપાયાં ચતુઃ-શ્લોક્યામ્ અપ્ય્ ઉદાહૃતમ્ ।
એતાવદ્ એવ જિજ્ઞાસ્યં તત્ત્વ-જિજ્ઞાસુનાત્મનઃ ।
અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં યત્ સ્યાત્ સર્વત્ર સર્વદા ॥ [ભ્પ્ 2.9.35]
પૂર્વં હિ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-રહસ્ય-તદ્-અઙ્ગાનિ વક્તવ્યત્વેન ચત્વાર્ય્ એવ
પ્રતિજ્ઞાતાનિ । તત્ર ચતુઃ-શ્લોક્યાં પ્રાક્તનાસ્ ત્રયોઽર્થા અપિ ક્રમેણૈવ
પ્રાક્તન-શ્લોક-ત્રયે વ્યાખ્યાતાઃ । રહસ્ય-શબ્દેનાત્ર પ્રેમ-ભક્તિઃ તદ્-
અઙ્ગ-શબ્દેન સાધન-ભક્તિર્ ઉચ્યતે । ટીકા ચ - રહસ્યં ભક્તિસ્ તદ્-અઙ્ગં
સાધનમ્ ઇત્ય્ એષા ।
તતઃ ક્રમ-પ્રાપ્તત્વેન -
કાલેન નષ્ટા પ્રલયે વાણીયં વેદ-સંજ્ઞિતા ।
મયાદૌ બ્રહ્મણે પ્રોક્તા ધર્મો યસ્યાં મદ્-આત્મકઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.3]
ઇતિ ભગવદ્-વાક્યાનુસારેણ ચ ચતુર્થેઽસ્મિન્ પદ્યે સાધન-ભક્તિર્ એવ
વ્યાખ્યાતા । અત્ર ચ પુનર્ વ્યાખ્યા-વિવરણાયોત્થાપ્યતે । તથા હિ - આત્મનો
મમ ભગવતઃ તત્ત્વ-જિજ્ઞાસુના પ્રેમ-રૂપં રહસ્યમ્ અનુભવૈતુમ્
ઇચ્છુના એતાવન્-માત્રં જિજ્ઞાસિતવ્યં, શ્રી-ગુરુ-ચરણેભ્યઃ શિક્ષણીયમ્ । કિં
તત્ ? યદ્ એકમ્ એવ અન્વયેન વિધિ-મુખેન વ્યતિરેકેણ નિષેધ-મુખેન ચ
સ્યાદ્ ઉપપદ્યતે । તત્રાન્વયેન યથા એતાવાન્ એવ લોકેઽસ્મિન્ [ભ્પ્ 6.3.22] ઇત્ય્
આદિ, મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તઃ [ગીતા 9.24] ઇત્ય્ આદિ ચ । વ્યતિરેકેણ યથા -
મુખ-બાહૂરુ-પાદેભ્યઃ પુરુષસ્યાશ્રમૈઃ સહ ।
ચત્વારો જજ્ઞિરે વર્ણા ગુણૈર્ વિપ્રાદયઃ પૃથક્ ॥
ય એષાં પુરુષં સાક્ષાદ્ આત્મ-પ્રભવમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન ભજન્ત્ય્ અવજાનન્તિ સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટાઃ પતન્ત્ય્ અધઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.2-3]
ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢા [ગીતા 7.15] ઇત્ય્ આદિ ।
યાવજ્ જનો ભજતિ નો ભુવિ વિષ્ણુ-ભક્તિ-
વાર્તા-સુધા-રસમ્ અશેષ-રસૈક-સારમ્ ।
તાવજ્ જરા-મરણ-જન્મ-શતાભિઘાત-
દુઃખાનિ તાનિ લભતે બહુ-દેહજાનિ ॥ [પદ્મપ્ 5.85.33] ઇતિ પદ્મ-પુરાણાત્ ।
કુત્ર કુત્રોપપદ્યતે ? સર્વત્ર શાસ્ત્ર-કર્તૃ-દેશ-કરણ-દ્રવ્ય-ક્રિયા-કાર્ય-
ફલેષુ સમસ્તેષ્વ્ એવ । તત્ર સમસ્ત-શાસ્ત્રેષુ યથા સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-
સંવાદે -
સંસારેઽસ્મિન્ મહા-ઘોરે જન્મ-મૃત્યુ-સમાકુલે ।
પૂજનં વાસુદેવસ્ય તારકં વાદિભિઃ સ્મૃતમ્ ॥
તત્રાપ્ય્ અન્વયેન યથા - ભગવન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિર્ અન્વીક્ષ્ય
મનીષયા [ભ્પ્ 2.2.34] ઇત્ય્ આદિ । તથા પાદ્મે સ્કાન્દે ચ -
આલોડ્ય સર્વ-શાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઇદમ્ એકં સનિષ્પન્નં ધ્યેયો નારાયણઃ સદા ॥ (પગે 51) ઇતિ ।
વ્યતિરેકેણ યથા - પારઙ્ગતોઽપિ વેદાનામ્ ઇત્ય્ આદિકં સર્વમ્ અવગન્તવ્યમ્ ।
તચ્ ચાન્તે દર્શયિષ્યતે । સર્વ-કર્તૃષુ, યથા -
તે વૈ વિદન્ત્ય્ અતિતરન્તિ ચ દેવ-માયાં
સ્ત્રી-શૂદ્ર-હૂણ-શબરા અપિ પાપ-જીવાઃ ।
યદ્ય્ અદ્ભુત-ક્રમ-પરાયણ-શીલ-શિક્ષાસ્
તિર્યગ્-જના અપિ કિમ્ ઉ શ્રુત-ધારણા યે ॥ [ભ્પ્ 2.7.46] ઇતિ ।
ગારુડે --
કીટ-પક્ષિ-મૃગાણાં ચ હરૌ સન્ન્યસ્ત-ચેતસામ્ ।
ઊર્ધ્વમ્ એવ ગતિં મન્યે કિં પુનર્ જ્ઞાનિનાં નૄણામ્ ॥ [ગર્પ્ 1.234.31]
અત્રૈવ સાચારે દુરાચારે, જ્ઞાનિન્ય્ અજ્ઞાનિનિ, વિરક્તે રાગિણિ, મુમુક્ષૌ મુક્તે,
ભક્ત્ય્-અસિદ્ધે ભક્તિ-સિદ્ધે, તસ્મિન્ ભગવત્-પાર્ષદતાં પ્રાપ્તે તસ્મિન્
નિત્ય-પાર્ષદે ચ સામાન્યેન દર્શનાદ્ અપિ સાર્વત્રિકતા ।
તત્ર સાચારે દુરાચારે યથા -
અપિ ચેત્ સુદુરાચારો ભજતે મામ્ અનન્યભાક્ ।
સાધુર્ એવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્ વ્યવસિતો હિ સઃ ॥ [ગીતા 9.30] ઇતિ ।
સદ્-આચારસ્ તુ કિં વક્તવ્ય ઇત્ય્ અપેર્ અર્થઃ ।
જ્ઞાનિન્ય્ અજ્ઞાનિનિ ચ - જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાથ યે વૈ મામ્ [ભ્પ્ 11.11.33] ઇત્ય્ આદિ ।
હરિર્ હરતિ પાપાનિ દુષ્ટ-ચિત્તૈર્ અપિ સ્મૃતઃ ઇત્ય્ આદિ ।
વિરક્તે રાગિણિ ચ -
બાધ્યમાનોઽપિ મદ્-ભક્તો વિષયૈર્ અજિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રાયઃ પ્રગલ્ભયા ભક્ત્યા વિષયૈર્ નાભિભૂયતે ॥ [ભ્પ્ 11.14.17] ઇતિ ।
અબાધ્યમાનસ્ તુ સુતરાં નાભિભૂયત ઇત્ય્ અપેર્ અર્થઃ ।
મુમુક્ષૌ મુક્તે ચ મુમુક્ષવો ઘોર-રૂપાન્ [ભ્પ્ 1.2.26] ઇત્ય્ આદિ ।
આત્મારામાશ્ ચ મુનયઃ [ભ્પ્ 1.7.10] ઇત્ય્ આદિ ।
ભક્ત્ય્-અસિદ્ધે ભક્તિ-સિદ્ધે ચ -
કેચિત્ કેવલયા ભક્ત્યા વાસુદેવ-પરાયણાઃ ।
અઘં ધુન્વન્તિ કાર્ત્સ્ન્યેન નીહારમ્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥ [ભ્પ્ 6.10.15] ઇતિ ।
ન ચલતિ ભગવત્-પદારવિન્દાલ્
લવ-નિમિષાર્ધમ્ અપિ સ વૈષ્ણવાગ્ર્યઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.51] ઇતિ ।
ભગવત્-પાર્ષદતાં પ્રાપ્તે -
મત્-સેવયા પ્રતીતં તે સાલોક્યાદિ-ચતુષ્ટયમ્ ।
નેચ્છન્તિ સેવયા પૂર્ણાઃ કુતોઽન્યત્ કાલ-વિપ્લુતમ્ ॥ [ભ્પ્ 9.4.67] ઇતિ ।
નિત્ય-પાર્ષદે -
વાપીષુ વિદ્રુમ-તટાસ્વ્ અમલામૃતાપ્સુ
પ્રેષ્યાન્વિતા નિજ-વને તુલસીભિર્ ઈશમ્ ।
અભ્યર્ચતી સ્વલકમ્ ઉન્નસમ્ ઈક્ષ્ય વક્ત્રમ્
ઉચ્છેષિતં ભગવતેત્ય્ અમતાઙ્ગ યચ્-છ્રીઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.22]
સર્વેષુ વર્ષેષુ ભુવનેષુ બ્રહ્માણ્ડેષુ તેષાં બહિશ્ ચ તૈસ્ તૈઃ શ્રી-
ભગવદ્-ઉપાસનાયાઃ ક્રિયમાણાયાઃ શ્રી-ભાગવતાદિષુ પ્રસિદ્ધિઃ
સિદ્ધૈવેતિ સર્વ-દેશોદાહરણં જ્ઞેયમ્ । સર્વેષુ કરણેષુ યથા -
માનસેનોપચારેણ પરિચર્ય હરિં મુદા ।
પરેઽવાઙ્-મનસાગમ્યં તં સાક્ષાત્ પ્રતિપેદિરે ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
એવમ્ભૂત-વચને હ્ય્ અસ્તુ તાવદ્-બહિર્-ઇન્દ્રિયેણ મનસા વચસાપિ તત્-સિદ્ધિર્
ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ । સર્વ-દ્રવ્યેષુ યથા -
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદ્ અહં ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ અશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ ॥ [ગીતા 9.26, ભ્પ્ 10.81.4]
ઇતિ ।
(પગે 52)
સર્વ-ક્રિયાસુ યથા --
શ્રુતોઽનુપઠિતો ધ્યાત આદૃતો વાનુમોદિતઃ ।
સદ્યઃ પુનાતિ સદ્-ધર્મો દેવ-વિશ્વ-દ્રુહોઽપિ હિ ॥ [ભ્પ્ 11.2.11]
યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ યજ્ જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્ તપસ્યસિ કૌન્તેય તત્ કુરુષ્વ મદર્પણમ્ ॥ [ગીતા 9.27]
એવં ભક્ત્ય્-આભાસેષુ ભક્ત્યાભાસાપરાધેષ્વ્ અપિ અજામિલ-મૂષિકાદયો
દૃષ્ટાન્તા ગમ્યાઃ ।
સર્વેષુ કાર્યેષુ યથા -
યસ્ય સ્મૃત્યા ચ નામોક્ત્યા તપો-યજ્ઞ-ક્રિયાદિષુ ।
નૂનં સમ્પૂર્ણતાં યાતિ સદ્યો વન્દે તમ્ અચ્યુતમ્ ॥ ઇતિ ।
સર્વ-ફલેષુ યથા - અકામઃ સર્વ-કામો વા મોક્ષ-કામ ઉદાર-ધીઃ [ભ્પ્
2.3.10] ઇત્ય્ આદિ । યથા તરોર્ મૂલ-નિષેચનેન [ભ્પ્ 4.31.12] ઇત્ય્ આદિ-વાક્યેન હરિ-
પરિચર્યાયાં ક્રિયમાણાયાં સર્વેષામ્ અન્યેષામ્ અપિ દેવાદીનામ્ ઉપાસના
સ્વત એવ સિધ્યતીત્ય્ અતોઽપિ સાર્વત્રિકતા । યથોક્તં સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-
સંવાદે -
અર્ચિતે દેવ-દેવેશ શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાધરે ।
અર્ચિતાઃ સર્વ-દેવાઃ સ્યુર્ યતઃ સર્વ-ગતો હરિઃ ॥
એવં યો ભક્તિં કરોતિ યદ્ ગવાદિકં ભગવતે દીયતે યેન દ્વાર-ભૂતેન
ભક્તિઃ ક્રિયતે, યસ્મૈ શ્રી-ભગવત્-પ્રીણનાર્થં દીયતે, યસ્માદ્ ગવાદિકાત્
પય-આદિકમ્ આદાય ભગવતે નિવેદ્યતે, યસ્મિન્ દેશાદૌ કુલે વા કશ્ચિદ્
ભક્તિમ્ અનુતિષ્ઠતિ તેષામ્ અપિ કૃતાર્થત્વં પુરાણેષુ દૃશ્યતે ઇતિ કારક-
ગતા । એવં સાર્વત્રિકત્વં સાધિતમ્ ।
સદાતનત્વમ્ આહ સર્વદેતિ । તત્ર સર્ગાદૌ યથા -- કાલેન નષ્ટા પ્રલયે
વાણીયં વેદ-સંજ્ઞિતા [ભ્પ્ 11.14.3] ઇતિ વિદુર-પ્રશ્ને ।

સર્વેષુ યુગેષુ --
કૃતે યદ્ ધ્યાયતો વિષ્ણું ત્રેતાયાં યજતો મખૈઃ ।
દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ ધરિ-કીર્તનાત્ ॥ [ભ્પ્ 12.3.52] ઇતિ ।
કિં બહુના -
સા હાનિસ્ તન્ મહચ્ છિદ્રં સ મોહઃ સ ચ વિભ્રમઃ ।
યન્-મુહૂર્તં ક્ષણં વાપિ વાસુદેવો ન ચિન્ત્યતે ॥ ઇતિ વૈષ્ણવે ।
સર્વાવસ્થાસ્વ્ અપિ - ગર્ભે શ્રી-નારદ-કારિત-શ્રવણે પ્રહ્લાદે પ્રસિદ્ધમ્ ।
બાલ્યે શ્રી-ધ્રુવાદિષુ । યૌવને શ્રીમદ્-અમ્બરીષાદિષુ । વાર્ધક્યે
ધૃતરાષ્ટ્રાદિષુ । મરણેઽજામિલાદિષુ । સ્વર્ગિતાયાં શ્રી-ચિત્રકેત્વ્-આદિષુ ।
નારકિતાયામ્ અપિ -
યથા યથા હરેર્ નામ
કીર્તયન્તિ સ્મ નારકાઃ ।
તથા તથા હરૌ ભક્તિમ્
ઉદ્વહન્તો દિવં યયુઃ ॥ [નૃસિંહપ્ 8.31] ઇતિ શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણાત્ ।
અતએવોક્તં દુર્વાસસા મુચ્યેત યન્-નામ્ન્ય્ ઉદિતે નારકોઽપિ [ભ્પ્ 9.4.45] ઇતિ ।
યથા -
એતન્ નિર્વિદ્યમાનાનામ્ ઇચ્છતામ્ અકુતો-ભયમ્ ।
યોગિનાં નૃપ નિર્ણીતં હરેર્ નામાનુકીર્તનમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.1.11] ઇત્ય્ અત્રાપિ ।
(પગે 53)
તત્ર તત્ર વ્યતિરેકોદાહરણાનિ ચ કિયન્તિ દર્શ્યન્તે -
કિં વેદૈઃ કિમ્ ઉ શાસ્ત્રૈર્ વા કિં વા તીર્થ-નિષેવણૈઃ ।
વિષ્ણુ-ભક્તિ-વિહીનાનાં કિં તપોભિઃ કિમ્ અધ્વરૈઃ ॥ [નારદપ્ 1.30.111] ઇતિ ।
કિં તસ્ય બહુભિઃ શાસ્ત્રૈઃ કિં તપોભિઃ કિમ્ અધ્વરૈઃ ।
વાજપેય-સહસ્રૈર્ વા ભક્તિર્ યસ્ય જનાર્દને ॥
ઇતિ બૃહન્-નારદીય-પાદ્મવચનાદીનિ ।
તપસ્વિનો દાન-પરા યશસ્વિનો
મનસ્વિનો મન્ત્ર-વિદઃ સુમઙ્ગલાઃ ।
ક્ષેમં ન વિન્દન્તિ વિના યદ્-અર્પણં
તસ્મૈ સુભદ્ર-શ્રવસે નમો નમઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.17]
ન યત્ર વૈકુણ્ઠ-કથા-સુધાપગા
ન સાધવો ભાગવતાસ્ તદાશ્રયાઃ ।
ન યત્ર યજ્ઞેશ-મખા મહોત્સવાઃ
સુરેશ-લોકોઽપિ ન વૈ સ સેવ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 5.19.24]
યયાચ આનમ્ય કિરીટ-કોટિભિઃ
પાદૌ સ્પૃશન્ન્ અચ્યુતમ્ અર્થ-સાધનમ્ ।
સિદ્ધાર્થ એતેન વિગૃહ્યતે મહાન્
અહો સુરાણાં ચ તમો ધિગ્ આઠ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.59.41]
સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સાલોક્ય- [ભ્પ્ 3.29.11] ઇત્ય્ આદિ, નો દાનં નો તપો નેજ્યા [ભ્પ્
7.7.44] ઇત્ય્ આદિ । નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતમ્ [ભ્પ્ 1.5.12] ઇત્ય્ આદિ ।
નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે [ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ આદિ ચ ।
અથ સદા સર્વત્ર યદ્ ઉપપદ્યતે [ભ્પ્ 2.9.35] ઇત્ય્ આદિ યોજનિકાર્થો યુગપદ્
યથા તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હરિઃ સર્વત્ર સર્વદા [ભ્પ્ 2.2.36] ઇત્ય્ આદિ ।
અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં સદા સર્વત્ર યદ્ ઉપપદ્યતે ઇત્ય્ આદિ । યથા --
સ્મર્તવ્યઃ સતતં વિષ્ણુર્ વિસ્મર્તવ્યો ન જાતુચિત્ ।
સર્વે વિધિ-નિષેધાઃ સ્યુર્ એતસ્યૈવ વિધિઙ્કરાઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.71.100] ઇતિ ।
અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં સદા સર્વત્ર યદ્ ઉપપદ્યતે ઇતિ સાકલ્યેન યથા ન
હ્ય્ અતોઽન્યઃ શિવઃ પન્થાઃ [ભ્પ્ 2.2.33] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, તદ્-ઉપસંહારે -
તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હરિઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ નૄણામ્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.36] ઇતિ ।
નૄણાં જીવાનાં ઇતિ નૃગતિં વિવિચ્ય કવયઃ [ભ્પ્ 10.87.16] ઇતિવત્ । એતદ્ ઉક્તં
ભવતિ - યત્ કર્મ તત્ સન્ન્યાસ-ભોગ-શરીર-પ્રાપ્ત્ય્-અવધિ યોગઃ સિદ્ધ્ય્-
અવધિઃ । સાઙ્ખ્યમ્ આત્મ-જ્ઞાનાવધિ । જ્ઞાનં મોક્ષાવધિ । તથા તથા તત્-
તદ્-યોગ્યતાદિકાનિ ચ સર્વાણિ । એવં તેષુ કર્માદિષુ શાસ્ત્રાદિ-વ્યભિચારિતા
જ્ઞેયા । હરિ-ભક્તેસ્ તુ અન્વય-વ્યક્તિરેકાભ્યાં સદા સર્વત્ર તત્-તન્-
મહિમભિર્ ઉપપન્નત્વાત્ તથા-ભૂતસ્ય રહસ્યસ્યાઙ્ગત્વં યુઇક્તમ્ । યતો
રહસ્યાઙ્ગત્વેન ચ જ્ઞાન-રૂપાર્થાન્તરાચ્છન્નતયૈવેદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં શ્રી-ભાગવતં સઙ્ક્ષેપેણોપદેક્ષ્યન્તં શ્રી-નારદં શ્રી-બ્રહ્માપિ
તથૈવ સઙ્કલ્પં કારિતવાન્ --
યથા હરૌ ભગવતિ નૃણાં ભક્તિર્ ભવિષ્યતિ
સર્વાત્મન્ય્ અખિલાધારે ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય વર્ણય ॥ [ભ્પ્ 2.7.52] (પગે 54)
ભવિષ્યતિ અવશ્યં ભવેદ્ ઇતીમં પ્રકારં સઙ્કલ્પ્ય નિયમેનાઙ્ગીકૃત્ય ।
॥ 2.7 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા નારદમ્

[116]
શ્રી-નારદેનાપિ તન્ મહા-પુરાણાવિર્ભાવાર્થં તથૈવોપદિષ્ટમ્ -
અથો મહા-ભાગ ભવાન્ અમોઘ-દૃક્
શુચિ-શ્રવાઃ સત્ય-રતો ધૃત-વ્રતઃ ।
ઉરુક્રમસ્યાખિલ-બન્ધ-મુક્તયે
સમાધિનાનુસ્મર તદ્-વિચેષ્ટિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.13]
અથો અતો નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતમ્ [ભ્પ્ 1.5.12] ઇત્ય્ આદિ-
કારણાત્ ।
[117]
અન્તે ચ -
ત્વમ્ અપ્ય્ અદભ્ર-શ્રુત વિશ્રુતં વિભોઃ
સમાપ્યતે યેન વિદાં બુભુત્સિતમ્ ।
પ્રાખ્યાહિ દુઃખૈર્ મુહુર્ અર્દિતાત્મનાં
સઙ્ક્લેશ-નિર્વાણમ્ ઉશન્તિ નાન્યથા ॥ [ભ્પ્ 1.5.40]
વિદાં વિદુષામ્ ।
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વ્યાસમ્ ॥ 116-117 ॥
[118]
શ્રી-વ્યાસોઽપિ તન્-મહા-પુરાણ-પ્રચારણારમ્ભે ભક્તિમ્ એવ પરમ-શ્રેયઃ-
પ્રદત્વેન સમાધાવ્ અનુભૂતવાન્ ઇતિ પ્રથમ-સન્દર્ભે દર્શિતં ભક્તિ-
યોગેન મનસિ [ભ્પ્ 1.7.4] ઇત્ય્-આદિ-પ્રકરણે । તથૈવ કો લાભ ઇતિ
પ્રશ્નાન્તરં 11.19.28] શ્રી-ભગવતૈવ સમ્મતમ્ । ભગો મે [ભ્પ્ 11.19.37]
ઇત્ય્ આદૌ લાભો મદ્-ભક્તિર્ ઉત્તમઃ [ભ્પ્ 11.19.37] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 11.19 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[119]
અતએવ સ્વગતં વિચારયતિ સ્મ --
કિં વા ભાગવતા ધર્મા ન પ્રાયેણ નિરૂપિતાઃ ।
પ્રિયાઃ પરમહંસાનાં ત એવ હ્ય્ અચ્યુત-પ્રિયાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.4.31]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 1.4 ॥ શ્રી-વ્યાસઃ

[120]
અશેષોપદેષ્ટુર્ અપિ તદ્-ઉપદેશેનૈવ ભગવતઃ પરમ ઉત્કર્ષ ઉચ્યતે ।
યથા -- જિતમ્ અજિત તદા ભવતા યદ્ આહ ભાગવતં ધર્મમ્ અનવદ્યમ્
[ભ્પ્ 6.16.40] ઇતિ । જિતમ્ ઇત્ય્ અત્ર ભવતેતિ જ્ઞેયમ્ । આહેત્ય્ અત્ર ભગવાન્ ઇતિ ।
॥ 6.16 ॥ ચિત્રકેતુઃ શ્રી-સઙ્કર્ષણમ્

[121]
તદ્ એવં ભક્તેર્ એવાભિધેયત્વં સ્થિતમ્ । તત્ર યદ્ બહુત્ર કર્માદિ-
મિશ્રત્વેન તદ્ ધર્મ ઉપદિશ્યતે, તત્ તુ તત્-તન્-માર્ગ-નિષ્ઠાન્ ભક્તિ-
સમ્બન્ધેન કૃતાર્થયિતું તાન્ એવ કાંશ્ચિદ્ ભક્ત્ય્-આસ્વાદનેન શુદ્ધાયામ્
એવ ભક્તૌ પ્રવર્તયિતું ચેતિ જ્ઞેયમ્ । પુનશ્ ચ સર્વત્ર તસ્યા
એવાભિધેયત્વં વક્તું તદીયો મહિમા પૂર્વત્ર વ્યાખ્યાતોઽપિ ક્રમેણ
વ્યાખ્યાયતે સર્વૈર્ એવ । વિશેષતો ભક્તેર્ અન્યત્ તુ ન કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્
અભિપ્રાયેણ । તત્ર તસ્યાઃ પરમ-ધર્મત્વં સર્વ-કામ-પ્રદત્વં ચ
એતાવાન્ એવ લોકેઽસ્મિન્ [ભ્પ્ 3.25.41] ઇત્ય્ આદૌ । અકામઃ સર્વ-કામો વા [ભ્પ્
2.3.10] ઇત્ય્ આદૌ, સર્વાસામ્ અપિ સિદ્ધાનાં [ભ્પ્ 10.81.16] ઇત્ય્ આદૌ ચ દર્શિતમ્
એવ । સ્કાન્દે ચ શ્રી-સનાત્-કુમાર-માર્કણ્ડેય-સંવાદે -
વિશિષ્ટઃ સર્વ-ધર્માણાં ધર્મો વિષ્ણ્વ્-અર્ચનં નૃણામ્ ।
સર્વ-યજ્ઞ-તપો-હોમ-તીર્થ-સ્નાનૈશ્ ચ યત્ ફલમ્ ॥ (પગે 55)
તત્-ફલં કોટિ-ગુણિતં વિષ્ણું સમ્પૂજ્ય ચાપ્નુયાત્ ।
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન નારાયણમ્ ઇહાર્ચયેત્ ॥
બૃહન્-નારદીયે ચ --
અશ્વમેધ-સહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ કરોતિ વૈ ।
ન તત્ ફલમ્ અવાપ્નોતિ મદ્-ભક્તૈર્ યદ્ અવાપ્યતે ॥ ઇતિ ।
અશુભઘ્નત્વમ્ અપિ સધ્રીચીનો હ્ય્ અયં લોકે પન્થાઃ [ભ્પ્ 6.1.15] ઇત્ય્ આદૌ
દર્શિતમ્ । ટીકા ચ - અતો ન જ્ઞાન-માર્ગ ઇવાસહાયતા-નિમિત્તં ભયં નાપિ
કર્મ-માર્ગવન્-મત્સરાદિ-યુક્તેભ્યો ભયમ્ ઇતિ ભાવઃ ઇત્ય્ એષા ।
તથા ચ સ્કાન્દે દ્વારકા-માહાત્મ્યે પરમેશ્વર-વાક્યમ્ -
મદ્-ભક્તિં વહતાં પુંસામ્ ઇહ લોકે પરેઽપિ વા ।
નાશુભં વિદ્યતે લોકે કુલ-કોટિં નયેદ્ દિવમ્ ॥ ઇતિ ।
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે -
સ્મૃતે સકલ-કલ્યાણ-ભાજનં યત્ર જાયતે ।
પુરુષં તમ્ અજં નિત્યં વ્રજામિ શરણં હરિમ્ ॥ [વિપ્ 5.17.17]
સર્વાન્તરાય-નિવારકત્વમ્ આહુઃ -
તથા ન તે માધવ તાવકાઃ ક્વચિદ્
ભ્રશ્યન્તિ માર્ગાત્ ત્વયિ બદ્ધ-સૌહૃદાઃ ।
ત્વયાભિગુપ્તા વિચરન્તિ નિર્ભયા
વિનાયકાનીકપ-મૂર્ધસુ પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 10.2.33]
પૂર્વં યેઽન્યેઽરવિન્દાક્ષ [ભ્પ્ 10.2.26*] ઇત્ય્ આદિના મુક્તાનામ્ અપિ ભગવદ્-
અનાદરેણ પારમાર્થિકો ભ્રંશ ઉક્તઃ । ભક્તાનાં સ નાસ્તીત્ય્ આહ તથેતિ ।
તથા પૂર્વં આરૂઢ-પરમ-પદત્વાવસ્થાતોઽપિ ભ્રશ્યન્તિ તથા તાવકા
માર્ગાત્ સાધનાવસ્થાતોઽપિ ન ભ્રશ્યન્તીત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-વૃત્ર-ગજેન્દ્ર-
ભરતાદીનાં સજ્-જન્મતો ભ્રંશેઽપિ ભક્તિ-વાસનાનુગતિ-દર્શનાત્ ।
મુક્તા અપિ પ્રપદ્યન્તે પુનઃ સંસાર-વાસનામ્ ।
યદ્ય્ અચિન્ત્ય-મહા-શક્તૌ ભગવત્ય્ અપરાધિનઃ ॥
તેષાં તુ પુનઃ સંસારવાસનાનુગતેઃ । યતસ્ ત્વયિ બદ્ધ-સૌહૃદાઃ ।
સૌહૃદમ્ અત્ર શ્રદ્ધા । માર્ગાદ્ ઇતિ સાધકત્વ-પ્રતીતેર્ એવ । ત્વદ્-બદ્ધ-
સૌહૃદત્વાદ્ એવ ત્વયેત્ય્ આદિ । તથોક્તં ત્વાં સેવતાં સુર-કૃતાઃ [ભ્પ્ 11.4.10]
ઇત્ય્ આદૌ । ધાવન્ નિમીલ્ય વા નેત્રે ન સ્ખલેન્ ન પતેત્ [ભ્પ્ 11.2.33] ઇત્ય્ આદૌ
ચ ।
॥ 10.2 ॥ શ્રી-બ્રહ્માદયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[122]
ન વૈ જાતુ મૃષૈવ સ્યાત્ પ્રજાધ્યક્ષ મદ્-અર્હણમ્ ।
ભવદ્-વિધેષ્વ્ અતિતરાં મયિ સઙ્ગૃભિતાત્મનામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.21.24]
મયિ સંગૃભિતઃ સંગૃહીતો બદ્ધ આત્મા યેષામ્ । તથા બાધ્યમાનોઽપિ [ભ્પ્
11.14.17] ઇત્ય્ આદિકમ્ અત્રોદાહરણીયમ્ । અત્ર પ્રાયો બાધ્યમાનત્વં કદાચિત્
તદ્-ધ્યાનાદિત આકૃષ્યમાણત્વમ્ એવ ગમ્યતે । તથાપ્ય્ અનભિભૂતત્વં વેદ
દુઃખાત્મકાન્ કામાન્ પરિત્યાગેઽપ્ય્ અનીશ્વરઃ [ભ્પ્ 11.20.27] ઇત્ય્-આદિ-
ન્યાયેન । તત્રાપિ ભગવન્તં પ્રતિ નિજ-દૈન્યાદિ-વેદનાદિના ભક્તેર્
એવાનુવૃત્તિર્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 3.21 ॥ શ્રી-શુકઃ કર્દમમ્

[123]
દુષ્ટ-જીવાદિ-ભય-નિવારકત્વમ્ આહ -
દિગ્-ગજૈર્ દન્દશૂકેન્દ્રૈર્ અભિચારાવપાતનૈઃ ।
માયાભિઃ સન્નિરોધૈશ્ ચ ગર-દાનૈર્ અભોજનૈઃ ॥ (પગે 56)
હિમ-વાય્વ્-અગ્નિ-સલિલૈઃ પર્વતાક્રમણૈર્ અપિ ।
ન શશાક યદા હન્તુમ્ અપાપમ્ અસુરઃ સુતમ્ ॥
ચિન્તાં દીર્ઘતમાં પ્રાપ્તસ્ તત્-કર્તું નાભ્યપદ્યત । [ભ્પ્ 7.5.43-45]
અત્ર દન્તા ગજાનાં કુલિશાસ્ત્ર-નિષ્ઠુરાઃ [વિપ્ 1.17.44] ઇત્ય્ આદિકં વૈષ્ણવ-
વચન-જાતમ્ અનુસન્ધેયમ્ । ન યત્ર શ્રવણાદીનિ [ભ્પ્ 10.6.3] ઇત્ય્ આદિકં ચ ।
યથા બૃહન્-નારદીયે -
યત્ર પૂજા-પરો વિષ્ણોર્ વહ્નિસ્ તત્ર ન બાધતે ।
રાજા વા તસ્કરો વાપિ વ્યાધયશ્ ચ ન સન્તિ હિ ॥
પ્રેતાઃ પિશાચાઃ કૂષ્માણ્ડ-ગ્રહા બાલ-ગ્રહાસ્ તથા ।
ડાકિન્યો રાક્ષસાશ્ ચૈવ ન બાધન્તેઽચ્યુતાર્ચકમ્ ॥ [નાર્પ્ 1.10.8-9]
॥ 7.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-યુધિષ્ઠિરમ્

[124]
તથા -
શારીરા માનસા દિવ્યા વૈયાસે યે ચ માનુષાઃ ।
ભૌતિકાશ્ ચ કથં ક્લેશા બાધન્તે હરિ-સંશ્રયમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.22.37]
એવમ્ અપ્ય્ ઉક્તં ગારુડે -
ન ચ દુર્વાસસઃ શાપો વજ્રં ચાપિ શચીપતેઃ ।
હન્તું સમર્થં પુરુષં હૃદિસ્થે મધુસૂદને ॥ [ગર્પ્ 1.234.33] ઇતિ ।
॥ 3.22 ॥ શ્રી-મૈત્રેયો વિદુરમ્

[125]
અથ પાપઘ્નત્વે તાવદ્ અપ્રારબ્ધ-પાપઘ્નત્વમ્ આહ -
યથાગ્નિઃ સુ-સમૃદ્ધાર્ચિઃ કરોત્ય્ એધાંસિ ભસ્મસાત્ ।
તથા મદ્-વિષયા ભક્તિર્ ઉદ્ધવૈનાંસિ કૃત્સ્નશઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.19]
ટીકા ચ - પાદાદ્ય્-અર્થં પ્રજ્વાલિતોઽગ્નિર્ યથા કાષ્ઠાનિ ભસ્મીકરોતિ તથા
રાગાદિનાપિ કથઞ્ચિન્ મદ્-વિષયા ભક્તિઃ સમસ્ત-પાપાનીતિ । ભગવાન્ અપિ
સ્વ-ભક્તિ-મહિમાશ્ચર્યેણ સમ્બોધયતિ - અહો ઉદ્ધવ । વિસ્મયં શૃણુ ઇત્ય્
એષા ।
પાદ્મ-પાતાલ-ખણ્ડ-સ્થ-વૈશાખ્ય-માહાત્મ્યે ચ -
યથાગ્નિઃ સુ-સમૃદ્ધાર્ચિઃ કરોત્ય્ એધાંસિ ભસ્મસાત્ ।
પાપાનિ ભગવદ્-ભક્તિસ્ તથા દહતિ તત્-ક્ષણાત્ ॥ [પદ્મપ્ 5.85.31] ઇતિ ।
યદ્યૡ હરિર્ ઇત્ય્ અવશેનાપિ પુમાન્ નાર્હતિ યાતનાર્થમ્ [ભ્પ્ 6.2.15] ઇત્ય્ આદૌ
લિઙ્ગાદિ-પ્રત્યય-વિરહેઽપિ પૂષાપ્રવિષ્ટ-ભાગો યદ્ આગ્નેયાષ્ટાક-પાલો
ભવતિ ઇત્ય્ આદિવદ્ વિધિત્વમ્ અસ્તિ ।
તસ્માદ્ ભારત સર્વાત્મા ભગવાન્ ઈશ્વરો હરિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ સ્મર્તવ્યશ્ ચેચ્છતાભયમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.10.5]
ઇત્ય્ આદૌ સાક્ષાદ્ વિધિત્વ-શ્રવણમ્ અપ્ય્ અસ્તિ । તસ્માદ્ ઇતિ હેતુર્-નિર્દેશશ્
ચાકરણે દોષં ક્રોડીકરોતિ । તથાપિ વિધિ-સાપેક્ષેયં ન ભવતીતિ
તથાભૂત-સ્વભાવાગ્નિ-લક્ષણ-વસ્તુ-દૃષ્ટાન્તેન સૂચિતમ્ । અતએવ યાન્
આસ્થાય નરો રાજન્ [ભ્પ્ 11.2.33] ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ દૃશ્યતે । સુસમિદ્ધાર્ચિર્ ઇત્ય્
અનેન સાધનાન્તર-સાપેક્ષત્વમ્ અશક્ય-સાધ્યત્વં વિલમ્બિતત્વં ચ
નિરાકૃતમ્ । તદ્ એવ વ્યક્તં પાદ્માત્ તત્-ક્ષણાદ્ ઇતિ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

(પગે 57)
[126]
તથા ચ --
કેચિત્ કેવલયા ભક્ત્યા વાસુદેવ-પરાયણાઃ ।
અઘં ધુન્વન્તિ કાર્ત્સ્ન્યેન નીહારમ્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥ [ભ્પ્ 6.1.15]
ટીકા ચ - કેચિદ્ ઇત્ય્ અનેનૈવમ્ભૂતા ભક્તિ-પ્રાધાના વિરલા ઇતિ દર્શયતિ ।
કેવલયા તપ-આદિ-નિરપેક્ષયા વાસુદેવ-પારાયણા ઇતિ નાધિકારિ-વિશેષણમ્
એતત્ કિન્તુ અન્યેષામ્ અશ્રદ્ધયા તત્ર પ્રવૃત્તેર્ અર્થાત્ તેષ્વ્ એવ પર્યવસાનાદ્
અનુવાદ-માત્રમ્ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર ભાસ્કરોઽપિ કેવલેન સ્વરશ્મિના સ્વ-સ્વ્>અવત એવ નીહારં નિઃશેષં
ધુનોતિ । ન તદ્ અર્થં પ્રયત્નતસ્ તથા વાસુદેવ-પરાયણા અપિ ભક્ત્યેતિ
જ્ઞેયમ્ ।
[127]
કિં ચ -
ન તથા હ્ય્ અઘવાન્ રાજન્ પૂયેત તપ-આદિભિઃ ।
યથા કૃષ્ણાર્પિત-પ્રાણસ્ તત્-પુરુષ-નિષેવયા ॥ [ભ્પ્ 6.1.16]
ટીકા ચ - એતચ્ ચ જ્ઞાન-માર્ગાદ્ અપિ શ્રેષ્ઠમ્ ઇત્ય્ આહ ન તથા પૂયેત
શુધ્યેત્ । તત્-પુરુષ-નિષેધયા કૃષ્ણે અર્પિતાઃ પ્રાણા યેન ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં વિમર્શનમ્ [ભ્પ્ 6.1.10] ઇતિ જ્ઞાનસ્યાપિ પ્રાયશ્ચિત્તત્વં
પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । અતએવ ટીકોક્તમ્ એતચ્ ચેત્ય્ આદિ । તદ્ એવં ઋતમ્ભર-ધ્યાન-
નિવારિતાઘઃ [ભ્પ્ 6.13.13] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત્યા ભગવદ્-ધ્યાન-નિવારિત-વૃત્ર-
હત્યા-પાપસ્યેન્દ્રસ્ય તં ચ [ભ્પ્ 6.13.14] ઇત્ય્ આદૌ પુનર્ અશ્વમેધ-
વિધાનં સાધારણ-લોકે પાપ-પ્રસિદ્ધેર્ એવ નિવારણાર્થમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
નનુ કથં તદાનીમ્ અપ્ય્ આવિર્ભૂત-ભગવત્-પ્રેમત્વાત્ પરમ-
ભાગવતસ્ય વૃત્રસ્ય હત્યા ભગવદ્-આરાધનેનાપિ ગચ્છતુ । મહદ્-
અપરાધ-માત્રમ્ અપિ ભોગૈક-નાશ્યં તત્-પ્રસાદ-નાશ્યં વેતિ મતમ્ ।
ઉચ્યતે, તથાપિ ભગવત્-પ્રેરણયા તત્ર પ્રવૃત્તસ્યેન્દ્રસ્ય ન તાદૃશો દોષ ઇતિ
તદ્-આરાધનમ્ એવાત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં વિહિતમ્ । શ્રી-ભગવતાપિ તદ્-આસુર-
ભવ-નિવારણાયૈવ તથોપદિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અનવદ્યમ્ ।
॥ 6.1 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 126-127 ॥
[128]
ક્વચિત્ પ્રારબ્ધ-પાપ-હાર્ત્વમ્ અપ્ય્ આહ દ્વાભ્યામ્ -
યન્-નામધેય-શ્રવણાનુકીર્તનાદ્
યત્-પ્રહ્વણાદ્ યત્-સ્મરણાદ્ અપિ ક્વચિત્ ।
શ્વાદોઽપિ સદ્યઃ સવનાય કલ્પતે
કુતઃ પુનસ્ તે ભગવન્ નુ દર્શનાત્ ॥
અહો બત શ્વ-પચોઽતો ગરીયાન્
યજ્-જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તુભ્યમ્ ।
તેપુસ્ તપસ્ તે જુહુવુઃ સસ્નુર્ આર્યા
બ્રહ્માનૂચુર્ નામ ગૃણન્તિ યે તે ॥ [ભ્પ્ 3.33.6-7]
શ્વાદત્વમ્ અત્ર શ્વ-ભક્ષક-જાતિ-વિશેષત્વમ્ એવ શ્વાનમ્ અત્તીતિ નિરુક્તેર્
વર્તમાન-પ્રયોગાત્ ક્રવ્યાદવત્ તચ્-છીલત્વ-પ્રાપ્તેઃ । કાદાચિત્ક-ભક્ષણ્
પ્રાયશ્ચિત્ત-વિવક્ષાયાં ત્વ્ અતીતઃ પ્રયોગઃ ક્રિયેત । રૂઢિર્ યોગમ્ અપહરતીતિ
ન્યાયેન ચ તદ્ વિરુધ્યતે । અતએવ શ્વપચ ઇતિ તૈર્ વ્યાખ્યાતમ્ । સવનં ચાત્ર
સોમ-યાગ ઉચ્યતે । તતશ્ ચાસ્ય ભગવન્-નામ-શ્રવણાદ્ય્-એકતરાત્ સદ્ય એવ
સવન-યોગ્યતા-પ્રતિકૂલ-દુર્જાતિત્વ-પ્રારમ્ભક-પ્રારબ્ધ-પાપ-નાશઃ
પ્રતિપદ્યતે । ઉદ્ધવં પ્રતિ ભગવતા ચ - તસ્માત્ ભક્તિઃ (પગે 58) પુનાતિ
મન્-નિષ્ઠા શ્વપાકાન્ અપિ સમ્ભવાત્ [ભ્પ્ 11.14.20] ઇતિ કૈમુત્યાર્થમ્ એવ
પ્રોક્તમ્ ઇત્ય્ આયાતિ । કિન્તુ યોગ્યત્વમ્ અત્ર શ્વપચત્વ-પ્રાપક-પ્રારબ્ધ-પાપ-
વિચ્છિન્નત્વ-માત્રમ્ ઉચ્યતે । સવનાર્થં તુ ગુણાન્તરાધાનમ્ અપેક્ષત
એવ । બ્રાહ્મણ-કુમારાણાં શૌક્રે જન્મનિ યોગ્યત્વે સત્ય્ અપિ સાવિત્ર-દૈક્સ્ય-
જન્માપેક્ષાવત્ । સાવિત્રાદિ-જન્મનિ તુ સદ્-આચાર-પ્રાપ્તેર્ ઇતિ સવને પ્રવૃત્તિર્
ન યુજ્યતે । તસ્માત્ પૂજ્યત્વ-માત્રે તાત્પર્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય ટીકા-કૃદ્ભિર્ અપ્ય્
ઉક્તમ્ અનેન પૂજ્યત્વં લક્ષ્યત ઇતિ । તથાપિ જાતિ-દોષ-હરત્વેન પ્રારબ્ધ-
હારિત્વં તુ વ્યક્તમ્ એવાયાતમ્ ।
ટીકા ચ - તદ્ ઉપપાદયતિ અહો બત આશ્ચર્યે, યસ્ય જિહ્વાગ્રે તવ નામ વર્તતે
શ્વપચોઽપિ । અતસ્ તસ્માદ્ એવ હેતોર્ ગરીયાન્ યદ્ યસ્માદ્ વર્તત ઇતિ વા કુત ઇત્ય્
અત આહ ત એવ તપસ્ તેપુર્ ઇત્ય્ આદિકા । ત્વન્-નામ-કીર્તને તપ-આદ્ય્-અન્તર્-
ભૂતં તતસ્ તે પુણ્યતમા ઇત્ય્ અન્તા ।
ઉદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-ભગવતા ચોક્તં ભક્તિઃ પુનાતિ મન્-નિષ્ઠા શ્વપાકાન્
અપિ સમ્ભવાત્ [ભ્પ્ 11.14.20] ઇતિ । અત્ર જાતિ-દોષ-હરત્વેન પ્રારબ્ધ-હારિત્વં
સ્પષ્ટમ્ । એવં પ્રારબ્ધ-હેતુ-વ્યાધ્ય્-આદિ-હરત્વં ચ સ્કાન્દે -
આધયો વ્યાધયો યસ્ય સ્મરણાન્ નામ-કીર્તનાત્ ।
તદ્ એવ વિલયં યાન્તિ તમ્ અનન્તં નમામ્ય્ અહમ્ ॥ ઇતિ ।
ઉક્તં ચ નામ-કૌમુદ્યામ્ - પ્રારબ્ધ-પાપ-હરત્વં ચ ક્વચિદ્
ઉપાસકેચ્છા-વશાત્ ઇતિ ।
॥ 3.33 ॥ શ્રી-દેવહૂતિઃ

[129]
તદ્-વાસના-હારિત્વમ્ આહ -
તૈસ્ તાન્ય્ અઘાનિ પૂયન્તે તપો-દાન-વ્રતાદિભિઃ ।
નાધર્મજં તદ્-ધૃદયં તદ્ અપીશાઙ્ઘ્રિ-સેવયા ॥ [ભ્પ્ 6.20.17]
અધર્માજ્ જાતં તેષામ્ અઘાનાં હૃદયં સંસ્કારાખ્યેન શુદ્ધ્યતિ તદ્
અપીશાઙ્ઘ્રિ-સેવયા શુદ્ધ્યતીત્ય્ અર્થઃ । પાદ્મે ચ -
અપ્રારબ્ધ-ફલં પાપં કૂટં બીજં ફલોન્મુખમ્ ।
ક્રમેણૈવ પ્રલીયેત વિષ્ણુ-ભક્તિ-રતાત્મનામ્ ॥ ઇતિ ।
અપ્રારબ્ધ-ફલં વક્ષ્યમાણેભ્યોઽન્યત્ । કૂટં બીજત્વોન્મુખં બીજં
પ્રારબ્ધોન્મુખં ફલોન્મુખં પ્રારબ્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 6.2 ॥ શ્રી-વિષ્ણુ-દૂતા યમ-દૂતાન્

[130]
અવિદ્યાહરત્વમ્ આહ -
ત્વં પ્રત્યગ્-આત્મનિ તદા ભગવત્ય્ અનન્ત
આનન્દ-માત્ર ઉપપન્ન-સમસ્ત-શક્તૌ ।
ભક્તિં વિધાય પરમાં શનકૈર્ અવિદ્યા-
ગ્રન્થિં વિભેત્સ્યસિ મમાહમ્ ઇતિ પ્રરૂઢમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.11.30]
તથા ચ પાદ્મે -
કૃતાનુયાત્રા-વિદ્યાભિર્ હરિ-ભક્તિર્ અનુત્તમા ।
અવિદ્યાં નિર્દહત્ય્ આશુ દાવ-જ્વાલેવ પન્નગીમ્ ॥ ઇતિ ।
॥ 4.11 ॥ શ્રી-મનુર્ ધ્રુવમ્

[131]
સર્વ-પ્રીણન-હેતુત્વમ્ ઉક્તમ્ - યથા તરોર્ મૂલ-નિષેચનેન [ભ્પ્ 4.31.12] ઇત્ય્
આદિના । તથાહ સુરુચિસ્ તં સમુત્થાપ્ય્ અપાદાવનતમ્ અર્ભકમ્ ।
પરિષ્વજ્યાહ જીવેતિ બાષ્પ-ગદ્ગદયા ગિરા । (પગે 59)
યસ્ય પ્રસન્નો ભગવાન્ ગુણૈર્ મૈત્ર્ય્-આદિભિર્ હરિઃ ।
તસ્મૈ નમન્તિ ભૂતાનિ નિમ્નમ્ આપ ઇવ સ્વયમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.9.47]
સુરુચિર્ નિજ-વિદ્વેષિણી માતુઃ સપત્ન્ય્ અપિ ત# ભગવદ્-આરાધનત આયાતં
શ્રી-ધ્રુવમ્ । યથા પાદ્મે -
યેનાર્ચિતો હરિસ્ તેન તર્પિતાનિ જગન્ત્ય્ અપિ ।
રજ્યન્તિ જન્તવસ્ તત્ર જન્ગમાઃ સ્થાવરા અપિ ॥ ઇતિ ।
॥ 4.9 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[132]
જ્ઞાન-વૈરાગ્યાદિ-સદ્-ગુણ-હેતુત્વમ્ ઉક્તં -- યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્
અકિઞ્ચના [ભ્પ્ 5.18.12] ઇત્ય્ આદિના । સ્વર્ગાપવર્ગ-ભગવદ્-ધામાદિ-
સર્વાનન્દ-હેતુત્વમ્ અપ્ય્ ઉક્તં યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા [ભ્પ્ 11.20.32] ઇત્ય્
આદિના । સ્વતઃ પરમ-સુખ-દાનેન કર્માદિ-જ્ઞાનાનન્ત-સાધન-સાધ્ય-
વસ્તૂનાં હેયત્વ-કારિતામ્ આહ --
ન પારમેષ્ઠ્યં ન મહેન્દ્ર-ધિષ્ણ્યં
ન સાર્વભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
મય્ય્ અર્પિતાત્મેચ્છતિ મદ્ વિનાન્યત્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.14]
રસાધિપત્યં પાતાલાદિ-સ્વામ્યમ્ । અપુનર્ભવં બ્રહ્મ-કૈવલ્ય-રૂપં
મોક્ષમ્ । કિં બહુના યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ સાધ્ય-જાતં તત્ સર્વં નેચ્છત્ય્ એવ,
કિન્તુ મદ્ માં વિના તાદૃશ-ભક્તિ-સાધ્યં મામ્ એવ સર્વ-
પુરુષાર્થાધિકમ્ ઇચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । મય્ય્ અર્પિતાત્મા કૃતાત્મ-નિવેદનઃ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[133]
અથ સાક્ષાદ્ ભક્તેર્ નિર્ગુણત્વં વક્તું ભગવદ્-અર્પિત-કર્મારભ્ય
સર્વેષાં કર્મણાં તાવત્ સગુણત્વમ્ આહૈકેન -
મદ્-અર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્ત્વિકં નિજ-કર્મ તત્ ।
રાજસં ફલ-સઙ્કલ્પં હિંસા-પ્રાયાદિ તામસમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.23]
મયિ અર્પણં યસ્ય મદ્-અર્પિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિષ્ફલં નિષ્કામમ્ । ફલં
સઙ્કલ્પ્યતે યસ્મિન્ તત્ । આદિ-શબ્દાદ્ દમ્ભ-માત્સર્યાદિભિઃ કૃતમ્ ।
[134]
અથાનુષ્ઠાનાન્તરાણાં ત્રિગુણાન્તર્ગતત્વં વદન્ ચતુર્થ-કક્ષાયાં
સાક્ષાદ્-ભક્તેર્ નિર્ગુણત્વમ્ આહ ચતુઃષુ --
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં રજો વૈકલ્પિકં તુ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્-નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.23]
પ્રાકૃતં બાલ-મૂકાદિ-જ્ઞાન-તુલ્યમ્ । વૈકલ્પિકં દેહાદિ-વિષયં યત્ તદ્ રજો
રાજસમ્ । કેવલસ્ય નિર્વિશેષસ્ય બ્રહ્મણઃ શુદ્ધ-જીવ-ભેદેન જ્ઞાનં
કૈવલ્યં, ત્વત્-પદાર્થ-માત્ર-જ્ઞાનસ્ય કેવલત્વાનુપપત્તિઃ । તત્-પદાર્થ-
જ્ઞાન-સાપેક્ષત્વાત્ । સત્ત્વ-યુક્તે હિ ચિત્તે પ્રથમતઃ શુદ્ધં સૂક્સ્મં જીવ-
ચૈતન્યં પ્રકાશતે । તતશ્ ચિદ્-એકાકારત્વાભેદેન તસ્મિન્ શુદ્ધં પૂર્ણં
બ્રહ્મ-ચૈતન્યમ્ અપ્ય્ અનુભૂયતે । તતઃ સત્ત્વ-ગુણસ્યૈવ તત્ર કારણતા-
પ્રાચુર્યાત્ સાત્ત્વિકત્વમ્ । તથા ચ શ્રી-ગીતોપનિષદઃ - સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે
જ્ઞાનં [ગીતા 14.17] ઇતિ । ભગવજ્-જ્ઞાનસ્ય તુ -
દેવાનાં શુદ્ધ-સત્ત્વાનામ્ ઋષીણાં ચામલાત્મનામ્ ।
ભક્તિર્ મુકુન્દ-ચરણે ન પ્રાયેણોપજાયતે ॥ [ભ્પ્ 6.14.2]
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહામુને ॥ [ભ્પ્ 6.14.5]
(પગે 60)
ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત્યા સત્ત્વાદિ-સદ્-ભાવેઽપ્ય્ અભાવાત્ --
રજસ્-તમઃ-સ્વભાવસ્ય બ્રહ્મન્ વૃત્રસ્ય પાપ્મનઃ ।
નારાયણે ભગવતિ કથમ્ આસીદ્ દૃઢા મતિઃ ॥ [ભ્પ્ 6.14.1]
ઇત્ય્-ઉક્ત્યા તદ્-અભાવેઽપિ સદ્-ભાવાન્ ન તત્-કારણત્વમ્ । કિન્તુ તદ્-ઉત્તરત્વેન
તસ્ય પૂર્વ-જન્મનિ નારદાદિ-સઙ્ગ-વર્ણનયા ।
નૈષાં મતિસ્ તાવદ્ ઉરુક્રમાઙ્ઘ્રિં
સ્પૃશત્ય્ અનર્થાપગમો યદ્-અર્થઃ ।
મહીયસાં પાદ-રજો-ઽભિષેકં
નિષ્કિઞ્ચનાનાં ન વૃણીત યાવત્ ॥ [ભ્પ્ 7.5.32]
ઇત્ય્ ઉક્ત્યા ચ ભગવત્-કૃપા-પરિમલ-પાત્ર-ભૂતસ્ય શ્રીમતો મહતઃ સઙ્ગ
એવ કારણમ્ । તત્-સઙ્ગશ્ ચ -
તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમ્ ઉતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 1.18.13, 4.30.33]
ઇત્ય્ ઉક્ત્યા નિર્ગુણાવસ્થાતોઽપ્ય્ અધિકત્વાત્ પરમ-નિર્ગુણ એવ । સ તમ્ અસ્ય ચ
પ્રથમે ચ સમઃ પ્રિયઃ સુહૃદ્ બ્રહ્મન્ [ભ્પ્ 7.1.1] ઇત્ય્ આદૌ સ-ગુણે
દેવાદૌ તસ્ય કૃપા વાસ્તવી ન ભવતિ, કિન્તુ શ્રીમત્-પ્રહ્લાદાદિષ્વ્ એવેતિ
પ્રતિપાદનાન્ મહતાં નિર્ગુણત્વાભિવ્યક્ત્યા સત્-સઙ્ગસ્યાપિ નિર્ગુણત્વં
વ્યક્તમ્ । તથા ભક્તેર્ અપિ ગુણ-સઙ્ગ-નિર્ધૂનનાનન્તરં ચાનુવૃત્તિઃ
શ્રૂયતે । યદ્ ઉક્તમ્ ઉદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-ભગવતા --
તસ્માદ્ દેહમ્ ઇમં લબ્ધ્વા જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્ભવમ્ ।
ગુણ-સઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.25.33] ઇતિ ।
પરમેશ્વર-જ્ઞાનસ્ય નૈર્ગુણ્ય-હેતુત્વેન નિર્ગુણત્વોક્તિસ્ તુ લક્ષણા-મય-
કષ્ટ-કલ્પના । તથા કૈવલ્ય-જ્ઞાનસ્યાપિ નૈર્ગુણ્ય-હેતુત્વાદ્
અવૈશિષ્ટ્યેનોદાહરણ-ભેદાપ્રવૃત્તિશ્ ચ સ્યાત્ । તસ્માત્ સ્વત એવ નિર્ગુણં
ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ । અતએવ -
સાત્ત્વિકં સુખમ્ આત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહ-દૈન્યોત્થં નિર્ગુણં મદ્-અપાશ્રયમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.29]
ઇત્ય્ અત્ર તત્-સુખસ્યાપિ નિર્ગુણત્વં વક્ષ્યતે । શ્રવણાદિ-લક્ષણ-ક્રિયા-
રૂપાયા અપિ ભક્તેઃ શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય વાસુદેવ-કથા-રુચિઃ સ્યાન્
મહત્-સેવયા [ભ્પ્ 1.2.13] ઇત્ય્ ઉક્ત્યા તદ્-એક-નિદાનત્વેન નિર્ગુણત્વમ્ એવ ।
નનુ -
મદીયં મહિમાનં ચ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ [ભ્પ્ 8.24.38] ઇતિ ।
શ્રી-મત્સ્ય-દેવ-વચનેન બ્રહ્મ-જ્ઞાનમ્ અપિ શ્રી-ભગવત્-પ્રસાદોત્થં
શ્રૂયતે, તત્ કથં તસ્ય સગુણત્વમ્ ? ઉચ્યતે - બ્રહ્મ-જ્ઞાનં દ્વિવિધાનાં
જાયતે । તત્ર ભગવદ્-ઉપાસકાનામ્ આનુષઙ્ગિકત્વેન બ્રહ્મોપાસકાનાં
સ્વતન્ત્રત્વેન । ભગવદ્-ઉપાસકૈસ્ તુ ભગવચ્-છક્તિ-રૂપયા ભક્ત્યા
કિઞ્ચિદ્-ભેદેનૈવ ગૃહ્યતે તચ્ ચ બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા [ગીતા 18.54] ઇત્ય્-
આદિ-શ્રી-ગીતોક્તાનુસારેણ આત્મારામાશ્ ચ (પગે 61) મુનયઃ [ભ્પ્ 1.7.10] ઇત્ય્
આદ્ય્-અનુસારેણ ચ ભગવતઃ પરાખ્ય-ભક્તિ-પરિકરો ભવતિ ।
બ્રહ્મોપાસકૈસ્ તુ પૂર્વવદ્ અભેદેનૈવ ગૃહ્યતે । તત્-ફલસ્ય નાત્યન્તિકં
વિગણયત્ય્ અપિ તે પ્રસાદમ્ [ભ્પ્ 6.15.48] ઇત્ય્-ઉક્ત-દિશા પરૈર્ આત્યન્તિકત્વેન
મતસ્યાપિ પરમ-વિદ્વદ્ભિર્ આદૃતત્વાત્ । તથા ભક્તિ-વિરુદ્ધત્વેન
સ્વર્ગાપવર્ગ-નરકેષ્વ્ અપિ તુલ્યાર્થ-દર્શિનઃ [ભ્પ્ 6.17.23] ઇત્ય્ ઉક્ત્યા
નરકવદ્ અપવર્ગસ્યાપિ હેયત્વાત્ પ્રસાદાભાસ એવાસૌ । સ્વ-મત્ય્-અનુસારેણ
પ્રસાદતયા ગૃહ્યમાણસ્ તન્-મતિ-કલ્પિતત્વાત્ સ-ગુણ એવ । તતઃ કૈવલ્ય-
જ્ઞાનમ્ અપિ તથા । વિશેષતસ્ તસ્ય સ-ગુણ-સમ્બન્ધેન જન્માઙ્ગીકૃતમ્ અસ્તિ ।
નનુ અન્તર્ બહિશ્ ચ કરણં પુરુષસ્ય ગુણમયમ્ એવ । તદ્-ઉદ્ભવયોર્
ભક્તિ-રૂપયોઃ કથં નિર્ગુણત્વમ્ ? ઉચ્યતે, જ્ઞાન-શક્તિઃ ક્રિયા-શક્તિર્ વા ન
તાવજ્ જડસ્ય ત્રૈગુણ્યસ્ય ધર્મે ઘટસ્ય્ એવ । ન ચ ચિદ્-રૂપસ્યાપિ જીવસ્ય
ઈશ્વરાધીન-શક્તિત્વેનામુખ્યત્વાદ્ દેવતાવિષ્ટ-પુરુષસ્યેવાતઃ
પરમાત્મ-ચૈતન્યસ્યેઇવેત્ય્ આયાતમ્ । તથોક્તં --
દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-મનો-ધિયોઽમી
યદ્-અંશ-વિદ્ધાઃ પ્રચરન્તિ કર્મસુ । [ભ્પ્ 6.16.24] ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - પ્રાણસ્ય પ્રાણ ઉત ચક્ષુષશ્ ચક્ષુર્ ઉત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રં
મનસો મન ઇતિ ન ઋતે તત્ ક્રિયતે કિં ચ નારે ઇત્ય્ આદિકા ।
[શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રં મનસો મનો યદ્
વાચો હ વાચં સ ઉ પ્રાણસ્ય પ્રાણઃ ।
ચક્ષુષશ્ ચક્ષુર્ અતિમુચ્ય ધીરાઃ
પ્રેત્યાસ્માલ્ લોકાદ્ અમૃતા ભવન્તિ ॥ કેનૌ 1.2॥]
તદ્ એવં સતિ ત્રૈગુણ્ય-કાર્ય-પ્રાધાન્યેન ભવન્ત્યૌ તે
ગુણમયત્વેનોચ્યેતે । પરમેશ્વર-પ્રાધાન્યેન તુ સ્વતો ગુણાતીતે એવ તે । તદ્
ઉક્તં દેવામૃત-પાનાધ્યાયે શ્રી-શુકેન --
યદ્ યુજ્યતેઽસુ-વસુ-કર્મ-મનો-વચોભિર્
દેહાત્મજાદિષુ નૃભિસ્ તદ્ અસત્ પૃથક્ત્વાત્ ।
તૈર્ એવ સદ્ ભવતિ યત્ ક્રિયતેઽપૃથક્ત્વાત્
સર્વસ્ય તદ્ ભવતિ મૂલ-નિષેચનં યત્ ॥ [ભ્પ્ 8.9.29] ઇતિ ।
પૃથક્ત્વાત્ પરમાત્મેતરાશ્રયત્વાત્ । અપૃથક્ત્વાત્ તદ્-એકાશ્રયત્વાદ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । અતો યુક્તમ્ એવ જ્ઞાન-ક્રિયાત્મિકાયા હરિ-ભક્તેર્ નિર્ગુણત્વમ્ ।
વિશેષતસ્ તસ્ય ભક્તેર્ ગુણ-સમ્બન્ધેન જન્માભાવશ્ ચાઙ્ગીકૃત ઇતિ ન તુ
બ્રહ્મ-જ્ઞાનસ્યેવ ગુણ-સમ્બન્ધેન જન્મ-ભાવ ઇતિ । તતોઽસૌ ભક્તિસ્
તસ્યાપિ પ્રીણનત્વાદિ-ગુણૈર્ ઉદાહરિષ્યતે । યત્ તુ શ્રી-કપિલ-દેવેન ભક્તેર્
અપિ નિર્ગુણ-સગુણાવસ્થાઃ કથિતાસ્ તાઃ પુનઃ પુરુષાન્તઃકરણ-ગુણા એવ
તસ્યામ્ ઉપચર્યન્ત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તદ્ એવમ્ અભિપ્રેત્ય જ્ઞાન-રૂપાયા ભક્તેર્ નિર્ગુણત્વમ્ ઉક્ત્વા ક્રિયા-રૂપાયા
વ્યાચષ્ટે । તત્રાપ્ય્ અસ્તુ તાવત્ શ્રવણ-કીર્તનાદિ-રૂપાયા ભગવત્-
સમ્બન્ધેન વાસ-માત્ર-રૂપાયા આહ --

વનં તુ સાત્ત્વિકો વાસો ગ્રામો રાજસ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યૂત-સદનં મન્-નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.15.24]
વનં વાસ ઇતિ તત્-સમ્બન્ધિની વસન-ક્રિયેત્ય્ અર્થો વાનપ્રસ્થાનામ્ ઇતિ
જ્ઞેયમ્ । એવં ગ્રામ્ય ઇતિ ગૃહસ્થાનામ્ । તામસમ્ ઇતિ દુરાચારાણામ્ । દ્યૂત-
સદનમ્ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । મન્-નિકેતમ્ ઇતિ (પગે 62) મત્-સેવા-પરાણામ્ ઇતિ
ચ । વનાદીનાં વાસેન સહ આયુર્ ઘૃતમ્ ઇતિવદ્ એકાધિકરણત્વમ્ । વનસ્ય
વૃક્ષ-ષણ્ડ-રૂપસ્ય રજસ્-તમઃ-પ્રાધાન્યાત્ । અતએવ વિવ્ક્તત્વ-લક્ષણ-
તદીય-સાત્ત્વિક-ગુણસ્યાપિ તદ્-યુગલ-મિશ્રત્વેન ગૌણત્વમ્ । વાસ-ક્રિયાયાસ્
તુ સત્ત્વોપપન્નત્વાત્ તદ્-વર્ધનત્વાચ્ ચ સાત્ત્વિકત્વે મુખ્યત્વમ્ ઇતિ તસ્યા
એવાભિધેયત્વમ્ ઉચિતમ્ । અતએવ ગ્રામ્ય ઇતિ તદ્ધિતાન્ત એવ પઠિતઃ । એવં
દ્યૂત-સદનમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ વાસ-ક્રિયૈવ વિવક્ષિતા । મન્-નિકેતમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ ।
કિન્તુ ભગવત્-સમ્બન્ધ-માહાત્મ્યેન નિકેતસ્યાપિ નિર્ગુણત્વં ભવેત્
સ્પર્શ-મણિ-ન્યાયેન તાદૃશત્વં તુ તાદૃશ-ભક્તિ-ચક્ષુર્ભિર્
એવોપલબ્ધવ્યમ્ । દિવિષ્ઠાસ્ તત્ર પશ્યન્તિ સર્વાન્ એવ ચતુર્ભુજાન્ ઇતિવત્ ।
એવમ્ એવ ટીકા ચ - ભગવન્-નિકેતં તુ સાક્ષાત્ તદ્-આવિર્ભાવાન્ નિર્ગુણં
સ્થાનમ્ ઇત્ય્ એષા ।
[136]
એવં વાસ-માત્રસ્ય તાદૃશત્વમ્ ઉક્ત્વા સર્વાસામ્ એવ તત્-ક્રિયાણાં તાદૃશત્વમ્
આહ --
સાત્ત્વિકઃ કારકોઽસઙ્ગી રાગાન્ધો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિ-વિભ્રષ્ટો નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.25.26]
અત્ર ચ ક્રિયાયામ્ એવ તાત્પર્યં ન તદ્-આશ્રિતે દ્રવ્યે । સાત્ત્વિક-કારકસ્ય
શરીરાદિકં હિ ગુણત્રય-પરિણતમ્ એવ ।
[137]
તદ્ એવં ક્રિયા-માત્રસ્ય તાદૃશત્વમ્ ઉક્ત્વા તત્-પ્રવૃત્તિ-હેતુ-ભૂતાયાઃ
શ્રદ્ધાયા અપ્ય્ આહ -
સાત્ત્વિક્ય્ આધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા કર્મ-શ્રદ્ધા તુ રાજસી ।
તામસ્ય્ અધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્-સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥ [ભ્પ્ 11.25.27]
અધર્મોઽત્ર પર-ધર્મઃ । અન્યત્ પૂર્વવત્ ।
॥ 11.25 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 133-137 ॥
[138]
અત આહ ધર્મં ભાગવતં શુદ્ધં ત્રૈવિદ્યં ચ ગુણાશ્રયમ્ । [ભ્પ્ 6.2.24]
શુદ્ધં નિર્ગુણમ્ ઇતિ । ત્રૈવિદ્યં વેદ-ત્રય-પ્રતિપાદ્યં ગુણાશ્રયમ્ ઇતિ ।
ટીકા ચ - વેદ-શબ્દેનાત્ર કર્મ-કાણ્ડમ્ એવોચ્યતે એવં ત્રયી-ધર્મમ્
[ગીતા 9.21] ઇત્ય્ આદેઃ ।
॥ 6.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[139]
અતએવ ભક્તેઃ શ્રી-ભગવત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-બોધકત્વં સ્વયમ્-પ્રકાશત્વમ્
આહ -
યજ્ઞાય ધર્મ-પતયે વિધિ-નૈપુણાય
યોગાય સાઙ્ખ્ય-શિરસે પ્રકૃતીશ્વરાય ।
નારાયણાય હરયે નમ ઇત્ય્ ઉદારં
હાસ્યન્ મૃગત્વમ્ અપિ યઃ સમુદાજહાર ॥ [ભ્પ્ 5.14.45]
ય આર્ષભેયો ભરતો મરણ-સમયે તત્રાપિ મૃગ-શરીરે તદ્-વચન-
જન્માત્યન્તાસમ્ભાવાત્ સ્વ-પ્રકાશત્વમ્ એવ તસ્યાઃ કીર્તન-લક્ષણાયા
ભક્તેઃ સિધ્યતિ । એવં ગજેન્દ્રેઽપિ જ્ઞેયમ્ ॥
॥ 5.14 ॥ શ્રી-શુકઃ

[140]
પરમ-સુખ-રૂપત્વં ચ દૃશ્યતે । તત્ર સાધન-દશાયાં અતો વૈ કવયો
નિત્યમ્ [ભ્પ્ 1.2.12] ઇત્ય્ આદૌ કર્મણ્ય્ અસ્મિન્ન્ અનાશ્વાસે [ભ્પ્ 1.18.12] ઇત્ય્ આદૌ
ચ તદ્-રૂપત્વાભિવ્યક્તિર્ દર્શિતૈવ સિદ્ધ-દશાયાં તુ સુતરાં
પ્રકટીભવતિ । યથા -
(પગે 63)
મત્-સેવયા પ્રતીતં તે સાલોક્યાદિ-ચતુષ્ટયમ્ ।
નેચ્છન્તિ સેવયા પૂર્ણાઃ કુતોઽન્યત્ કાલ-વિપ્લુતમ્ ॥ [ભ્પ્ 9.4.67]
અત્રાન્યસ્ય કાલ-વિપ્લુતત્વમ્ ઇતિ સેવાયાસ્ તદ્-અભાવે નિર્ગુણિત્વં સિદ્ધમ્ ।
અકાલ-વિપ્લુત-સાલોક્યાદિભ્યોઽતિશયે કિમ્ ઉતેતિ ।
॥ 9.4 ॥ શ્રી-વિષ્ણુર્ દુર્વાસસમ્

[141]
શ્રી-ભગવદ્-વિષયક-રતિ-પ્રદત્વમ્ ઉક્તમ્ । એવં નિર્જિત-ષડ્-વર્ગૈઃ ક્રિયતે
ભક્તિર્ ઈશ્વરે [ભ્પ્ 7.7.33] ઇત્ય્ આદિના । યત્ તુ - અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભગવાન્
ભજતાં મુકુન્દો મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ [ભ્પ્ 5.6.18]
ઇત્ય્ ઉક્ત્યાપિ તદ્-રતિર્ ન પ્રાપ્યત ઇતિ શઙ્ક્યતે તત્ ખલ્વ્ અવિવેકાદ્ એવ । કર્હિચિદ્
ઇતિ ભક્તિ-યોગાખ્ય-તદ્-રતિ-પુરુષાર્થતાયાં શૈથિલ્યે સત્ય્ એવેત્ય્ અર્થ-લાભાત્
કર્હિચિદ્ અપ્ય્ અનુક્તત્વાત્ અસાકલ્યે તુ ચિચ્-ચનૌ ઇત્ય્ અમર-કોષાચ્ ચ । તથા યદ્ય્
અતિચિરમ્ આવૃત્તિઃ સ્યાત્ તદા રતિમ્ અપિ દદાતિ - સત્યં દિશત્ય્ અર્થિતમ્ અર્થિતો
નૄણામ્ [ભ્પ્ 5.19.24] ઇત્ય્ આદેર્ ઇતિ ચ કર્હિચિત્-પદેન ગમ્યતે । ભક્તિ-વિષયક-
ભગવત્-પ્રીત્ય્-એક-હેતુત્વમ્ અપ્ય્ ઉદાહૃતમ્ । નાલં દ્વિજત્વં દેવત્વમ્ [ભ્પ્
7.7.43] ઇત્ય્ આદિ ।
તથા ચાહ --
મન્યે ધનાભિજન-રૂપ-તપઃ-શ્રુતૌજસ્-
તેજઃ-પ્રભાવ-બલ-પૌરુષ-બુદ્ધિ-યોગાઃ ।
નારાધનાય હિ ભવન્તિ પરસ્ય પુંસો
ભક્ત્યા તુતોષ ભગવાન્ ગજ-યૂથ-પાય ॥ [ભ્પ્ 7.9.9]
અભિજનઃ સત્-કુલ-જન્મ । બુદ્ધિર્ જ્ઞાન-યોગઃ । યોગોઽષ્ટાઙ્ગઃ ॥
॥ 7.9 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નૃસિંહ-દેવમ્

[142]
નનુ નિરતિશય-નિત્યાનન્દ-રૂપસ્ય ભગવતઃ કથં તયા સુખમ્ ઉત્પદ્યેત
નિરતિશયત્વ-નિત્યત્વયોર્ વિરોધાત્ । ઉચ્યતે - શાસ્ત્રે ખલુ નિરતિશયાનન્દત્વં
નિત્યત્વં ચ ભગવતઃ શ્રૂયતે । ભક્તેર્ અપિ તથા તત્-પ્રીતિ-હેતુત્વં શ્રૂયતે ।
તત એવં ગમ્યતે - તસ્ય પરમાનન્દૈક-રૂપસ્ય સ્વ-પરાનન્દિની સ્વરૂપ-
શક્તિર્ યા હ્લાદિની નામ્ની વર્તતે પ્રકાશ-વસ્તુનઃ સ્વ-પર-પ્રકાશન-
શક્તિવત્ પરમ-વૃત્તિ-રૂપૈવૈષા । તાં ચ ભગવાન્ સ્વ-વૃન્દે નિક્ષિપન્ન્ એવ
નિત્યં વર્તતે । તત્-સમ્બન્ધેન ચ સ્વયમ્ અતિતરાં પ્રીણાતીતિ । અતએવ તસ્ય
પ્રીતિ-રૂપસ્યાપિ ભક્તિ-પ્રીણનીયત્વમ્ આહ -
યત્-પ્રીણનાદ્ બર્હિષિ દેવ-તિર્યઙ્-
મનુષ્ય-વીરુત્-તૃણમ્ આવિરિઞ્ચાત્ ।
પ્રીયેત સદ્યઃ સ હ વિશ્વ-જીવઃ
પ્રીતઃ સ્વયં પ્રીતિમ્ અગાદ્ ગયસ્ય ॥ [ભ્પ્ 5.15.13]
વિશ્વ-બીજઃ સર્વ-જીવન-હેતુઃ । દેવાદીનાં દ્વન્દ્વૈક્યમ્ । પ્રીતિઃ સુખ-
રૂપોઽપિ ॥
॥ 5.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

અતએવ તથાભૂતત્વેનાત્મારામસ્ય પૂર્ણ-કામસ્યાપિ તસ્ય ક્ષુદ્ર-ગુણ-વસ્ત્વ્
અપિ કલ્પત ઇતિ દૃષ્ટાનેનાહ --
(પગે 64)
તત્રોપનીત-બલયો રવેર્ દીપમ્ ઇવાદૃતાઃ
આત્મારામં પૂર્ણ-કામં નિજ-લાભેન નિત્યદા ।
પ્રીત્ય્-ઉત્ફુલ્લ-મુખાઃ પ્રોચુર્ હર્ષ-ગદ્ગદયા ગિરા
પિતરં સર્વ-સુહૃદમ્ અવિતારમ્ ઇવાર્ભકાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.11.4-5]
અત્ર શ્રી-દ્વારકાયાં રવેર્ ઉપહાર-રૂપં દીપમ્ આદૃતવન્તો જના ઇવેત્ય્
અર્થઃ । એવં સ્તુત્યાદિકમ્ અપિ તત્-પ્રીણનતામ્ અર્હતીત્ય્ આહ પ્રીત્યેતિ । પિતરમ્
અર્ભકા ઇવેતિ દૃષ્ટાન્તઃ । તસ્ય પ્રીતાવસાધારણ-ગુણ-વિશેષમ્ અપ્ય્ આહ
સર્વ-સુહૃદમ્ ઇતિ । સર્વ-સુહૃત્ત્વે લિઙ્ગમ્ અવિતારમ્ ઇતિ । તથા આત્મારામ-
પૂર્ણ-કામત્વેઽપિ તાદૃશસ્ય સ્વ-સમ્બન્ધાભિમાનિ-પ્રીતિ-મત્-પુત્રાદિષુ
પ્રીતિ-વિશેષોદયો યથા દૃશ્યતે તેષુ તં પ્રીતિમન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં
કલ્પતરુ-દૃષ્ટાન્તેઽપિ ભગવતો ભક્તિ-વિષયિકા કૃપા યથાર્થમ્
એવોપપદ્યતે યે ખલુ સ્હજ-તત્-પ્રીતિમ્ એવાત્મનિ પ્રાર્થયમાના ભજન્તે
તેભ્યસ્ તદ્-દાન-યાથાર્થ્યઅસ્યાવશ્યકત્વાત્ । તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવાનન્દ-
રૂપસ્યાપિ ભક્તાવ્ આનન્દોલ્લાસ ઇતિ ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[144]
એવં ભક્તિ-રૂપાયાસ્ તચ્-છક્તેર્ જીવેઽભિવ્યક્તૌ ભગવાન્ એવ કારણમ્ । તદ્-
ઇન્દ્રિયાદિ-પ્રવૃત્તઔ સ ચ એવેતિ । તસ્મિંસ્ તયા જીવસ્યોપકારાભાસત્વમ્ એવ ।
તથાપિ ભક્તાનુરજ્યદ્ આત્મત્વે ભગવતઃ સ્વ-કૃપા-પ્રાબલ્યમ્ એવ કારણમ્
ઇતિ વદન્ પૂર્વાર્થમ્ એવ સાધયતિ -
કિં વર્ણયે તવ વિભો યદ્-ઉદીરિતોઽસુઃ
સંસ્પન્દતે તમ્ અનુ વાઙ્-મન-ઇન્દ્રિયાણિ ।
સ્પન્દન્તિ વૈ તનુ-ભૃતામ્ અજ-શર્વયોશ્ ચ
સ્વસ્યાપ્ય્ અથાપિ ભજતામ્ અસિ ભાવ-બન્ધુઃ ॥ [ભ્પ્ 12.8.40]
હે વિભો । તવ કિમ્ અહં વર્ણયે । ત્વત્-કૃપાલુતાયાઃ કિયન્તમ્ અંશં
વર્ણયેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો યેન ત્વયૈવ ઉદીરિતઃ પ્રેરિતોઽસુઃ પ્રાણઃ
સંસ્પન્દન્તે પ્રવર્તતે, તમ્ અસુમ્ અનુ ચ વાગ્-આદયઃ સ્પન્દન્તિ તત્ર હેતુર્
વૈ અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમ્ [કેનૌ 1.2] ઇત્ય્-આદિ-શ્રુતિભ્યશ્
ચ તત્-પ્રસિદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન કેવલં પ્રાકૃતાનાં તનુ-ભૃતાં કિન્તુ અજ-
શર્વયોશ્ ચ । અતઃ સ્વસ્ય મમાપિ તથૈવ । એવં સત્ય્ અપિ ન ક્વચિદ્ અપિ કસ્યાપિ
સ્વાતન્ત્ર્યમ્ । તથાપિ દારુ-યન્ત્રવત્ પ્રવર્તિતૈર્ અપિ વાગ્-આદિભિર્ ભજતાં
પુંસાં ભાવેન સ્વદત્તયૈવ ભક્ત્યા બન્ધુર્ અસીતિ ।
॥ 12.8 ॥ માર્કણ્ડેયઃ શ્રી-નર-નારાયણૌ

[145]
શ્રી-ભગવદ્-અનુભવ-કર્તૃત્વેઽનન્ય-હેતુત્વમ્ આહ -
શૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્ત્ય્ અભીક્ષ્ણશઃ
સ્મરન્તિ નન્દન્તિ તવેહિતં જનાઃ ।
ત એવ પશ્યન્ત્ય્ અચિરેણ તાવકં
ભવ-પ્રવાહોપરમં પદામ્બુજમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.8.36]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 1.8 ॥ શ્રી-કુન્તી શ્રી-ભગવન્તમ્

[146]
શ્રી-ભગવત્-પ્રાપકત્વમ્ આહ -
ભક્ત્યોદ્ધવાનપાયિન્યા સર્વ-લોક-મહેશ્વરમ્ ।
સર્વોત્પત્ત્ય્-અપ્યયં બ્રહ્મ કારણં મોપયાતિ સઃ ॥ [ભ્પ્ 11.18.45]
(પગે 65) ટીકા ચ - મહેશ્વરત્વે હેતુઃ સર્વોત્પત્ત્ય્-અપ્યયં સર્વસ્યોત્પત્ત્ય્-
અપ્યયૌ યસ્માત્ તમ્ । અતએવ તત્-કારણં માં બ્રહ્મ-સ્વરૂપં વૈકુણ્ઠ-
નિવાસિનમ્ । યદ્ વા બ્રહ્મણો વેદસ્ય કારણં મામ્ ઉપયાતિ સામીપ્યેન
પ્રાપ્નોતિ ઇત્ય્ એષા । શ્રી-ગીતાસુ ચ પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્
અનન્યયા [ગીતા 8.22] ઇતિ ।
॥ 11.18 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[147]
તથા મનસોઽપ્ય્ અગોચર-ફલ-દાને શ્રી-ધ્રુવ-ચરિતં પ્રમાણં પરમ-
ભક્તિ-સંવલિત-સ્વ-લોક-દાનાત્ । તદ્-વશીકારિત્વં તૂદાહૃતં ન સાધયતિ
માં યોગો [ભ્પ્ 11.14.20] ઇત્ય્ આદિ । તથા તત્-પદ્યાન્તે ભક્ત્યાહમ્ એકયા
ગ્રાહ્યઃ શ્રદ્ધયાત્મા પ્રિયઃ સતામ્ [ભ્પ્ 11.14.21] ઇતિ ।
અત્રૈવ વિવેચનીયમ્ । યદ્યપ્ય્ અસ્ય વાક્યસ્યૈકાદશ-ચતુર્દશાધ્યાય-
પ્રકરણે સાધ્ય-સાધન-ભક્ત્યોર્ અવિવિક્તતયૈવ મહિમ-નિરૂપણમ્ ઇતિ
સાધન-પરત્વં દુર્નિર્ણેયં, તથાપિ ફલ-ભક્તિ-મહિમ-દ્વારાપિ
સાધન-મહિમ-પરત્વમ્ એવ યત્રેદૃશમ્ અપિ ફલં ભવતીતિ । વદન્તિ
કૃષ્ણ શ્રેયાંસિ [ભ્પ્ 11.14.1] ઇત્ય્ આદિ-પ્રશ્નમ્ આરભ્ય
સાધનસ્યોપક્રાન્તત્વાત્ । યથા યથાત્મા પરિમૃજ્યતેઽસૌ મત્-પુણ્ય-ગાથા-
શ્રવણાભિધાનૈઃ । [ભ્પ્ 11.14.26] ઇત્ય્ આદિના તસ્યૈવોપસંહૃતત્વાચ્ ચ ।
વિશેષસ્ તુ તત્ર બાધ્યમાનોઽપિ મદ્-ભક્તો [ભ્પ્ 11.14.18] ઇત્ય્ આદિકં ધર્મઃ
સત્ય-દયોપેતઃ [ભ્પ્ 11.14.22] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્ત-તદીયમ્ ઉક્ત-પ્રકરણં પ્રાય-
સાધન-મહિમ-પરમ્ એવ । તત્ર બાધ્યમાનોઽપિ ઇતિ પદ્યં સાધ્ય-ભક્તૌ
જાતાયાં બાધ્યમાનત્વાયોગાત્ -
દધતિ સકૃન્ મનસ્ ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્ય-સુખે
ન પુનર્ ઉપાસતે પુરુષ-સાર-હરાવસથાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.35] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
વિષયાવિષ્ટ-ચિત્તાનાં વિષ્ણ્વ્-આવેશઃ સુદૂરતઃ ।
વારુણી-દિગ્-ગતં વસ્તુ વ્રજન્ન્ ઐન્દ્રીં કિમ્ આપ્નુયાત્ ॥
ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણાચ્ ચ તન્-મહિમ-પરત્વેન ગમ્યતે । અત્રૈવ તદ્ વક્ષ્યતે -
કથં વિના રોમ-હર્ષં દ્રવતા ચેતસા વિના ।
વિનાનન્દાશ્રુ-કલયા શુધ્યેદ્ ભક્ત્યા વિનાશયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.23] ઇત્ય્ અનેન,
મદ્-ભક્તિ-યુક્તો ભુવનં પુનાતિ [ભ્પ્ 11.14.24] ઇતિ કૈમુત્ય-વાક્યેન ચ
સાધ્ય-ભક્તેઃ સંસ્કાર-હારિત્વમ્ । તતો વિષયા એવ બાધ્યમાના
ભવન્તીતિ ।
અથ યથાગ્નિઃ સુસમૃદ્ધાર્ચિઃ [ભ્પ્ 11.14.19] ઇતિ પદ્યં નામાભાસાદેઃ
સર્વ-પાપ-ક્ષય-કારિત્વ-પ્રસિદ્ધેસ્ તત્-પરમ્ । અથ ન સાધયતિ માં યોગઃ
ઇત્ય્ એતત્ સાર્ધ-પદ્યં યોગાદીનાં સાધન-રૂપાણાં પ્રતિયોગિત્વેન
નિર્દિષ્ટત્વાત્ શ્રદ્ધા-સહાયત્વેન વિધાનાચ્ ચ તત્-પરમ્ । સાધ્યાયાં
શ્રદ્ધોલ્લેખઃ પુનર્-ઉક્ત ઇતિ । યદ્યપિ ફલ-ભક્તિ-દ્વારૈવ તદ્-
વશીકારિત્વં તસ્યાસ્ તથાપ્ય્ અત્ર સાધક-રૂપાયા મુખ્યત્વેન પ્રાતત્વાત્
તત્રૈવોદાહૃતમ્ ।
કિં વા - (પગે 66)
અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભગવાન્ ભજતાં મુકુન્દો
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ [ભ્પ્ 5.6.18]
ઇતિ ન્યાયેન નાવશઃ સન્ પ્રેમાણં દદાતીતિ તસ્યા એવ સાક્ષાત્ તદ્-ગુણકત્વં
જ્ઞેયમ્ । અથ ધર્મઃ સત્ય-દયોપેતઃ [ભ્પ્ 11.14.21] ઇતિ પદ્યં ચ ધર્માદિ-
સાધન-પ્રતિયોગિત્વેન નિર્દેશાત્ । સાધ્ય-ભક્તેર્ એવાન્યત્રાપિ તત્-
ફલતયોદાહૃતત્વાચ્ ચ તત્-પરમ્ । યત્ તુ કથં વિના [ભ્પ્ 11.14.22] ઇત્ય્ આદિકં
તચ્ ચ સાધન-ભક્તિ-ફલસ્ય શોધકત્વાતિશય-પ્રતિપાદનેન તત્-પરમ્ ઇતિ ।
તસ્માત્ સાધ્વ્ એવ બાધ્યમાનોઽપિ [ભ્પ્ 11.14.17] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યાનિ તત્-પ્રસઙ્ગે
દર્શિતાનિ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[148]
તથાસ્તુ તસ્યાઃ સાક્ષાદ્ ભક્તેઃ પર-ધર્મત્વાદિકમ્ । ભગવદ્-અર્પણ-
સિદ્ધ-તદ્-અનુગતિકસ્ય લૌકિક-કર્મણોઽપિ પર-ધર્મમ્ ઉદાહરિષ્યતે યો
યો મયિ પરે ધર્મઃ [ભ્પ્ 11.29.21] ઇત્ય્ આદૌ । તથા પાપ-ઘ્નત્વાદિકં
તસ્યાઃ શ્રવણાદિનાપિ ભવતીત્ય્ ઉક્તં શ્રુતોઽનુપઠિતો ધ્યાતઃ [ભ્પ્ 11.2.3]
ઇત્ય્ આદૌ । પાદ્મે માઘ-માહાત્મ્યે દેવ-દૂત-વાક્યં ચ -
પ્રાહાસ્માન્ યમુના-ભ્રાતા સાદરં હિ પુનઃ પુનઃ ।
ભવદ્ભિર્ વૈષ્ણવસ્ ત્યાજ્યો વિષ્ણું ચેદ્ ભજતે નરઃ ॥
વૈષ્ણવો યદ્-ગૃહે ભુઙ્ક્તે યેષાં વૈષ્ણવ-સઙ્ગતિઃ ।
તેઽપિ વઃ પરિહાર્યાઃ સ્યુસ્ તત્-સઙ્ગ-હત-કિલ્બિષાઃ ॥ ઇતિ ।
બૃહન્-નારદીયે યજ્ઞમાલ્ય્-ઉપાખ્યાનાન્તે -
હરિ-ભક્તિ-પરાણાં તુ સઙ્ગિનાં સઙ્ગ-માત્રતઃ ।
મુચ્યતે સર્વ-પાપેભ્યો મહા-પાતકવાન્ અપિ ॥ [નાર્પ્ 1.36.61] ઇતિ ।
તતઃ સુતરામ્ એવેદમ્ આદિદેશ -
જિહ્વા ન વક્તિ ભગવદ્-ગુણ-નામધેયં
ચેતશ્ ચ ન સ્મરતિ તચ્-ચરણારવિન્દમ્ ।
કૃષ્ણાય નો નમતિ યચ્-છિર એકદાપિ
તાન્ આનયધ્વમ્ અસતોઽકૃત-વિષ્ણુ-કૃત્યાન્ ॥ [ભ્પ્ 6.3.29]
આસ્તાં તાવત્ તાન્ આનયધ્વમ્ ઇત્ય્ આદિકેનૈતત્ પૂર્વ-દ્વિતીય-પદ્યેનોક્તાનાં
મુકુન્દ-પાદારવિન્દ-વિમુખાનામ્ આનયન-વાર્તા । તથા તે દેવ-સિદ્ધઃ
[ભ્પ્ 6.3.27] ઇત્ય્ આદિકેન તત્ પૂર્વ-તૃતીય-પદ્યેનોક્તાનાં દેવ-સિદ્ધ-પરિગીત-
પવિત્ર-ગાથાનાં સાધૂનાં સમદૃશાં ભગવત્-પરાણાં નિકટ-ગમન-
નિષેધ-વાર્તાપિ । યદ્ યસ્ય જિહ્વાપિ શ્રી-ભગવતો ગુણં ચ નામધેયં
ચૈકદા જન્મ-મધ્યે યદા કદાચિદ્ અપિ ન વક્તિ । જિહ્વાયા અભાવે ચેતશ્ ચ
તચ્-ચરણારવિન્દમ્ એકદાપિ ન સ્મરતિ । ચેતસો વિક્ષિપ્તત્વે શિરશ્ ચ કૃષ્ણાય
કૃષ્ણં લક્ષીકૃત્ય ન નમતીતિ । (પગે 67)
શઠેનાપિ નમસ્કારં કુર્વતઃ શાર્ઙ્ગધન્વિને ।
શત-જન્માર્જિતં પાપં તત્-ક્ષણાદ્ એવ નશ્યતિ ॥
ઇતિ સ્કાન્દોક્ત-મહિમાનં નમસ્કારં ન કરોતિ તાન્ આનયધ્વમ્ । તત્ર હેતુર્
અસતઃ । અસત્ત્વે હેતુર્ અકૃત-વિષ્ણુ-કૃત્યાન્ । યથા સ્કાન્દે રેવા-ખણ્ડે શ્રી-
બ્રહ્મોક્તૌ -
સ કર્તા સર્વ-ધર્માણાં ભક્તો યસ્ તવ કેશવ ।
સ કર્તા સર્વ-પાપાનાં યો ન ભક્તસ્ તવાચ્યુત ॥
પાપં ભવતિ ધર્મોઽપિ તવાભક્તૈઃ કૃતો હરે ।
નિઃશેષ-ધર્મ-કર્તા વાપ્ય્ અભક્તો નરકે હરે ।
સદા તિષ્ઠતિ ભક્તસ્ તે બ્રહ્મહાપિ વિમુચ્યતે ॥
પાદ્મે (?) ચ -
મન્-નિમિત્તં કૃતં પાપમ્ અપિ ક્ષેમાય કલ્પતે ।
મામ્ અનાદૃત્ય ધર્મોઽપિ પાપં સ્યાન્ મત્-પ્રભાવતઃ ॥
યુક્તં ચૈતત્ શ્રવણં કીર્તનં ચાસ્ય [ભ્પ્ 7.11.10] ઇત્ય્ આદિના । મુખ-
બાહૂરુ-પાદેભ્યઃ [ભ્પ્ 11.5.2] ઇત્ય્ આદિના । સર્વ-વિધિ-નિષેધાઃ સ્યુઃ ઇત્ય્
આદિના ચ પરમ-નિત્યત્વાદિ-પ્રતિપાદનાત્ । એષાં કીર્તનાદીનાં ત્રયાણામ્ અપિ
સુકરાણામ્ અભાવે પરેષાં સુતરામ્ એવાભાવો ભવેદ્ ઇતિ સામાન્યેનૈવ
વિષ્ણુ-કૃત્ય-રહિતત્વમ્ ઉક્તમ્ । જિહ્વાદીનાં કરણ-ભૂતાનામ્ અપિ કર્તૃત્વેન
નિર્દેશઃ પુરુષાનિચ્છયાપિ યથા કથઞ્ચિત્ કીર્તનાદિકમ્ આદત્તે ।
ચરણારવિન્દમ્ ઇતિ વિશેષાઙ્ગ-નિર્દેશઃ શ્રી-યમસ્ય ભક્તિ-ખ્યાપક એવ ન
તુ તન્-માત્ર-સ્મરણ-નિયામકઃ । અત્રાભક્તાનામ્ આનયનેન ભક્તાનામ્
આનયનમ્ એવ વિધીયતે । આનયનસ્યોત્સર્ગ-સિદ્ધત્વાત્ વૈવસ્વતં
સંયમનં પ્રજાનામ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સકૃન્ મનઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્
નિવેશિતં તદ્-ગુણ-રાગિ યૈર્ ઇહ ।
ન તે યમં પાશ-ભૃતશ્ ચ તદ્-ભટાન્
સ્વપ્નેઽપિ પશ્યન્તિ હિ ચીર્ણ-નિષ્કૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 6.1.19]
ઇત્ય્ અત્ર તદ્-ગુણ-રાગીતિ વિશેષણં તુ તેષાં તદ્-દૃષ્ટિ-પથ-ગમન-
સામર્થ્યસ્યાપિ ઘાતકં તાદૃશ-તત્-સ્મરણસ્ય પ્રભાવ-વિશેષમ્ એવ
બોધયતીતિ જ્ઞેયમ્ । યથૈવ નારસિંહે -
અહમ્ અમર-ગણાર્ચિતેન ધાત્રા
યમ ઇતિ લોક-હિતાહિતે નિયુક્તઃ ।
હરિ-ગુરુ-વિમુખાન્ પ્રશાસ્મિ મર્ત્યાન્
હરિ-ચરણ-પ્રણતાન્ નમસ્કરોમિ ॥ [નૃસિંહપ્ 9.2] ઇતિ ।
તથૈવામૃત-સારોદ્ધારે સ્કાન્દ-વચનમ્ -
ન બ્રહ્મા ન શિવાગ્નીન્દ્રા નાહં નાન્યે દિવૌકસઃ ।
શક્તાસ્ તુ નિગ્રહં કર્તું વૈષ્ણવાનાં મહાત્મનામ્ ॥ ઇતિ ॥
॥ 6.3 ॥ શ્રી-યમસ્ તદ્-દૂતાન્

[149]
તથા સકૃદ્-ભજનેનૈવ સર્વમ્ અપ્ય્ આયુઃ સફલમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃતમ્ એવ શ્રી-
શૌનક-વાક્યેન આયુર્ હરતિ વૈ પુંસામ્ ઉદ્યન્ન્ અસ્તં ચ યન્ન્ અસૌ [ભ્પ્
2.3.17] ઇત્ય્ આદિ-ગ્રન્થેન । એવં ભક્ત્ય્-આભાસેનાપ્ય્ અજામિલાદેઃ પાપઘ્નત્વં
ચ દૃશ્યતે । તથા સર્વ-કર્માદિ-વિધ્વંસ-પૂર્વક-પરમ-ગતિ-પ્રાપ્તાવ્ અપિ
સ્વલાયાસેનૈવ ભક્તેઃ કારણત્વં ચ શ્રૂયતે । લઘુ-ભાગવતે -
વર્તમાનં ચ યત્ પાપં યદ્ ભૂતં યદ્ ભવિષ્યતિ ।
તત્ સર્વં નિર્દયત્ય્ આશુ ગોવિન્દાનલ-કીર્તનાત્ ॥ ઇતિ ।
(પગે 68)
તથૈવ ચ તત્ર યથા કથઞ્ચિત્ તદ્-ભક્તિ-સમ્બન્ધસ્ય કારણત્વં દૃશ્યતે ।
બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
સ સમારાધિતો દેવો મુક્તિકૃત્ સ્યાદ્ યથા તથા ।
અનિચ્છયાપિ હૃતભુક્ સંસ્પૃષ્ટો દહતિ દ્વિજ ॥ ઇતિ ।
સ્કાન્દે ઉમા-મહેશ્વર-સંવાદે -
દીક્ષા-માત્રેણ કૃષ્ણસ્ય નરા મોક્ષં લભન્તિ વૈ ।
કિં પુનર્ યે સદા ભક્ત્યા પૂજયન્ત્ય્ અચ્યુતં નરાઃ ॥
બૃહન્-નારદીયે-
અકામાદ્ અપિ યે વિષ્ણોઃ સકૃત્ પૂજાં પ્રકુર્વતે ।
ન તેષાં ભવ-બન્ધસ્ તુ કદાચિદ્ અપિ જાયતે ॥ [નાર્પ્ 36.58]
પાદ્મે દેવ-દ્યુતિ-સ્તુતૌ -
સકૃદ્ ઉચ્ચારયેદ્ યસ્ તુ નારાયણમ્ અતન્દ્રિતઃ ।
શુદ્ધાન્તઃકરણો ભૂત્વા નિર્વાણમ્ અધિગચ્છતિ ॥
તથાન્યત્ર -
સમ્પર્કાદ્ યદિ વા મોહાદ્ યસ્ તુ પૂજયતે હરિમ્ ।
સર્વ-પાપ-વિનિર્મુક્તઃ પ્રયાતિ પરમં પદમ્ ॥
ઇતિહાસ-સમુચ્ચયે શ્રી-નારદ-પુણ્ડરીક-સંવાદે -
યે નૃશંસા દુરાચારાઃ પાપાચાર-રતાઃ સદા ।
તેઽપિ યાન્તિ પરં ધામ નારાયણ-પદાશ્રયાઃ ॥
લિપ્યન્તે ન ચ પાપેન વૈષ્ણવા વીત-કલ્મષાઃ ।
પુનન્તિ સકલાન્ લોકાન્ સહસ્રાંશુર્ ઇવોદિતઃ ॥
જન્માન્તર-સહસ્રેષુ યસ્ય સ્યાન્ મતિર્ ઈદૃશી ।
દાસોઽહં વાસુદેવસ્ય સર્વાન્ લોકાન્ સમુદ્ધરેત્ ॥
સ યાતિ વિષ્ણુ-સાલોક્યં પુરુષો નાત્ર સંશયઃ ।
કિં પુનસ્ તદ્-ગત-પ્રાણાઃ પુરુષાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ॥
અતએવ -
સકૃદ્ એવ પ્રપન્નો યસ્ તવાસ્મીતિ ચ યાચતે ।
અભયં સર્વદા તસ્મૈ દદામ્ય્ એતદ્ વ્રતં હરેઃ ॥
ઇતિ ચ ગરુડ-પુરાણે । તથા ચાહ -
આપન્નઃ સંસૃતિં ઘોરાં યન્-નામ વિવશો ગૃણન્ ।
તતઃ સદ્યો વિમુચ્યેત યદ્ બિભેતિ સ્વયં ભયમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.1.14] ઇતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ॥ 1.1 ॥ શ્રી-શૌનકઃ

[150]
તથા -
ન હિ ભગવન્ન્ અઘટિતમ્ ઇદં
ત્વદ્-દર્શનાન્ નૃણામ્ અખિલ-પાપ-ક્ષયઃ ।
યન્-નામ સકૃચ્ છ્રવણાત્
પુક્કશોઽપિ વિમુચ્યતે સંસારાત્ ॥ [ભ્પ્ 6.16.44]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 6.16 ॥ ચિત્રકેતુઃ શ્રી-સઙ્કર્ષણમ્

[151]
અતએવોક્તં શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે -
જીવિતં વિષ્ણુ-ભક્તસ્ય વરં પઞ્ચ દિનાનિ વૈ ।
ન તુ કલ્પ-સહસ્રાણિ ભક્તિ-હીનસ્ય કેશવે ॥ ઇતિ ।
અત્ર યત્ તૃતીયે ગર્ભ-સ્થસ્ય જીવસ્ય સ્તુતિઃ શ્રૂયતે । તસ્યૈવ સંસારોઽપિ
વર્ણ્યતે । તત્રોચ્યતે જાત્ય્-એકત્વેનૈક-વર્ણનમ્ ઇતિ । વસ્તુતસ્ તુ કશ્ચિદ્ એવ જીવો
ભાગ્યવાન્ ભગવન્તં સ્તૌતિ । સ ચ (પગે 69) નિસ્તરત્ય્ અપિ । ન તુ સર્વસ્યાપિ
ભગવજ્-જ્ઞાનં ભવતિ । તથા ચ નૈરુક્તાઃ પઠન્તિ નવમે સર્વાઙ્ગ-
સમ્પૂર્ણો ભવતીતિ પઠિત્વામૃતશ્ ચાહં પુનર્ જાતો જાતશ્ ચાહં પુનર્
મૃતઃ ઇત્ય્ આદિ-તદ્-ભાવના-પાઠાન્તરં -
અવાઙ્-મુખઃ પીડ્યમાનો જન્તુભિશ્ ચ સમન્વિતઃ ।
સાઙ્ખ્ય-યોગં સમભ્યસેત્ પુરુષં વા પઞ્ચવિંશકમ્ ॥
તતશ્ ચ દશમે માસિ પ્રજાયતે ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર પુરુષં વેતિ વાશબ્દાત્ કસ્યચિદ્ એવ ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ ઇતિ ગમ્યતે । સર્વાવ્
અપ્ય્ અવસ્થાસુ ભક્તેઃ સમર્થત્વં ચ વર્ણિતમ્ । ભેદેઽપ્ય્ એકવદ્-વર્ણનમ્
અન્યત્રાપિ દૃશ્યતે । તૃતીયે યથા પાદ-કલ્પ-સૃષ્ટિ-કથનેઽપિ શ્રી-સનકાદીનાં
સૃષ્ટિઃ કથ્યત ઇતિ । ટીકાયાં ચ - બ્રહ્મ-કૃત-સૃષ્ટિ-માત્ર-કથન-
સામ્યેનૈકીકૃત્યોર્ ઇયમ્ ઇતિ યોજિતં શ્રી-વરાહાવતારવચ્ ચ । તત્ર પ્રથમ-
મન્વન્તરસ્યાદૌ પૃથિવી-મજ્જને બ્રહ્મ-નાસિકાતોઽવતીર્ણઃ શ્રી-વરાહસ્
તામ્ ઉદ્ધરન્ હિરણ્યાક્ષેણ સંગ્રામં કૃતવાન્ ઇતિ વર્ણ્યતે । હિરણ્યાક્ષશ્
ચ ષષ્ઠ-મન્વન્તરાવસાન-જાત-પ્રાચેતસ-દક્ષ-કન્યાયા દિતેર્ જાતઃ ।
તસ્માત્ તથા વર્ણનં તદ્-અવતાર-માત્રત્વ-પૃથિવી-મજ્જન-માત્રત્વૈક્ય-
વિવક્ષયૈવ ઘટતે તદ્વદ્ અત્રાપીતિ ।
કશ્ચિદ્ એવાન્યો જીવઃ સ્તૌત્ય્ અન્યઃ સંસરતીત્ય્ એવ મન્તવ્યમ્ । અત્ર પૂર્વવત્
પરમ-ગતિ-પ્રાપ્તૌ ભક્તેઃ પરમ્પરાકારણત્વં ચ દૃશ્યતે । બૃહન્-
નારદીયે ધ્વજારોપણ-માહાત્મ્યે -
યતીનાં વિષ્ણુ-ભક્તાનાં પરિચર્યા-પરાયણાઃ ।
તે દૂતાઃ સહસા યાન્તિ પાપિનોઽપિ પરાં ગતિમ્ ॥ [નારદપ્ 1.20.73]
શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે -
કલાનાં શતમ્ આગામિ સમતીતં તથા શતમ્ ।
કારયન્ ભગવદ્-ધામ નયત્ય્ અચ્યુત-લોકતામ્ ॥
યે ભવિષ્યન્તિ યેઽતીતા આકલ્પાત્ પુરુષાઃ કુલે ।
તાંસ્ તારયતિ સંસ્થાપ્ય દેવસ્ય પ્રતિમાં હરેઃ ॥
દૂતાન્ પ્રતિ યમાજ્ઞા ચેયમ્ -
યેનાર્ચા ભગવદ્-ભક્ત્યા વાસુદેવસ્ય કારિતા ।
નવાયુતં તત્-કુલજં ભવતાં શાસનાતિગમ્ ॥ ઇતિ ।
યથાહ -
ત્રિઃ-સપ્તભિઃ પિતા પૂતઃ પિતૃભિઃ સહ તેઽનઘ ।
યત્ સાધોઽસ્ય કુલે જાતો ભવાન્ વૈ કુલ-પાવનઃ ॥ [ભ્પ્ 7.10.18]
ત્રિઃ-સપ્તભિઃ પ્રાચીન-કલ્પાગત-તદીય-પૂર્વ-જન્મ-સમ્બન્ધિભિઃ પિતૃભિઃ
સહ અસ્મિન્ જન્મનિ હિરણ્યકશિપુ-મરીચિ-બ્રહ્માણ એવ તત્-પિતર ઇતિ ॥
॥ 7.10 ॥ શ્રી-નૃસિંહઃ પ્રહ્લાદમ્

[152]
તથા ભક્ત્ય્-આભાસસ્યાપિ સર્વ-પાપ-ક્ષય-પૂર્વક-શ્રી-વિષ્ણુ-પદ-
પ્રાપકત્વં યથા બૃહન્-નારદીયે કોકિલ-માનિનોર્ મદિરોન્મત્તયોર્ ધૃત-
ચીર-ખણ્ડ-દણ્ડયોર્ જીર્ણ-ભગવન્-મન્દિરે નૃત્યતોર્ ધ્વજારોપણ-ફલ-
પ્રાપ્ત્યા તાદૃશત્વં જાતમ્ । તથા વ્યાઘતસ્ય પક્ષિણઃ કુક્કુર-મુખ-
ગતસ્ય તત્-પલાયન-વૃત્ત્યા ભગવન્-મન્દિર-પરિક્રમણ-ફલ-પ્રાપ્ત્યા
તાદૃશત્વ-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ । ક્વચિત્ તત્ર મહા-ભક્તિ-પ્રાપ્તિશ્ ચ । યથા બૃહન્-
નારદીય-પુરાણ શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ય । તસ્ય પ્રાગ્-જન્મનિ વેશ્યયા સહ વિવાદેન
શ્રી-નૃસિંહ-ચતુર્દશ્યાં દૈવાદ્ ઉપવાસઃ સમ્પન્નો જાગરણં ચેતિ । તથા
ચાહ -
યસ્યાવતાર-ગુણ-કર્મ-વિડમ્બનાનિ
નામાનિ યેઽસુ-વિગમે વિવશા ગૃણન્તિ ।
તેઽનૈક-જન્મ-શમલં સહસૈવ હિત્વા
સંયાન્ત્ય્ અપાવૃતામૃતં તમ્ અજં પ્રપદ્યે ॥ [ભ્પ્ 3.9.15]
(પગે 70) અસુવગમેઽપીતિ તદાનીન્તન-નામ-માત્રત્વમ્ અશુદ્ધ-વર્ણત્વં
ચ વ્યઞ્જિતમ્ । વિવશા ઇતિ તદ્-ઇચ્છાં વિનાપિ કેનચિત્ કારણાન્તરેણાપીત્ય્ અર્થઃ ।
વશકાન્તૌ ઇત્ય્ અમરઃ । તાદૃશ-શક્તિત્વે હેતુમ્ આહાવતારેતિ । અવતારાદિ-
સદૃશાનિ તત્ તુલ્ય-શક્તીનીત્ય્ અર્થઃ । કર્મ-વિડમ્બનાનિ તદ્-વિષય-
પ્રયુક્તાનિ ગિરિધરેત્ય્ આદીનિ તાન્ય્ અપિ । કિમ્ ઉત સાક્ષાત્ તન્-નામાનિ કૃષ્ણ-
ગોવિન્દેત્ય્-આદીનીત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 3.9 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ગર્ભોદક-શાયિનમ્

[153]
અસ્તુ તાવત્ શુદ્ધ-ભક્ત્ય્-આભાસસ્ય વાર્તા । અપરાધત્વેન દૃશ્યમાનોઽપ્ય્
અસૌ મહા-પ્રભાવો દૃશ્યતે । યથા વિષ્ણુ-ધર્મે ભગવન્-મન્ત્રેણ કૃત-
નિજ-રક્ષં વિપ્રં પ્રતિ રાક્ષસ-વાક્યં -
ત્વામ્ અત્તુમ્ આગતઃ ક્ષિપ્તૌ રક્ષયા કૃતયા ત્વયા ।
તત્-સંસ્પર્શાચ્ ચ મે બ્રહ્મન્ સાધ્વ્ એતન્ મનસિ સ્થિતમ્ ॥
કા સા રક્ષા ન તાં વેદ્મિ વેદ્મિ નાસ્યાઃ પરાયણમ્ ।
કિન્ત્વ્ અસ્યાઃ સઙ્ગમાસાદ્ય નિર્વેદં પ્રાપિતઃ પરમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા વા વિષ્ણુ-ધર્માદ્ય્-ઉદાહૃતાયાઃ શ્રી-ભગવદ્-ગૃહ-દીપ-તૈલં
પિબન્ત્યાઃ કસ્યાશ્ચિન્ મૂષિકાયા દૈવતો મુખોદ્ધૃત-વર્તૌ દીપે સમુજ્જ્વલિતે
સતિ મુખ-દાહેન મરણાત્ રાજીત્વં પ્રાપ્ય દીપ-દાનાદિ-લક્ષણ-ભક્તિ-
નિષ્ઠા-પ્રાપ્તિર્ અન્તે પરમ-પદ-પ્રાપ્તિશ્ ચ । યથા બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે
જન્માષ્ટમી-માહાત્મ્યે કૃત-જન્માષ્ટમીકાયા દાસ્યા દુઃસઙ્ગેનાપિ
કસ્યચિત્ તત્-ફલ-પ્રાપ્તિઃ । તથા ચ બૃહન્-નારદીયે તાદૃશ-દુષ્ટકાર્યાર્થમ્
અપિ ભગવન્-મન્દિરં માર્જયિત્વા કશ્ચિદ્ ઉત્તમાં ગતિમ્ અવાપ । ન ત્વ્
ઈદૃશત્વં બ્રહ્મ-જ્ઞાનસ્યાપિ ।
યથોક્તં બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
દૃષ્ટઃ પશ્યેદ્ અહરહઃ સંશ્રિતઃ પ્રતિસંશ્રયેત્ ।
અર્ચિતશ્ ચાર્ચયેન્ નિત્યં સ દેવો દ્વિજ-પુઙ્ગવ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે શ્રી-નારદ-વાક્યમ્ -
તુલસી-દલ-માત્રેણ જલસ્ય ચુલુકેન ચ ।
વિક્રીણીતે સ્વમ્ આત્માનં ભક્તેભ્યો ભક્ત-વત્સલઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્ ઈદૃશં માહાત્મ્ય-વૃન્દં ન પ્રશંસા-માત્રમ્ અજામિલાદૌ
પ્રસિદ્ધત્વાત્ । દર્શિતાશ્ ચ ન્યાયાઃ શ્રી-ભગવન્-નામ-કૌમુદ્ય્-આદૌ ।
તથૈવ નામ્ન્ય્ અર્થવાદ-કલ્પનાયાં દોષોઽપિ શ્રૂયતે તથાર્થ-વાદો હરિ-
નામ્નિ [હ્બ્વ્ 11.284] ઇતિ નામાપરાધ-ગણને ।
અર્થ-વાદં હરેર્ નામ્નિ
સમ્ભાવયતિ યો નરઃ ।
સ પાપિષ્ઠો મનુષ્યાણાં
નિરયે પતતિ સ્ફુટમ્ ॥ ઇતિ કાત્યાયન-સંહિતાયામ્ । (પગે 71)
મન્-નામ-કીર્તન-ફલં વિવિધં નિશમ્ય
ન શ્રદ્દધાતિ મનુતે યદ્ ઉતાર્થ-વાદમ્ ।
યો માનુષસ્ તમ્ ઇહ દુઃખ-ચયે ક્ષિપામિ
સંસાર-ઘોર-વિવિધાર્તિ-નિપીડિતાઙ્ગમ્ ॥
ઇતિ બ્રહ્મ-સંહિતાયાં બોધાયનં પ્રતિ શ્રી-પરમેશ્વરોક્તૌ । તતોઽન્તર્ભૂત-
નામાનુસન્ધાનેષ્વ્ અન્યેષુ તદ્-ભજનેષુ ચ સુતરામ્ એવાર્થ-વાદે
દોષોઽવગમ્યતે તદ્ એવં યથાર્થ એવ તન્-માહાત્મ્યે સત્ય્ અપિ યત્ર સમ્પ્રતિ
તદ્-ભજને ફલોદયો ન દૃશ્યતે। કુત્રચિચ્ છાસ્ત્રે ચ પુરાતનાનામ્ અપ્ય્
અન્યથા શ્રૂયતે તત્ર નામાર્થ-વાદ-કલ્પના વૈષ્ણવાનાદરાદયો દુરન્તા
અપરાધા એવ પ્રતિબન્ધ-કારણં વક્તવ્યમ્ । અતએવોક્તં શ્રી-શૌનકેન --
તદ્ અશ્મ-સારં હૃદયં બતેદં
યદ્ ગૃહ્યમાણૈર્ હરિ-નામ-ધેયૈઃ ।
ન વિક્રિયેતાથ યદા વિકારો
નેત્રે જલં ગાત્ર-રુહેષુ હર્ષઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.24] ઇતિ ।
યથા પ્રાયેણાધુનિકાનામ્ -
બ્રહ્મણ્યસ્ય વદાન્યસ્ય તવ દાસસ્ય કેશવ ।
સ્મૃતિર્ નાદ્યાપિ વિધ્વસ્તા ભવત્-સન્દર્શનાર્થિનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.64.25]
તદ્-ઉક્ત-રીત્યાધ્યવસિત-ભક્તેર્ અપિ નૃગસ્ય જિહ્વા ન વક્તિ [ભ્પ્ 6.3.29] ઇત્ય્
આદિ-યમ-વાક્ય-વિરુદ્ધં યમ-લોક-ગમનં પ્રાપ્તવતો વિના ચાર્થવાદ-
કલ્પનામયં ભાવં શ્રુત-શાસ્ત્રસ્યાપિ તસ્ય સત્યાં તાદૃશ-માહાત્મ્યાયાં
ભક્તૌ શ્રીમદ્-અમ્બરીષાદિવત્ સેવાગ્રહં પરિત્યજ્ય દાન-કર્માગ્રહો ન
સ્યાત્ । તાદૃશાપરાધે ભક્તિ-સ્તમ્ભશ્ ચ શ્રૂયતે । યથા પાદ્મે
નામાપરાધ-ભઞ્જન-સ્તોત્રે -
નામૈકં યસ્ય વાચિ સ્મરણ-પથ-ગતં શ્રોત્ર-મૂલં ગતં વા
શુદ્ધં વાશુદ્ધ-વર્ણં વ્યવહિત-રહિતં તારયત્ય્ એવ સત્યમ્ ।
તચ્ ચેદ્ દેહ-દ્રવિણ-જનતા-લોભ-પાષણ્ડ-મધ્યે
નિક્ષિપ્તં સ્યાન્ ન ફલ-જનકં શીઘ્રમ્ એવાત્ર વિપ્ર ॥
દેહાદિ-લોભાર્થં યે પાષણ્ડા ગુર્વ્-અવજ્ઞાદિ-દશાપરાધ-યુક્તાસ્ તન્-
મધ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્કાન્દે પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં દ્વારકા-માહાત્મ્યે -
પૂજિતો ભગવાન્ વિષ્ણુર્ જન્માન્તર-શતૈર્ અપિ ।
પ્રસીદતિ ન વિશ્વાત્મા હરિસ્ તસ્ય પૂજાં દ્વાદશ-વર્ષિકીમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ભાગવતં વિપ્રં નમસ્કારેણ નાર્ચયેત્ ।
દેહિનસ્ તસ્ય પાપસ્ય ન ચ વૈ ક્ષમતે હરિઃ ॥ ઇતિ ।
એવં બહૂન્ય્ એવાપરાધાન્તરાણ્ય્ અપિ દૃશ્યતે ।
એવમ્ એવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે શત-ધનુર્ નામ્નો રાજ્ઞો ભગવદ્-આરાધન-
તત્પરસ્યાપિ વેદ-વૈષ્ણવ-નિન્દકાલ્પ-સમ્ભાષયૈવ કુક્કુરાદિ-યોનિ-
પ્રાપ્તિર્ ઉક્તા । અતઃ શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય [ભ્પ્ 1.2.16] ઇત્ય્ આદૌ આવૃત્તિર્
અસકૃદ્-ઉપદેશાત્ [વ્સ્ 4.1.1] ઇત્ય્ આદૌ ચ પુરુષાણાં પ્રાયઃ સાપરાધત્વાભિ-
(પગે 72) પ્રાયેણૈવાવૃતિ-વિધાનમ્ । સાપરાધાનામ્ આવૃત્ત્ય્-અપેક્ષા ચોક્તા
પાદ્મે નામાપરાધ-ભઞ્જન-સ્તોત્રે નામોપલક્ષ્ય -
નામાપરાધ-યુક્તાનાં નામાન્ય્ એવ હરન્ત્ય્ અઘમ્ ।
અવિશ્રાન્તિ-પ્રયુક્તાનિ તાન્ય્ એવાર્થ-કરાણિ ચ ॥ ઇતિ ।
એતદ્-અપેક્ષયૈવ ત્રૈલોક્ય-સમ્મોહન-તન્ત્રાદાવ્ અષ્ટાદશાક્ષરાદેર્ આવૃત્તિ-
વિધાનમ્ । યથા -
ઇદાનીં શૃણુ દેવિ ત્વં કેવલસ્ય મનોર્ વિધિમ્ ।
દશ-કૃત્વો જપેન્ મન્ત્રમ્ આપત્-કલ્પેન મુચ્યતે ॥
સહસ્ર-જપ્તેન યથા મુચ્યતે મહતૈનસા ।
અયુતસ્ય જપેનૈવ મહા-પાતક-નાશનમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તથા બ્રહ્મ-વૈવર્તે નામોપલક્ષ્ય -
હનન્ બ્રાહ્મણમ્ અત્યન્તં કામતો વા સુરાં પિબન્ ।
કૃષ્ણ કૃષ્ણેત્ય્ અહોરાત્રં સઙ્કીર્ત્ય શુચિતામ્ ઇયાત્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અત્રાપરાધાલમ્બનત્વેનૈવ વર્તમાનાનાં પાપ-વાસનાનાં
સહૈવાપરાધેન નાશ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । એતાદૃશ-પ્રતિબન્ધોપેક્ષયૈવોક્તં
વિષ્ણુ-ધર્મે -
રાગાદિ-દૂષિતં ચિત્તં નાસ્પદં મધુસૂદને ।
બધ્નાતિ ન રતિં હંસઃ કદાચિત્ કર્દમામ્બુનિ ॥
ન યોગ્યા કેશવં સ્તોતું વાગ્ દુષ્ટા ચાનૃતાદિના ।
તમસો નાશનાયાલં નેન્દોર્ લેખા ઘનાવૃતા ॥ ઇતિ ।
સિદ્ધાનામ્ આવૃત્તિસ્ તુ પ્રતિપદમ્ એવ સુખ-વિશેષોદયાર્થા । અસિદ્ધાનામ્
આવૃત્તિ-નિયમઃ ફલ-પર્યાપિત્-પર્યન્તઃ । તદ્-અન્તરાયેઽપરાધાવસ્થિતિ-
વિતર્કાત્ । યતઃ કૌટિલ્યમ્ અશ્રદ્ધા ભગવન્-નિષ્ઠા-ચ્યાવકસ્ ત્વ્
અન્તરાભિનિવેશો ભક્તિ-શૈથિલ્યં સ્વ-ભક્ત્ય્-આદિ-કૃત-માનિત્વમ્ ઇત્ય્ એવમ્
આદીનિ મહત્-સઙ્ગાદિ-લક્ષાણ-ભક્ત્યાપિ નિવર્તયિતું દુષ્કરાણિ ચેત્ તર્હિ
તસ્યાપરાધસ્યૈવ કાર્યાણિ । તાન્ય્ એવ ચ પ્રાચીનસ્ય તસ્ય લિઙ્ગાનિ । અતએવ
કુટિલાત્મનામ્ ઉત્તમમ્ અપિ નાનોપચારાદિકં નાઙ્ગીકરોતિ ભગવાન્ યથા
દૂત્ય-ગતો દુર્યોધનસ્ય । આધુનિકાનાં ચ શ્રુત-શાસ્ત્રાણામ્ અપરાધ-
દોષેન ભગવતિ શ્રી-ગુરૌ તદ્-ભક્તાદિષુ ચાન્તરાનાદરાદાવ્ અપિ સતિ બહિસ્
તદ્-અર્ચનાદ્ય્-આરમ્ભઃ કૌટિલ્યમ્ । અતએવાકુટિલ-મૂઢાનાં
ભજનાભાસાદિનાપિ કૃતાર્થત્વમ્ ઉક્તમ્ । કુટિલાનાં તુ ભક્ત્ય્-અનુવૃત્તિર્ અપિ
ન સમ્ભવતીતિ । સ્કાન્દે શ્રી-પરાશર-વાક્યે દૃશ્યતે -
અપુણ્યવતાં લોકે મૂઢાનાં કુટિલાત્મનામ્ ।
ભક્તિર્ ભવતિ ગોવિન્દે કીર્તનં સ્મરણં તથા ॥ ઇતિ ।
તદ્ અપેક્ષયૈવોક્તં વિષ્ણુ-ધર્મે -
સત્યં શતેન વિઘ્નાનાં સહસ્રેણ તથા તપઃ ।
વિઘ્નાયુતેન ગોવિન્દે નૄણાં ભક્તિર્ નિવાર્યતે ॥ ઇતિ ।
અતએવાહ -
તં સુખારાધ્યમ્ ઋજુભિર્ અનન્ય-શરણૈર્ નૃભિઃ ।
કૃતજ્ઞઃ કો ન સેવેત દુરારાધ્યમ્ અસાધુભિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.19.36]
(પગે 73)
સ્પષ્ટમ્ ॥ 3.11 । શ્રી-સૂતઃ

[154]
યથૈવ ભગવદ્-ભક્તા અપ્ય્ અકુટિલાત્મનોઽજ્ઞાનનુગૃહ્ણન્તિ ન તુ
કુટિલાત્મનો વિજ્ઞાન્ ઇતિ દૃશ્યતે । યથા -
દૂરે હરિ-કથાઃ કેચિદ્ દૂરે ચાચ્યુત-કીર્તનાઃ
સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાદયશ્ ચૈવ તેઽનુકમ્પ્યા ભવાદૃશામ્ ।
વિપ્રો રાજન્ય-વૈશ્યૌ વા હરેઃ પ્રાપ્તાઃ પદાન્તિકમ્
શ્રૌતેન જન્મનાથાપિ મુહ્યન્ત્ય્ આમ્નાય-વાદિનઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.5]
ટીકા ચ - તત્ર યેઽજ્ઞાસ્ તે ભવદ્-વિધાનામ્ અનુગ્રાહ્યા ઇત્ય્ આહ દૂર ઇતિ ।
જ્ઞાન-બલ-દુર્વિદગ્ધાસ્ ત્વ્ અચિકિત્સ્યત્વાદ્ ઉપેક્ષ્યા ઇત્ય્ આશયેત્નાહ વિપ્ર ઇતિ ।
ઇત્ય્ એષા ।
॥ 11.5 ॥ ચમસો નિમિમ્

[155]
અથાશ્રદ્ધા દૃષ્ટે શ્રુતેઽપિ તન્-મહિમાદૌ વિપરીત-ભાવનાદિના
વિશ્વાસાભાવઃ । યથા દુર્યોધનસ્યૈવ વિશ્વરૂપ-દર્શનાદાવ્ અપિ । અતએવ
યથા -- આપન્નઃ સંસૃતિં ઘોરાં યન્-નામ વિવશો ગૃણન્ [ભ્પ્ 1.1.14] ઇત્યાદિ
શૌનકસ્ય, દન્તા ગજાનાં કુલિશાગ્ર-નિષ્ઠુરાઃ [વિપ્ 1.17.44] ઇતિ શ્રી-
પ્રહ્લાદસ્યાનુભવ-સિદ્ધં ન તથા સર્વેષામ્ । ઈદૃશમ્ આનુષઙ્ગિકં
ફલં તુ શુદ્ધ-ભક્તૈર્ ભગવન્-મહિમ-ખ્યાપનેચ્છા યદિ સ્યાત્
તદૈવેષ્યતે ન તુ સ્વ-રક્ષણાય સ્વ-મહિમ-દર્શનાય વા । યથૈવોક્તં --
દન્તા ગજાનાં કુલિશાગ્ર-નિષ્ઠુરાઃ
શીર્ણા યદ્ એતે ન બલં મમૈતત્ ।
મહા-વિપત્-પાત-વિનાશનોઽયં
જનાર્દનાનુસ્મરણાનુભાવઃ ॥ [વિપ્ 1.17.44]
શ્રી-પરીક્ષિત્-પ્રભૃતિભિસ્ તુ તદ્ અપિ નેષ્ટં, યથા -
દ્વિજોપસૃષ્ટઃ કુહકસ્ તક્ષકો વા
દશત્વ્ અલં ગાયત વિષ્ણુ-ગાથાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.15]
॥ સ્પષ્ટમ્ । 1.19 ॥ રાજા

[156]
અતએવાધુનિકેષુ મહાનુભાવ-લક્ષણવત્સુ તદ્-અદર્શનેઽપિ નાવિશ્વાસઃ
કર્તવ્યઃ । કુત્રચિદ્ ભગવદ્-ઉપાસના-વિશેષેણૈવ તાદૃશમ્ આનુષઙ્ગિકં
ફલમ્ ઉદયતે । યથા -
યદૈક-પાદેન સ પાર્થિવાર્ભકસ્
તસ્થૌ તદ્-અઙ્ગુષ્ઠ-નિપીડિતા મહી ।
નનામ તત્રાર્ધમ્ ઇભેન્દ્ર-ધિષ્ઠિતા
તરીવ સવ્યેતરતઃ પદે પદે ॥ [ભ્પ્ 4.8.79]
અત્ર સર્વાત્મકતયૈવ વિષ્ણુ-સમાવ્ધિના તાદૃક્ ફલમ્ ઉદિતમ્ । એતાદૃશ્ય્
ઉપાસના ચાસ્ય ભાવિ-જ્યોતિર્-મણ્ડલાત્મક-વિશ્વ-ચાલન-પદોપયોગિતયોદિતેતિ
જ્ઞેયમ્ ॥
॥। 4.9 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[157]
અથ ભગવન્-નિષ્ઠા-ચ્યાવક-વસ્ત્વ્-અન્તરાભિનિવેશો યથા -
એવમ્ અઘટમાન-મનોરથાકુલ-હૃદયો મૃગ-દારકાભાસેન સ્વારબ્ધ-
કર્મણા યોગારમ્ભણતો વિભ્રંશિતઃ સ યોગ-તાપસો ભગવદ્-આરાધન-
લક્ષણાચ્ ચ । [ભ્પ્ 5.8.26] ઇતિ । (પગે 74)
સ શ્રી-ભરતઃ । અત્રૈવં ચિન્ત્યં ભગવદ્-ભક્ત્ય્-અન્તરાયકં સામાન્યમ્
આરબ્ધ-કર્મ ન ભવિતુમ્ અર્હતિ દુર્બલત્વાત્ । તતઃ
^રાચીનાપરાધાત્મકમ્ એવ તલ્ લભ્યત ઇન્દ્રદ્યુમ્નાદીનામ્ ઇવેતિ ॥
॥ 5.8 ॥ શ્રી-શુકઃ

[158]
કેચિત્ તુ સાધારણસ્યૈવ પ્રારબ્ધસ્ય તાદૃશેષુ ભક્તેષુ પ્રાબલ્યં તદ્-
ઉત્કણ્ઠા-વર્ધનાર્થં સ્વયં ભગવતૈવ ક્રિયત ઇતિ મન્યન્તે । સા ચ
વર્ણિતા મૃગ-દેહં પ્રાપ્તસ્ય તસ્ય । તથૈવ શ્રી-નારદસ્ય પૂર્વ-જન્મનિ
જાત-રતેર્ અપિ કષાય-રક્ષણમ્ આહ -
હન્તાસ્મિન્ જન્મનિ ભવાન્ મા માં દ્રષ્ટુમ્ ઇહાર્હતિ ।
અવિપક્વ-કષાયાણાં દુર્દર્શોઽહં કુયોગિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.6.22]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 1.6 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[160]
તદ્ એવમ્ અપરાધ-હેતુક-તદ્-અભિનિવેશોદાહરણં ગજેન્દ્રાદીનાં
વિષયાવસ્થાયાં કાર્યમ્ । અથ ભક્તિ-શૈથિલ્યં યેનાધ્યાત્મિકાદિ-સુખ-
દુઃખ-નિષ્ઠૈવોલ્લસતિ । ભક્તિ-તત્-પરાણાં તુ તત્રાનાદરો ભવતિ । યથા
સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રે -
ન વાસુદેવ-ભક્તાનામ્ અશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-ભયં ચાપ્ય્ ઉપજાયતે ॥ ઇતિ ।
યા તુ સત્-સાધકસ્ય મનુષ્ય-દેહ-રિરક્ષિષા જાયતે સાપ્ય્ ઉપાસના-વૃદ્ધિ-
લોભેન ન તુ દેહ-માત્ર-રિરક્ષિષયેતિ । ન તયા ચ ભક્તિ-તાત્પર્ય-હાનિઃ ।
તદ્ એવં વિવેક-સામર્થ્ય-યુક્તસ્યાપિ ભક્તિ-તાત્પર્ય-વ્યતિરેક-ગમ્યં તચ્-
છૈથિલ્યં મધ્યે મધ્યે રુચ્યમાનયા ભક્ત્યા યદ્ દૂરીક્રિયતે તદ્-
અપરાધાલમ્બનમે એવેતિ ગમ્યતે । અતએવાપરાધાનુમાનાપ્રવૃત્તેર્ મૂઢે
ચાસમર્થે ચાલ્પેન સિદ્ધિઃ સમર્થેવ । તત્ર દીન-દયાલોઃ શ્રી-ભગવતઃ
કૃપા ચાધિકા પ્રવર્તતે ।
કિં ચ વિવેક-સામર્થ્ય-યુક્તે સ્મપ્રત્ય્ અપિ યોઽપરાધાપાતો ભવતિ સોઽત્યન્ત-
દૌરાત્મ્યાદ્ એવ તદ્-વિપરીતે તુ નાતિદૌરાત્મ્યાદ્ ઇતિ વિદુષઃ સમર્થસ્ય
શતધનુપોઽન્તરાયોઽનન્ત-રવિ-હિત-ભગવદ્-ઉપાસનસ્યાપિ યુક્ત એવ ।
મૂઢાનાં તુ મૂષિકાદીનામ્ અપરાધેઽપિ સિદ્ધિસ્ તથૈવ યુક્તા ।
દૌરાત્મ્યાભાવેન ભજન-સ્વરૂપ-પ્રભાવસ્યાપરાધમ્ અતિક્રમ્યોદયાત્ ।
અથ ભક્ત્યાદિ-કૃતાભિમાનત્વં ચાપરાધ-કૃતમ્ એવ વૈષ્ણવાવમાનાદિ-
લક્સણાપરાધાન્તર-જનકત્વાત્ । યથા દક્ષસ્ય પ્રાક્તન-શ્રી-
શિવાપરાધેન પ્રાચેતસત્વાવસ્થાયાં શ્રી-નારદાપરાધ-જન્માપિ દૃશ્યતે ।
તદ્ એવં યઃ સકૃદ્ ભજનાદિનૈવ ફલોદય ઉક્તસ્ તદ્ યથાવદ્ એવ, યદિ
પ્રાચીનોઽર્વાચીનો વાપરાધો ન સ્યાત્ । મરણે તુ સર્વથા સકૃદ્ એવ યથા
કથઞ્ચિદ્ અપિ ભજનમ્ અપેક્ષતે, તત્ર હિ તસ્યૈવ સકૃદ્ અપિ ભગવન્-નામ-
ગ્રહણાદિકં જાયતે, યસ્ય પૂર્વત્ર વાત્ર વા જન્મનિ સિદ્ધેન ભગવદ્-
આરાધનાદિના તદાનીં સ્વીય-પ્રભાવં પ્રકટયતાનન્તરમ્ એવ ભગવત્-
સાક્ષાત્કારો ગમ્યતે ।
યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં
ત્યજન્ત્ય્ અન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય
સદા તદ્-ભાવ-ભાવિતઃ ॥ [ગીતા 8.6] (પગે 75) ઇતિ શ્રી-ગીતોપનિષદ્ભ્યઃ ।
તતોઽપરાધાભાવા તત્-ક્ષયાર્થં ન તત્રાવૃત્ત્ય્-અપેક્ષયા । યથાજામિલસ્ય
ન તથા કૃત-તન્-નામ-શ્રવણાદીનામ્ અપિ યમ-દૂતાનામ્ । યથાહ --
અથાપિ મે દુર્ભગસ્ય વિબુધોત્તમ-દર્શને ।
ભવિતવ્યં મઙ્ગલેન યેનાત્મા મે પ્રસીદતિ ॥ [ભ્પ્ 6.2.32]
પૂર્વેણ મઙ્ગલેન મહતા પુણ્યેનેતિ ટીકા ચ ।
[160]
વ્યતિરેકેણાહ --
અન્યથા મ્રિયમાણસ્ય નાશુચેર્ વૃષલી-પતેઃ ।
વૈકુણ્ઠ-નામ-ગ્રહણં જિહ્વા વક્તુમ્ ઇહાર્હતિ ॥ [ભ્પ્ 6.2.33]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 6.2 ॥ શ્રીમાન્ અજામિલઃ ॥ 159-160 ॥
[161]
યત્ તુ શ્રી-ભરતસ્ય મૃગ-શરીરં ત્યજતો નામાનિ ગૃહીત્વાપિ શરીરાન્તર-
પ્રાપ્તિસ્ તત્રાપિ સાક્ષાદ્-ભાવ-પ્રાપ્તિર્ એવ તાદૃશાનાં હૃદિ સદાવિર્ભાવાત્ ।
એવમ્ અજામિલસ્ય પૂર્વ-શરીર-સ્થિતાવ્ અપિ જ્ઞેયમ્ । તતો મરણ-સમયે સકૃદ્-
ભજનસ્યાનન્તરમ્ એવ કૃતાર્થત્વ-પ્રાપણે વ્યભિચારો ન સ્યાત્ । અતએવાહ -
એતાવાન્ સાઙ્ખ્ય-યોગાભ્યાં સ્વ-ધર્મ-પરિનિષ્ઠયા ।
ભગવત્ય્ અચલો ભાવો યદ્ ભાગવત-સઙ્ગતઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.11]
ટીકા ચ - એતાવાન્ એવ જન્મનો લાભઃ ફલમ્ । તમ્ આહ નારાયણ-સ્મૃતિર્ ઇતિ ।
સાઙ્ખ્યાદિભિઃ સાધ્ય ઇતિ તેષાં સ્વાતન્ત્ર્યેણ લાભત્વં વારયતિ । અન્તે ચ
સ્મૃતિઃ પરો લાભો ન તન્-મહિમા વક્તું શક્યતે ઇત્ય્ એષા ।
નામ-કૌમુદી-કારૈશ્ ચાન્તિમ-પ્રત્યયોઽભ્યર્હિત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 2.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[162]
અતએવાજામિલસ્યાન્યદાપિ પુત્રોપચારિતં નારાયણ-નામ ગૃહ્ણતઃ -
પ્રયાણે ચાપ્રયાણે ચ યન્ નામ સ્મરતાં નૄણામ્ ।
સદ્યો નશ્યતિ પાપૌઘો નમસ્ તસ્મૈ ચિદ્-આત્મને ॥
ઇતિ પાદ્મ-દેવ-દ્યુતિ-સ્તોત્રાનુસારેણ જરા-મરણ-દશાયામ્ અપિ સકલ-
કશ્મલ-નિરસનાનિ તવ ગુણ-કૃત-નામ-ધેયાનિ [ભ્પ્ 5.3.14] ઇતિ પઞ્ચમોક્ત-
સ્થિતાપિ-શબ્દેન ચ પ્રથમ-નામ-ગ્રહણાદ્ એવ ક્ષીણ-સર્વ-પાપસ્યાપિ
મરણે યન્-નામ-ગ્રહણં તત્-પ્રશંસૈવ શ્રૂયતે । તત્રાપ્ય્ આવૃત્ત્યા -
અથૈનં માપનયત કૃતાશેષાઘ-નિષ્કૃતમ્ ।
યદ્ અસૌ ભગવન્-નામ મ્રિયમાણઃ સમગ્રહીત્ ॥ [ભ્પ્ 6.2.13]
ઇત્ય્ આદિ । અશેષ-શબ્દોઽત્ર વાસના-પર્યન્તઃ । અઘ-શબ્દશ્ ચાપરાધ-પર્યન્ત
ઇતિ । અત્ર મરણે સર્વેષાં દૈન્યાદયોઽપિ શ્રી-ભગવત્-કૃપાતિશય-દ્વારમ્ ઇતિ
દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
॥ 6.1 ॥ શ્રી-વિષ્ણુ-દૂતાઃ યમ-દૂતાન્

[163]
તદ્ એવમ્ અધિકારિ-વિશેષં પ્રાપ્યૈવ તત્-તત્-ફલોદયો દ્રષ્ટવ્યઃ । યથૈવ
પૂર્વમ્ ઉદાહૃતમ્ । યથા ચ જાત-રુચિં પ્રાપ્ય -- (પગે 76)
તવ વિક્રીડિતં કૃષ્ણ નૃણાં પરમ-મઙ્ગલમ્ ।
કર્ણ-પીયૂષમ્ આસાદ્ય ત્યજન્ત્ય્ અન્ય-સ્પૃહાં જનાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.6.44]
અતએવોક્તમ્ -
ન ક્રોધો ન ચ માત્સર્યં ન લોભો ન શુભા મતિઃ ।
ભવન્તિ કૃત-પુણ્યાનાં ભક્તાનાં પુરુષોત્તમ ॥ ઇતિ ॥
॥ 11.6 ॥ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવઃ

[164]
જાત-પ્રેમાણં પ્રાપ્ય -
નૈષાતિદુઃસહા ક્ષુન્ માં ત્યક્તોદમ્ અપિ બાધતે ।
પિબન્તં ત્વન્-મુખામ્ભોજ- ચ્યુતં હરિ-કથામૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.1.13]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.1 ॥ શ્રી-રાજા

[165]
વ્યાખ્યાતે યથા કથઞ્ચિદ્ ભજન-સમ્યગ્-ભજનાવૃત્તી । તદ્ એવં ભગવદ્-
અર્પિત-ધર્માદિ-સાધ્યત્વાત્ તાં વિનાન્યેષામ્ અકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ તસ્યાઃ સ્વત એવ
સમર્થત્વાત્ સ્વ-લેશેન સ્વાભાસાદિનાપિ પરમાર્થ-પર્યન્ત-પ્રાપકત્વાત્
સર્વેષાં વર્ણાનાં નિત્યત્વાત્ સાક્ષાદ્ ભક્તિ-રૂપં તત્-સામ્મુખ્યમ્
એવાત્રાભિધેયં વસ્ત્વ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । ઇયમ્ એવ કેવલત્વાદ્ અનન્યતાખ્યા ।
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્ ॥
યેઽપ્ય્ અન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તેઽપિ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિપૂર્વકમ્ ॥ [ગીતા 9.22-23]
ઇતિ વાક્ય-દ્વયેઽન્વય-વ્યતિરેકોક્ત્યા । અનન્યત્વં નામ હ્ય્ અન્યોપાસના-
રાહિત્યેન તદ્-ભજનમ્ ઉચ્યતે । ઇત્થમ્ એવાઙ્ગીકૃતમ્ -- અપિ ચેત્ સુદુરાચારો
ભજતે મામ્ અનન્યભાક્ [ગીતા 9.30] ઇત્ય્ આદૌ । તસ્યાશ્ ચ મહા-દુર્બોધત્વં
મહા-દુર્લભત્વં ચોક્તમ્ -- ધર્મં તુ સાક્ષાદ્ ભગવત્-પ્રણીતં ન વૈ
વિદુર્ ઋષયો નાપિ દેવાઃ [ભ્પ્ 6.3.19] ઇત્ય્ આદૌ, યેઽભ્યર્થિતામ્ અપિ ચ નો નૃ-
ગતિં પ્રપન્ના [ભ્પ્ 3.15.24] ઇત્ય્ આદૌ ચ ।
તદ્ એવં તસ્યાઃ શ્રવણાદિ-રૂપાયાઃ સાક્ષાદ્-ભક્તેઃ સર્વ-વિઘ્ન-નિવારણ-
પૂર્વક-સાક્ષાદ્-ભગવત્-પ્રેમ-ફલદત્વે સ્થિતે પરમ-દુર્લભત્વે ચ સત્ય્
અન્ય-કામનયા ચ નાભિધેયત્વમ્ । તથા ચતુર્થે --
તં દુરારાધ્યમ્ આરાધ્ય સતામ્ અપિ દુરાપયા ।
એકાન્ત-ભક્ત્યા કો વાઞ્છેત્ પાદ-મૂલં વિના બહિઃ ॥ [ભ્પ્ 4.24.55] ઇતિ ।
તન્-માત્રકામ્ અનાયાં ચ ભક્તેર્ એવાકિઞ્ચનત્વમ્ અકામત્વં ચ
સંજ્ઞાપિતમ્ ।
મત્તોઽપ્ય્ અનન્તાત્ પરતઃ પરસ્માત્
સ્વર્ગાપવર્ગાધિપતેર્ ન કિઞ્ચિત્ ।
યેષાં કિમ્ ઉ સ્યાદ્ ઇતરેણ તેષામ્
અકિઞ્ચનાનાં મયિ ભક્તિ-ભાજામ્ ॥ [ભ્પ્ 5.5.25]
ઇતિ શ્રી-ઋષભદેવ-વાક્યાત્ । અકામઃ સર્વ-કામો વા ઇત્ય્ આદેશ્ ચ । તથા ઇયમ્
એવૈકાન્તિતેત્ય્ ઉચ્યતે -
એકાન્તિનો યસ્ય ન કઞ્ચનાર્થં
વાઞ્છન્તિ યે વૈ ભગવત્-પ્રપન્નાઃ [ભ્પ્ 8.3.20] ઇતિ ગજેન્દ્ર-વાક્યમ્ ।
(પગે 77)
એવં પ્રલોભ્યમાનોઽપિ
વરૈર્ લોક-પ્રલોભનૈઃ ।
એકાન્તિત્વાદ્ ભગવતિ
નૈચ્છત્ તાન્ અસુરોત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.55] ઇતિ નારદ-વાક્યાચ્ ચ ।
અતએવોક્તં ગારુડે -
એકાન્તેન સદા વિષ્ણૌ યસ્માદ્ એવ પરાયણાઃ ।
તસ્માદ્ એકાન્તિનઃ પ્રોક્તાસ્ તદ્-ભાગવત-ચેતસઃ ॥ [ગર્પ્ 1.231.14] ઇતિ ।
એષૈવોપદિષ્ટા શ્રી-ગીતોપનિષત્સુ -
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્ય અહમ્ એવંવિધોઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ ॥
મત્-કર્મ-કૃન્ મત્-પરમો મદ્-ભક્તઃ સઙ્ગ-વર્જિતઃ ।
નિર્વૈરઃ સર્વ-ભૂતેષુ યઃ સ મામ્ એતિ પાણ્ડવ ॥ [ગીતા 11.54-55]
મત્-કર્મ શ્રવણ-કીર્તનાદિ । અહમ્ એવ પરમઃ સાધનત્વેન સાધ્યત્વેન
ચ યસ્ય । અતએવ સાધન-સાધ્યાન્તર-સઙ્ગ-વિવર્જિત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । ઇમામ્
એવ ભક્તિમ્ આહ -
તસ્માદ્ અર્થાશ્ ચ કામાશ્ ચ ધર્માશ્ ચ યદ્-અપાશ્રયાઃ ।
ભજતાનીહયાત્માનમ્ અનીહં હરિમ્ ઈશ્વરમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.7.48]
યદ્-અપાશ્રયા યદ્-અધીનાઃ । તં હરિમ્ ઇત્ય્ અન્વયઃ । અનીહયા કામના-
ત્યાગેન । અનીહં તથૈવ કામના-શૂન્યમ્ । ઇચ્છાકાઙ્ક્ષા-સ્પૃહેહાતૃઙ્ ઇત્ય્
અમરઃ ।
॥ 7.7 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદોઽસુર-બાલકાન્

[166]
તથૈવોભયોઃ કામના-શૂન્યત્વં સ્વયમ્ એવાહ -
આશાસાનો ન વૈ ભૃત્યઃ સ્વામિન્ય્ આશિષ આત્મનઃ ।
ન સ્વામી ભૃત્યતઃ સ્વામ્યમ્ ઇચ્છન્ યો રાતિ ચાશિષઃ ॥
અહં ત્વ્ અકામસ્ ત્વદ્-ભક્તસ્ ત્વં ચ સ્વામ્ય્ અનપાશ્રયઃ ।
નાન્યથેહાવયોર્ અર્થો રાજ-સેવકયોર્ ઇવ ॥ [ભ્પ્ 7.10.5]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 7.10 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નૃસિંહદેવમ્

[167]
એવમ્ એવાહ -
નૈવાત્મનઃ પ્રભુર્ અયં નિજ-લાભ-પૂર્ણો
માનં જનાદ્ અવિદુષઃ કરુણો વૃણીતે ।
યદ્ યજ્ જનો ભગવતે વિદધીત માનં
તચ્ ચાત્મને પ્રતિ-મુખસ્ય યથા મુખ-શ્રીઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.11]
અયં પ્રભુર્ આત્મનો માનં જનાન્ નિજ-ભક્તાન્ ન વૃણીતે નેચ્છતિ । તત્ર
હેતુર્ નિજસ્ય ભક્તસ્યૈવ લાભેન પૂર્ણઃ પરમ-સન્તુષ્ટઃ । હેત્વ્-અન્તરં
કરુણઃ પૂજાર્થં તત્-પ્રયાસાદાવ્ અસહિષ્ણુઃ । કથમ્ભૂતાજ્ જનાદ્
અવિદુષઃ । પિતુર્ અગ્રે બાલકવત્ તસ્યાગ્રે ન કિઞ્ચિદ્ અપિ જાનતઃ । એષા સ્વસ્ય
જનૈક-વર્ગત્વેન દૈન્યોક્તિઃ યદ્ વા તદ્-આવેશેનાન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ ન જાનત ઇત્ય્
અર્થઃ । ઉભયત્ર પક્ષેઽપિ તચ્ ચ તસ્ય કારુણ્ય-હેતુર્ ઇતિ ભાવઃ । તર્હિ કિં
જનસ્ તસ્ય પૂજાં ન કુરુત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યદ્ ઇતિ । સ ચ (પગે 78) જનો યં
યં માનં ભગવતે વિદધીત સમ્પાદયતિ સ સર્વોઽપ્ય્ આત્માર્થમ્ એવ । તત્-
સમ્ભાવના-માત્રેણૈવ સ્વ-સમ્માનનાભિમનનાત્ સુખં મન્યમાનસ્
તન્-માનં કરોત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તત્-સમ્માન-માત્રેણ સ્વ-સમ્માનશ્ ચ ।
તદ્-એક-જીવનસ્ય તજ્-જનસ્ય યુક્ત એવેતિ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ - યથા મુખે યા
શોભા ક્રિયતે તન્-માત્રમ્ એવ પ્રતિમુખસ્ય શોભૈવ ભવતિ નાન્યદ્ ઇતિ ॥
॥ 7.9 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નૃસિંહમ્

[168]
અતએવાહ -
નાલં દ્વિજત્વં દેવત્વમ્ ઋષિત્વં વાસુરાત્મજાઃ ।
પ્રીણનાય મુકુન્દસ્ય ન વૃત્તં ન બહુ-જ્ઞતા ॥
ન દાનં ન તપો નેજ્યા ન શૌચં ન વ્રતાનિ ચ ।
પ્રીયતેઽમલયા ભક્ત્યા હરિર્ અન્યદ્ વિડમ્બનમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.7.51-52]
અમલયા નિષ્કામયા વિડમ્બનં નટન-માત્રમ્ । અતઃ સકામ-ભક્તસ્યાપિ
ભક્તેર્ નટન-માત્રત્વાત્ । યથા પરેષામ્ અપિ નટાનાં ક્વચિત્ તદ્-
અનુકરણં તથૈવેતિ । તત્ર સકામત્વમ્ ઐહિકં પારલૌકિકં ચેતિ દ્વિવિધં
તત્ સર્વમ્ એવ નિષિધ્યતે । શ્રી-નાગપત્ની-વચનાદૌ ન પારમેષ્ઠ્યં ન
મહેન્દ્ર-ધિષ્ણ્યમ્ ઇત્ય્ આદિના । તસ્માદ્ વૈવસ્વત-મનુ-પુત્રસ્ય પૃષધ્રસ્ય
તુ મુમુક્ષોર્ અપિ એકાન્તિત્વ-વ્યપદેશો ગૌણ એવ બોદ્ધવ્યઃ ।
મા માં પ્રલોભયોત્પત્ત્યા સક્તંકામેષુ તૈર્ વરૈઃ ।
તત્-સઙ્ગ-ભીતો નિર્વિણ્ણો મુમુક્ષુસ્ ત્વામ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.10.2]
ઇત્ય્ અત્ર શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યે મુમુક્ષા તુ કામ-ત્યાગેચ્છૈવ ।
યદિ દાસ્યસિ મે કામાન્ વરાંસ્ ત્વં વરદર્ષભ ।
કામાનાં હૃદ્ય્ અસંરોહં ભવતસ્ તુ વૃણે વરમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.10.7] ઇતિ
વક્ષમાણાત્ ।
ભક્તિ-યોગસ્ય તત્ સર્વમ્ અન્તરાયતયાર્ભકઃ [ભ્પ્ 7.10.1] ઇતિ શ્રી-નારદેન
પ્રાગ્ ઉક્તત્વાચ્ ચ । એવં શ્રીમદ્-અમ્બરીષસ્ય યજ્ઞ-વિધાનમ્ અપિ લોક-
સઙ્ગ્રહાર્થકમ્ એવ જ્ઞેયમ્ । તમ્ ઉદ્દિશ્યાપ્ય્ એકાન્ત-ભક્તિ-ભાવેનેત્ય્
ઉક્તમ્ અસ્તિ । તત્ર ચૈહિકં નિષ્કામત્વં ભક્ત્યા જીવિકાપ્ય્ ઉપાર્જનં યત્ તદ્
અભાવ-મયમ્ અપિ બોદ્ધવ્યમ્ । વિષ્ણું યો નોપજીવતિ ઇત્ ગારુડે શુદ્ધ-
ભક્ત-લક્ષણમ્ ।
મૌન-વ્રત-શ્રુત-તપો-ઽધ્યયન-સ્વ-ધર્મ-
વ્યાખ્યા-રહો-જપ-સમાધય આપવર્ગ્યાઃ ।
પ્રાયઃ પરં પુરુષ તે ત્વ્ અજિતેન્દ્રિયાણાં
વાર્તા ભવન્ત્ય્ ઉત ન વાત્ર તુ દામ્ભિકાનામ્ ॥ [ભ્પ્ 7.9.46]
ઇતિ શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યવત્ । મૌનાદય એવાજિતેન્દ્રિયાણાં વાર્તા જીવનોપાયા
ભવન્તિ । દામ્ભિકાનાં તુ વાર્તા અપિ ભવન્તિ ન વા દમ્ભસ્યાનિયત-
ફલત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવોક્તં -
આરાધનં ભગવત ઈહમાના નિરાશિષઃ ।
યે તુ નેચ્છન્ત્ય્ અપિ પરં તે સ્વાર્થ-કુશલાઃ સ્મૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 6.18.74] ઇતિ ।
(પગે 79)
પરં મોક્ષમ્ અપીતિ ટીકા ચ । તસ્માત્ સાધૂક્તં નાલં દ્વિજત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 7.7 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદોઽસુર-બાલકાન્

[169]
તતોઽસ્યા એવ ભક્તેઃ સર્વ-શાસ્ત્ર-સારત્વમ્ આહ -
શ્રવણં કીર્તનં વિષ્ણોઃ સ્મરણં પાદ-સેવનમ્ ।
અર્ચનં વન્દનં દાસ્યં સખ્યમ્ આત્મ-નિવેદનમ્ ॥
ઇતિ પુંસાર્પિતા વિષ્ણૌ ભક્તિશ્ ચેન્ નવ-લક્ષણા ।
ક્રિયેત ભગવત્ય્ અદ્ધા તન્ મન્યેઽધીતમ્ ઉત્તમમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.5.23-24]
શ્રવણ-કીર્તને તદીય-નામાદીનાં સ્મરણં ચ । પાદ-સેવનં પરિચર્યા ।
અર્ચનં વિધ્ય્-ઉક્ત-પૂજા । વન્દનં નમસ્કારઃ । દાસ્યં તદ્-દાસોઽસ્મીત્ય્
અભિમાનમ્ । સખ્યં બન્ધુ-ભાવેન તદીય-હિતાશંસનમ્ । આત્મ-
નિવેદનં ગવાશ્વાદિ-સ્થાનીયસ્ય સ્વ-દેહાદિ-સઙ્ઘાતસ્ય તદ્-એક-
ભજનાર્થં વિક્રય-સ્થાનીયં તસ્મિન્ન્ અર્પણં, યત્ર તદ્-ભરણ-પાલન-
ચિન્તાપિ સ્વયં ન ક્રિયતે । ઉદાહૃતાનિ ચૈતાનિ પ્રાચીનૈઃ ।
શ્રી-વિષ્ણોઃ શ્રવણે પરીક્ષિદ્ અભવદ્ વૈયાસકિઃ કીર્તને
પ્રહ્લાદઃ સ્મરણે તદ્-અઙ્ઘ્રિ-ભજને લક્ષ્મીઃ પૃથુઃ પૂજને ।
અક્રૂરસ્ ત્વ્ અભિવન્દને કપિ-પતિર્ દાસ્યેઽથ સખ્યેઽર્જુનઃ
સર્વસ્વાત્મ-નિવેદને બલિર્ અભૂત્ કૃષ્ણાપ્તિર્ એષાં પરા ॥ [પદ્યાવલી 53]
ઇતિ નવ-લક્ષણાનિ યસ્યાઃ સા ભગવતિ તદ્-વિષયિકા । અદ્ધા સાક્ષાદ્-રૂપાં
ન તુ કર્માદ્ય્-અર્પણ-રૂપા પારમ્પરિકી ભક્તિર્ ઇયમ્ । તત્રાપિ શ્રી-વિષ્ણાવ્
એવાર્પિતા તદ્-અર્થમ્ એવેદમ્ ઇતિ ભાવિતા । ન તુ ધર્માર્થાદિષ્વ્ અર્પિતા ।
એવમ્ભૂતા ચેત્ ક્રિયતે તદા તેન કર્ત્રા યદ્ અધીતં તદ્ ઉત્તમં મન્ય ઇત્ય્
અર્થમ્ । તથા ચ શ્રી-ગોપાલ-તાપની-શ્રુતિઃ -
ભક્તિર્ અસ્ય ભજનમ્ । તદ્ ઇહામુત્રોપાધિ-નૈરાસ્યેનૈવામુષ્મિન્ મનઃ-
કલ્પનમ્ । એતદ્ એવ ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ ॥ [ગ્તુ 1.14]
અતએવ નવ-લક્ષણેતિ સમુચ્ચયો નાવશ્યકઃ । એકેનૈવાઙ્ગેન
સાધ્યાવ્યભિચાર-શ્રવણાત્ । ક્વચિદ્ અન્યાઙ્ગ-મિશ્રણં તુ તથાપિ ભિન્ન-
શ્રદ્ધા-રુચિત્વાત્ । તતો નવ-લક્ષણ-શબ્દેન ભક્તિ-સામાન્યોક્ત્યા તન્-
માત્રાનુષ્ઠાનં વિધીયત ઇતિ જ્ઞેયમ્ । તતો નવ-લક્ષણત્વં ચાસ્યા અન્યેષામ્
અપ્ય્ અઙ્ગાનાં તદ્-અન્તર્ભાવાદ્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 7.5 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ સ્વ-પિતરમ્

[170]
અથાસ્યા અકિઞ્ચનાખ્યાયા ભક્તેઃ સર્વોર્ધ્વ-ભૂમિકાવસ્થિતિઃ । અધિકારિ-
વિશેષ-નિષ્ઠત્વં ચ દર્શયિતું પ્રક્રિયાન્તરમ્ । તત્ર પર-તત્ત્વસ્ય
વૈમુખ્યસ્ય પરિહારાય યથા-કથઞ્ચિત્ સામ્મુખ્ય-માત્રં કર્તવ્યત્વેન
લભ્યતે । તચ્ ચ ત્રિધા - નિર્વિશેષ-રૂપસ્ય તદીય-બ્રહ્માખ્યાવિર્ભાવસ્ય
જ્ઞાન-રૂપમ્ । સ-વિશેષ-રૂપસ્ય ચ તદીય-ભગવદ્-આખ્યાવિર્ભાવસ્ય
ભક્તિ-રૂપમ્ ઇતિ દ્વયમ્ । તૃતીયં ચ તસ્ય દ્વયસ્યૈવ દ્વારં કર્માર્પણ-
રૂપમ્ ઇતિ । તદ્ એતત્ ત્રયં પુરુષ-યોગ્યતા ભેદેન વ્યવસ્થાપયિતું લોકે
જ્ઞાન-કર્મ-ભક્તીનામ્ એવોપાયત્વં નાન્યેષામ્ ઇત્ય્ અનુવદતિ -- (પગે 80)
યોગાસ્ ત્રયો મયા પ્રોક્તા નૄણાં શ્રેયો-વિધિત્સયા ।
જ્ઞાનં કર્મ ચ ભક્તિશ્ ચ નોપાયોઽન્યોઽસ્તિ કુત્રચિત્ ॥ [ભ્પ્ 11.20.6]
યોગાઃ ઉપાયાઃ । મયા શાસ્ત્ર-યોનિના શ્રેયાંસિ મુક્તિ-ત્રિ-વર્ગ-પ્રેમાણિ । અનેન
ભક્તેઃ કર્મત્વં ચ વ્યાવૃત્તમ્ ।
[171]
તેષ્વધિકારિ-હેતૂન્ આહ દ્વાભ્યામ્ -
નિર્વિણ્ણાનાં જ્ઞાન-યોગો ન્યાસિનામ્ ઇહ કર્મસુ ।
તેષ્વ્ અનિર્વિણ્ણ-ચિત્તાનાં કર્મ-યોગસ્ તુ કામિનામ્ ॥
યદૃચ્છયા મત્-કથાદૌ જાત-શ્રદ્ધસ્ તુ યઃ પુમાન્ ।
ન નિર્વિણ્ણો નાતિ-સક્તો ભક્તિ-યોગોઽસ્ય સિદ્ધિ-દઃ ॥ [ભ્પ્ 11.20.7-8]
ઇહ એષાં મધ્યે નિર્વિણ્ણામ્ ઐહિક-પારલૌકિક-વિષય-પ્રતિષ્ઠા-સુખેષુ
વિરક્તાનામ્ અત એવ તત્-સાધન-ભૂતેષુ લૌકિક-વૈદિક-કર્મસુ ન્યાસિનાં
તાનિ ત્યક્તવતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પદ-દ્વયેન દૃઢ-જાત-મુમુક્ષૂણામ્
અત્રાભિપ્રેતમ્ । એષાં જ્ઞાન-યોગઃ સિદ્ધિદ ઇત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । કામિનાં તત્-
તત્-સુખેષુ રાગિણામ્ અતએવ તેષુ કર્મસુ અનિર્વિણ્ણ-ચિત્તાનાં તાનિ ત્યક્તમ્
અસમર્થાનાં કર્મ-યોગઃ સિદ્ધિદઃ તત્-સઙ્કલ્પાનુરૂપ-ફલદઃ ।
અથ તે વૈ વિદન્ત્ય્ અતિતરન્તિ ન દેવ-માયામ્ [ભ્પ્ 2.5.45] ઇત્ય્ આદૌ તિર્યગ્-જના
અપિ ઇત્ય્ અનેન ભક્ત્ય્-અધિકારે કર્માદિવત્ જાત્યાદિ-કૃત-નિયમાતિક્રમાત્
શ્રદ્ધા-માત્રં હેતુર્ ઇત્ય્ આહ યદૃચ્છયેતિ । યદૃચ્છયા કેનાપિ પરમ-
સ્વતન્ત્ર-ભગવદ્-ભક્ત-સઙ્ગ-તત્-કૃપા-જાત-મઙ્ગલોદયેન । યદ્ ઉક્તં
શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય [ભ્પ્ 1.2.16] ઇત્ય્ આદિ । તદ્ એતત્ પદ્યં સ્વયમ્ એવાગ્રે
વ્યાખ્યાસ્યતે દ્વાભ્યાં --
જાત-શ્રદ્ધો મત્-કથાસુ નિર્વિણ્ણઃ સર્વ-કર્મસુ
વેદ દુઃખાત્મકં કામાન્ પરિત્યાગેઽપ્ય્ અનીશ્વરઃ
તતો ભજેત માં પ્રીતઃ શ્રદ્ધાલુર્ દૃઠ-નિશ્ચયઃ
જુષમાણશ્ ચ તાન્ કામાન્ દુઃખોદર્કાંશ્ ચ ગર્હયન્ ॥ [ભ્પ્ 11.20.27-28]
કથેત્ય્ ઉપલક્ષણં મત્-કથાદિષુ એતદ્ એવ કેવલં પરમં શ્રેય ઇતિ જાત-
વિશ્વાસઃ । અતએવાન્યેષુ કર્મસુ ઉદ્વિગ્નઃ કિન્તુ વર્તમાનેષુ પ્રાચીન-પુણ્ય-
કર્મ-ફલ-ભાગેષુ એવમ્ભૂત ઇત્ય્ આહ વેદેતિ ।
તતસ્ તાન્ વેદેત્ય્-આદિ-વ્યાખ્યા । તાન્ ન નિર્વિણ્ણો નાતિસક્ત ઇત્ય્ એવં-લક્ષણામ્
અવસ્થાં આરભ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ । માં ભજેત મદીયાનન્યાખ્ય-ભક્ત્ય્-
અધિકારી સ્યાત્, ન તુ જ્ઞાનવજ્ જાતે સમ્યગ્ વૈરાગ્ય એવ તસ્યાઃ સ્વતઃ
શક્તિમત્ત્વેનાન્ય-નિરપેક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ અનન્તરં ચ વક્ષ્યતે --
તસ્માન્ મદ્-ભક્તિ-યુક્તસ્ય યોગિનો વૈ મદ્-આત્મનઃ ।
ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયો ભવેદ્ ઇહ ॥
યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ । [ભ્પ્ 11.20.31-32] ઇત્ય્ આદિ ।
ન ચ કર્મ-નિર્વેદ સાપેક્ષત્વમ્ આપતિતમ્ । સ તુ ભક્તેઃ સર્વોત્તમત્વ-
વિશ્વાસેન સ્વત એવ પ્રવર્તતે । નિર્વિણ્ણ ઇત્ય્ અનુવાદ-માત્રમ્ । અતએવ યદ્યપિ
જ્ઞાન-કર્મણોર્ અપિ શ્રદ્ધાપેક્ષાસ્ત્ય્ એવ (પગે 81) તાં વિના બહિર્ અન્તઃ
સમ્યક્ પ્રવૃત્ત્ય્-અનુપપત્તેસ્ તથાપ્ય્ અત્ર શ્રદ્ધા-માત્રસ્ય કારણત્વેન
વિશેષતસ્ તદ્-અઙ્ગીકારઃ । અત્રાપિ ચ તદ્-અપેક્ષા પૂર્વવત્ સમ્યક્-પ્રવૃત્ત્ય્-
અર્થૈવ, તાં વિના અનન્યતાખ્ય-ભક્તિસ્ તથા ન પ્રવર્તતે । કદાચિત્ કિઞ્ચિત્
પ્રવૃત્ત્યા ચ નશ્યતીતિ । અતએવ ન નિર્વિણ્ણો નાતિસક્તઃ [ભ્પ્ 11.20.8] ઇત્ય્
અસ્યાનન્તરમ્ અપિ મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા [ભ્પ્ 11.24.9] ઇત્ય્ અત્ર શ્રદ્ધાયાં
જાતાયામ્ એવ કર્મ-પરિત્યાગો વિહિતઃ । ભક્તિ-માત્રં તુ તાં વિના સિદ્ધ્યતિ ।
સકૃદ્ અપિ પરિગીતં શ્રદ્ધયા હેલયા વા
ભૃગુવર નર-માત્રં તારયેત્ કૃષ્ણ-નામ । ઇત્ય્ આદૌ ।
સતાં પ્રસઙ્ગાન્ મમ વીર્ય-સંવિદો
ભવન્તિ હૃત્-કર્ણ-રસાયનાઃ કથાઃ ।
તજ્-જોષણાદ્ આશ્વ્ અપવર્ગ-વર્ત્મનિ
શ્રદ્ધા રતિર્ ભક્તિર્ અનુક્રમિષ્યતિ ॥ [ભ્પ્ 3.25.25]
ઇત્ય્ આદૌ ચ તત્-પૂર્વતોઽપિ તસ્યાઃ ફલ-દાતૃત્વ-શ્રવણાત્ ।
મ્રિયમાણો હરેર્ નામ ગૃણન્ પુત્રોપચારિતમ્ ।
અજામિલોઽપ્ય્ અગાદ્ ધામ કિમ્ ઉત શ્રદ્ધયા ગૃણન્ ॥ [ભ્પ્ 6.2.49}
ઇત્ય્ આદૌ તથા ફલ-દાતૃત્વ-સૌષ્ઠવ-શ્રવણાચ્ ચ । સા ચ શ્રદ્ધા
શાસ્ત્રાભિધેયાવધારણસ્યૈવાઙ્ગં તદ્-વિશ્વાસ-રૂપત્વાત્ । તતો
નાનુષ્ઠાનાઙ્ગે પ્રવિશતિ । ભક્તિશ્ ચ ફલોત્પાદને વિધિ-સાપેક્ષાપિ ન સ્યાદ્
દાહાદિ-કર્મણિ વહ્ન્ય્-આદિવત્ । ભગવચ્-છ્રવણ-કીર્તનાદીનાં સ્વરૂપસ્ય
તાદૃશ-શક્તિત્વાત્ । તતસ્ તસ્યાઃ શ્રદ્ધાદ્ય્-અપેક્ષા કુતઃ સ્યાત્ । અતઃ શ્રદ્ધાં
વિના ચ ક્વચિન્-મૂઢાદાવ્ અપિ સિદ્ધિર્ દૃશ્યતે શ્રદ્ધયા હેલયા વા ઇત્ય્ આદૌ ।
હેલા ત્વ્ અપરાધ-રૂપાદ્ય્-અબુદ્ધિ-પૂર્વક-કૃતા ચેદ્ દૌરાત્મ્યાભાવે ન
ભક્ત્યા બાધ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ । જ્ઞાન-બલ-દુર્વિદગ્ધાદૌ તુ તદ્-
વૈપરીત્યેન બાધ્યતે । યથા મત્સરેણ નામાદિકં ગૃહ્ણાતિ વેણે । ક્વચિદ્
વસ્તુ-શક્તિર્ બાધિતા દૃશ્યતે । આર્દ્રેન્ધનાદૌ વહ્નિ-શક્તિર્ ઇવ ।
શ્રદ્ધયોપાહૃતં પ્રેષ્ઠં ભક્તેન મમ વાર્ય્ અપિ ।
ભૂર્ય્ અપ્ય્ અભક્તોપહૃતં ન મે તોષાય કલ્પતે ॥ [ભ્પ્ 11.27.18]
ઇત્ય્ અત્ર શ્રદ્ધા-ભક્તિ-શબ્દાભ્યામ્ આદર એવોચ્યતે । સ તુ ભગવત્-તોષ-
લક્ષણ-ફલ-વિશેષસ્યોત્પત્તાવનાદર-લક્ષણ-તદ્-વિઘાતકાપરાધસ્ય
નિરસન-પરઃ । તસ્માત્ શ્રદ્ધા ન ભક્ત્ય્-અઙ્ગં કિન્તુ કર્મણ્ય્ અર્થિ-
સમર્થ-વિદ્વત્ તાવદ્ અનન્યતાખ્યાયાં ભક્તૌ અધિકારિ-વિશેષણમ્ એવેત્ય્
અતએવ તદ્-વિશેષણત્વેનૈવોક્તં યદૃચ્છયા મત્-કથાદૌ જાત-શ્રદ્ધસ્ તુ
યઃ પુમાન્ [ભ્પ્ 11.20.8] ઇતિ, જાત-શ્રદ્ધો મત્-કથાસુ [ભ્પ્ 11.20.27] ઇતિ ચ ।
અત્ર તામ્ આરભ્યેત્ય્ અર્થેન લ્યબ્-લોપે પઞ્ચમ્ય્-અન્તેન તત ઇતિ
પદેનાનવધિક-નિર્દેશેનાત્મારામતાવસ્થાયામ્ અપિ સા કેષાંચિત્ પ્રવર્તત
ઇતિ તસ્યાઃ સામ્રાજ્યમ્ અભિપ્રેતમ્ । અનન્તરં ચ વક્ષ્યતે ન કિઞ્ચિત્ સાધવો
ધીરાઃ [ભ્પ્ 11.20.34] ઇતિ । અતઃ સામ્રાજ્ય-જ્ઞાપનયા તાં વિના કર્મ-જ્ઞાને અપિ
ન સિધ્યત ઇતિ ચ જ્ઞાપિતમ્ । તદ્ એવમ્ અનન્ય-ભક્ત્ય્-અધિકારે હેતું શ્રદ્ધા-
માત્રમ્ ઉક્ત્વા સ યથા ભજેત્ તથા શિક્ષયતિ સ શ્રદ્ધાલુર્ વિશ્વાસવાન્ ।
પ્રીતો જાતાયાં રુચાવ્ આસક્તઃ । દૃઢ-નિશ્ચયઃ સાધનાધ્યવસાય-ભઙ્ગ-
રહિતઃ સન્ સહસા ત્યક્તુમ્ (પગે 82) અસમર્થત્વાત્ કામાન્ જુષમાણશ્ ચ
ગર્હયંશ્ ચ । ગર્હણે હેતુઃ - દુઃખોદર્કાન્ શોકાદિ-કૃદ્-ઉત્તર-કાલાન્ ઇતિ ।
અત્ર કામા અપાપ-કરા એવ જ્ઞેયાઃ । શાસ્ત્રે કથઞ્ચિદ્ અપ્ય્
અન્યાનુવિધાનાયોગાત્ । પ્રત્યુત --
પર-પત્ની-પર-દ્રવ્ય-પર-હિંસાસુ યો મતિમ્ ।
ન કરોતિ પુમાન્ ભૂપ તોષ્યતે તેન્ કેશવઃ ॥ [વિપ્ 3.8.14]
ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણ-વાક્યાદૌ કર્માર્પણાત્ પૂર્વમ્ એવ તન્-નિષેધાત્ । અત્રૈવ

ચ નિષ્કામ-કર્મણ્ય્ અપિ યદ્ય્ અન્યન્ ન સમાચરેત્ [ભ્પ્ 11.20.10] ઇતિ
વક્ષ્યમાણ-નિષેધાત્ । કર્મ-પરિત્યાગ-વિધાનેન સુતરાં દુષ્કર્મ-
પરિત્યાગ-પ્રત્યાસત્તેઃ । વિષ્ણુ-ધર્મે --
મર્યાદાં ચ કૃતાં તેન યો ભિનત્તિ સ માનવઃ ।
ન વિષ્ણુ-ભક્તો વિજ્ઞેયઃ સાધુ-ધર્માર્ચિતો હરિઃ ॥
ઇતિ વૈષ્ણવેષ્વ્ અપિ તન્-નિષેધાત્ ।
યત્-પાદ-સેવાભિરુચિસ્ તપસ્વિનામ્
અશેષ-જન્મોપચિતં મલં ધિયઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિણોત્ય્ અન્વહમ્ એધતી સતી
યથા પદાઙ્ગુષ્ઠ-વિનિઃસૃતા સરિત્ ॥ [ભ્પ્ 4.21.31]
ઇત્ય્ અત્ર સદ્યઃ-શબ્દ-પ્રયોગેણ જાત-માત્ર-રુચીનામ્ --
યદા નેચ્છતિ પાપાનિ યદા પુણ્યાનિ વાઞ્છતિ ।
જ્ઞેયસ્ તદા મનુષ્યેણ હૃદિ તસ્ય હરિઃ સ્થિતઃ ॥ ઇતિ વિષ્ણુ-ધર્મે ।
નિયમેન - વિકર્મ ય ચોત્પતિતં કથઞ્ચિદ્ ધુનોતિ સર્વં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ
[ભ્પ્ 11.5.38] ઇત્ય્ અત્રાપિ કથઞ્ચિત્ શબ્દ-પ્રયોગેણ લબ્ધ-ભક્તીનાં ચ સ્વતસ્
તત્-પ્રવૃત્ત્ય્-અયોગાત્ । નામ્નો બલાદ્ યસ્ય હિ પાપ-બુદ્ધિર્ ન વિદ્યતે તસ્ય
યમૈર્ હિ શુદ્ધિઃ ઇતિ પાદ્મે નામાપરાધ-ભઞ્જન-સ્તોત્રાદૌ હરિ-ભક્તિ-
બલેનાપિ તત્-પ્રવૃત્તાવ્ અપરાધાપાતાચ્ ચ । અપિ ચેત્ સુદુરાચારઃ [ગીતા 9.30] ઇતિ
તુ તદ્-અનાદર-દોષ-પર એવ, ન તુ દુરાચારતા-વિધાન-પરઃ । ક્ષિપ્રં
ભવતિ ધર્માત્મા [ગીતા 9.31] ઇત્ય્ અનન્તર-વાક્યે દુરાચારતાપગમસ્ય
શ્રેયસ્ ત્વ્ અનિર્દેશાદ્ ઇતિ ॥
॥ 11.20 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[173]
નન્વ્ એવં કેવલાનાં કર્મ-જ્ઞાન-ભક્તીનાં વ્ય્વસ્થોક્તા । નિત્ય-નૈમિત્તિકં
કર્મ તુ સર્વેષ્વ્ આવશ્યકં, તર્હિ સાઙ્કર્યે કથં શુદ્ધે જ્ઞાન-ભક્તી
પ્રવર્તેયાતાં તદ્ એતદ્ આશઙ્ક્ય તયોઃ કર્માધિકારિતાં વારયતિ ।
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે ॥ [ભ્પ્ 11.20.9]
કર્માણિ નિત્ય-નૈમિત્તિકાદીનીતિ ટીકા ચ । અતએવ -
શ્રુતિ-સ્મૃતી મમૈવાજ્ઞે યસ્ તે ઉલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે ।
આજ્ઞા-ચ્છેદી મમ દ્વેષી મદ્-ભક્તોઽપિ ન વૈષ્ણવઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત-દોષોઽપ્ય્ અત્ર નાસ્તિ આજ્ઞા-કરણાત્ । પ્રત્યુત તયોર્ અપિ નિર્વેદ-
શ્રદ્ધયોસ્ તત્-કરણ એવાજ્ઞા-ભઙ્ગઃ સ્યાત્ । યથા ચ વ્યાખ્યાતમ્ આજ્ઞાયૈવ
ગુણાન્ દોષાન્ [ભ્પ્ 11.11.32] ઇત્ય્ અસ્ય (પગે 83) ટીકાયાં - ભક્તિ-દાર્ઢ્યેન
નિવૃત્તાધિકારતયા સન્ત્યજ્યેતિ । નિવૃત્તાધિકારિત્વં ચોક્તં શ્રીકર-ભાજનેન
દેવર્ષિ-ભૂતાપ્ત-નૃણાં પિતૄણાં
ન કિઙ્કરો નાયમ્ ઋણી ચ રાજન્ ।
સર્વાત્મના યઃ શરણં શરણ્યં
ગતો મુકુન્દં પરિહૃત્ય કર્તમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.5.41]
ઇતિ તેષાં ન કિઙ્કરઃ કિન્તુ શ્રી-ભગવત એવ ઇત્ય્ અનધિકારિત્વમ્ । કર્તં
કૃત્યમ્ । કર્તં ભેદમ્ ઇત્ય્ અર્થે તતો દેવતાદીનાં સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ઇતિ યાવત્ ।
એવમ્ એવોક્તં ગારુડે -
અયં દેવો મુનિર્ વન્દ્ય એષ બ્રહ્મા બૃહસ્પતિઃ ।
ઇત્ય્ આખ્યા જાયતે તાવદ્ યાવન્ નાર્ચયતે હરિમ્ ॥ [ગર્પ્ 1.235.20]
ન ચ વિકર્મ-પ્રાયશ્ચિત્ત-રૂપં કર્માન્તરં કર્તવ્યં તસ્ય તચ્-છરણસ્ય
વિકર્મ-પ્રવૃત્ત્ય્-અભાવાત્ । કથઞ્ચિદ્ આપતિતેઽપિ વિકર્મણિ તદ્-
અનુસ્મરણેનૈવ પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાપ્ય્ આનુષઙ્ગિક-સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અપ્ય્ ઉક્તમ્
અનન્તર-પદ્યેનૈવ --
સ્વ-પાદ-મૂલં ભજતઃ પ્રિયસ્ય
ત્યક્તાન્ય-ભાવસ્ય હરિઃ પરેશઃ ।
વિકર્મ યચ્ ચોત્પતિતં કથઞ્ચિદ્
ધુનોતિ સર્વં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.42] ઇતિ ।
ત્યક્તોઽન્યત્ર દેવતાન્તરે ભગવતીવ ભાવો ભક્તિર્ યેનેતિ વ્યાખ્યેયમ્ । અત્ર
કર્મ-પરિત્યાગ-હેતુત્વેનાભિધાનાત્ શ્રદ્ધા-શરણાપત્ત્યોર્ ઐકાર્થ્યં
લભ્યતે, તચ્ ચ યુક્તમ્ । શ્રદ્ધા હિ શાસ્ત્રાર્થ-વિશ્વાસઃ । શાસ્ત્રં ચ તદ્-
અશરણસ્ય ભયં તચ્-છરણસ્યાભયં વદતિ । તતો જાતાયાઃ શ્રદ્ધાયાઃ
શરણાપત્તિર્ એવ લિઙ્ગમ્ । ન ચ વેદાદીનાં તર્પણ-માત્ર-તાત્પર્યેણાપિ
પૃથક્-પૃથગ્-આરાધનં કર્તવ્યમ્ । યથા તરોર્ મૂલ-નિષેચનેન [ભ્પ્
4.31.12] ઇત્ય્ આદૌ તત્-પૌનરુક્ત્ય-પ્રાપ્તેઃ । ન ચ ત્યક્ત-કર્મણો મધ્યે
વિઘ્ન-સ્થગિતાયામ્ અપિ ભક્તૌ તત્-ત્યાગાનુતાપો યુજ્યતે - ત્યક્ત્વા સ્વ-
ધર્મં [ભ્પ્ 1.5.17] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેઃ । શ્રી-ગીતાસુ -
સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ॥ [ગીતા 18.66]
ઇત્ય્ અસ્ય દેવર્ષિ-ભૂતાપ્ત-નૄણાં [ભ્પ્ 11.5.37] ઇત્ય્ આદિ-દ્વયેનૈકાર્થ્યં
દૃશ્યતે । અતો ભક્ત્ય્-આરમ્ભ એવ તુ સ્વરૂપત એવ કર્મ-ત્યાગઃ કર્તવ્યઃ ।
પરિત્યજ્યેત્ય્ અત્ર પરિશબ્દસ્ય હિ તથૈવાર્થઃ । ગૌતમીયે ચ -
ન જપો નાર્ચનં નૈવ ધ્યાનં નાપિ વિધિ-ક્રમઃ ।
કેવલં સતતં કૃષ્ણ-ચરણામ્ભોજ-ભાવિનામ્ ॥ [ગૌતમીયત્ 33.57]
મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તો મદ્-યાજી માં નમસ્કુરુ । [ગીતા 9.34] ઇત્ય્
આદિના ચાનન્યામ્ એવ ભક્તિમ્ ઉપદિદેશ । યથા વિષ્ણુ-પુરાણેઽપિ ભરતમ્
ઉદ્દિશ્ય -
યજ્ઞેશાચ્યુત ગોવિન્દ માધવાનન્ત કેશવ ।
કૃષ્ણ વિષ્ણો હૃષીકેશેત્ય્ આહ રાજા સ કેવલમ્ ।
નાન્યજ્ જગાદ મૈત્રેય કિઞ્ચિત્ સ્વપ્નાન્તરેષ્વ્ અપિ ॥ [વિપ્ ?]
અત્ર વચનાન્તરસ્યાનવકાશાત્ । સુતરામ્ એવ તદ્-વચનમય-કર્માન્તર-
પરિત્યાગોઽઙ્ગીકૃતઃ । કથઞ્ચિત્ (પગે 84) ક્રિયમાણમ્ અપિ તન્-નામ્નૈવ
કૃતમ્ ઇત્ય્ અવગતેશ્ ચ સર્વત્ર તદ્-ઈક્ષણાચ્ છુદ્ધ-ભક્તિત્વમ્
એવાઙ્ગીકૃતમ્ । યથોક્તં પાદ્મે -
સર્વ-ધર્મોજ્ઝિતા વિષ્ણોર્ નામ-માત્રૈક-જલ્પકઃ ।
સુખેન યાં ગતિં યાન્તિ ન તાં સર્વેઽપિ ધર્મિકાઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.71.99] ઇતિ ।
તસ્માન્ મતાન્તરેણાપ્ય્ ઉચિતઃ શ્રદ્ધાવતોઽનન્ય-ભક્ત્ય્-અધિકારઃ કર્માદ્ય્-
અનધિકારશ્ ચેતિ । કિન્તુ શ્રદ્ધા-સદ્-ભાવ એવ કથં જાયતે ઇતિ વિચાર્યમ્ ।
તત્ર ચ લિઙ્ગત્વેન પૂર્વં શરણાપત્તિર્ ઉપદિષ્ટૈવ । યસ્માચ્ ચ શરણાપત્તૌ
વક્ષ્યમાણાનિ આનુકૂલ્યસ્ય સઙ્કલ્પઃ ઇત્ય્ આદીનિ લિઙ્ગાનિ । તથા વ્યવહાર-
કાર્પણ્યાદ્ય્-અભાવોઽપિ શ્રદ્ધા-લિઙ્ગં જ્ઞેયમ્ । શાસ્ત્રં હિ તથૈવ શ્રદ્ધામ્
ઉત્પાદયતિ ।
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્ ॥ [ગીતા 9.22]
કિં ચ શ્રદ્ધાવતઃ પુરુષસ્ય ભગવત્-સમ્બન્ધિ-દ્રવ્ય-જાતિ-ગુણ-
ક્રિયાણાં શાસ્ત્રે શ્રૂયમાણેષ્વ્ ઐહિક-વ્યવહારિક-પ્રભાવેષ્વ્ અપિ ન
કથઞ્ચિદ્ અનાશ્વાસો ભવતિ । તતસ્ તાસુ પ્રાકૃત-દ્રવ્યાદિ-સાધારણ-દૃષ્ટ્યા
દોષ-વિશેષાનુસન્ધાનતો ન કદાચિદ્ અપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ । તે ચ તાદૃશ-
પ્રભાવાઃ --
અકાલ-મૃત્યુ-શમનં સર્વ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્ ।
સર્વ-દુઃખોપશમનં હરિ-પાદોદકં સ્મૃતમ્ ॥ [નાર્પ્ 37.16] ઇત્ય્ આદયઃ ।
કેચિત્ તુ તત્ર શ્રદ્ધાવન્તોઽપિ સ્વાપરાધ-દોષેણ સમ્પ્રતિ તત્ ફલં
નોદેષ્યતીતિ સ્થગિતાયન્તે । યત્ તુ યઃ સ્મરેત્ પુણ્ડરીકાક્ષં સ
બાહ્યાભ્યન્તર-શુચિઃ ઇત્ય્ આદૌ શ્રદ્દધાના અપિ સ્નાનાદિકમ્ આચરન્તિ । તત્
ખલુ શ્રીમન્-નારદ-વ્યાસાદિ-સત્-પરમ્પરાચાર-ગૌરવાદ્ એવ । અન્યથા તદ્-
અતિક્રમેઽપ્ય્ અપરાધઃ સ્યાત્ । તે ચ તથા મર્યાદાં લોકસ્ય કદર્ય-વૃત્ત્યાદિ-
નિરોધાયૈવ સ્થાપિતવન્ત ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
કિં ચ, જાતાયાં શ્રદ્ધાયાં સિદ્ધે વાસિદ્ધૌ ચ સ્વર્ણ-સિદ્ધિ-લિપ્સોર્ ઇવ સદા
તદ્-અનુગતિ-ચેષ્ટૈવ સ્યાત્ । સિદ્ધિશ્ ચાત્રાન્તઃકરણ-કામાદિ-દોષ-ક્ષય-કારિ-
પરમાનન્દ-પરમાકાષ્ઠા-ગામિ-શ્રી-હરિ-સ્ફુરણ-રૂપૈવ જ્ઞેયા । તસ્યાં
સ્વાર્થ-સાધનાનુપ્રવૃત્તૌ ચ દમ્ભ-પ્રતિષ્ઠાદિ-લિપ્સાદિ-મય-ચેષ્ટા-
લેશોઽપિ ન ભવતિ । ન તેષાં સુતરાં જ્ઞાન-પૂર્વકં મહદ્-
અવજ્ઞાદયોઽપરાધાશ્ ચાપતન્તિ, વિરોધાદ્ એવ । અતએવ ચિત્રકેતોઃ શ્રી-
મહાદેવાપરાધઃ તસ્ય સ્વ-ચેષ્ટાન્તરેણાચ્છન્ન-સ્વભાવસ્ય ભાગવત-
તત્ત્વ-જ્ઞાનાદ્ એવ મન્તવ્યઃ । યદિ વા શ્રદ્ધાવતોઽપિ પ્રારબ્ધાદિ-વશેન
વિષય-સમ્બન્ધાભ્યાસો ભવતિ । તથાપિ તદ્-બાધયા વિષય-સમ્બન્ધ-
સમયેઽપિ દૈન્યાત્મિકા ભક્તિર્ એવોચ્છલિતા સ્યાત્ । યથોક્તં - જુષમાણશ્ ચ
તાન્ કામાન્ દુઃખોદર્કાંશ્ ચ ગર્હયેત્ [ભ્પ્ 11.14.17] ઇત્ય્ અત્ર બાધ્યમાનોઽપિ
મદ્-ભક્તઃ [ભ્પ્ 11.14.18] ઇત્ય્ આદૌ ચ ।
અપિ ચેત્ સુદુરાચારઃ [ગીતા 9.30] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તસ્યાનન્ય-ભાક્ત્વેન લક્ષિતા તુ
યા શ્રદ્ધા સા ખલુ યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ [ગીતા
17.1] ઇતિવલ્ લોક-પરમ્પરા-પ્રાપ્તા, ન તુ શાસ્ત્રાવધારણ-જાતા । શાસ્ત્રીય-
શ્રદ્ધાયાં તુ જાતાયાં સુદુરાચારત્વાયોગઃ સ્યાત્ । પર-પત્ની-પર-દ્રવ્ય-
[વિપ્ 3.8.14] (પગે 85) ઇત્ય્-આદિ-વિષ્ણુ-તોષણ-શાસ્ત્ર-વિરોધાત્ । મર્યાદાં કૃતાં
તેન ઇત્ય્ આદિના તદ્-ભક્તત્વ-વિરોધાચ્ ચ । ન તુ સા દુરાચારતા તદ્-ભક્તિ-
મહિમ-શ્રદ્ધાકૃતૈવ । અપિ-શબ્દેન દુરાચારત્વસ્ય હેયત્વ-વ્યઞ્જનાત્ ।
તથા ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા ઇત્ય્-ઉત્તરાપ્રતિપત્તેઃ । નામ્નો બલાદ્ યસ્ય

હિ પાપ-બુદ્ધિઃ ઇત્ય્ આદિનાપરાધાપાતાચ્ ચ ।
તતઃ સા શ્રદ્ધા ન શાસ્ત્રીય-ભક્ત્ય્-અધિકારિણાં વિશેષણત્વે પ્રવેશનીયા,
કિન્તુ ભક્તિ-પ્રશંસાયામ્ એવ । તાદૃશ્યાપિ શ્રદ્ધયા ભક્તેઃ સત્ત્વ-હેતુત્વં
ન તુ દેવાન્તર-યજનવત્ । યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય [ગીતા 17.1] ઇત્ય્-આદાવ્
એવોક્તમ્ અન્યાદૃશત્વમ્ ઇતિ ।
અસ્યાઃ શ્રદ્ધાયાઃ પૂર્ણતાવસ્થા તુ બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
કિં સત્યમ્ અનૃતં ચેતિ વિચારઃ સમ્પ્રવર્તતે ।
વિચારેઽપિ કૃતે રાજન્ન્ અસત્ય-પરિવર્જનમ્ ।
સિદ્ધં ભવતિ પૂર્ણા સ્યાત્ તદા શ્રદ્ધા મહા-ફલા ॥
તદ્ એવં-લક્સણેષુ શ્રદ્ધોત્પત્તિ-લક્ષણેષુ સત્સુ વિધીયતે । મત્-કથા-
શ્રવણાદૌ વા [ભ્પ્ 11.20.9] ઇત્ય્ આદિ ચ । અતએવાનધિકાર્ય્-અધિકારિ-વિષયત્વ-
વિવક્ષયૈવ શ્રી-ભગવન્-નારદયોર્ વાક્યે વ્યવતિષ્ઠતે -
ન બુદ્ધિ-ભેદં જનયેદ્ અજ્ઞાનાં કર્મ-સઙ્ગિનામ્ ।
જોષયેત્ સર્વ-કર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્ ॥ [ગીતા 3.26] ઇત્ય્ આદિ ।
જુગુપ્સિતં ધર્મ-કૃતેઽનુશાસતઃ
સ્વભાવ-રક્તસ્ય મહાન્ વ્યતિક્રમઃ ।
યદ્-વાક્યતો ધર્મ ઇતીતરઃ સ્થિતો
ન મન્યતે તસ્ય નિવારણં જનઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.15] ઇતિ ચ ।
એવમ્ અજિત-વાક્યં ચ તદ્-અધિકારિ-વિષયમ્ એવ -
સ્વયં નિઃશ્રેયસં વિદ્વાન્ ન વક્ત્ય્ અજ્ઞાય કર્મ હિ ।
ન રાતિ રોગિણોઽપથ્યં વાઞ્છતોઽપિ ભિષક્તમઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર યદ્યપ્ય્ અધિકારિતાયાં શ્રદ્ધૈવ હેતુઃ સા ચાજ્ઞસ્ય ન સમ્ભવતીતિ
નૈતત્ તદ્-વિષયં સ્યાત્ । તથાપિ કથમ્ અપિ પ્રાચીન-સંસ્કાર-વિતર્કેણ તદ્-
અધિકારિત્વ-નિર્ણયાન્ ન દોષ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અન્યથોપદેષ્ટુર્ એવ દોષાપાતઃ
સ્યાત્ । અશ્રદ્દધાને વિમુખેઽપ્ય્ અશૃણ્વતિ યશ્ ચોપદેશઃ ઇતિ
વક્ષ્યમાણાપરાધ-શ્રવણાત્ ।
અથ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । તદ્ એવં યોગ-ત્રયં તદ્-અધિકાર-હેતુશ્ ચોક્ત્વા
કર્મણોઽપિ યથા ભગવત્-સમ્મુખ્ય-રૂપત્વં સ્યાત્ તથાહ -
સ્વ-ધર્મ-સ્થો યજન્ યજ્ઞૈર્ અનાશીઃ-કામ ઉદ્ધવ ।
ન યાતિ સ્વર્ગ-નરકૌ યદ્ય્ અન્યન્ ન સમાચરેત્ ॥
અસ્મિṟ લોકે વર્તમાનઃ સ્વ-ધર્મ-સ્થોઽનઘઃ શુચિઃ ।
જ્ઞાનં વિશુદ્ધમ્ આપ્નોતિ મદ્-ભક્તિં વા યદૃચ્છયા ॥ [ભ્પ્ 11.20.12-13]
અનાશીઃ કામોઽફલ-કામઃ । અન્યન્ નિષિદ્ધ્## । નરક-યાનં હિ દ્વિધૈવ
ભવતિ વિહિતાન્તિક્રમાન્ નિષિદ્ધાચરણાદ્ વા । અતઃ સ્વ-ધર્મ-સ્થત્વાન્
નિષિદ્ધ-વર્જનાચ્ ચ નરકં ન યાતિ । અફલ-કામત્વાન્ ન સ્વર્ગમ્ અપીત્ય્
અર્થઃ । કિન્ત્વ્ અસ્મિન્ લોકે અસ્મિન્ન્ એવ દેહે અનઘો નિષિદ્ધ-પરિત્યાગી । અતઃ
શુચિર્ નિવૃત્ત-રાગાદિ-મલઃ । યદૃચ્છયેતિ કેવલ-જ્ઞાનાદ્ અપિ ભક્તે
દુર્લભતાં દ્યોતયતીત્ય્ એષા ।(પગે 86)
અત્રાફલ-કામત્વં કેવલેશ્વરાજ્ઞા-બુદ્ધ્યા કુર્વાણત્વમ્ । અત્ર જ્ઞાનિ-સઙ્ગે
સતિ તન્-માત્રત્વમ્ એવ ભગવદ્-અર્પણં ભવેત્ । ભક્ત-સઙ્ગે તુ
સતોષમયત્વમ્ અતો યદૃચ્છયેતિ પૂર્વવદ્ ભક્ત-સઙ્ગ-તત્-કૃપા-લક્ષણં
ભાગ્યં બોધિતમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ એતાવાન્ એવ યજતામ્ [ભ્પ્ 2.3.11] ઇત્ય્ આદિ । તદ્
એવં કર્માર્પણ-કેવલ-જ્ઞાન-કેવલ-ભક્તયોઽધિકારિ-ભેદેન
વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
અતઃ સ્વાધિકારાનુસારેણૈવ સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --
સ્વે સ્વેઽધિકારે યા નિષ્ઠા સ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ [ભ્પ્ 11.21.2] સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 11.21 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[176]
તત્ર સામ્મુખ્ય-દ્વાર-ભૂતસ્ય કર્મણઃ સાક્ષાત્-સામ્મુખ્ય-રૂપ-જ્ઞાન-
ભક્ત્ય્-ઉદય-પર્યન્તત્વાત્ સ્વયમ્ એવ તાભ્યાં ન્યક્કારઃ । તત્ર સાક્ષાત્-
સામ્મુખ્યે ચ નિર્વિશેષ-સામ્મુખ્યં જ્ઞાનમ્ । સ-વિશેષસ્યાપિ તત્ત્વસ્ય
ભગવત્ત્વં પરમાત્મત્વં ચેતિ મુખ્યમ્ આવિર્ભાવ-દ્વયમ્ ઇતિ । સ-વિશેષ-
સામ્મુખ્ય-રૂપાયા ભક્તેસ્ તુ મુખ્યં ભેદ-દ્વયં ચ ભગવન્-
નિષ્ઠત્વં પરમાત્મ-નિષ્ઠત્વં ચ । તદ્ એતત્ ત્રયં તત્ર શ્રી-ગીતાસૂક્તમ્ ।
તત્ર અક્ષરં બ્રહ્મ પરમમ્ [ગીતા 8.3] ઇત્ય્ અક્ષર-શબ્દેન પૂર્વોક્તં
બ્રહ્મ । તત્-સામ્મુખ્ય-રૂપં જ્ઞાનાત્મકમ્ ઉપાસનં ચોત્તરોક્તં યથા -
યદ્ અક્ષરં વેદ-વિદો વદન્તિ [ગીતા 8.11] ઇત્ય્ આદિ । યથા પરમાત્માનમ્ અપિ
પુરુષશ્ ચાધિદૈવતમ્ [ગીતા 8.4] ઇતિ, અધિયજ્ઞોઽહમ્ એવાત્ર દેહે દેહભૃતાં
વર [ગીતા 8.4] ઇતિ ચ, વિરાડ્ વ્યષ્ટિ-રૂપાધિષ્ઠાન-દ્વય-ભેદેન ભિન્ન-
પ્રાયમ્ ઉક્ત્વા ભક્તિ-રીતિ-દ્વયી તયોર્ એક-પ્રાયા દર્શિતા । અભ્યાસ-યોગ-
યુક્તેન [ગીતા 8.8] ઇત્ય્-આદિનૈકા । કવિ-પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્ [ગીતા 8.9] ઇત્ય્
આદિનાન્યા । તથા મત્-શબ્દોક્ત-શ્રી-કૃષ્ણાખ્યસ્ય ભગવદ્-ભક્તિ-પ્રકાશશ્
ચાયમ્ --
અનન્ય-ચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ।
તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્ય-યુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥ [ગીતા 8.14]
તદ્ એતત્ સામ્મુખ્ય-ત્રયં શ્રી-કપિલ-દેવેનાપ્ય્ ઉક્તમ્ ।
જ્ઞાન-માત્રં પરં બ્રહ્મ પરમાત્મેશ્વરઃ પુમાન્ ।
દૃશ્ય્-આદિભિઃ પૃથગ્ ભાવૈર્ ભગવાન્ એક ઈયતે ॥ [ભ્પ્ 3.32.26] ઇતિ ।
દૃશિર્ જ્ઞાનં પૃથક્ પરમ્પરમ્ અન્યાદૃશો ભાવો ભાવના । યેષ્યુ
તથાવિધૈર્ જ્ઞાનાદિભિર્ એક એવ પરિપૂર્ણ-સ્વરૂપ-ગુણઃ પરં બ્રહ્મેયતે
પરમાત્મેયતે ભગવાંશ્ ચેયતે । તત્ર જ્ઞાનેન પર-બ્રહ્મતયા જ્ઞાયતે ।
ભક્તિ-વિશેષેણ પરમાત્મતયા પૂર્ણયા ભક્ત્યા ભગવત્તયેતિ જ્ઞેયમ્ ।
પર-બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપ-લક્ષણં જ્ઞાન-માત્રમ્ ઇતિ પરમાત્મન ઈશ્વરઃ
પુમાન્ ઇતિ । ભગવતો ભગવાન્ ઇત્ય્ એવ । વિવૃતં ચૈતત્ સામ્મુખ્ય-ત્રયં
ભગવત્-પરમાત્મ-સન્દર્ભયોઃ । બ્રહ્મણઃ તથાપિ ભૂમન્ [ભ્પ્ 10.14.6]
ઇત્ય્ આદિના । પરમાત્મનઃ કેચિત્ સ્વદેહાન્તર્-હૃદયાવકાશે પ્રાદેશ-માત્રં
પુરુષં વસન્તમ્ [ભ્પ્ 2.2.8] ઇત્ય્ આદિના । ભગવતો ભક્તિ-યોગેન મનસિ
[ભ્પ્ 1.7.4] ઇત્ય્ આદિના ચ ।
તથા ચ યદ્યપિ સામ્મુખ્યત્વેનાવિશિષ્ટં જ્ઞાનાદિ-ત્રયમ્ અપિ તદ્
વૈમુખ્ય-પ્રતિયોગિ ભવેત્ । તથાપિ (પગે 87) શ્રેયઃ-સૃતિં ભક્તિમ્ ઉદસ્ય
તે વિભો [ભ્પ્ 10.14.4] ઇત્ય્ આદિના ભક્તિં વિના કેવલ-જ્ઞાનસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્
તત્રાપિ ચ તસ્માન્ મદ્-ભક્તિ-યુક્તસ્ય [ભ્પ્ 11.20.31] ઇત્ય્ આદૌ ભક્તેસ્ તન્-
નિરપેક્ષત્વાત્ યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા [ભ્પ્ 11.20.32] ઇત્ય્ આદાવ્ આનુસઙ્ગિક-
સર્વ-ફલત્વાચ્ ચ જ્ઞાનમ્ અપિ ન્યક્કૃતમ્ ।
તતોઽવશિષ્ટાયાં સ-વિશેષોપાસન-રૂપાયાં, ભક્તૌ ચ શ્રી-વિષ્ણુ-રૂપમ્
અબહુ-મન્યમાનાઃ કેચિન્ નિરાકારેશ્વરસ્ય વોપાસનાં યાં મન્યન્તે સાપિ
ન્યક્કૃતાસ્તિ । યતો હિરણ્યકશિપોર્ અપિ નિત્ય આત્માવ્યયઃ શુદ્ધઃ [ભ્પ્ 7.2.18]
ઇત્ય્ આદિ-તદ્-વાક્યેન યદૃચ્છયેશઃ સૃજતીદમ્ અવ્યયઃ [ભ્પ્ 7.2.34] ઇત્ય્-આદિ-તદ્-
ઉદાહૃતેતિહાસ-વાક્યેન તત્-કૃત-બ્રહ્મ-સ્તવેન ચ બ્રહ્મ-જ્ઞાનં
નિરાકારેશ્વર-જ્ઞાનમ્ અન્યાકારેશ્વર-જ્ઞાનં તસ્યાસ્તીતિ વર્ણ્યતે । શ્રી-વિષ્ણૌ
દેવતા-સામાન્ય-દૃષ્ટેર્ નિન્દ્યતે ચ સ ઇતિ । તથાન્યત્રાહંગ્રહોપાસના ચ
ન્યક્કૃતા, પૌણ્ડ્રક-વાસુદેવાદૌ યદુભિર્ ઇવ શુદ્ધ-ભક્તૈર્
ઉપહાસ્યત્વાત્ । સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સારૂપ્ય- [ભ્પ્ 3.29.11] ઇત્ય્-આદિષુ તત્-ફલસ્ય
હેયતયા નિર્દેશાત્ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-હનુમતા કો મૂઢો દાસતાં પ્રાપ્ય
પ્રાભવં પદમ્ ઇચ્છતિ ઇતિ । તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય્ નિષ્કિઞ્ચનાં ભક્તિમ્
એવ તાદૃશ-ભક્ત-પ્રશંસા-દ્વારેણ સર્વોર્ધ્વમ્ ઉપદિશતિ,
ન કિઞ્ચિત્ સાધવો ધીરા ભક્તા હ્ય્ એકાન્તિનો મમ ।
વાઞ્છન્ત્ય્ અપિ મયા દત્તં કૈવલ્યમ્ અપુનર્-ભવમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.20.34]
ટીકા ચ - ધીરા ધીમન્તો યતો મમૈકાન્તિનો મય્ય્ એવ પ્રીતિ-યુક્તાઃ । અતો
મયા દત્તમ્ અપિ ન ગૃહ્ણન્તિ, કિં પુનર્ વક્તવ્યં ન વાઞ્છન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
અપુનર્-ભવમ્ આત્યન્તિક-કૈવલ્યમ્ ઇત્ય્ એષા ।
ઈદૃશામ્ એકાન્તિનામ્ એવ પરમ-મહિમા ગારુડે --
બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રેભ્યઃ સત્ર-યાજી વિશિષ્યતે ।
સત્ર-યાજિ-સહસ્રેભ્યઃ સર્વ-વેદાન્ત-પારગઃ ॥
સર્વ-વેદાન્ત-વિત્-કોટ્યાં વિષ્ણુ-ભક્તો વિશિષ્યતે ।
વૈષ્ણવાનાં સહસ્રેભ્યઃ એકાન્ત્ય્ એકો વિશિષ્યતે ॥ ઇતિ ।
યસ્માદ્ એવં સર્વાનન્દાતિક્રમ-લિઙ્ગેન પરમાનન્દ-સ્વરૂપાસૌ ભક્તિસ્
તસ્માત્ તત્ર સ્વભાવત એવ પ્રવૃત્તિર્ ગુણઃ । તથાભૂતામ્ અપિ તન્-માધુરીં
સ્વદોષેણાનુભવિતુમ્ અસમર્થાનાં તુ કેવલ-વિધિ-નિષેધ-સમ્ભવ-ગુણ-
દોષ-દૃષ્ટ્યૈવપ્રવૃત્તિર્ અપિ પૂર્વાપેક્ષયા દોષ એવ । યથોક્તમ્ એતત્
પૂર્વાધ્યાયે શમો મન્-નિષ્ઠતા-બુદ્ધિઃ [ભ્પ્ 11.19.33] ઇત્ય્ આદૌ, સાક્ષાદ્-
ભક્તેર્ અપિ વિધાનાવિધાનયોર્ ગુણ-દોષતાં કિં વર્ણિતેન બહુના [ભ્પ્
3.29.11] ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેન પ્રતિપાદ્ય ગુણ-દોષ-દૃશિર્ દોષો ગુણસ્ તૂભય-
વર્જિતઃ [ભ્પ્ 11.19.43] ઇતિ । અતએવ લબ્ધ-તન્-માધુર્યાનુભાવનાં તદ્-વિધિ-
નિષેધ-કૃત-ગુણ-દોષૌ નસ્ ત એવેત્ય્ આહ ન મય્ય્ એકાન્ત-ભક્તાનાં ગુણ-
દોષોદ્ભવા ગુણાઃ [ભ્પ્ 11.20.36] ।
ટીકા ચ -- ગુણ-દોષૈર્ વિહિત-પ્રતિષિદ્ધૈર્ ઉદ્ભવા યેષાં તે ગુણાઃ પુણ્ય-
પાપાદય ઇત્ય્ એષા ।
॥ 11.20 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[178]
ઇયમ્ અકિઞ્ચનાખ્યા ભક્તિર્ એવ જીવાનાં સ્વભાવત ઉચિતા । સ્વાભાવિક-તદ્-
આશ્રયા હિ જીવાઃ । સ કારણં કારણાધિપાધિપઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । અંશત્વેઽપિ
બહિરઙ્ગવ-સ્વીકારાત્ તદ્-આશ્રયત્વં સૂર્ય-મણ્ડલ-બહિર્-આતપ-
પરમાણૂનામ્ ઇવ । અતએવ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે પ્રણવ-વ્યાખ્યાને - (પગે
88)
અકારશ્ ચાપ્ય્ ઉ-કારશ્ ચ મ-કારશ્ ચ તતઃ પરમ્ ।
વેદ-ત્રયાત્મકં પ્રોક્તં પ્રણવં બ્રહ્મણઃ પદમ્

અકારેણોચ્યતે વિષ્ણુઃ શ્રીર્ ઉકારેણ ચોચ્યતે ।
મ-કારસ્ ત્વ્ અનયોર્ દાસઃ પઞ્ચવિંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.226.22-23]
અન્તે ચ-બહગવચ્-છેષ-રૂપોઽસૌ મ-કારાખ્યઃ સ-ચેતનઃ ઇતિ । તથા --
અવધારણ-વાચ્ય્ એવમ્ ઉ-કારઃ કૈશ્ચિદ્ ઉચ્યતે ।
શ્રીશ્ ચ તત્-પક્ષ-પાતિત્વાદ્ અ-કારેણૈવ ચોચ્યતે ।
ભાસ્કરસ્ય પ્રભા યદ્વત્ તસ્ય નિત્યાનપાયિની ॥ [પદ્મપ્ 6.226.29-30] ઇત્ય્
આદિ ।
અતએવ શ્રી-વૈષ્ણવાનાં પ્રણવ એવ મહા-વાક્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તથાષ્ટાદશાક્ષર-વ્યાખ્યાને -
શ્રીમતે વિષ્ણવે તસ્મૈ દાસ્યં સર્વં કરોમ્ય્ અહમ્ ।
દેશ-કાલાદ્ય્-અવસ્થાસુ સર્વાસુ કમલાપતેઃ ॥
ઇતિ સ્વરૂપ-સંસિદ્ધં સુખં દાસ્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
એવં વિદિત્વા મન્ત્રાર્થં તદ્ ભક્તિં સમ્યગ્ આચરેત્ ॥
દાસ-ભૂતમ્ ઇદં તસ્ય જગત્ સ્થાવર-જઙ્ગમમ્ ।
શ્રીમન્-નારાયણઃ સ્વામી જગતાં પ્રભુર્ ઈશ્વરઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.226.36-38] ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ આહુઃ -
સ્વ-કૃત-પુરેષ્વ્ અમીષ્વ્ અબહિર્-અન્તર-સંવરણં
તવ પુરુષં વદન્ત્ય્ અખિલ-શક્તિ-ધૃતોઽંશ-કૃતમ્ ।
ઇતિ નૃ-ગતિં વિવિચ્ય કવયો નિગમાવપનં
ભવત ઉપાસતેઽઙ્ઘ્રિમ્ અભવં ભુવિ વિશ્વસિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.20]
સ્વયેન ત્વા કૃતેષુ પરેષુ દેહેષુ વર્તમાનં પુરુષં જનં તવૈવાંશ-
રૂપેણ કૃતં નિત્ય-સિદ્ધં વદન્તિ । તત્રાખિલ-શક્તિ-ધૃતસ્ તવ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તદ્-
અખિલ-શક્તિ-ગુણાન્તઃ-પાતિ-જીવાખ્ય-તટસ્થ-શક્તિ-વિશિષ્ટસ્યૈવ તવાંશો ન
તુ સ્વરૂપ-શક્તિ-વિશિષ્ટસ્ય કેવલ-સ્વરૂપસ્યેત્ય્ આયાતમ્ । તતો મૂલ-મણ્ડલ-
સ્થાનીય-ત્વદ્-આશ્રયકસ્ ત્વદેવજીવનશ્ ચાસૌ જીવ ઇતિ તત્ત્વં વિવિચ્ય જ્ઞાત્વા
કવયઃ પણ્ડિતાઃ વિશ્વસિતાઃ શ્રદ્દધાના ભવત એવાઙ્ઘ્રિમ્ ઉપાસતે ।
વિશ્વાસે હેતુર્ નિગમાવપનં સકલ-વેદ-બીજોજ્જીવનૈકાશ્રય-ક્સેત્રં શાસ્ત્ર-
યોનિમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો નિત્યત્વાશ્રયૈક-જીવનાનામ્ અપિ તેષાં ત્વદ્-
વૈમુખ્યેન યત્ સંસાર-દુઃખં ભવતિ તદ્ અપિ સ્વયમ્ એવ પલાયત ઇત્ય્
આહુઃ અભવમ્ ઇતિ । ન વિદ્યતે ભવઃ સંસારો યત્રેતિ । અથવા ભજનીયસ્ય
નિત્યત્વેન ભક્તેર્ અપ્ય્ અનશ્વરત્વં પ્રતિપાદયન્તિ અભવં જન્મ-રહિતમ્
અઙ્ઘ્રિમ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અકિઞ્ચાનાખ્યા ભક્તિર્ એવ સર્વોર્ધ્વમ્ અભિધેયા ॥
॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[179]
અથ તસ્યા એવ પ્રકારાન્તરેણ સ્થાપનાય પ્રકરણાન્તરં યાવત્-તલ્-લક્ષણ-
પ્રકરણમ્ । તદ્ એવં પરમ-દુર્લભ-સ્વરૂપં પરમ-દુર્લભ-ફલં
ચાકિઞ્ચનાખ્ય-સાક્ષાદ્-ભક્તિ-રૂપં સામ્મુખ્યં કથં સ્યાદ્ ઇતિ વક્તું
સામ્મુખ્ય-માત્રસ્ય નિદાનમ્ ઉપલક્ષયતિ । (પગે 89)
ભવાપવર્ગો ભ્રમતો યદા ભવેજ્
જનસ્ય તર્હ્ય્ અચુત સત્-સમાગમઃ ।
સત્-સઙ્ગમો યર્હિ તદૈવ સદ્-ગતૌ
પરાવરેશે ત્વયિ જાયતે મતિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.51.53]
યદા ભ્રમતઃ સંસરતો ભવાપવર્ગો ભવેત્ સમ્પ્રાપ્ત-કાલઃ સ્યાત્, તદા
સત્-સઙ્ગમો ભવેત્ । તદા ભવાપવર્ગો ભવેદ્ ઇતિ વક્તવ્યે વૈપરીત્યેન
નિર્દેશસ્ તત્ર સત્-સઙ્ગમસ્ય શ્રીઘ્રતયાવશ્યકતયા ચ હેતુતા-વિવક્ષયા
તથોક્તં નલકૂવર-મણિગ્રીવૌ પ્રતિ શ્રી-ભગવતા --
સાધૂનાં સમ-ચિત્તાનાં સુતરાં મત્-કૃતાત્મનામ્ ।
દર્શનાન્ નો ભવેદ્ બન્ધઃ પુંસોઽક્ષ્ણોઃ સવિતુર્ યથા ॥ [ભ્પ્ 10.10.41] ઇતિ ।
અતએવાતિશયોક્તિ-નામાલઙ્કારસ્ય ચતુર્થો ભેદોઽયમ્ ઇત્ય્ આલઙ્કારિકાઃ । તદ્
ઉક્તં તદ્-વિવૃત્તૌ -
ચતુર્થી સા કારણસ્ય ગદિતું શીઘ્ર-કારિતામ્ ।
યા હિ કાર્યસ્ય પૂર્વોક્તિઃ ઇતિ ।
તત્ર હેતુર્ યર્હિ યદા સત્-સઙ્ગમસ્ય દૈવ-પરાવરેશે ત્વયિ મતિર્ ભવતિ
તદ્-વૈમુખ્ય-કરાન્ આદિ-સિદ્ધ-તજ્-જ્ઞાન-સંસર્ગાભાવાન્તે તત્-
સામ્મુખ્યકરં તજ્ જ્ઞાનં જાયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવોક્તં શ્રી-વિદુરેણ -
જનસ્ય કૃષ્ણાદ્ વિમુખસ્ય દૈવાદ્
અધર્મ-શીલસ્ય સુદુઃખિતસ્ય ।
અનુગ્રહાયેહ ચરન્તિ નૂનં
ભૂતાનિ ભવ્યાનિ જનાર્દનસ્ય ॥ [ભ્પ્ 3.5.3] ઇતિ ।
અત્ર દૈવાત્ પ્રાચીન-કર્મણો હેતોસ્ તદાવેશાદ્ અધર્મ-શીલસ્ય ભગવદ્-
ધર્મ-રહિતસ્યેત્ય્ અર્થઃ । મૂલ-પદ્યે યર્હિ યદેતિ નિર્દેશાન્ ન કાલ-
વિલમ્બેન । તત્ર ચૈવકારાન્ નાન્યદા કદાચિદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । તેન તન્-મતૌ
હેતુઃ સદ્-ગતૌ યત્ર યત્રસન્તઃ સઙ્ગચ્છન્તે તત્ર તત્ર ગતિઃ સ્ફુરણં
યસ્ય તસ્મિંસ્ ત્વયીતિ । તથા ચ ઇતિહાસ-સમુચ્ચયે -
યત્ર રાગાદિ-રહિતા વાસુદેવ-પરાયણાઃ ।
તત્ર સન્નિહિતો વિષ્ણુર્ નૃપતેર્ નાત્ર સંશયઃ ॥ ઇતિ ।
સતાં ગતાવ્ ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખાનેઽપિ અસતાં ત્વ્ અસૌ ન ગતિઃ । અતસ્ તદ્-
દ્વારૈવાન્યેષાં તલ્-લાભો યુક્ત ઇતિ પૂર્વવદ્ એવ । પિઙ્ગલાયા અપિ સત્-સઙ્ગે
વિદેહાનાં પુરે હ્ય્ અસ્મિન્ન્ અહમ્ એકૈવ મૂઢ-ધીઃ [ભ્પ્ 11.8.33] ઇત્ય્ અત્ર
વ્યક્તોઽસ્તિ । ટીકા ચ - સત્-સઙ્ગતૌ સત્યામ્ અપ્ય્ અહો મે મોહ ઇત્ય્ આહ
વિદેહાનામ્ ઇતિ ઇત્ય્ એષા ।
તદ્ એવં યત્ર નોપલભ્યતે સત્-સઙ્ગસ્ તત્રાપ્ય્ આધુનિકઃ પ્રાક્તનો વા
પારમ્પરિકો વાનુમેય એવ । અત્ર કૃત-શ્રી-નારદાદિ-દર્શનાદેર્ અપિ
દેવતાદેઃ શ્રી-નલકૂવરાદિવત્તાદૃશત્વ-પ્રાપ્તિર્ ન શ્રૂયત ઇત્ય્ અત એવં
વિવેચનીયમ્ । યદ્યપ્ય્ અપરાધ-સદ્-ભાવો વર્તતે પુરુષે તદા તદ્-દોષેણ
સત્સુ નિરાદરાણાં સાધારણ-પુણ્યાદિ-દૃષ્ટીનાં ચ તદ્-દોષ-શાન્ત્ય્-અર્થં
સત્-સઙ્ગસ્ય ભગવત્-સામ્મુખ્ય-કારણત્વેઽપિ તત્-કૃપા-સાહાય્યમ્ અપેક્ષતે ।
નિરપરાધત્વે સતિ તત્-સઙ્ગેનૈવ જાત-પરમોત્તમ-દૃષ્ટીનાં તેષુ
મનોઽવધાનાભાવેઽપિ સત્-સઙ્ગ-માત્રં તત્-કારણમ્ ઇતિ । અતઃ સાપરાધાન્
એવાધિકૃત્યોક્તમ્ અજાન્ અજ-દેવૈઃ --
(પગે 90)
તાન્ વૈ હ્ય્ અસદ્-વૃત્તિભિર્ અક્ષિભિર્ યે
પરાહૃતાન્તર્-મનસઃ પરેશ ।
અથો ન પશ્યન્ત્ય્ ઉરુગાય નૂનં
યે તે પદન્યાસ-વિલાસ-લક્ષ્યાઃ ॥ [ભ્પ્ 3.5.44]
તે તવ પદ-ન્યાસ-વિલાસ-ક્ષણ્યાઃ સમ્બન્ધિઓ યે ભક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । તે તાન્
નૂનં પ્રાયો ન પશ્યન્તિ ન કૃપા-દૃષ્ટિ-વિષયીકુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । કાન્ ? ય
અસદ્-વૃત્તિભિઃ સાપરાધ-ચેષ્ટૈર્ અક્ષિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પર-કૃતાન્તર્મનસો
દૂરીકૃતાન્તર્મુખ-ચિત્ત-વૃત્તયો બહિર્મુખા ઇત્ય્ એવં વ્યાખ્યાનમ્ અત્રાપ્ય્
અનુસન્ધેયમ્ । અત્ર સાધારણાસદ્-વૃત્તિત્વં ન ગૃહ્યતે । સર્વસ્ય તત્-કૃપાયાઃ
પ્રાક્ તથાભૂતત્વાત્ । જનસ્ય કૃષ્ણાદ્ વિમુખસ્ય દૈવાદ્ [ભ્પ્ 3.5.3] ઇત્ય્
આદિક-વિષયં સ્યાદ્ ઇતિ તસ્માદ્ અપરાધાસદ્-વૃત્તૌ તેષાં કૃપા પ્રવર્તત એવ ।
કથઞ્ચિદ્ અપરાધાભાવેન તદ્-અપ્રવૃત્તાવ્ અપિ સઙ્ગ-માત્રેણૈવ તેષાં
સમ્મતિઃ સ્યાત્ । યત્ર તુ સાપરાધેઽપિ સ્વૈરતયૈવ કૃપાં કુર્વન્તિ તસ્યૈવ
તન્-મતિઃ સ્યાન્ નાન્યસ્ય નલકૂવરવત્ સાધારણ-દેવતાવચ્ ચેતિ । તથા શ્રી-
ભરતસ્ય રહૂગણે યથા ચોપરિચર વસોર્ વૃત્તં વિષ્ણુ-ધર્મે-સ હિ દેવ-
સાહાય્યાયૈવ દૈત્યાન્ હત્વા વિરજ્ય ચ ભગવદ્-અનુધ્યાનાય પાતાલં ચ
પ્રવિષ્ટવાન્ । તં ચ નિવૃત્તમ્ અપિ હન્તું લબ્ધ-ચ્છિદ્રા દૈત્યાઃ સમાગત્ય
તત્-પ્રભાવેણોદ્યત-શસ્ત્રા એવાતિષ્ઠન્ । તતશ્ ચ વ્યર્થોદ્યમાઃ પુનઃ
શક્રોપદેશેન તં પ્રતિ પાષણ્ડ-માર્ગમ્ ઉપદિશન્તોઽપિ જાતયા તત્-કૃપયા
ભગવદ્-ભક્તા બભૂવુઃ [વિધ્પ્ 3.346] ઇતિ ।
અત ઉક્તં વિષ્ણુ-ધર્મ એવ --
અનેક-જન્મ-સંસાર-રચિતે પાપ-સમુચ્ચયે ।
નાક્ષીણે જાયતે પુંસાં ગોવિન્દાભિમુખી મતિઃ ॥ ઇતિ ।
નનુ, નૈતાન્ વિહાય કૃપણાન્ વિમુમુક્ષ એકો નાન્યં ત્વદ્ અસ્ય શરણં
ભ્રમતોઽનુપશ્યે ॥ [ભ્પ્ 7.9.44] ઇત્ય્ એવં શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ય સર્વસ્મિન્ન્ અપિ
સંસારિણિ કૃપા જાતા તર્હિ કથં ન સર્વ-મુક્તિઃ સ્યાત્ ? ઉચ્યતે, જીવાનામ્
અનન્તત્વાન્ ન તે સર્વે મનસિ તસ્યારૂઢા યાવન્તો દૃષ્ટ્વા શ્રુતાસ્ તચ્-
ચેતસ્યારૂઢાસ્ તાવતાં તત્-પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યત્ય્ એવ મોક્ષઃ । નૈતાન્ ઇત્ય્ એતચ્-
છબ્દ-પ્રયોગાત્ । યે ચાન્યે તેષામ્ અપિ તત્-કીર્તન-સ્મરણ-માત્રેણૈવ
કૃતાર્થતાવરં સ્વયમ્ એવ કૃપયા દત્તવાન્ શ્રી-નૃસિંહ-દેવઃ --
ય એતત્ કીર્તયેન્ મહ્યં ત્વયા ગીતમ્ ઇદં નરઃ ।
ત્વાં ચ માં ચ સ્મરન્ કાલે કર્મ-બન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે ॥ [ભ્પ્ 7.10.14] ઇતિ ।
યસ્ ત્વાં કીર્તયેદ્ અપિ કિં પુનસ્ ત્વં યાન્ કૃપયા સ્મરસીતિ ભાવઃ । તસ્માત્
સાધૂક્તં ભવાપવર્ગો ભ્રમતો યદા ભવેદ્ ઇતિ ।
॥ 10.51 ॥ મુચુકુન્દઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[180]
તતઃ સત્-સઙ્ગસ્યૈવ તત્ર નિદાનત્વં સિદ્ધમ્ । તચ્ ચ યુક્તમ્ અનાદિ-સિદ્ધ-
તજ્-જ્ઞાનમય-તદ્-વૈમુખ્યવતામ્ । અન્યથા હિ તદ્-અસમ્ભવઃ । તદ્ ઉક્તમ્
તર્કોઽપ્રતિષ્ઠઃ શ્રુતયો વિભિન્ના
નાસાવ્ ઋષિઃ યસ્ય મતં ન ભિન્નમ્ ।
ધર્મસ્ય તત્ત્વં નિહિતં ગુહાયાં
મહાજનો યેન ગતઃ સ પન્થાઃ ॥ [મ્ભ્ 3.313.117]
(પગે 91)
તથૈવ શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યમ્ --
મતિર્ ન કૃષ્ણે પરતઃ સ્વતો વા
મિથોઽભિપદ્યેત ગૃહ-વ્રતાનામ્ । [ભ્પ્ 7.5.30]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય --
નૈષાં મતિસ્ તાવદ્ ઉરુક્રમાઙ્ઘ્રિં
સ્પૃશત્ય્ અનર્થાપગમો યદ્-અર્થઃ ।
મહીયસાં પાદ-રજો-ઽભિષેકં
નિષ્કિઞ્ચનાનાં ન વૃણીત યાવત્ ॥ [ભ્પ્ 7.5.32]
તથા તદ્-વિમુખ-કર્માદિભિસ્ તત્-સામ્મુખ્ય-પ્રતિપત્તેશ્ ચાત્યાન્તાયોગઃ ।
કૃતાકૃતાદ્ અન્યત્ર ભૂતાચ્ ચ ભવ્યાચ્ ચ ઇતિ શ્રુત્ય્-આદેઃ । તમ્ એતમ્ આત્માનં
વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનશકેન [બૌ
4.4.2] ઇતિ શ્રુત્ય્-આદિકં તુ તત્-સામ્મુખેનૈવ પ્રયુક્તાનિ કર્માણ્ય્
અભિદધાતિ । તર્હિ તદ્ એવ સામ્મુખ્યં કથં સ્યાદ્ ઇતિ પુનર્ અપિ હેતુર્ એવ
પ્રષ્ટવ્યઃ સ્યાત્ ।
અથ ભગવત્-કૃપૈવ તત્-સામ્મુખ્યે પ્રાથમિકં કારણમ્ ઇતિ ચ ગૌણમ્ ।
સા હિ સંસાર-દુરન્તાનન્ત-સન્તાપ-સન્તપ્તેષ્વ્ અપિ તદ્-વિમુખેષુ સ્વતન્ત્રા
ન પ્રવર્તતે તદ્-અસમ્ભવાત્ । કૃપા-રૂપશ્ ચેતો-વિકારો હિ પર-દુઃખસ્ય સ્વ-
ચેતસિ પર્શ સત્ય્ એવ જાયતે । તસ્ય તુ સદા પરમાનન્દૈકરસત્વેનાપહત-
કલ્મષત્વેન ચ શ્રુતૌ જીવ-વિલક્ષણત્વ-સાધનાત્ । તેજોમાલિનસ્
તિમિરાયોગવત્ તચ્-ચેતસ્ય્ અપિ તમોમય-દુઃખ-સ્પર્શનાસમ્ભવેન । તત્ર
તસ્યા જન્માસમ્ભવઃ અતએવ સર્વદા વિરાજમાણેઽપિ કર્તુમ્ અકર્તુમ્ અન્યથા
કર્તું સમર્થે તસ્મિંસ્ તદ્-વિમુખાનાં ન સંસાર-સન્તાપાઃ સન્તિ । અતઃ સત્-
કૃપૈકાવશિષ્યતે । સન્તોઽપિ તદાનીં યદ્યપિ સાંસારિક-દુઃખૈર્ ન સ્પૃશ્યન્ત
એવ તથાપિ લબ્ધ-જાગરાઃ સ્વપ્ન-દુઃખવત્ તે કદાચિત્ સ્મરેયુર્ અપીત્ય્ અતસ્
તેષાં સંસારિકેઽપિ કૃપા ભવતિ । યથા શ્રી-નારદસ્ય નલકૂવર-
મણિગ્રીવયોઃ । તસ્માત્ પ્રસ્તુતેઽપિ સંસારિક-દુઃખસ્ય તદ્-ધેતુત્વાભાવાત્ ।
પરમેશ્વર-કૃપા તુ સ એવાત્ર મમ શરણમ્ ઇત્ય્ આદિ-દૈન્યાત્મિકા ભક્તિ-
સમ્બન્ધેનૈવ જાયતે, યથા ગજેન્દ્રાદૌ વ્યતિરેકે નારક્યાદૌ । ભક્તિર્ હિ
ભક્ત-કોટિ-પ્રવિષ્ટ-તદ્-આર્દ્રીભાવયિતૃ-તચ્-છક્તિ-વિશેષ ઇતિ વિવૃતં
વિવરિષ્યતે ચ । દૈન્ય-સમ્બન્ધેન ચ સાધ્વ્ ઇયમ્ ઉચ્છલિતા ભવતીતિ તત્ર
તદ્-આધિક્યમ્ । તસ્માદ્ યા કૃપા તસ્ય સત્સુ વર્તતે સા સત્-સઙ્ગ-વાહનૈવ વા
સત્-કૃપા-વાહનૈવ વા સતી જીવાન્તરે સઙ્ક્રમતે ન સ્વતન્ત્રેતિ સ્થિતમ્ ।
તથૈવ ચાહુઃ -
સ્વયં સમુત્તીર્ય સુદુસ્તરં દ્યુમન્
ભવાર્ણવં ભીમમ્ અદભ્ર-સૌહૃદાઃ ।
ભવત્-પદામ્ભોરુહ-નાવમ્ અત્ર તે
નિધાય યાતાઃ સદ્-અનુગ્રહો ભવાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.2.31]
હે દ્યુમન્ સ્વ-પ્રકાશ ભવત્-પદામ્ભોરુહ-લક્ષણા યા નૌર્ ભવાર્ણવ-
તરણોપાયસ્ તામ્ અત્ર ભવાર્ણવ-પારે નિધાય ઉત્તરોત્તર-જનેષુ પ્રકાશ્યેત્ય્
અર્થઃ । નનુ કથં તાં ન સ્વયં પ્રકાશયામિ । કથમ્ ઇવ તેષામ્ અપેક્ષા ।
તત્ર સદ્ભિર્ એવ દ્વાર-ભૂતૈર્ અન્યાન્ અનુગૃહ્ણાતિ યઃ સ સદ્-અનુગ્રહો ભવાન્
ઇતિ । યદ્ વા સન્ત એવાનુગ્રહો યસ્ય સઃ । તવાનુગ્રહો યઃ પ્રાપઞ્ચિકે ચરતિ
સ તદ્-આકારતયૈવ ચરતિ નાન્ય-રૂપતયેત્ય્ અર્થઃ । તથોક્તં શ્રી-રુદ્ર-ગીતે -
- (પગે 92)
અથાનઘાઙ્ઘ્રેસ્ તવ કીર્તિ-તીર્થયોર્
અન્તર્-બહિઃ-સ્નાન-વિધૂત-પાપ્મનામ્ ।
ભૂતેષ્વ્ અનુક્રોશ-સુસત્ત્વ-શીલિનાં
સ્યાત્ સઙ્ગમોઽનુગ્રહ એષ નસ્ તવ ॥ [ભ્પ્ 4.24.58] ઇતિ ।
સત્સ્વ્ અનુગ્રહો યસ્યેતિ વ્યાખ્યાનેઽપિ તદ્-વિમુખેષ્વ્ અસત્સુ તવાનુગ્રહો
નાસ્તીતિ પ્રાપ્તેઃ સદ્-દ્વારૈવ તત્ પ્રકાશનમ્ ઉચિતમ્ ઇત્ય્ એવાયાતિ । તદ્ એવં -
જાયમાનં હિ પુરુષં યં પશ્યેન્ મધુસૂદનઃ ।
સાત્ત્વિકસ્ તુ સ વિજ્ઞેયો ભવેન્ મોક્ષે ચ નિશ્ચિતઃ ॥ [મ્ભ્ 12.336.68]
ઇતિ મોક્ષ-ધર્મ-વચનમ્ અપિ સત્-સઙ્ગાનન્તર-જન્મ-પરમ્ એવ
બોદ્ધવ્યમ્ ।
॥ 10.2 ॥ દેવાઃ ભગવન્તમ્

[181]
તતઃ સત્-સઙ્ગ-હેતુશ્ ચ સતાં સ્વૈર-ચારિતૈવ નાન્યઃ । યથાહ -
ત એકદા નિમેઃ સત્રમ્ ઉપજગ્મુર્ યદૃચ્છયા । [ભ્પ્ 11.2.24]
તે નવ-યોગેશ્વરા યદૃચ્છયા સ્વૈરતયા ન તુ હેત્વ્-અન્તર-પ્રયુક્તેત્ય્ અર્થઃ ।
યદૃચ્છા સ્વૈરિતા ઇત્ય્ અમરઃ । સત્સુ પરમેશ્વર-પ્રયોક્તૃત્વં ચ સદ્-
ઇચ્છાનુસારેણૈવ । તદ્ ઉક્તં સ્વેચ્છામયસ્ય [ભ્પ્ 10.14.2] ઇતિ । અહં ભક્ત-
પરાધીનઃ [ભ્પ્ 9.4.46] ઇતિ ચ ।
॥ 11.2 ॥ શ્રી-નારદઃ

[182]
તથા -
તસ્યૈકદા તુ ભવનમ્ અઙ્ગિરા ભગવાન્ ઋષિઃ ।
લોકાન્ અનુચરન્ન્ એતાન્ ઉપાગચ્છદ્ યદૃચ્છયા ॥ [ભ્પ્ 6.14.14]
તસ્ય ચિત્રકેતોઃ । અત્રાપિ તદૈવ તસ્ય સામ્મુખ્યં જાયમ્ । કાલાન્તરે તુ
પ્રાદુર્ભૂતમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । અતએવ તદ્-વિલાપ-સમયે શ્રીમતાઙ્ગિરસૈવ -
બ્રહ્મણ્યો ભગવદ્-ભક્તો નાવસીદિતુમ્ અર્હતિ [ભ્પ્ 6.15.12] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
॥ 6.14 ॥ શ્રી-શુકઃ

[183]
સતાં કૃપા ચ દુરવસ્થા-દર્શન-માત્રોદ્ભવા ન સ્વોપાસનાદ્ય્-અપેક્ષા,
યથા શ્રી-નારદસ્ય નલકૂવર-મણિગ્રીવયોઃ । તદ્ આહ -
ભજન્તિ યે યથા દેવાન્ દેવા અપિ તથૈવ તાન્ ।
છાયેવ કર્મ-સચિવાઃ સાધવો દીન-વત્સલાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.6] ઇતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ॥ 11.2 ॥ શ્રીમાન્ આનકદુન્દુભિઃ

[184]
તદ્ એવં સત્-સઙ્ગમાત્રસ્ય તત્-સામ્મુખ્ય-માત્રે નિદાનત્વમ્ ઉક્તમ્ । એતદ્
એવ વ્યક્તિરેકેણાહ -
ન હ્ય્ અમ્-મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્-છિલા-મયાઃ ।
તે પુનન્ત્ય્ ઉરુ-કાલેન દર્શનાદ્ એવ સાધવઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.11]
તે કથં નાદ્રિયન્તે ગૌણત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ તે પુનન્તીતિ ।
॥ 10.84 ॥ શ્રી-ભગવાન્ મુનિ-વર્ગમ્

[185]
તદ્ એવં સત્સઙ્ગમાત્રસ્ય તત્-સામ્મુખ્ય-માત્રે નિદાનત્વમ્ ઉક્તમ્ । એતદ્
એવ વ્યતિરેકેણાહ --
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં પરમાર્થમ્ એકમ્
અનન્તરં ત્વ્ અબહિર્ બ્રહ્મ સત્યમ્ ।
પ્રત્યક્ પ્રશાન્તં ભગવચ્-છબ્દ-સંજ્ઞં
યદ્ વાસુદેવં કવયો વદન્તિ ॥
રહૂગણૈતત્ તપસા ન યાતિ
ન ચેજ્યયા નિર્વપણાદ્ ગૃહાદ્ વા । (પગે 93)
ન ચ્છન્દસા નૈવ જલાગ્નિ-સૂર્યૈર્
વિના મહત્-પાદ-રજો-ઽભિષેકમ્ ॥ [ભ્પ્ 5.12.12]
તર્હિ કિં સત્યમ્ ? જ્ઞાનં સત્યમ્ । વ્યાવહારિક-સત્યત્વં વ્યાવર્તયતિ ।
પરમાર્થમ્ । વૃત્તિ-જ્ઞાન-વ્યવચ્છેદાર્થાનિ ષડ્-વિશેષણાનિ । વિશુદ્ધં તત્
તુ આવિદ્યકમ્ । એકં તત્ તુ નાના-રૂપમ્ । અનન્તરં તુ બહિર્ બાહ્યાભ્યન્તર-
શૂન્યં તત્ તુ વિપરીતં બ્રહ્મ પરિપૂર્ણં તત્ તુ પરિચ્છિન્નમ્ । પ્રત્યક્ તત્
તુ વિષયાકારમ્ । પ્રશાન્તં નિર્વિકારં, તત્ તુ સ-વિકારમ્ । તદ્ એવં સ્વરૂપં
જ્ઞાનં સત્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કીદૃશં તત્ ? ઐશ્વર્યાદિ-ષડ્-ગુણત્વેન ભગવચ્-
છબ્દઃ સંજ્ઞા યસ્ય । યચ્ ચ જ્ઞાનં વાસુદેવં વદન્તિ । તત્-પ્રાપ્તિશ્ ચ
મહત્-સેવાં વિના ન ભવતીત્ય્ આહ હે રહૂગણ । એતજ્ જ્ઞાનં તપસા પુરુષો
ન યાતિ ઇજ્યયા વૈદિક-કર્મણા નિર્વપણાદ્ અન્નાદિ-સંવિભાગેન ગૃહાદ્ વા
તન્-નિમિત્ત-પરોપકારેણ છન્દસા વેદાભ્યાસેન જલાગ્ન્ય્-આદિભિર્ ઉપાસિતૈર્
ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર બ્રહ્મત્વાદિના જીવ-સ્વરૂપં સૂક્ષ્મત્વાદિ-ધર્મકં જ્ઞાનમ્ અપિ
નિરસ્તં વેદિતવ્યમ્ ॥
॥ 5.12 ॥ શ્રી-બ્રાહ્મણો રહૂગણમ્

[186]
તદ્ એવં સત્-સઙ્ગ એવ તત્-સામ્મુખ્યે દ્વારમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તે ચ સન્તસ્ તત્-
સમ્મુખા એવાત્ર ગૃહ્યન્તે । ન તુ વૈદિકાચાર-માત્ર-પરા અનુપયોગિત્વાત્ ।
તત્ર યાદૃશઃ સત્-સઙ્ગસ્ તાદૃશમ્ એવ સામ્મુખ્યં ભવતીતિ વક્તું તેષુ
સત્સુ યે મહાન્તસ્ તેષાં દ્વૈવિધ્યમ્ આહ સાર્ધેન ।
મહાન્તસ્ તે સમ-ચિત્તાઃ પ્રશાન્તા
વિમન્યવઃ સુહૃદઃ સાધવો યે ।
યે વા મયીશે કૃત-સૌહૃદાર્થા
જનેષુ દેહમ્ભર-વાર્તિકેષુ ॥
ગૃહેષુ જાયાત્મજ-રાતિમત્સુ
ન પ્રીતિ-યુક્તા યાવદ્-અર્થાશ્ ચ લોકે ॥ [ભ્પ્ 5.5.2-3]
યે સમ-ચિત્તા નિર્વિશેષ-બ્રહ્મ-નિષ્ઠાસ્ તે મહાન્તસ્ તેષાં શીલમ્ આહ
પ્રશાન્તા ઇત્ય્ આદિ । મહદ્-વિશેષમ્ આહ યે વેતિ । વા-શબ્દઃ પક્ષાન્તરે ।
ઉત્તર-પક્ષત્વાદ્ અસ્યૈવ શ્રેષ્ઠત્વં મયિ કૃતં સિદ્ધં યત્ સૌહૃદં પ્રેમ
તદ્ એવ અર્થઃ પુરુષાર્થો યેષાં યથા-ભૂતા યે તે મહાન્ત ઇતિ
પૂર્વેણાન્વયઃ । યતો મયિ સૌહૃદાર્થાસ્ તત એવ દેઅમ્ભઅરવાર્તિકેષુ
વિષય-વાર્તા-નિષ્ઠેષુ જનેષુ તથા ગેહેષુ જાયાત્મજ-બન્ધુ-વર્ગ-યુક્તેષુ
ન પ્રીતિ-યુક્તાઃ, કિન્તુ યાવદ્-અર્થઃ યાવાન્ અર્થઃ શ્રી-ભગવદ્-
ભજનાનુરૂપં પ્રયોજનં તાવાન્ અર્થો ધનં યેષાં તથાભૂતા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઉભયોર્ મહત્ત્વં ચ મહા-જ્ઞાનિત્વાન્ મહા-ભાગવતત્વાચ્ ચ, ન તુ દ્વયોઃ
સામ્યાભિપ્રાયેણ । મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ [ભ્પ્
6.14.5] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેઃ । અત્ર જ્ઞાન-માર્ગે બ્રહ્માનુભવિનો મહાન્તો ભક્તિ-
માર્ગે લબ્ધ-ભગવત્-પ્રેમાણો મહાન્ત ઇતિ લક્ષણ-સામાન્યમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 5.5 ॥ શ્રી-ઋષભઃ સ્વ-પુત્રાન્

[187]
અત્ર ચૈવં વિવેચનીયમ્ । તત્-તન્-માર્ગે સિદ્ધા મહાન્તો દ્વિવિધા દર્શિતાઃ ।
અત્ર ચ જ્ઞાન-સિદ્ધાઃ । દેહં ચ નશ્વરમ્ અવસ્થિતમ્ ઉત્થિતં વા સિદ્ધો ન
પશ્યતિ યતોઽધ્યગમત્ સ્વરૂપમ્ [ભ્પ્ 11.13.35] ઇત્ય્ આદૌ વર્ણિતાઃ । (પગે 94)
અત્ર ભક્ત-સિદ્ધાસ્ ત્રિવિધાઃ । પ્રાપ્ત-ભગવત્-પાર્ષદ-દેહા નિર્ધૂત-
કષાયા મૂર્ચ્છિત-કષાયાશ્ ચ । યથા શ્રી-નારદાદયઃ શ્રી-શુકાદયઃ પ્રાગ્-
જન્મ-ગત-નારદાદયઃ ।
પ્રયુજ્યમાને મયિ તાં શુદ્ધાં ભાગવતીં તનુમ્ ।
આરબ્ધ-કર્મ-નિર્વાણો ન્યપતત્ પાઞ્ચ-ભૌતિકઃ ॥ [ભ્પ્ 1.6.29] ઇત્ય્ આદૌ ।
સ્વ-સુખ-નિભૃત-ચેતાસ્ તદ્-વ્યુદસ્તાન્ય-ભાવોઽપ્ય્ અજિત-રુચિર-લીલાકૃષ્ટ-સારઃ
[ભ્પ્ 12.12.52] ઇત્ય્ આદૌ ।
હન્તાસ્મિન્ જન્મનિ ભવાન્
મા માં દ્રષ્ટુમ્ ઇહાર્હતિ ।
અવિપક્વ-કષાયાણાં
દુર્દર્શોઽહં કુયોગિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.6.22] ઇત્ય્ આદૌ ચ પ્રસિદ્ધેઃ ।
શ્રી-નારદસ્ય પૂર્વ-જન્મનિ સ્થિત-કષાયસ્ય પ્રેમ વર્ણિતં સ્વયમ્ એવ ।
પ્રેમાતિભર-નિર્ભિન્ન- પુલકાઙ્ગોઽતિનિર્વૃતઃ ।
આનન્દ-સમ્પ્લવે લીનો નાપશ્યમ્ ઉભયં મુને ॥ [ભ્પ્ 1.6.18] ઇત્ય્ આદૌ ।
શ્રી-ભરત એવાત્રોદાહરણીયઃ । તસ્ય ચ ભૂત-પિપાલયિષા-રૂપઃ
પ્રારબ્ધાલમ્બનઃ સાત્ત્વિક-કષાયો નિગૂઢ આસીત્ પ્રેમા ચ વર્ણિત ઇતિ । તદ્
એવં આસમાન-પ્રેમ્ણિ ત્રિવિધે પૂર્વ-પૂર્વાધિક્યં જ્ઞેયમ્ । ક્વચિત્ સ્થ્તિતેઽપિ
પ્રાકૃત-દેહાદિત્વે યદિ પ્રેમ્ણઃ પરિણામતઃ સ્વરૂપતો વાધિક્યં દૃશ્યતે
તદા પ્રેમાધિક્યેનૈવાધિક્યં જ્ઞેયમ્ । તચ્ ચ ભજનીયસ્ય
ભગવતોઽંશાંશિત્વ-ભેદેન ભજતશ્ ચ દાસ્ય-સખ્યાદિ-ભેદેન
સ્વરૂપાધિક્યં, પ્રેમાઙ્કુર-પ્રેમાદિ-ભેદેન પરિમાણાધિક્યં ચ પ્રીતિ-
સન્દર્ભે વિવૃત્ય દર્શયિષ્યામઃ । સાક્ષાત્કાર-માત્રસ્યાપિ યદ્યપિ પુરુષ-
પ્રયોજનત્વં તથાપિ તસ્મિન્ન્ અપિ સાક્ષાત્કારે યાવાન્ યાવાન્ શ્રી-ભગવતઃ
પ્રિયત્વ-દર્માનુભવસ્ તાવાંસ્ તાવાન્ ઉત્કર્ષઃ । નિરુપાધિ-
પ્રીત્યાસ્પદતાસ્વભાવસ્ય પ્રિયત્વ-ધર્માનુભવં વિના તુ સાક્ષાત્કારોઽપ્ય્
અસાક્ષાત્કાર એવ માધુર્યં વિના દુષ્ટ-જિહ્વયા ખણ્ડસ્યેવ । અતએવોક્તં
શ્રી-ઋષભદેવેન --
પ્રીતિર્ ન યાવન્ મયિ વાસુદેવે; ન મુચ્યતે દેહ-યોગેન તાવત્ । [ભ્પ્ 5.5.6] ઇતિ ।
તતઃ પ્રેમ-તારતમ્યેનૈવ ભક્ત-મહત્ત્વ-તારતમ્યં મુખ્યમ્ । અતએવ
મયીશે કૃત-સૌહૃદાર્થાઃ [ભ્પ્ 5.5.3] ઇત્ય્ એવ તલ્-લક્ષણત્વેનોક્તમ્ । યત્ર તુ
પ્રેમાધિક્યં સાક્ષાત્કારઃ કષાયાદિ-રાહિત્યાદિકમ્ અપ્ય્ અસ્તિ સ પરમો
મુખ્યઃ । તત્રૈકૈકાઙ્ગ-વૈકલ્યે ન્યૂન ઇતિ જ્ઞેયમ્ । તદ્ એવં યે વા મયીશે
[ભ્પ્ 5.5.3] ઇત્ય્ આદિના યે ઉક્તાસ્ તે તુ પ્રાપ્ત-પાર્ષદ-દેહા ન ભવન્તિ, તથા
વિષય-વૈરાગ્યેઽપિ ગૂઢ-સંસ્કારવન્તોઽપિ સમ્ભવન્તિ । અતસ્ તદ્-વિવેચનાય
પ્રકરણાન્તરમ્ ઉત્થાપ્યતે । યથા રાજોવાચ --
અથ ભાગવતં બ્રૂત યદ્-ધર્મો યાદૃશો નૃણામ્ ।
યથાર્ચરતિ યદ્ બ્રૂતે યૈર્ લિઙ્ગૈર્ ભગવત્-પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.44]
અથાનન્તરં ભાગવતં બ્રૂત તજ્-જ્ઞાનાર્થમ્ । સ ચ બ્રૂણાં મધ્યે યદ્-
ધર્મો યત્-સ્વભાવસ્ તં સ્વભાવં બ્રૂત । યથા ચ સ આચરતિ અનુતિષ્ઠતિ
તદ્-અનુષ્ઠાનં બ્રૂત । યદ્ બ્રૂતે તદ્-વચનં ચ બ્રૂતેતિ માનસ-કાયિક-
વાચિક-લિઙ્ગ-પૃચ્છા ।
[188]
નનુ પૂર્વં શૃણ્વન્ સુભદ્રાણિ રથાઙ્ગ-પાણેઃ [ભ્પ્ 11.2.37] ઇત્ય્ આદિના
(પગે 95) ગ્રન્થેન તત્-તલ્-લિઙ્ગં શ્રી-કવિર્ નૈવોક્તમ્ । સત્યમ્ । તથાપિ
પુનસ્ તદ્-અનુવાદેન તેષુ લિઙ્ગેષુ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ ભગવત્-પ્રિયો યાદૃશ ઉત્તમ-
મધ્યમતાદિ-ભેદ-વિવિક્તો ભવતિ તાનિ લિઙ્ગાનિ વિવિચ્ય બ્રૂતેત્ય્ અર્થઃ ।
તત્રોત્તરં શ્રી-હરિર્ ઉવાચ -
સર્વ-ભૂતેષુ યઃ પશ્યેદ્ ભગવદ્-ભાવમ્ આત્મનઃ ।
ભૂતાનિ ભગવત્ય્ આત્મન્ય્ એષ ભાગવતોત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.45]
તત્ર તત્-તદ્-અનુભવ-દ્વારાવગમ્યેન માનસ-લિઙ્ગેન મહા-ભાગવતં
લક્ષયતિ સર્વ-ભૂતેષ્વ્ ઇત્ય્ આદિ । એવંવ્રતિઃ સ્વ-પ્રિય-નામ-કીર્ત્યા જાતાનુરાગો
દ્રુત-ચિત્ત ઉચ્ચૈઃ [ભ્પ્ 11.2.38] ઇતિ શ્રી-કવિ-વાક્યોક્ત-રીત્યા યશ્ ચિત્ત-દ્રવ-
હાસ-રોદનાદ્ય્-અનુભાવકાનુરાગ-વશત્વાત્ ખં વાયુમ્ અગ્નિમ્ [ભ્પ્ 11.2.39]
ઇત્ય્ આદિ-તદ્-ઉક્ત-પ્રકારેણૈવ ચેતના-ચેતનેષુ સર્વ-ભૂતેષુ આત્મનો
ભગવદ્-ભાવમ્ આત્માભીષ્ટો યો ભગવદ્-આદ્ય્-અનુભવસ્ તમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ
પશ્યેદ્ અનુભવતિ । અતસ્ તાનિ ચ ભૂતાનિ આત્મનિ સ્વ-ચિત્તે તથા સ્ફુરતિ યો
ભગવાન્ તસ્મિન્ન્ એવ તદ્-આશ્રિતત્વેનૈવ અનુભવતિ । એષ ભાગવતોત્તમો
ભવતિ । ઇદમ્ એવ શ્રી-વ્રજદેવીભિર્ ઉક્તમ્ - વન-લતાસ્ તરવ આત્મનિ વિષ્ણું
વ્યઞ્જયન્ત્ય ઇવ પુષ્પ-ફલાઢ્યાઃ [ભ્પ્ 10.35.5]
યદ્ વા આત્મનો યો ભગવતિ ભાવઃ પ્રેમા, તમ્ એવ ચેતનાચેતનેષુ ભૂતેષુ
પશ્યતિ । શેષં પૂર્વવત્ । અતએવ ભક્ત-રૂપાધિષ્ઠાન-બુદ્ધિ-જાત-ભક્ત્યા
તાનિ નમસ્કરોતીતિ ખં વાયુમ્ ઇત્ય્ આદૌ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । તથૈવ
ચોક્તં તાભિર્ એવ -
નદ્યસ્ તદા તદ્ ઉપધાર્ય મુકુન્દ-ગીતમ્
આવર્ત-લક્ષિત-મનો-ભવ-ભગ્ન-વેગાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.21.15] ઇત્ય્ આદિ ।
શ્રી-પટ્ટ-મહિષીભિર્ અપિ કુરરિ વિલપસિ ત્વમ્ [ભ્પ્ 10.90.7] ઇત્ય્ આદિ । અત્ર ન
બ્રહ્મ-જ્ઞાનાન્ય્ અભિધીયન્તે ભાગવતૈસ્ તજ્-જ્ઞાનસ્ય તત્-ફલસ્ય ચ
હેયત્વેન જીવ-ભગવદ્-વિભાગાભાવેન ચ ભાગવત્વ-વિરોધાત્ । અહૈતુક્ય્
અવ્યવહિતા [ભ્પ્ 3.29.10] ઇત્ય્ આદૌ હ્ય્ ઐકાન્તિક-ભક્તિ-લક્ષણાનુસારેણ
સુતરામ્ ઉત્તમત્વ-વિરોધાચ્ ચ । ન ચ નિરાકારેશ્વર-જ્ઞાનં પ્રણય-
રશનયા ધૃતાઙ્ઘ્રિ-પદ્મઃ [ભ્પ્ 11.2.53] ઇત્ય્ ઉપસંહાર-ગત-લક્ષણ-
પરમ-કાષ્ઠા-વિરોધાદ્ એવેતિ વિવેચનીયમ્ ।
[189]
અથ માનસ-લિઙ્ગ-વિશેષણેનૈવ મધ્યમ-ભાગવતં લક્ષયતિ --
ઈશ્વરે તદ્-અધીનેષુ બાલિશેષુ દ્વિષત્સુ ચ ।
પ્રેમ-મૈત્રી-કૃપોપેક્ષા યઃ કરોતિ સ મધ્યમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.46]
પરમેશ્વરે પ્રેમ કરોતિ । તસ્મિન્ ભક્તિ-યુક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તથા તદ્-
અધીનેષુ ભક્તેષુ ચ મૈત્રીં બન્ધુ-ભાવમ્ । બાલિશેષુ તદ્-ભક્તિમ્
અજાનત્સુ ઉદાસીનેષુ કૃપામ્ । યથોક્તં શ્રી-પ્રહ્લાદેન -
શોચે તતો વિમુખ-ચેતસ ઇન્દ્રિયાર્થા
માયા-સુખાય ભરમ્ ઉદ્વહતો વિમૂઢાન્ । [ભ્પ્ 7.9.42] ઇતિ ।
આત્મનો દ્વિષત્સુ ઉપેક્ષામ્ । તદીય-દ્વેષે ચિત્તાક્ષોભેનોદાસીન્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તેષ્વ્ અપિ બાલિશત્વેન કૃપાંશ-સદ્-ભાવાત્ । યથૈવ શ્રી-પ્રહ્લાદો
હિરણ્યકશિપૌ । ભગવતો ભાગવતસ્ય વા દ્વિષત્સુ તુ સત્ય્ અપિ ચિત્ત-ક્ષોભે
તત્રાનભિનિવેશ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય બાલિશેષુ કૃપાયાઃ સ્ફુરણં
દ્વિષત્સૂપેક્ષાયા એવ । ન તુ પ્રાગ્વત્ સર્વત્ર પ્રેમ્ણા વા સ્ફુરણમ્ । તતો
મધ્યમત્વમ્ । અથોત્તમસ્યાપિ (પગે 96) તદ્-અધીન-દર્શનેન તત્-
સ્ફુરણાનન્દોદયો વિશેષત એવ । તતશ્ ચ તસ્મિન્ન્ અધિકૈવ મત્રી યદ્
ભવતિ તન્ ન નિષિધ્યતે કિન્તુ સર્વત્ર તદ્-ભાવાવશ્યકતા વિધીયતે ।
પરમોત્તમેઽપિ તથા દૃષ્ટમ્ --
ક્ષણાર્ધેનાપિ તુલયે ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમ્ ઉતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 4.24.57]
અથ ભાગવતા યૂયં પ્રિયાઃ સ્થ ભગવાન્ યથા [ભ્પ્ 4.25.30] ઇતિ ચ રુદ્ર-
ગીતાત્ ।
હરેર્ ગુણાક્ષિપ્ત-મતિર્
ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।

અધ્યગાન્ મહદ્ આખ્યાનં
નિત્યં વિષ્ણુ-જન-પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 1.7.11] ઇતિ સૂત-વાક્યાચ્ ચ ।
એવં ભોજાનાં કુલપાંસનાઃ [ભ્પ્ 10.1.24] ઇત્ય્ આદૌ તત્ર બાદરાયણિ-
પ્રભૃતીનાં દ્વેષોઽપિ દૃશ્યતે । કિન્તુ મધ્યમાનાં તત્રાનાભિનિવેશ એવ
સ્ફુરતિ । તેષાં તુ તત્રાપિ તદ્-વિધ-શાસ્તૃત્વેન નિજાભીષ્ટ-દેવ-પરિસ્ફૂર્તિર્
ન વ્યાહન્યેત ઇતિ વિશેષઃ । તદ્-દૃષ્ટ્યૈવ ચ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવાદીનામ્ અપિ શ્રી-
દુર્યોધનાદૌ નમસ્કારઃ ।
સત્ત્વં વિશુદ્ધં વસુદેવ-શબ્દિતં
યદ્ ઈયતે તત્ર પુમાન્ અપાવૃતઃ । [ભ્પ્ 4.3.21] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-શિવ-વાક્યવત્ ।
ઉક્તં ચ લક્ષ્મણા-હરણે - સોઽભિવન્દ્યામ્બિકા-પુત્રમ્ [ભ્પ્ 10.68.17] ઇત્ય્
આદૌ દુર્યોધનશ્ ચેતિ । યત્ર પક્ષે ચ સ્વકીય-ભાવસ્યૈવ સર્વત્ર
પરિસ્ફૂર્તેઃ શ્રી-ભગવદ્-આદિ-દ્વિષત્સ્વ્ અપિ સા પર્યવસ્યતિ, તત્ર ચ
નાયુક્તતા, યતસ્ તે નિજ-પ્રાણ-કોટિ-નિર્મઞ્છનીય-તચ્-ચરણ-પઙ્કજ-
પરાગ-લેશાસ્ તેષાં દુર્વ્યવહાર-દૃષ્ટ્યા ક્ષુભ્યન્તિ । સ્વીય-ભાવાનુસારેણ
ત્વ્ એવં મન્યન્તે - અહો ઈદૃશશ્ ચેતનો વા કઃ સ્યાદ્ યઃ પુનર્ અસ્મિન્
સર્વાનન્દ-કદમ્બકે નિરુપાધિ-પરમ-પ્રેમાસ્પદે સકલ-લોક-પ્રસાદક-
સદ્-ગુણ-મણિ-ભૂષિતે સર્વ-હિત-પર્યવસાયિ-ચર્યામૃતે શ્રી-પુરુષોત્તમે તત્-
પ્રિય-જને વા પ્રીતિં ન કુર્વીત । તદ્-દ્વેષ-કારણં તુ સુતરામ્ એવાસ્મદ્-
બુદ્ધિ-પદ્ધતિમ્ અતીતમ્ । તસ્માદ્ બ્રહ્માદિ-સ્થાવર-પર્યન્તા અદુષ્ટા
દુષ્ટાશ્ ચ તસ્મિન્ બાઢં રજ્યન્ત એવેતિ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-શુકેન --
ગોવિન્દ-ભુજ-ગુપ્તાયાં દ્વારવત્યાં કુરૂદ્વહ ।
અવાત્સીન્ નારદોઽભીક્ષ્ણંકૃષ્ણોપાસન-લાલસઃ ॥
કો નુ રાજન્ન્ ઇન્દ્રિય-વાન્ મુકુન્દ-ચરણામ્બુજમ્ ।
ન ભજેત્ સર્વતો-મૃત્યુર્ ઉપાસ્યન્ અમરોત્તમૈઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.1-2] ઇતિ ।
[190]
અથ ભગવદ્-ધર્માચરણ-રૂપેણ કાયિકેન કિઞ્ચિન્ માનસેન ચ લિઙ્ગેન
કનિષ્ઠં લક્ષયતિ -
અર્ચાયામ્ એવ હરયે પૂજાં યઃ શ્રદ્ધયેહતે ।
ન તદ્-ભક્તેષુ ચાન્યેષુ સ ભક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્મૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.47]
અર્ચાયાં પ્રતિમાયામ્ એવ તદ્-ભક્તેષુ અન્યેષુ ચ સુતરાં ન ભગવત્-
પ્રેમાભાવદ્ ભક્ત-માહાત્મ્ય-જ્ઞાનાભાવાત્ સર્વાદર-લક્ષણ-ભક્ત-
ગુણાનુદયાચ્ ચ । સ પ્રાકૃતઃ પ્રકૃતિ-પ્રારબ્ધોઽધુનૈવ પ્રારબ્ધ-ભક્તિર્
ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇયં ચ શ્રદ્ધા ન શાસ્ત્રાર્થાવધારણ-જાતા ।
યસ્યાત્મ-બુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિ-ધાતુકે
સ્વ-ધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્ય-ધીઃ ।
યત્-તીર્થ-બુદ્ધિઃ સલિલે ન કર્હિચિજ્ [ભ્પ્ 10.84.13] (પગે 97) ઇત્ય્ આદિ શાસ્ત્ર-
જ્ઞાનાત્ ।
તસ્માલ્ લોક-પરમ્પરા-પ્રાપ્તૈવેતિ પૂર્વવત્ । અતશ્ ચાજાત-પ્રેમાશાસ્ત્રીય-
શ્રદ્ધા-યુક્તઃ સાધકસ્ તુ મુખ્યો કનિષ્ઠો જ્ઞેયઃ ।
[191]
અથ ટીકા - પુનર્ અષ્ટભિઃ શ્લોકૈર્ અભ્યર્હિતત્વાદ્ ઉત્તમસ્યૈવ લક્ષણાન્ય્
આહ ગૃહીત્વા ઇત્ય્ એષા । તથા હિ -
ગૃહીત્વાપીન્દ્રિયૈર્ અર્થાન્ યો ન દ્વેષ્ટિ ન હૃષ્યતિ ।
વિષ્ણોર્ માયામ્ ઇદં પશ્યન્ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.48]
પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ તદાવિષ્ટ-ચિત્તો ન ગૃહ્ણાતિ તાવદ્-ઇન્દ્રિયૈર્ અર્થાન્
ગૃહીત્વાપીત્ય્ અપિ-શબ્દાર્થઃ । ઇદં વિશ્વં માયાં બહિરઙ્ગ-શક્તિ-વિલાસત્વાદ્
ધેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્રાપિ કાયિક-માનસયોઃ સાઙ્કર્યમ્ ।
[192]
અથ કેવલ-માનસ-લિઙ્ગેનાહ યાવત્ પ્રકરણમ્ -
દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-મનો-ધિયાં યો
જન્માપ્યય-ક્ષુદ્-ભય-તર્ષ-કૃચ્છ્રૈઃ ।
સંસાર-ધર્મૈર્ અવિમુહ્યમાનઃ
સ્મૃત્યા હરેર્ ભાગવત-પ્રધાનઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.49]
યો હરેઃ સ્મૃત્યા દેહાદીનાં સંસાર-ધર્મૈર્ જન્માપ્યયાદિભિર્
અવિમુહ્યમાનો ભવતિ સ ભાગવત-પ્રધાનઃ ઉક્તં ચ શ્રી-ગીતાસુ -
યેષાં ત્વ્ અન્ત-ગતં પાપં જનાનાં પુણ્ય-કર્મણામ્ ।
તે દ્વન્દ્વ-મોહ-નિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢ-વ્રતાઃ ॥ [ગીતા 7.28]
[193]
તથા -
ન કામ-કર્મ-બીજાનાં યસ્ય ચેતસિ સમ્ભવઃ ।
વાસુદેવૈક-નિલયઃ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.50]
બીજાનિ વાસનાઃ । વાસુદેવમ્ અત્રાશ્રયઃ ।
[194]
તથા -
ન યસ્ય જન્મ-કર્મભ્યાં ન વર્ણાશ્રમ-જાતિભિઃ ।
સજ્જતેઽસ્મિન્ન્ અહમ્-ભાવો દેહે વૈ સ હરેઃ પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.51]
જન્મ સત્-કુલમ્ । કર્મ તપ-આદિ । જાતયઃ અનુલોમજા મૂર્ધાભિષિક્તાદયઃ ।
એતાભિર્ યસ્યાસ્મિન્ દેહ અહમ્ભાવો ન સજ્જતે કિન્તુ ભગવત્-સેવૌપયિક-
સાધ્ય-દેહ એવ સજ્જત ઇત્ય્ અર્થઃ સ હરેઃ પ્રિયો ભાગવતોત્તમ ઇતિ
પૂર્વેણાન્વયઃ । પ્રકરણાર્થત્વાદ્ ધરેઃ પ્રિય ઇતિ ભાગવત-માત્ર-વાચિ-
ભાગવતત્વાદ્ એવ ।
[195]
તથા -
ન યસ્ય સ્વઃ પર ઇતિ વિત્તેષ્વ્ આત્મનિ વા ભિદા ।
સર્વ-ભૂત-સમઃ શાન્તઃ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.52]
વિત્તેષુ મમતાસ્પદ-માત્રેષુ સ્વીયં પરકીયમ્ ઇતિ આત્મનિ સ્વઃ પર ઇતિ । અત્ર
વિત્તવદ્ આત્મનિ ચ સ્વ-પક્ષપાત-માત્રં નિષિધ્યતે ન વ્યક્તિ-ભેદઃ ।
તથોક્તં સ્કાન્દે માર્કણ્ડેય-ભગીરથ-સંવાદે -
પર-દુઃખેનાત્મ-દુઃખં મન્યન્તે યે નૃપોત્તમ ।
ભગવદ્-ધર્મ-નિરતાસ્ તે નરા વૈષ્ણવોત્તમાઃ ॥
[196]
કિં ચ -
ત્રિ-ભુવન-વિભવ-હેતવેઽપ્ય્ અકુણ્ઠ-
સ્મૃતિર્ અજિતાત્મ-સુરાદિભિર્ વિમૃગ્યાત્ ।
ન ચલતિ ભગવત્-પદારવિન્દાલ્
લવ-નિમિષાર્ધમ્ અપિ યઃ સ વૈષ્ણવાગ્ર્યઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.53]
અચલેન હેતુસ્ ત્રિભુવનેતિ । તત્ર હેતુર્ અજિતે હરાવ્ એવ આત્મા યેષાં તૈર્
બ્રહ્મેશ-પ્રભૃતિભિઃ સુરાદિભિર્ અપિ વિમૃગ્યાદ્ દુર્લભાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । (પગે
98)
[197]
અપિ ચ વિષયાભિસન્ધિના ચલનં કામેનાતિસન્તાપે સતિ ભવેત્ । સ તુ
ભગવત્-સેવા-નિર્વૃતૌ ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ -
ભગવત ઉરુ-વિક્રમાઙ્ઘ્રિ-શાખા-
નખ-મણિ-ચન્દ્રિકયા નિરસ્ત-તાપે ।
હૃદિ કથમ્ ઉપસીદતાં પુનઃ સ
પ્રભવતિ ચન્દ્ર ઇવોદિતેઽર્ક-તાપઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.54]
ઉરુ-વિક્રમૌ ચ તાવ્ અઙ્ઘ્રી । તયોઃ શાખા અઙ્ગ લયઃ । ચન્દ્રિકા તાપ-હારિણી
દીપ્તિઃ । તાપઃ કામાદિ-સન્તાપઃ ।
[198]
તથા -
વિસૃજતિ હૃદયં ન યસ્ય સાક્ષાદ્
ધરિર્ અવશાભિહિતોઽપ્ય્ અઘૌઘ-નાશઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.55]
ટીકા ચ - ઉક્ત-સમસ્ત-લક્ષણ-સારમ્ આહ - વિસૃજતીતિ । હરિર્ એવ સ્વયં
સાક્ષાદ્ યસ્ય હૃદયં ન વિસૃજતિ ન મુઞ્ચતિ । અવશેનાપ્ય્ અભિહિત-માત્રોઽપ્ય્
અઘૌઘં નાશયતિ યઃ સઃ । તત્ કિં ન વિસૃજતિ । યતઃ પ્રણય-રશનયા
ધૃતં હૃદયે બદ્ધમ્ અઙ્ઘ્ર્-પદ્મં યસ્ય સ ભાગવત-પ્રધાન ઉક્તો
ભવતિ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર કામાદીનામ્ અસમ્ભવે હેતુઃ સાક્ષાદ્ ઇતિ પદમ્ ઉત્તર-કાલત્વાત્
સાક્સાત્કારસ્ય । તથા હરિર્ અવશાભિહિતોઽપીત્ય્ આદિના યત્ તાદૃશ-પ્રણયવાંસ્
તેનાનેન તુ સર્વદા પર્માવેશેનૈવ કીર્ત્યમાનઃ સુતરામ્ એવાઘૌઘ-
નાશઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિહિતમ્ । ઉક્તં ચ - એતન્ નિર્વિદ્યમાનાનામ્ ઇચ્છતામ્ અકુતો-
ભયમ્ [ભ્પ્ 2.1.11] ઇત્ય્ આદિ । તત ઉભયથૈવ તેષામ્ અઘ-સંસ્કારોઽપિ ન
સ્થાતુમ્ ઇષ્ટ ઇતિ ધ્વનિતમ્ । અનેન વાચિક-લિઙ્ગમ્ અપિ નિર્દિશ્ય યદ્ બ્રૂતે [ભ્પ્
11.2.42] ઇત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ ઉક્તમ્ । પ્રકરણેઽસ્મિન્ ગૃહીત્વાપિ [ભ્પ્ 11.2.43] ઇત્ય્
આદીનામ્ ઉત્તમ-ભાગવત-લક્ષણ-પદ્યાનામ્ અમીષામ્ અપૃથક્ પૃથક્ ચ
વાક્યત્વં જ્ઞેયમ્ । તથાભૂત-ભગવદ્-વશીકારવતિ ભાગવતોત્તમે તત્-તલ્-

લક્ષણાનામ્ અન્તર્ભાવાત્ । ક્વચિત્ દ્વિત્રાદિમાત્ર-લક્ષણ-દર્શનાચ્ ચ ।
તત્રાપૃથગ્-વાક્યતાયામ્ એકૈક-વાક્ય-ગતેનૈકૈકેનૈવ લક્ષણેન અયમ્ એવ
સર્વ-ભૂતેષુ ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તો મહા-ભાગવતો લક્ષ્યતે । તત્-તદ્-ધર્મ-
હેતુત્વેન તુ વિસૃતતીત્ય્ આદિના સર્વ-લક્ષ્ણ-સારોપન્યાસઃ । યા ચ તત્રાપિ
સ્મૃત્યા હરેર્ ઇત્ય્ આદિના હેતુત્વેન સ્મૃતિર્ ઉક્તા । તસ્યા એવ વિવરણમ્ ઇદમ્
અન્તિમ-વાક્યમ્ ઇતિ સમર્થનીયમ્ । અતએવ પૃથક્ પૃથગ્ ભાગવતોત્તમ ઇત્ય્
આદ્ય્-અનુવાદોઽપિ સઙ્ગચ્છતે । પૃથગ્-વાક્યતાયાં યત્ર સાક્ષાદ્-ભગવત્-
સમ્બન્ધો ન શ્રૂયતે । તત્ર ભાગવત-પદ-બલેનૈવ પ્રકરણ-બલેનૈવ
વા જ્ઞેયઃ । પૂર્વોત્તર-પદ્ય-સ્થ-સ્મૃત્યેત્યાદિ-પદં વા યોજનીયમ્ । તથાત્ર
પક્ષે ચાપેક્ષિકમ્ એવાન્યત્રઅ ભાગવતોત્તમત્વમ્ । તત્રોત્તર-શ્રૈષ્ઠ્ય-
ક્રમોઽયમ્ । અર્ચાયામ્ એવ ઇતિ । ન યસ્ય જન્મ-કર્માભ્યામ્ ઇતિ । ન યસ્ય સ્વઃ
પરઃ ઇતિ । ગૃહીત્વાપીન્દ્રિયૈઃ ઇતિ । દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ ઇતિ । અસ્ય સંસ્કારોઽસ્તિ ।
કિન્તુ તેન વિમોહો ન સ્યાદ્ ઇતિ મૂર્ચ્છિત-સંસ્કારોઽયં જાત-નવીન-
પ્રેમાઙ્કુરઃ સ્યાત્ । તથા ન કામ-કર્મ-બીજાનામ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ વિવરણં
ત્રિભુવન-વિભવ-હેતવેઽપિ ઇતિ । ઇયમ્ એવ નૈષ્ઠિકી (પગે 99) ભક્તિર્
ધ્યાનાખ્યા ધુર્વાનુસ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અસ્ય પ્રેમાઙ્કુરોઽપ્ય્
અનાચ્છાદ્યતયા જાતોઽસ્તિ । અન્યથા તાદૃશ-સ્મરણ-સાતત્ય-ભાવઃ સ્યાત્ । અયં
હિ નિર્ધૂત-કષાયો નિરૂદ્ઃઅ-પ્રેમાઙ્કુર ઇતિ લભ્યતે । અત ઊર્ધ્વં સાક્ષાત્-
પ્રેમ-જન્મતઃ ઈશ્વરે તદ્-અધીનેષુ ઇતિ । અસ્ય મૈત્ર્ય્-આદિકં ત્રયમ્ અપિ
ભક્તિ-હેતુકમ્ એવેતિ ન કષાય-સ્થિતિર્ અવગન્તવ્યા । નિર્ધૂત-કષાય-મહા-
પ્રેમ-સૂચકસ્ય સર્વ-ભૂતેષુ ઇત્ય્ અસ્ય તુ વિવરણં વિસૃજતિ ઇતિ ।
તાપાદિ-પઞ્ચ-સંસ્કારો
નવેજ્યા-કર્મ-કારકઃ ।
અર્થ-પઞ્ચક-વિદ્ વિપ્રો
મહા-ભાગવતઃ સ્મૃતઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.253.27] ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-
વચનમ્ ।
મહત્ત્વં ચાર્ચન-માર્ગ-પરાણાં મધ્ય એવ જ્ઞેયમ્ અસિદ્ધ-પ્રેમત્વાત્ ।
અત્ર તાપાદિ-પઞ્ચ-સંસ્કારાદિ તાપઃ પુણ્ડ્રં તથા નામ [પદ્મપ્ 6.226.6] ઇત્ય્
આદિના તત્રૈવ દર્શિતમ્ । નવેજ્યા-કર્મ-કારકત્વં ચાનેન વચનેન દૃશ્યતે
અર્ચનં મન્ત્ર-પઠનં યોગો યાગો હિ વન્દનમ્ ।
નામ-સઙ્કીર્તનં સેવા તચ્-ચિહ્નેર્ અઙ્કનં તથા ॥
તદીયારાધનં ચેજ્યા નવધા ભિદ્યતે શુભે ।
નવ-કર્મ-વિધાનેજ્યા વિપ્રાણાં સતતં સ્મૃતા ॥ ઇતિ ।
અર્થ-પઞ્ચક-વિત્ત્વં તુ - શ્રી-ભગવાન્ તત્-પરમં-પદં તદ્-દ્રવ્યં તન્-
મન્ત્રો જીવાત્મા ચેતિ પઞ્ચ-તત્ત્વ-જ્ઞાતૃત્વમ્ । તચ્ ચ શ્રી-હાયશીર્ષે વિવૃતં
સઙ્ક્ષિપ્ય લિખ્યતે -
એક એવેશ્વરઃ કૃષ્ણઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહઃ ।
પુણ્ડરીક-વિશાલાક્ષઃ કૃષ્ણ-ચ્છુરિત-મૂર્ધજઃ ॥
વૈકુણ્ઠાધિપતિર્ દેવ્યા લીલયા ચિત્-સ્વરૂપયા ।
સ્વર્ણ-કાન્ત્યા વિશાલાખ્યા સ્વભાવાદ્ ગાઢમ્ આશ્રિતઃ ॥
નિત્યઃ સર્વગતઃ પૂર્ણો વ્યાપકઃ સર્વ-કારણમ્ ।
વેદ-ગુહ્યો ગભીરાત્મા નાના-શક્ત્યોદયો નરઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
સ્થાન-તત્ત્વમ્ અતો વક્ષ્યે પ્રકૃતેઃ પરમ્ અવ્યયમ્ ।
શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયં સૂર્ય-ચન્દ્ર-કોટિ-સમ-પ્રભમ્ ॥
ચિન્તામણિમયં સાક્ષાત્ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-લક્ષણમ્ ।
આધારં સર્વ-ભૂતાનાં સર્વ-પ્રલય-વર્જિતમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
દ્રવ્ય-તત્ત્વં શૃણુ બ્રહ્મન્ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ।
સર્વ-ભોગ-પ્રદા યત્ર પાદપાઃ કલ્પ-પાદપાઃ ॥
ભવન્તિ તાદૃશા વલ્લ્યસ્ તદ્-ભવં ચાપિ તાદૃશમ્ ।
ગન્ધ-રૂપં સ્વાદુ-રૂપં દ્રવ્યં પુષ્પાદિકં ચ યત્ ॥
હેયાંશાનામ્ અભાવાચ્ ચ રસ-રૂપં ભવેદ્ ધિ તત્ ।
ત્વગ્-બીજં ચૈવ હેયાંશં કઠિનાંશં ચ યદ્ ભવેત્ ॥
સર્વ તદ્ ભૌતિકં વિદ્ધિ ન હ્ય્ અભૂતમયં ચ તત્ ।
રસસ્ય યોગતો બ્રહ્મન્ ભૌતિકં સ્વાદુવદ્ ભવેત્ ॥
તસ્માત્ સાધ્યો રસો બ્રહ્મન્ રસઃ સ્યાદ્ વ્યાપકઃ પરઃ ।
રસવદ્ ભૌતિકં દ્રવ્યમ્ અત્ર સ્યાદ્ રસ-રૂપકમ્ ॥ ઇતિ ।
વાચ્યત્વં વાચકત્વં ચ દેવ-તન્-મન્ત્રયોર્ ઇહ ।
અભેદેનોચ્યતે બ્રહ્મંસ્ તત્ત્વવિદ્ભિર્ વિચારિતઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
મરુત્-સાગર-સંયોગે તરઙ્ગાત્ કણિકા યથા ।
જાયન્તે તત્-સ્વરૂપાશ્ ચ તદ્-ઉપાધિ-સમાવૃતાઃ ॥
આશ્લેષાદ્ ઉભયોસ્ તદ્વદ્ આત્મનશ્ ચ સહસ્રશઃ ।
સઞ્જાતાઃ સર્વતો બ્રહ્મન્ મૂર્તામૂર્ત-સ્વરૂપતઃ ॥ (પગે 100) ઇત્ય્ આદ્ય્ અપિ ।
કિન્તુ શ્રી-ભગવદ્-આવિર્ભાવાદિષુ સ્વ-સ્વોપાસના-શાસ્ત્રાનુસારેણાપરોઽપિ
ભેદઃ કશ્ચિજ્ જ્ઞેયઃ ।
જીવ-નિરૂપણં ચેદમ્ । ન ઘટત ઉદ્ભવઃ [ભ્પ્ 10.87.31] ઇત્ય્ આદ્ય્-
અનુસારેણોપાધિ-સહિતમ્ એવ કૃતમ્ । નિરુપાધિકં તુ -
વિષ્ણુ-શક્તિઃ પરા પ્રોક્તા
ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યા તથાપરા ।
અવિદ્યા-કર્મ-સંજ્ઞાન્યા
તૃતીયા શક્તિર્ ઇષ્યતે ॥ [વિપ્ 6.7.61] ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણાનુસારેણ ।
તથા -
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥ [ગીતા 7.5] ઇતિ ।
મમૈવાંશો જીવ-લોકે જીવ-ભૂતઃ સનાતનઃ [ગીતા 15.7] ઇતિ ચ ગીતાનુસારેણ ।
તથા -
યત્ તટસ્થં તુ ચિદ્-રૂપં
સ્વ-સંવેદ્યાદ્ વિનિર્ગતમ્ ।
રઞ્જિતં ગુણ-રાગેણ
સ જીવ ઇતિ કથ્યતે ॥ ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રાનુસારેણ જ્ઞેયમ્ ॥
॥ 11.2 ॥ હરિ-યોગેશ્વરો નિમિમ્ ॥ 187-198 ॥
[199]
તદ્ એવમ્ ઉપદિષ્ટા ભાગવત-સત્સુ મૂર્ચ્છિત-કષાયાદયા મહદ્-ભેદાં
ભાગવત-સન્માત્ર-ભેદાશ્ ચ તત્-સન્-માત્ર-ભેદેષુ અર્ચાયામ્ એવ હરયે
[ભ્પ્ 11.2.45] ઇત્ય્ આદિના તત્-તદ્-ગુણાવિર્ભાવ-તારતમ્યાલ્ લબ્ધ-તારતમ્યાઃ
કતિચિદ્ દર્શિતાઃ ।
અથ સાધન-તારતમ્યેનાપિ તેષાં તારતમ્યમ્ આહ પઞ્ચભિઃ । તત્રાવરં
મિશ્ર-ભક્તિ-સાધકમ્ આહ ત્રિભિઃ -
કૃપાલુર્ અકૃત-દ્રોહસ્ તિતિક્ષુઃ સર્વ-દેહિનામ્ ।
સત્ય-સારોઽનવદ્યાત્મા સમઃ સર્વોપકારકઃ ॥
કામૈર્ અહત-ધીર્ દાન્તો મૃદુઃ શુચિર્ અકિઞ્ચનઃ ।
અનીહો મિત-ભુક્ શાન્તઃ સ્થિરો મચ્-છરણો મુનિઃ ॥
અપ્રમત્તો ગભીરાત્મા ધૃતિ-માઞ્ જિત-ષડ્-ગુણઃ ।
અમાની માન-દઃ કલ્યો મૈત્રઃ કારુણિકઃ કવિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.29-31]
ટીકા ચ - કૃપાલુઃ પર-દુઃખાસહિષ્ણુઃ । સર્વ-દેહિનાં કેષાઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અકૃત-
દ્રોહઃ । તિતિક્ષુઃ ક્ષમાવાન્ । સત્યં સારં સ્થિરં બલં વા યસ્ય સઃ ।
અનવદ્યાત્મા અસૂયાદિ-રહિતઃ । સુખ-દુઃખયોઃ સમઃ । યથા-શક્તિ
સર્વેષામ્ અપ્ય્ અકારકઃ । કામૈર્ અક્ષુભિત-ચિત્તઃ । દાન્તઃ સંયત-
બાહ્યેન્દ્રિયઃ । મૃદુર્ અકઠિન-ચિત્તઃ । અકિઞ્ચનઃ અપરિગ્રહઃ । અનીહો દૃષ્ટ-
ક્રિયા-શૂન્યઃ । મિતભુક્ લઘ્વ્-આહારઃ । શાન્તો નિયતાન્તઃ-કરણઃ સ્થિરઃ
સ્વ-ધર્મે । મચ્-છરણો મદ્-એકાશ્રયઃ । મુનિર્ મનન-શીલઃ । અપ્રમત્તઃ
સાવધાનઃ । ગભીરાત્મા નિર્વિકારઃ । ધૃતિમાન્ વિપદ્ય્ અપ્ય્ અકૃપણઃ । જિત-
ષડ્-ગુણઃ શોક-મોહૌ જરા-મૃત્યૂ ક્ષ્ત્-પિપાસે ષડ્-ઊર્મય એતે જિતા યેન સઃ ।
અમાની ન માનાકાઙ્ક્ષી । અન્યેભ્યો માનદઃ । કલ્યઃ પર-બોધને દક્ષઃ
મૈત્રઃ અવઞ્ચકઃ । કારુણિકઃ કરુણયૈવ પ્રવર્તમાનો ન તુ દૃષ્ટ-
લોભેન । કવિઃ સમ્યક્ જ્ઞાની ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર મચ્-છરણ ઇતિ વિશેષ્યમ્ । ઉત્તરત્ર સ ચ સત્તમ (પગે 101) ઇતિ ચ-કારેણ
તુ પૂર્વોક્તો યથા સત્તમઃ તથાયમ્ અપિ સત્તમ ઇતિ વ્યક્તિર્ એવમ્ એવમ્ભૂતો

મચ્-છરણઃ સત્તમ ઇત્ય્ આક્ષિપ્યતે ।
[200]
મધ્યમમ્ અમિશ્ર-સાક્ષાદ્-ભક્તિ-સાધકમ્ આહ --
આજ્ઞાયૈવં ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સ તુ સત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.32]
ટીકા ચ - મયા વેદ-રૂપેણાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વ-ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યો માં
ભજત્ સોઽપ્ય્ એવં પૂર્વોક્તવત્ સત્તમઃ । કિમ્ અજ્ઞાનાદ્ નાસ્તિક્યાદ્ વા ? ન ।
ધર્માચરણે સત્ત્વ-શુદ્ધ્ય્-આદીન્ ગુણાન્ વિપક્ષે સન્ત્યજ્ય । યદ્ વા ભક્તિ-
દાર્ઢ્યેન નિવૃત્તાધિકારતયા સન્ત્યજ્ય ઇત્ય્ એષા । યથા હાયશીર્ષ-
પઞ્ચરાત્રોક્ત-નારાયણ-વ્યૂહ-સ્તવે -
યે ત્યક્ત-લોક-ધર્માર્થા વિષ્ણુ-ભક્તિ-વશં ગતાઃ ।
ધ્યાયન્તિ પરમાત્માનં તેભ્યોઽપીહ નમો નમઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ત્વ્ એવં વ્યાખ્યા - યદિ ચ સ્વાત્મનિ તત્-તદ્-ગુણ-યોગાભાવસ્ તથાપ્ય્
એવં પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ ગુણાન્ કૃપાલત્વાદીન્ દોષાંસ્ તદ્-વિપરીતાંશ્
ચાજ્ઞાય હેયોપાદેયત્વેન નિશિચ્ત્યાપિ યો મયા તેષુ ગુણેષુ મધ્યે
તત્રાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ નિત્ય-નૈમિત્તિક-લક્ષણાન્ સર્વાન્ એવ વર્ણાશ્રમ-
વિહિતાન્ ધર્માન્ તદ્-ઉપલક્ષણં જ્ઞાનમ્ અપિ મદ્-અનન્ય-ભક્તિ-
વિઘાતકતયા સન્ત્યજ્ય માં ભજેત્ સ ચ સત્તમઃ । ચ-કારાત્ પૂર્વોક્તોઽપિ
સત્તમ ઇત્ય્ ઉત્તરસ્ય તત્-તદ્-ગુણાભાવેઽપિ પૂર્વ-સામ્યં બોધયતિ । તતો યસ્
તુ તત્-તદ્-ગુણાન્ લબ્ધ્વા ધર્મ-જ્ઞાન-પરિત્યાગેન માં ભજતિ કેવલં સ
તુ પરમ-સત્તમ એવેતિ વ્યક્ત્ય્-અનન્ય-ભક્તસ્ય પૂર્વત આધિક્યં દર્શિતમ્ ।
અત્ર અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનાં [ગીતા 12.12] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-ગીતા-દ્વાદશાધ્યાય-
પ્રકરણમ્ અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ । સત્તમ ઇત્ય્ અનેન તદ્ અવરત્રાપિ સમત્વમ્
અપ્ય્ અસ્તીતિ દર્શિતમ્ । અસ્તુ તાવત્ સદાચારસ્ય તદ્-ભક્તસ્ય સત્ત્વમ્ । અનન્ય-
દેવતા-ભક્તત્વ-માત્રેણાપિ દુરાચારસ્યાપિ સત્તાન્ય-અર્યાયં સાધુત્વં
વિધીયતે અપિ ચેત્ સુદુરાચારઃ [ગીતા 9.30] ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર સાધુ-સઙ્ગ-
પ્રસ્તાવે યત્ તાદૃશં લક્ષણં નોત્થાપિતં તત્ ખલુ તાદૃશ-સઙ્ગસ્ય ભક્ત્ય્-
ઉન્મુખેઽનુપયુક્તતાભિપ્રાયેણ । યથોક્તં શ્રી-પ્રહ્લાદેન - સઙ્ગેન
સાધુ-ભક્તાનામ્ [ભ્પ્ 7.7.25] ઇતિ । સાધુર્ અત્ર સદ્-આચારઃ । તદ્ એવમ્ ઈશ્વર-
બુદ્ધ્યા વિધિ-માર્ગ-ભક્તયોસ્ તારતમ્યમ્ ઉક્તમ્ ।
તત્રૈવોત્તરસ્યાનન્યત્વેન શ્રેષ્ઠત્વં દર્શિતમ્ । તત્રૈવાર્ચન-માર્ગે
ત્રિવિધત્વં લભ્યતે પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાત્ । તત્ર મહત્ત્વં તાપાદિ-પઞ્ચ-
સંસ્કારી ઇત્ય્ આદૌ ।
મધ્યમત્વમ્ -
તાપં પુણ્ડ્રં તથા નામ મન્ત્રો યાગશ્ ચ પઞ્ચમઃ ।
અમી પઞ્ચૈવ સંસ્કારાઃ પરમૈકાન્તિ-હેતવઃ ॥ ઇત્ય્ અત્ર ।
કનિષ્ઠત્વં -
શઙ્ખ-ચક્રાદ્ય્-ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-ધારણાદ્ય્-આત્મ-લક્ષણમ્ ।
તન્-નમસ્કરણં ચૈવ વૈષ્ણવત્વમ્ ઇહોચ્યતે ॥ ઇત્ય્ અત્ર । (પગે 102)
[201]
અથ શુદ્ધ-દાસ્ય-સખ્યાદિ-ભાવ-માત્રેણ યોઽનન્યઃ સ તુ સર્વોત્તમ ઇત્ય્
આહ -
જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાથ યે વૈ માં યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ યાદૃશઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્ય-ભાવેન તે મે ભક્તતમા મતાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.33]
યાવાન્ દેશ-કાલાદ્ય્-અપરિચ્છિનઃ । યશ્ ચ સર્વાત્મા । યાદૃશઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-
રૂપઃ । તં માં જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વા વા યે કેવલમ્ અનન્ય-ભાવેન શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-
નન્દન આલમ્બનો યઃ સ્વભીપ્સિતો દાસ્યાદીનામ્ એકતરો ભાવસ્ તેનૈવ
ભજન્તિ ન કદાચિદ્ અન્યેન ઇત્ય્ અર્થઃ । તે તુ મયા ભક્તતમા મતાઃ । અતએવ
ચતુર્થે શ્રી-યોગેશ્વરૈર્ અપિ પ્રાર્થિતમ્ --
પ્રેયાન્ ન તેઽન્યોઽસ્ત્ય્ અમુતસ્ ત્વયિ પ્રભો
વિશ્વાત્મનીક્ષેન્ ન પૃથગ્ ય આત્મનઃ ।
અથાપિ ભક્ત્યેશ તયોપધાવતામ્
અનન્ય-વૃત્ત્યાનુગૃહાણ વત્સલ ॥ [ભ્પ્ 4.7.38] ઇતિ ।
શ્રી-ગીતાસુ -
જ્ઞાનં તેઽહં સવિજ્ઞાનમ્ ઇદં વક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયોઽન્યજ્ જ્ઞાતવ્યમ્ અવશિષ્યતે ॥ [ગીતા 7.2] ઇત્ય્ ઉક્ત્વાહ --
ભૂમિર્ આપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા ॥
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥
એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ સર્વાણીત્ય્ ઉપધારય ।
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્ તથા ॥
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિં ચિદ્ અસ્તિ ધનંજય ।
મયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ॥ [ગીતા 7.4-7] ઇતિ ।
પ્રધાનાખ્ય-જીવાક્ય-નિજ-શક્તિ-દ્વારા જગત્-કારણત્વમ્ । તચ્-
છક્તિમયત્વેન જગતસ્ તદ્-અનન્યત્વમ્ । સ્વસ્ય તુ તયોઃ પરત્વં તદ્-
આશ્રયત્વં ચ વદન્ નિજ-જ્ઞાનમ્ ઉપદિષ્ટવાન્ । પ્રસઙ્ગેન જીવ-સ્વરૂપ-
જ્ઞાનં ચ । સ ચૈવમ્ભૂતો જ્ઞાની-મત્-સ્વરૂપ-મન્-
મહિમાનુસન્ધાનકૃત્ત્વાદ્ જ્ઞાનિ-ભક્તાર્ત-ભક્તાદીન્ અતિક્રમ્ય મત્-પ્રિયો
ભવતીત્ય્ અપ્ય્ અન્તેઽભિહિતવાન્ --
ચતુર્વિધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનોઽર્જુન ।
આર્તો જિજ્ઞાસુર્ અર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ ॥
તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્ વિશિષ્યતે ।
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ ॥
ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ ।
આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામ્ એવાનુત્તમાં ગતિમ્ ॥ [ગીતા 7.16-18] ઇતિ ।
તતશ્ ચાયમ્ અર્થઃ । યસ્ ત્વયિ વિશ્વાત્મન્ય્ આત્મનિ જીવાન્ ઈક્ષેત્ ત્વચ્-છક્ત્ત્વાદ્
અનન્યત્વેનૈવ જાનાતિ ન તુ પૃથક્ સ્વતન્ત્રત્વેનેક્ષેત । મૌત અમુષ્માદ્
યદ્યપિ તે પ્રેયાન્ નાસ્તિ તથાપિ હે વત્સલ હે ભૃત્ય-પ્રિય ભૃત્યેશભાવેન યે
ભજન્તિ તેષાં યાનન્યા વૃત્તિર્ અવ્યભિચારિણી નિજા ભક્તિસ્ તયૈવાનુગૃહાણ ।
પ્રસ્તુતત્વેનાસ્માન્ જ્ઞાનિ-ભક્તાન્ ઇતિ લભ્યત ઇતિ ।
અથ મૂલ-પદ્યે જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વેત્ય્ અત્ર જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્ હેયોપાદેયત્વં
નિષિદ્ધમ્ । ભક્તતમા ઇત્ય્ અત્ર પૂર્વ-વાક્ય-સ્થ-સત્-પદમ્ અતિક્રમ્ય
વિશેષતો (પગે 103) ભક્ત-પદ-નિર્દેશાદ્ ભક્તેઃ સ્વરૂપાધિક્યમ્ અત્રૈવ
વિવક્ષિતમ્ । તે મે મતા ઇત્ય્ અત્ર મમ તુ વિશિષ્ટા સમ્મતિર્ અત્રૈવેતિ સૂચિતમ્
ઈદૃશાનુક્ત-ચરત્વાત્ । અતએવ પ્રકરણ-પ્રાપ્તિમ્ એક-વચન-નિર્દેશમ્ અપ્ય્
અતિક્રમ્ય ગૌરવેણૈવ યે ત ઇતિ બહુ-વચનં નિર્દિષ્ટમ્ । તતઃ કિમ્ ઉત તદ્-
ભાવ-સિદ્ધ-પ્રેમાણ ઇતિ ભાવઃ । એષાં ભાવ-ભજન-વિવૃત્તિર્ અગ્રે
રાગાનુગા-કથને જ્ઞેયા ।
॥ 11.11 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 200-201 ॥
[202]
એતે હિ વૈષ્ણવાઃ સન્તો મહત્ત્વેન સન્-માત્રત્વેન ચ વિભિદ્ય નિર્દિષ્ટાઃ ।
સન્-માત્ર-ભેદે તારતમ્યં ચાત્ર યદ્ અવિવિક્તં તદ્-ભક્તિ-ભેદ-નિરૂપણે
પુરતો વિવેચનીયમ્ । અન્યે તુ સ્વ-ગોષ્ઠ્ય્-અપેક્ષયા વૈષ્ણવાઃ । તત્ર કર્મિષુ
તદ્-અપેક્ષયા યથા સ્કાન્દે માર્કણ્ડેય-ભગીરથ-સંવાદે -
ધર્માર્થં જીવિતં યેષાં સન્તાનાર્થં ચ મૈથુનમ્ ।
પચનં વિપ્રમુખ્યાર્થં જ્ઞેયાસ્ તે વૈષ્ણવા નરાઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર શ્રી-વિષ્ણોર્ આજ્ઞા-બુદ્ધ્યૈવ તત્ તત્ ક્રિયત ઇતિ વૈષ્ણવ-પદેન ગમ્યતે ।
શ્રી-વિસ્ણુ-પુરાણે ચ -
ન ચલતિ નિજ-વર્ણ-ધર્મતો યઃ
સમ-મતિર્ આત્મ-સુહૃદ્-વિપક્ષ-પક્ષે ।
ન હરતિ ન હન્તિ કિઞ્ચિદ્ ઉચ્ચૈઃ
સ્થિત-મનસં તમ્ અવેહિ વિષ્ણુ-ભક્તમ્ ॥ [વિપ્ 3.7.20] ઇતિ ।
તદ્-અર્પણે તુ સુતરામ્ એવ વૈષ્ણવત્વમ્ । યથા પાતાલ-ખણ્ડે વૈશાખ-
માહાત્મ્યે-
જીવિતં યસ્ય ધર્માર્થં ધર્મો હર્ય્-અર્થમ્ એવ ચ ।

અહો-રાત્રાણિ પુણ્યાર્થં તં મન્યે વૈષ્ણવં ભુવિ ॥ [પદ્મપ્ 5.94.8] ઇતિ ।
તથૈવ શૈવેષુ તદ્-અપેક્ષયા યથા બૃહન્-નારદીયે -
શિવે ચ પરમેશાને વિષ્ણૌ ચ પરમાત્મનિ ।
સમબુદ્ધ્યા પ્રવર્ત્તન્તે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ ॥ [નાર્પ્ 1.5.72] ઇતિ ।
શૈવ-ગોષ્ઠીષુ ભાગવતોત્તમત્વં તત્રૈવ પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ તથોક્તમ્ ।
વૈષ્ણવ-તન્ત્રે તુ તન્-નિન્દૈવ -
યસ્ તુ નારાયણં દેવં બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-દૈવતૈઃ ।
સમત્વેનૈવ વીક્ષેત સ પાષણ્ડી ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એવં તેષાં બહુ-ભેદેષુ સત્સુ તેષામ્ એવ પ્રભાવ-તારતમ્યેન કૃપા-
તારતમ્યેન ભક્તિ-વાસના-તારતમ્યેન સત્-સઙ્ગાત્ કાલ-શૈઘ્ર્ય-સ્વરૂપ-
વૈશિષ્ટ્યાભ્યાં ભક્તિર્ ઉદયતે । એવં જ્ઞાનિ-સઙ્ગાચ્ ચ જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ । અત્ર
યદ્યપ્ય્ અકિઞ્ચના ભક્તિર્ એવાભિધેયેતિ તત્-કારણત્વેન તદ્-ભક્ત-સઙ્ગ
એવાભિધેયે ભક્તોઽપિ સ એવ લક્ષયિતવ્યસ્ તથાપિ તત્-પરીક્ષાર્થમ્ એવ તત્-
તદ્-અનુવાદઃ ક્રિયતે । તત્ર પ્રથમં તાવત્ તત્-તત્-સઙ્ગાજ્ જાતેન તત્-તચ્-
છ્રદ્ધા-તત્-તત્-કથા-રુચ્ય્-આદિના જાત-ભગવત્-સામ્મુખ્યસ્ય તત્-તદ્-
અનુષઙ્ગેનૈવ તત્-તદ્-ભજનીયે ભગવદ્-આવિર્ભાવ-વિશેષે તત્-તદ્-ભજન-
માર્ગ-વિશેષે ચ રુચિર્ જાયતે । તતશ્ ચ વિશેષ-બુભુત્સાયાં સત્યાન્તેષ્વ્
એકતોઽનેકતો વા શ્રી-ગુરુત્વેનાશ્રિતાચ્ છ્રવણં ક્રિયતે । તચ્
ચોપક્રમોપસંહારાદિભિર્ અર્થાવધારણં પુનશ્ ચાસમ્ભાવનાવિપરીત-
ભાવના-વિશેષેવતા સ્વયં તદ્-વિચાર-રૂપં મનનમ્ અપિ ક્રિયતે । તતો
ભગ્વતઃ સર્વસ્મિન્ન્ એવાવિર્ભાવે તથાવિધોઽસૌ સદા સર્વત્ર વિરાજત ઇત્ય્
એવંરૂપા શ્રદ્ધા જાયતે । તત્રૈકસ્મિંસ્ ત્વ્ અનયા પ્રથમ-જાતયા રુચ્યા સહ
નિજાભીષ્ટ-દાન-સાર્થ્યાદ્ય્-અતિશયવતા-નિર્ધાર-રૂપત્વેન સૈવ શ્રદ્ધા
સમુલ્લસતિ । તત્ર યદ્યપ્ય્ એકત્રૈવાતિશયિતા-પર્યવસાનં સમ્ભવતિ ન તુ
સર્વત્ર, તથાપિ કેષાંચિત્ તતો વિશિષ્ટસ્યાજ્ઞાનાદ્ અન્યત્રાપિ તથા-બુદ્ધિ-રૂપા
શ્રદ્ધા સમ્ભવત્ય્ એવં ભજન-માર્ગ-વિશેષશ્ ચ વ્યાખ્યાતવ્યઃ । તદ્ એવં
સિદ્ધે જ્ઞાન-વિજ્ઞાનાર્થં નિદિધ્યાસન-લક્ષણ-તત્-તદ્-ઉપાસના-માર્ગ-
ભેદોઽનુષ્ઠીયત ઇત્ય્ એવં વિચાર-પ્રધાનાનાં માર્ગો દર્શિતઃ ।
રુચિ-પ્રધાનાં તુ ન તાદૃગ્ વિચારાપેક્ષા જાયતે । કિન્તુ સાધુ-સઙ્ગ-લીલા-
કથન-શ્રવણ-રુચિ- (પગે 104) શ્રદ્ધા-શ્રવણાદ્ય્-આવૃત્તિ-રૂપ એવાસૌ
માર્ગો યથા - શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય [ભ્પ્ 1.2.16] ઇત્ય્ આદિના પૂર્વં
દર્શિતઃ । સતાં પ્રસઙ્ગાત્ મમ વીર્ય-સંવિદઃ [ભ્પ્ 3.25.22] ઇત્ય્ આદૌ ચ
દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રીતિ-લક્ષણ-ભક્તીચ્છાનાં તુ રુચિ-પ્રધાન-માર્ગ એવ
શ્રેયાન્ । નાજાત-રુચીનામ્ ઇવ વિચાર-પ્રધાનઃ । યથોક્તં પ્રહ્લાદેન --
નૈતે ગુણા ન ગુણિનો મહદ્-આદયો યે
સર્વે મનઃ પ્રભૃતયઃ સહદેવ-મર્ત્યાઃ ।
આદ્ય્-અન્તવન્ત ઉરુગાય વિદન્તિ હિ ત્વામ્
એવં વિમૃશ્ય સુધિયો વિરમન્તિ શબ્દાત્ ॥
તત્ તેઽર્હત્તમ નમઃ સ્તુતિ-કર્મ-પૂજાઃ
કર્મ સ્મૃતિશ્ ચરણયોઃ શ્રવણં કથાયામ્ ।
સંસેવયા ત્વયિ વિનેતિ ષડ્-અઙ્ગયા કિં
ભક્તિં જનઃ પરમહંસ-ગતૌ લભેત ॥ [ભ્પ્ 7.9.49-50] ઇતિ ।
કર્મ પરિચર્યા । કર્મ-સ્મૃતિર્ લીલા-સ્મરણમ્ । ચરણયોર્ ઇતિ સર્વત્રાન્વિતં
ભક્તિ-વ્યઞ્જકમ્ ।
તદ્ એતદ્ ઉભયસ્મિન્ન્ અપિ તદ્-ભજન-વિધિ-શિક્ષા-ગુરુઃ । પ્રાક્તનઃ શ્રવણ-
ગુરુર્ એવ ભવતિ તથાવિદસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ । પ્રાક્તાનાં બહુત્વેઽપિ પ્રાયસ્ તેષ્વ્
એવાન્યતરોઽભિરુચિતઃ । પૂર્વસ્માદ્ એવ હેતોઃ - શ્રી-મન્ત્ર-ગુરુસ્ ત્વ્ એક એવ
નિષેત્સ્યમાનત્વાદ્ બહૂનામ્ । અથાત્ર પ્રમાણાનિ । તત્ર તદાવિર્ભાવ-વિશેષે
રુચિઃ - મહા-પુરુષમ્ અભ્યર્ચેન્ મૂર્ત્યાભિમતયાત્મનઃ [ભ્પ્ 11.3.48] ઇત્ય્
આદૌ શ્રીમદ્-આવિર્હોત્રાદિનાભ્પ્રેતા । ભજન-વિશેષ-રુચિશ્ ચ -
વૈદિકસ્ તાન્ત્રિકો મિશ્ર ઇતિ મે ત્રિ-વિધો મખઃ ।
ત્રયાણામ્ ઈપ્સિતેનૈવ વિધિના માં સમર્ચયેત્ ॥ [ભ્પ્ 11.27.7]
ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-ભગવતાભિપ્રેતા । અથ શ્રવણ-ગુરુમ્ આહ --
તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ।
શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં બ્રહ્મણ્ય્ ઉપશમાશ્રયમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.3.22]
શાબ્દે બ્રહ્મણિ વેદે વિચાર-તાત્પર્યેણ । પરે બ્રહ્મણિ ભગવદ્-આદિ-
રૂપાવિર્ભાવેઽપરોક્ષાનુભવેન નિષ્ણાતં તથૈવ નિષ્ઠાં પ્રાપ્તમ્ ।
યથોક્તં શ્રી-પુરઞ્જનોપાખ્યાદ્ય્-ઉપસંહારે શ્રી-નારદેન --
સ વૈ પ્રિયતમશ્ ચાત્મા યતો ન ભયમ્ અણ્વ્ અપિ ।
ઇતિ વેદ સ વૈ વિદ્વાન્ યો વિદ્વાન્ સ ગુરુર્ હરિઃ ॥ [ભ્પ્ 4.29.51] ઇતિ ।
॥ 11.3 ॥ શ્રી-પ્રબુદ્ધો નિમિમ્

[203]
અત્ર બ્રહ્મ-વૈવર્તે વિશેષઃ -
વક્તા સ-રાગો નીરાગો દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
સ-રાગો લોલુપઃ કામી તદ્ ઉક્તં હૃન્ ન સંસ્પૃશેત્ ॥
ઉપદેશં કરોત્ય્ એવ ન પરીક્ષાં કરોતિ ચ ।
અપરીક્ષ્યોપદિષ્ટં યલ્ લોક-નાશાય તદ્ ભવેત્ ॥
કિં ચ -
કુલં શીલમ્ અથાચારમ્ અવિચાર્ય પરં ગુરુમ્ ।
ભજેત શ્રવણાદ્ય્-અર્થી સરસં સાર-સાગરમ્ ॥
સરસત્વાદિકં ચ વ્યઞ્જિતં તત્રૈવાન્યત્ર । (પગે 105)
કામ-ક્રોધાદિ-યુક્તોઽપિ કૃપણોઽપિ વિષાદવાન્ ।
શ્રુત્વા વિકાશમ્ આયાતિ સ વક્તા પરમો ગુરુઃ ॥ ઇતિ ।
એવમ્ભૂત-ગુરોર્ અભાવાદ્ યુક્તિ-ભેદ-બુભુત્સયા બહૂન્ અપ્ય્ આશ્રયન્તે
કેચિત્ । યથા -
ન હ્ય્ એકસ્માદ્ ગુરોર્ જ્ઞાનં સુ-સ્થિરં સ્યાત્ સુ-પુષ્કલમ્ ।
બ્રહ્મૈતદ્ અદ્વિતીયં વૈ ગીયતે બહુધર્ષિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.9.31]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 11.9 ॥ શ્રી-દત્તાત્રેયો યદુમ્

[204]
તત્ર રુચિ-પ્રધાનાનાં શ્રવણાદિકમ્ -
તત્રાન્વહં કૃષ્ણ-કથાઃ પ્રગાયતામ્
અનુગ્રહેણાશૃણવં મનોહરાઃ ।
તાઃ શ્રદ્ધયા મેઽનુપદં વિશૃણ્વતઃ
પ્રિયશ્રવસ્ય્ અઙ્ગ મમાભવદ્ રુચિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.26] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-પ્રકારમ્ ।
વિચાર-પ્રધાનાનાં શ્રવણં યથા ચતુઃશ્લોક્યાદીનામ્ । મનનં યથા
ભગવાન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન [ભ્પ્ 2.2.34] ઇત્ય્ આદૌ ।
અથ તજ્-જાતા ભગવતિ શ્રદ્ધા, યથા -
અસ્તિ યજ્ઞ-પતિર્ નામ કેષાઞ્ચિદ્ અર્હ-સત્તમાઃ ।
ઇહામુત્ર ચ લક્ષ્યન્તે જ્યોત્સ્નાવત્યઃ ક્વચિદ્ ભુવઃ ॥
મનોર્ ઉત્તાનપાદસ્ય ધ્રુવસ્યાપિ મહીપતેઃ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય રાજર્ષેર્ અઙ્ગસ્યાસ્મત્-પિતુઃ પિતુઃ ॥
ઈદૃશાનામ્ અથાન્યેષામ્ અજસ્ય ચ ભવસ્ય ચ ।
પ્રહ્લાદસ્ય બલેશ્ ચાપિ કૃત્યમ્ અસ્તિ ગદાભૃતા ॥
દૌહિત્રાદીન્ ઋતે મૃત્યોઃ શોચ્યાન્ ધર્મ-વિમોહિતાન્ ।
વર્ગ-સ્વર્ગાપવર્ગાણાં પ્રાયેણૈકાત્મ્ય-હેતુના ॥ [ભ્પ્ 4.21.27-30]
હે અર્હ-સત્તમાઃ યજ્ઞ-પતિર્ નામ સર્વ-કર્મ-ફલ-દાતૃત્વેન શ્રુતિ-
પ્રતિપાદિતઃ પરમેશ્વરઃ કેષાંચિત્ શ્રુત્ય્-અર્થ-તત્ત્વ-વિજ્ઞાનાં મતે તાવદ્
અસ્તિ તથાપિ વિપ્રતિપત્તેર્ ન તત્-સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તત્ર જગદ્-
વૈચિત્ર્યાન્યથાનુપપત્તિ-પ્રમાણમ્ અપ્ય્ ઉપોદ્વલકમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇહ
પ્રત્યક્ષેણામુત્ર-શાસ્ત્રેણ તદ્વદ્ ઇત્ય્ અનુમાનેન ચ જ્યોત્સ્નાવત્યઃ
કાન્તમત્યો ભુવો ભોગ-ભૂમયો દેહાશ્ ચ ક્વચિદ્ એવોપલભ્યન્તે ન
સર્વત્રેત્ય્ અયં ભાવઃ । ન તાવજ્ જડસ્ય કર્મણસ્ તત્-તત્-ફલ-દાતૃત્વં
ઘઞતે ફલમ્ અત ઉપપત્તેઃ [વ્સ્ 3.2.38] ઇતિ ન્યાયાત્ । ન ચાર્વાગ્-દેવતાનાં
સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અન્તર્યામિ-શ્રુતિઃ । ન ચ કર્મ-સામ્યે ફલ-તારતમ્યં ક્વચિચ્
ચ તદ્-અસિદ્ધિઃ સમ્ભવતિ । અતઃ સ્વતન્ત્રેણ પરમેશ્વરેણ ભાવ્યમ્ ।
અત્ર વિદ્વદ્-અનુભવોઽપિ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ મનોર્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અસ્મત્-
પિતામહસ્યાઙ્ગસ્ય । પ્રહ્લાદ-બલી તદાનીં શાસ્ત્રાદ્ એવ જ્ઞાત્વા ગણિતૌ ।
ગદાભૃતા પરમેશ્વરેણ કૃત્યમ્ અસ્તિ હૃદયે બહિર્ અપ્ય્ આવિર્ભૂય તેષાં
મુહુઃ કૃત્ય-સમ્પાદનાત્ તેન યત્ કૃત્યં કરણીયં તત્ તેષામ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ ।
તેષામ્ એવ તેન સહ કૃત્યમ્ અસ્તિ નાન્યેષામ્ ઇત્ય્ અર્થો વા । તદ્-અન્યાંસ્ તુ
નિન્દિતત્વેનાહ મૃત્યોર્ દૌહિત્રાદીન્ વેણ-પ્રભૃતીન્ ધર્મ-વિમોહિતાન્ । (પગે
106)
ગદાભૃચ્-છબ્દેન તન્-નામ્ના પ્રસિદ્ધાત્ શ્રી-વિષ્ણોર્ અન્યત્ર
પરમેશ્વરત્વં વારયતિ । શ્રુતિ-યુક્તિ-વિદ્વદ્-અનુભવેષુ તં ગદાભૃતં
વિશિનષ્ટિ । વર્ગેતિ વર્ગોઽત્ર ત્રિવર્ગઃ । સ્વર્ગો ધર્ધરસ્ય ફલમ્ । અપવર્ગો
મોક્ષઃ । તેષામ્ ઐકાત્મ્યેનૈક-રૂપેણ સર્વાન્તર્ગતેન હેતુના । તત્રાપિ
પ્રાયેણ પ્રચરેણ હેતુના । તદ્ ઉક્તં સ્કાન્દે -
બન્ધકો ભવ-પાશેન ભવ-પાશાચ્ ચ મોચકઃ ।
કૈવલ્યદઃ પરં બ્રહ્મ વિષ્ણુર્ એવ સનાતનઃ ॥ ઇતિ ।
[205]
અથ ભજન-શ્રદ્ધા -
યત્-પાદ-સેવાભિરુચિસ્ તપસ્વિનામ્
અશેષ-જન્મોપચિતં મલં ધિયઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિણોત્ય્ અન્વહમ્ એધતી સતી
યથા પદાઙ્ગુષ્ઠ-વિનિઃસૃતા સરિત્ ॥
વિનિર્ધુતાશેષ-મનો-મલઃ પુમાન્
અસઙ્ગ-વિજ્ઞાન-વિશેષ-વીર્યવાન્ ।
યદ્-અઙ્ઘ્રિ-મૂલે કૃત-કેતનઃ પુનર્
ન સંસૃતિં ક્લેશ-વહાં પ્રપદ્યતે ॥ [ભ્પ્ 4.21.31-32]
તપસ્વિનાં સંસાર-તપ્તાનમ્ । તત્-પાદ-સમ્બન્ધસ્યૈવેષ મહિમેતિ
દૃષ્ટાન્તેનાહ યથેતિ । અસઙ્ગસ્ તતોઽન્યત્રાનાસક્તિસ્ તેન વિજ્ઞાન-વિશેષો
ભગવતો નાનાવિર્ભાવત્વાત્ તેષાં મધ્યે કસ્યાપ્ય્ આવિર્ભાવસ્ય
સાક્ષાત્કારસ્ તદ્ એવ વીર્યં વિદ્યતે યસ્ય સઃ । યસ્યાઙ્ક્ઘ્રિ-મૂલે કૃતાશ્રમઃ
સન્ ।
॥ 4.21 ॥ શ્રી-પૃથુ-રાજઃ સભ્યાન્ ॥ 204-205 ॥
[206]
અથ શ્રવણ-ગુરુ-ભજન-શિક્ષા-ગુર્વોઃ પ્રાયિકમ્ એકત્વમ્ ઇતિ તથૈવેત્ય્ આહ
તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વ્-આત્મ-દૈવતઃ ।
અમાયયાનુવૃત્ત્યા યૈસ્ તુષ્યેદ્ આત્માત્મ-દો હરિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.22]
તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત ઇતિ પૂર્વોક્તેસ્ તત્ર શ્રવણ-ગુરૌ । ગુરુર્ એવાત્મા
જીવનં દૈવતં નિજેષ્ટ-દેવતતયાભિમતશ્ ચ યસ્ય તથાભૂતઃ સન્ ।
અમાયયા નિર્દમ્ભયાનુવૃત્ત્યા તદ્-અનુગત્યા શિક્ષેત્ । યૈર્ ધર્મૈઃ । આત્મા
પરમાત્મા । ભક્તેભ્યઃ આત્મ-પ્રદઃ શ્રી-બલિ-પ્રભૃતિભ્ય ઇવ । અસ્ય શિક્ષા-
ગુરોર્ બહુત્વમ્ અપિ પ્રાગ્વજ્ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 11.3 ॥ શ્રી-પ્રબુદ્ધો નિમિમ્

[207]
મન્ત્ર-ગુરુસ્ ત્વ્ એક એવેત્ય્ આહ -
લબ્ધ્વાનુગ્રહ આચાર્યાત્ તેન સન્દર્શિતાગમઃ ।
મહા-પુરુષમ્ અભ્યર્ચેન્ મૂર્ત્યાભિમતયાત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.48]
અનુગ્રહો મન્ત્ર-દીક્ષા-રૂપઃ । આગમો મન્ત્ર-વિધિ-શાસ્ત્રમ્ । અસ્યૈકત્વમ્
એક-વચનત્વેન બોધ્યતે ।
બોધઃ કલુષિતસ્ તેન દૌરાત્મ્યં પ્રકટીકૃતમ્ ।
ગુરુર્ યેન પરિત્યક્તસ્ તેન ત્યક્તઃ પુરા હરિઃ ॥
ઇતિ બ્રહ્મ-વૈવર્તાદૌ તત્-ત્યાગ-નિષેધાત્ । તદ્-અપરિતોષેણાપ્ય્ અન્યો ગુરુઃ
ક્રિયતે તતોઽનેક-ગુરુ-કરણે પૂર્વ-ત્યાગ એવ સિદ્ધઃ । એતચ્ ચાપવાદ-વચન-
દ્વારાપિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે બોધિતમ્ --
અવૈષ્ણવોપદિષ્ટેન મન્ત્રેણ નિરયં વ્રજેત્ ।
પુનશ્ ચ વિધિના સમ્યગ્ ગ્રાહયેદ્ વૈષ્ણવાદ્ ગુરોઃ ॥ ઇતિ ।[*એન્દ્નોતે #4]
॥ 11.3 ॥ શ્રી-આવિર્હોત્રો નિમિમ્

[208]
તત્ર શ્રવણ-ગુરુ-સંસર્ગેણૈવ શાસ્ત્રીય-વિજ્ઞાનોત્પત્તિઃ સ્યાત્ નાન્યથેત્ય્ આહ
આચાર્યોઽરણિર્ આદ્યઃ સ્યાદ્ અન્તે-વાસ્ય્ ઉત્તરારણિઃ ।
તત્-સન્ધાનં પ્રવચનં વિદ્યા-સન્ધિઃ સુખાવહઃ ॥ [ભ્પ્ 11.10.12]
(પગે 107)
આદ્યોઽધરઃ । તત્-સન્ધાનં તયોર્ મધ્યમં મન્થન-કાષ્ઠં
પ્રવચનમ્ ઉપદેશઃ । વિદ્યા શાસ્ત્રોક્ત-જ્ઞાનં તુ સન્ધૌ ભવોઽગ્નિર્ ઇવ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - આચાર્યઃ પૂર્વ-રૂપમ્ ઇત્ય્ આદિ । અતએવ તદ્-વિજ્ઞાનાર્થં સ
ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેદ્ [મુણ્ડુ 1.1.12] ઇતિ, આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ [છાઉ
6.14.2] ઇતિ, નૈષા તર્કેણ મતિર્ અપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠા
[કઠુ 1.2.9] ઇતિ ।
॥ 11.10 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[209]
શિક્ષા-ગુરોર્ અપ્ય્ અવશ્યકત્વમ્ આહુઃ -
વિજિત-હૃષીક-વાયુભિર્ અદાન્ત-મનસ્ તુર-ગં
ય ઇહ યતન્તિ યન્તુમ્ અતિ-લોલમ્ ઉપાય-ખિદઃ ।
વ્યસન-શતાન્વિતાઃ સમવહાય ગુરોશ્ ચરણં
વણિજ ઇવાજ સન્ત્ય્ અકૃત-કર્ણ-ધરા જલધૌ ॥ [ભ્પ્ 10.87.33]
યે ગુરોશ્ ચરણં સમવહાય અતિલોલમ્ અદાન્તમ્ અદમિતં મન એવ તુરગં
વિજિતૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાણૈશ્ ચ કૃત્વા યન્તું ભગવદ્ ઉન્મુખીકર્તું
પ્રયતન્તે તે ઉપાય-ખિદઃ । તેષુ તેષુ ઉપાયેષુ ખિદ્યન્તે । અતો વ્યસન-
શતાન્વિતા ભવન્તિ । અતએવ ઇહ સંસારે તિષ્ઠન્ત્ય્ એવ । હે અજ અકૃત-
કર્ણધરા અસ્વીકૃત-નાવિકા જલધા યથા તદ્વત્ । શ્રી-ગુરુ-પદ-દર્શિત-
ભગવદ્-ભજન-પ્રકારેણ ભગવદ્-વર્ત્મ-જ્ઞાને સતિ તત્-કૃપયા
વ્યસનાનભિભૂતૌ સત્યાં શીઘ્રમ્ એવ મનો નિશ્ચલં ભવતીતિ ભાવઃ । અતો
બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
ગુરુ-ભક્ત્યા સ મિલતિ સ્મરણાત્ સેવ્યતે બુધૈઃ ।
મિલિતોઽપિ ન લભ્યેત જીવૈર્ અહમિકા-પરૈઃ ॥
શ્રુતિશ્ ચ -
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્ યથા દેવે તથા ગુરુઃ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્ય્ અર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ॥ [શ્વેતુ 6.23]
॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ

[210]
અતો મન્ત્ર-ગુરોર્ આવશ્યક્તવં સુતરામ્ એવ । તદ્ એતત્ પરમાર્થ-ગુર્વ્-
આશ્રયો વ્યવહારિક-ગુર્વ્-આદિ-ત્યાગેનાપિ કર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ -
ગુરુર્ ન સ સ્યાત્ સ્વ-જનો ન સ સ્યાત્
પિતા ન સ સ્યાજ્ જનની ન સા સ્યાત્ ।
દૈવં ન તત્ સ્યાન્ ન પતિશ્ ચ સ સ્યાન્
ન મોચયેદ્ યઃ સમુપેત-મૃત્યુમ્ ॥ [ભ્પ્ 5.5.18]
સમુપેતઃ સમ્પ્રાપ્તો મૃત્યુઃ સંસારો યેન તમ્ । અત ઉક્તં શ્રી-નારદેન -
જુગુપ્સિતં ધર્મ-કૃતેઽનુશાસતઃ
સ્વભાવ-રક્તસ્ય મહાન્ વ્યતિક્રમઃ । [ભ્પ્ 1.5.15] ઇત્ય્ આદિ ।
તસ્માત્ તાવદ્ એવ તેષાં ગુર્વ્-આદિ-વ્યવહારો યાવત્ મૃત્યુ-મોચકં શ્રી-ગુરુ-
ચરણં નાશ્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 5.5 ॥ શ્રી-ઋષભદેવઃ સ્વ-પુત્રાન્

[211]
અન્યદા સ્વ-ગુરૌ કર્મિભિર્ અપિ ભગવદ્-દૃષ્ટિઃ કર્તવ્યેત્ય્ આહ -
આચાર્યં માં વિજાનીયાન્ નાવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્ય-બુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વ-દેવ-મયો ગુરુઃ ॥ [ભ્પ્ 11.17.27]
બ્રહ્મચારિ-ધર્માન્તઃ-પઠિતમ્ ઇદમ્ ।
॥ 11.17 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[212]
અતઃ સુતરામ્ એવ પરમાર્થિભિસ્ તાદૃશે ગુરાવ્ ઇત્ય્ આહ - (પગે 108)
યસ્ય સાક્ષાદ્ ભગવતિ જ્ઞાન-દીપ-પ્રદે ગુરૌ ।
મર્ત્યાસદ્-ધીઃ શ્રુતં તસ્ય સર્વં કુઞ્જર-શૌચવત્ ॥
એષ વૈ ભગવાન્ સાક્ષાત્ પ્રધાન-પુરુષેશ્વરઃ ।
યોગેશ્વરૈર્ વિમૃગ્યાઙ્ઘ્રિર્ લોકો યં મન્યતે નરમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.15.26-27]
એષ શ્રી-કૃષ્ણ-લક્ષણોઽપિ । તતઃ પ્રાકૃત-દૃષ્ટિર્ ન ભગવત્-તત્ત્વ-ગ્રહણે
પ્રમાણમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 7.15 ॥ શ્રી-નારદો યુધિષ્ઠિરમ્

[213]
શુદ્ધ-ભક્તાસ્ ત્વ્ એકે શ્રી-ગુરોઃ શ્રી-શિવસ્ય ચ ભગવતા સહાભેદ-દૃષ્ટિં
તત્-પ્રિયતમત્વેનૈવ મન્યન્તે । યથા -
વયં તુ સાક્ષાદ્ ભગવન્ ભવસ્ય
પ્રિયસ્ય સખ્યુઃ ક્ષણ-સઙ્ગમેન ।
સુદુશ્ચિકિત્સ્યસ્ય ભવસ્ય મૃત્યોર્
ભિષક્તમં ત્વાદ્ય ગતિં ગતાઃ સ્મ ॥ [ભ્પ્ 4.30.38]
ટીકા ચ - તવ યઃ પ્રિયઃ સખા તસ્ય ભવસ્ય । અત્યન્તમ્ અચિકિત્સસ્ય ભવસ્ય
જન્મનો મૃત્યોશ્ ચ ભિષક્તમં સદ્ વૈદ્યં ત્વાં ગતિં પ્રાપ્તા ઇત્ય્ એષા । શ્રી-
શિવો હ્ય્ એષાં વકૃણાં ગુરુઃ ।
॥ 4.30 ॥ શ્રી-પ્રચેતસઃ શ્રીઅદ્-અષ્ટ-ભુજ-પુરુષમ્

[214]
તદ્ એવં રુચ્ય્-આદિના ગુર્વ્-આશ્રયાન્તે ઉપાસના-પૂર્વાઙ્ગ-રૂપઃ સામ્મુખ્ય-
ભેદો બહુ-વિધો દર્શિતઃ । અથ સાક્ષાદ્ ઉપાસના-લક્ષણસ્ તદ્-ભેદોઽપિ
બહુ-વિધો દર્શ્યતે । અત્ર સામ્મુખ્યં દ્વિવિધં નિર્વિશેષ-મયં સ-વિશેષ-
મયં ચ । અત્ર પૂર્વં જ્ઞાનમ્ । ઉત્તરં તુ દ્વિવિધમ્ - અહઙ્ગ્રહોપાસના-
રૂપં ભક્તિ-રૂપં ચ । અસ્ય જ્ઞાનસ્ય લક્ષણં જ્ઞાનં ચૈકાત્મ્ય-દર્શનમ્
[ભ્પ્ 11.19.25] ઇતિ । અભેદોપાસનં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 11.19 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[215]
તત્-સાધન-પ્રકારં ચૈવં બહુ-વિધસ્ તત્ર તત્રોક્તિઃ । સ ચ જ્ઞાનમ્
એવોચ્યતે । તત્ર શ્રવણં શ્રી-પૃથુ-સનત્કુમાર-સંવાદાદૌ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદ્-અનુસારેણ મનનં ચ જ્ઞેયમ્ । પ્રથમતઃ શ્રોતૄણાં હિ વિવેકસ્ તાવાન્
એવ યાવતા જડાતિરિક્ત-ચિન્-માત્રં વસ્તૂપસ્થિતં ભવતિ । તસ્મિંશ્ ચિન્-
માત્રેઽપિ વસ્તુનિ યે વિશેષાઃ સ્વરૂપ-ભૂત-શક્તિ-સિદ્ધા ભગવત્તાદિ-રૂપા
વર્તન્તે તાંસ્ તુ તે વિવેક્તું ન ક્ષમન્તે, યથા દિવા-રજની-ખણ્ડિનિ જ્યોતિષિ
જ્યોતિર્-માત્રત્વેઽપિ યે મણ્ડલાન્તર્-બહિશ્ ચ દિવ્ય-વિમાનાદિ-પરસ્પર-પૃથગ્-
ભૂત-રશ્મિ-પરમાણુ-રૂપા વિશેષાસ્ તાંશ્ ચર્મ-ચક્ષુષો વિવેક્તું ન
ક્ષમન્તે તદ્વત્ । પૂર્વવચ્ ચ યદિ મહત્-કૃપા-વિશેષણ-દિવ્ય-દૃષ્ટિતા
ભવતિ તદા વિશેષોપલબ્ધિશ્ ચ ભવેત્ । ન ચેન્ નિર્વિશેષ-ચિન્-માત્ર-
બ્રહ્માનુભવેન તલ્-લીનમ્ એવ ભવતિ । તથૈવ નિદિધ્યાસનમ્ અપિ તેષામ્ ।
તદ્ યથા --
સ્થિરં સુખં ચાસનમ્ આસ્થિતો યતિર્
યદા જિહાસુર્ ઇમમ્ અઙ્ગ લોકમ્ ।
કાલે ચ દેશે ચ મનો ન સજ્જયેત્
પ્રાણાન્ નિયચ્છેન્ મનસા જિતાસુઃ ॥
મનઃ સ્વ-બુદ્ધ્યામલયા નિયમ્ય
ક્ષેત્ર-જ્ઞ એતાં નિનયેત્ તમ્ આત્મનિ ।
આત્માનમ્ આત્મન્ય્ અવરુધ્ય ધીરો
લબ્ધોપશાન્તિર્ વિરમેત કૃત્યાત્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.15-16]
એતાં બુદ્ધિં ક્ષેત્રજ્ઞે બુદ્ધ્યાદિ-દ્રષ્ટરિ નિલયેત્ પ્રવિલાપયેત્ । તં ચ
ક્ષેત્રજ્ઞં સ્વરૂપ-ભૂતયા બુદ્ધ્યા આત્મનિ તદ્-દ્રષ્ટૃત્વાદિ-રહિતે શુદ્ધે
જીવે, તં ચ શુદ્ધમ્ આત્માનમ્ આત્મનિ બ્રહ્મણ્ય્ અવરુધ્ય તદ્-એકત્વેન
વિચિન્ત્ય લબ્ધોપશાન્તિઃ પ્રાપ્ત-નિર્વૃતિઃ સન્ કૃત્યાદ્ વિરમેત્, તસ્ય તતઃ પરં
પ્રાપ્યાભાવાત્ ।
॥ 2.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 109)
તદ્ એવં જ્ઞાન-મુક્તિમ્ ઇદમ્ એવ સ્વાભાવોઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અનેન શ્રી-
ગીતાસૂક્તમ્ । સ્વસ્ય શુદ્ધસ્યાત્મનો ભાવો ભાવના આત્મન્ય્ અધિકૃત્ય
વર્તમાનત્વાદ્ અધ્યાત્મ-શબ્દેનોચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથાહંગ્રહોપાસનં તચ્-છક્તિ-વિશિષ્ટ ઈશ્વર એવાહમ્ ઇતિ ચિન્તનમ્ । અસ્ય
ફલં સ્વસ્મિંસ્ તચ્-છક્ત્ય્-આદ્ય્-આવિર્ભાવઃ યથા વિષ્ણુ-પુરાણે નાગપાશાદિ-
યન્ત્રિતઃ શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ તાદૃશમ્ આત્માનં સ્મરન્ નાગપાશાદિકમ્
ઉત્સારિતવાન્ । અત્રાન્તિમ-ફલં ચ કીટ-પેશસ્કૃત્ન્-ન્યાયેન સારૂપ્ય-
સાર્ષ્ટ્યાદિકં જ્ઞેયમ્ ।
અથ ભક્તિઃ । તસ્યાસ્ તટસ્થ-લક્ષણં સ્વરૂપ-લક્ષણં ચ યથા ગરુડ-
પુરાણે --
વિષ્ણુ-ભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ યયા સર્વમ્ અવાપ્યતે ।
યથા ભક્ત્યા હરિસ્ તુષ્યેત તથા નાન્યેન કેનચિત્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાહ -
ભજ ઇત્ય્ એષ વૈ ધાતુઃ સેવાયાં પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્માત્ સેવા બુધૈઃ પ્રોક્તા ભક્તિઃ સાધન-ભૂયસી ॥ ઇતિ ।
યયા સર્વમ્ અવાપ્યતે ઇતિ તટસ્થ-લક્સણમ્ । અત્ર ચ અકામઃ સર્વ-કામો વા
ઇત્ય્ આદિ-સિદ્ધત્વાદ્ અવ્યાપ્ત્ય્-અભાવઃ । યથા ભક્ત્યા ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તત્વાદ્
અતિવ્યાપ્ત્ય્-અભાવ । બુધૈઃ પ્રોક્તત્વાદ્ અસમ્ભવાભાવશ્ ચ । સેવા-શબ્દેન
સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ । સા ચ સેવા કાયિક-વાચિક-માસઆત્મિકા ત્રિવિધૈવાનુગતિર્
ઉચ્યતે । અતએવ ભય-દ્વેષાદીનામ્ અહઙ્ગ્રહોપાસનાયાશ્ ચ વ્યાવૃત્તિઃ ।
સાધન-ભૂયસી સાધનેષુ શ્રેષ્ઠેત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એવં લક્ષણ-દ્વયં પ્રકારાન્તરેણાહ --
યે વૈ ભગવતા પ્રોક્તા ઉપાયા હ્ય્ આત્મ-લબ્ધયે ।
અઞ્જઃ પુંસામ્ અવિદુષાં વિદ્ધિ ભાગવતાન્ હિ તાન્ ॥ [ભ્પ્ 11.2.34]
અવિદુષાં પુંસાં તન્-માહાત્મ્યમ્ અવિદ્વદ્ભિર્ અપિ કર્તૃભિઃ । આત્મનો બ્રહ્મ
પરમાત્મા ભગવાન્ ઇત્ય્ આવિર્ભાવ-ભેદવતઃ સ્વસ્ય ધર્મ-ભૂતસ્ય અઞ્જઃ
અનાયાસેનૈવ લબ્ધયે લાભાય ઉપાયાઃ સાધનાનિ સ્વયં ભગવતા --
કાલેન નષ્ટા પ્રલયે વાણીયં વેદ-સંજ્ઞિતા ।
મયાદૌ બ્રહ્મણે પ્રોક્તા ધર્મો યસ્યાં મદ્-આત્મકઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.3]
ઇત્ય્ અનુસારેણ પ્રોક્તાઃ । તાન્ ઉપાયાન્ ભાગવતાન્ ધર્માન્ વિદ્ધિ ભાગવતીં
ભક્તિં જાનીહીત્ય્ અર્થઃ । હિ પ્રસિદ્ધૌ । તત્ર સાક્ષાદ્ ભક્તેર્ અપિ ભાગવત-
ધર્માખ્યત્વં એતાવાન્ એવ લોકેઽસ્મિન્ [ભ્પ્ 11.3.23] ઇત્ય્ અત્ર પરમ-
ધર્મત્વ-ખ્યાપનાય દર્શિતમ્ । અત્ર આત્મ-લબ્ધયે પ્રોક્તા ઇતિ તટસ્થ-
લક્સણમ્ । અન્યેન તદ્-અલાભાદ્ અવ્યભિચારિ । આત્મ-લબ્ધય ઉપાયા ઇતિ
સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ । તલ્-લાભોપાયો હિ તદ્-અનુગતિર્ એવ ।
॥ 11.2 ॥ શ્રી-કવિર્ નિમિમ્

[217]
સા ભક્તિસ્ ત્રિવિધા । આરોપ-સિદ્ધા, સઙ્ગ-સિદ્ધા, સ્વરૂપ-સિદ્ધા ચ ।
તત્રારોપ-સિદ્ધા સ્વતો ભક્તિત્વાભાવેઽપિ ભગવદ્-અર્પણાદિના ભક્તિત્વં
પ્રાપ્તા કર્માદિ-રૂપા । સઙ્ગ-સિદ્ધા સ્વતો ભક્તિત્વાભાવેઽપિ તત્-પરિકરતયા
સંસ્થાપનેન તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વ્-આત્મ-દૈવતઃ [ભ્પ્
11.3.24] ઇત્ય્ આદિ-પ્રકરણેષુ સર્વતો મનસોઽસઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 7.5.18] ઇત્ય્ આદિના
લબ્ધ-તદ્-અન્તઃ-પાતા જ્ઞાન-કર્મ-તદ્-અઙ્ગ-રૂપા । સ્વરૂપ-સિદ્ધા
ચાજ્ઞાનાદિનાપિ તત્-પ્રાદુર્ભાવે ભક્તિત્વાવ્યભિચારિણી સાક્ષાત્ તદ્-
અનુગત્યાત્મા તદીય-શ્રવણ-કીર્તનાદિ-રૂપા । શ્રવણં કીર્તનં વિષ્ણોઃ
(પગે 110) ઇત્ય્ આદૌ વિષ્ણોઃ શ્રવણં વિષ્ણોઃ કીર્તનમ્ ઇતિ વિશિષ્ટસ્યૈવ
વિવક્ષિતત્વત્ તેષામ્ અપિ નારોપ-સિદ્ધત્વં પ્રત્યુત મૂઢ-પ્રોન્મ્મત્તાદિષુ
તદ્-અનુકર્તૃષ્વ્ અપિ કથઞ્ચિત્ સમ્બન્ધેન ફલ-પ્રાપકત્વાત્ સ્વરૂપ-
સિદ્ધત્વં, યથા શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ય પૂર્વ-જન્મનિ શ્રી-નૃસિંહ-ચતુર્દશ્ય્-
ઉપવાસઃ । યથા કુક્કુર-મુખ-ગતસ્ય શ્યેનસ્ય ભગવન્-મન્દિર-
પરિક્રમઃ । એવમ્ અન્ય-દૃષ્ટ્યાદિના મૂઢાદિભિઃ કૃતસ્ય વન્દનસ્યાપિ
જ્ઞેયમ્ ।
તદ્ એવં ત્રિવિધાપિ સા પુનર્ અકૈતવા સકૈતવા ચેતિ દ્વિવિધા જ્ઞેયા ।
તત્રારોપ-સઙ્ગ-સિદ્ધયોર્ યસ્યા ભક્તઃ સમ્બન્ધેન ભક્તિ-પદ-પ્રાપ્ત્યાં
સામર્થ્યં તન્-માત્રાપેક્ષત્વં ચેદ્ અકૈતવત્વં સ્વીયાન્યદીય-ફલાપેક્ષ-
પરિકરત્વં ચેદ્ અકૈતવત્વં પ્રયોજનાન્તરાપેક્ષયા કર્મ-જ્ઞાન-
પરિકરત્વં ચેત્ સકૈતવત્વમ્ । સ્વરૂપ-સિદ્ધાયાશ્ ચ યસ્ય ભગવતઃ
સમ્બન્ધેન તાદૃશં માહાત્મ્યં તન્-માત્રાપેક્ષ-પરિકરત્વં ચેદ્
અકૈતવત્વં પ્રયોજનાન્તરાપેક્ષયા કર્મ-જ્ઞાન-પરિકરત્વં ચેત્
સકૈતવત્વમ્ । ઇયમ્ એવાકૈતવાકિઞ્ચનાખ્યત્વેન પૂર્વમ્ ઉક્તા । ધર્મઃ
પ્રોજ્ઝિત-કૈતવોઽત્ર પરમઃ [ભ્પ્ 1.1.2] ઇત્ય્ અત્ર ચાસ્યાસ્ તદ્-ઉભય-વિધત્વે
પ્રમાણં જ્ઞેયમ્ । તથોક્તં - પ્રીયતેઽમલયા ભક્ત્યા હરિર્ અન્યદ્-
વિડમ્બનમ્ [ભ્પ્ 7.7.52] ઇતિ ।
અથારોપ-સિદ્ધા - એતદ્-અર્થમ્ એવ નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતમ્
[ભ્પ્ 1.5.12] ઇત્ય્ આદૌ સકામ-નિષ્કામયોર્ દ્વયોર્ અપિ કર્મણોર્ નિન્દા ।
ભગવદ્-વૈમુખ્યાવિશેષાત્ ।
તત્ર યાદૃચ્છિક-ચેષ્ટાયા અપિ ભગવદ્-અર્પિતત્વે ભગવદ્-ધર્મત્વં
ભવતિ કિમ્ ઉત વૈદિક-કર્મણ ઇતિ વક્તું તસ્યા અપિ તદ્-રૂપત્વમ્ આહ -
કાયેન વાચા મનસેન્દ્રિયૈર્ વા
બુદ્ધ્યાત્મના વાનુસૃત-સ્વભાવાત્ ।
કરોતિ યદ્ યત્ સકલં પરસ્મૈ
નારાયણાયેતિ સમર્પયેત્ તત્ ॥ [ભ્પ્ 11.2.36]
પૂર્વં હિ ધર્માન્ ભાગવતાન્ બ્રૂત [ભ્પ્ 11.2.31] ઇતિ પ્રશ્નાનન્તરં યે વૈ
ભગવતા પ્રોક્તા [ભ્પ્ 11.2.34] ઇત્ય્ આદિના મુખ્યત્વેન સાક્ષાત્-તલ્-લબ્ધયે
ઉપાય-ભૂતાઃ શ્રવણ-કીર્તનાદયો ભાગવતા ધર્મા લક્ષિતાઃ તે ચાત્રૈવ
શૃણ્વન્ સુ-ભદ્રાણિ રથાઙ્ગ-પાણેર્ [ભ્પ્ 11.2.39] ઇત્ય્-આદિના કતિચિદ્ દર્શિતાઃ ।
ઉત્તરાધ્યાયે ચ -- તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વ્-આત્મ-દૈવતઃ
[ભ્પ્ 11.3.22] ઇત્ય્ ઉપક્રમ-વાક્યાદ્ અનન્તરં ઇતિ ભાગવતાન્ ધર્માન્
શિક્ષયન્ ભક્ત્યા તદ્-ઉત્થયા [ભ્પ્ 11.3.33] ઇત્ય્ ઉપસંહાર-વાક્યસ્ય પ્રાગ્
ભાગવત-ધર્મત્વેનાન્ય-સઙ્ગ-ત્યાગાદિકમ્ અપિ વક્ષ્યતે । સર્વતો
મનસોઽસઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 11.3.23] ઇત્ય્ આદિના । તસ્માત્ લૌકિક-કર્માદ્ય્-અર્પણમ્
ઇદં યથા કથઞ્ચિત્ તદ્-ધર્મ-સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ એવોચ્યતે ।
અર્થશ્ ચાયં ટીકાયામ્ - આત્મના ચિત્તેનાહઙ્કારેણ વા અનુસૃતો યઃ સ્વભાવસ્
તસ્માત્ । અયમ્ અર્થઃ - ન કેવલં વિધિતઃ કૃતમ્ એવેતિ નિયમઃ
સ્વભાવાનુસારિ લૌકિકમ્ અપીતિ । શ્રી-ગીતાસુ ચ -
યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ યજ્ જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્ તપસ્યસિ કૌન્તેય તત્ કુરુષ્વ મદ્-અર્પણમ્ ॥ [ગીતા 9.27] ઇતિ ।
ઇતઃ પૂર્વં પ્રાણ-બુદ્ધિ-ધર્માધિકારતઃ ઇત્ય્ આદિ-મન્ત્રશ્ ચ તથા । અત્ર
સ્વાભાવિક-કર્મણોઽર્પણે દુષ્કર્મણો દ્વિવિધા ગતિઃ । જ્ઞાનેચ્છૂનામ્
અવિશેષેણ । ભક્તીચ્છૂનાં તુ અનેન દુર્વાસન-દુઃખ-દર્શનેન ચ સ
કરુણામયઃ કરુણાં કરોત્વ્ ઇતિ વા (પગે 111)
યા પ્રીતિર્ અવિવેકાનાં
વિષયેષ્વ્ અનપાયિની ।
ત્વામ્ અનુસ્મરતઃ સા મે
હૃદયાન્ નાપસર્પતુ ॥ [વિપ્ 1.20.19] ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણોક્ત-પ્રકારેણ ।
યુવતીનાં યથા યૂનિ યૂનાં ચ યુવતૌ યથા ।
મનોઽભિરમતે તદ્વન્ મનોઽભિરમતાં ત્વયિ ॥ [પદ્મપ્ 6.128.258]
ઇતિ પાદ્મોક્ત-પ્રકારેણ ચ મમ સુકર્મણિ દુષ્કર્મણિ યદ્-રાગ-સામાન્યં
તત્ સર્વતો-ભાવેન ભગવદ્-વિષયમ્ એવ ભવત્વ્ ઇતિ સમાધ્યેયમ્ ।
કામિનાં તુ ન સર્વથૈવ સર્વ-દુષ્કર્માર્પણમ્ । વેદોક્તમ્ એવ કુર્વાણો
નિઃસઙ્ગોઽર્પિતમ્ ઈશ્વરે [ભ્પ્ 11.3.4] ઇત્ય્ અત્ર પુનર્ વૈદિકમ્ એવેશ્વરેઽર્પિતં
કુર્વાણ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 11.2 ॥ શ્રી-કવિર્ નિમિમ્

[218]
અથ વૈદિક-કર્માર્પણસ્ય પ્રશંસામ્ આહુઃ -
ક્લેશ-ભૂર્ય્-અલ્પ-સારાણિ કર્માણિ વિફલાનિ વા ।
દેહિનાં વિષયાર્તાનાં ન તથૈવાર્પિતં ત્વયિ ॥ [ભ્પ્ 8.5.47]
વિષયાર્તાનાં કર્માણિ ક્વચિત્ ક્લેશો ભૂરિર્ યેષુ તથાપ્ય્ અલ્પં ફલં યેષુ
તથાપ્ય્ અભૂતાનિ ભવન્તિ, ક્વચિત્ કૃષ્યાદિવદ્ વિફલાનિ વા ભવન્તિ, ત્વય્ય્
અર્પિતં કર્મ તુ ન તથા । કિન્તુ ક્લેશં વિના યથા કથઞ્ચિત્ કૃતસ્ય
કામનયાપ્ય્ અર્પણે તત્-કામસ્યાવશ્યક-પ્રાપ્તિઃ । સા ચ સર્વત ઉત્કૃષ્ટા
ભવતિ । તથા તન્-માત્ર-ફલેન ચ પર્યાપ્તિર્ ન ભવતિ સંસાર-વિધ્વંસાદિ-
ફલત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તમ્ --
યાન્ આસ્થાય નરો રાજન્ ન પ્રમાદ્યેત કર્હિચિત્ ।
ધાવન્ નિમીલ્ય વા નેત્રે ન સ્ખલેન્ ન પતેદ્ ઇહ ॥ [ભ્પ્ 11.2.35] ઇતિ ।
સત્યં દિશત્ય્ અર્થિતમ્ અર્થિતો નૄણામ્ [ભ્પ્ 5.19.28] ઇત્ય્ આદિ ચ । યથૈવ નાભિઃ
ઋષભ-દેવ-રૂપં ભગવન્તં પુત્રત્વેનાપિ લેભે । શ્રી-ગીતાસુ ચ --
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥ [ગીતા 2.40] ઇતિ ।
॥ 8.5 ॥ દેવાઃ શ્રીમદ્-અજિતમ્

[219]
તદ્ એવ કર્માર્પણમ્ ઉપપાદયતિ ત્રિભિઃ -
એતત્ સંસૂચિતં બ્રહ્મંસ્ તાપ-ત્રય-ચિકિત્સિતમ્ ।
યદ્ ઈશ્વરે ભગવતિ કર્મ બ્રહ્મણિ ભાવિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.32]
બ્રહ્મન્ હે શ્રી-વેદ-વ્યાસ એતત્ તાપ-ત્રયસ્ય ચિકિત્સિતં ચિકિત્સા તૈશ્
ચાતુર્માસ્ય-વાસિભિઃ પરમહંસૈઃ સૂચિતમ્ । કિં તત્ ? ભગવતિ કર્મ યત્
સમર્પિતં ભવતિ । તત્ર કર્મ સમર્પણમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । કથમ્ભૂતે ?
સ્વયં ભગવતિ પૂર્ણ-સ્વરૂપૈક્શ્વર્યાદિ-મત્તયા સર્વાંશિન્ય્ એવ કેનચિદ્
અંશેન જીવાદિ-નિયન્તૃતયા ઈશ્વરે પરમાત્મ-શબ્દ-વાચ્યે સ્વરૂપ-ભૂત-
વિશેષણેન વિના કેવલ-ચિન્-માત્રતયા પ્રતિપાદ્યત્વેન બ્રહ્મનિ તચ્-છબ્દ-
વાચ્યે ।
[220]
નનુ ઉત્પત્ત્યૈવ તત્-તત્-સઙ્કલ્પેન વિહિતત્વાત્ સંસાર-હેતોઃ કર્મણઃ કથં
તાપ-ત્રય-નિવર્તકત્વમ્ । ઉચ્યતે સામગ્રી-ભેદેન ઘટત ઇતિ યથા --
(પગે 112)
આમયો યશ્ ચ ભૂતાનાં જાયતે યેન સુવ્રત ।
તદ્ એવ હ્ય્ આમયં દ્રવ્યં ન પુનાતિ ચિકિત્સિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.33]
આમયો રોગો યેન ઘૃતાદિના જાયતે તદ્ એવ કેવલમ્ આમય-કારણં દ્રવ્યં
તમ્ આમયં ન નિવર્તયતિ કિન્તુ ચિકિત્સિતં દ્રવ્યાન્તરૈર્ ભાવિતં સત્
નિવર્તયત્ય્ એવ ।
[221]
એવં નૃણાં ક્રિયા-યોગાઃ સર્વે સંસૃતિ-હેતવઃ ।
ત એવાત્મ-વિનાશાય કલ્પન્તે કલ્પિતાઃ પરે ॥ [ભ્પ્ 1.5.34]
પરે ભગવતિ કલ્પિતાઃ કામનયાપ્ય્ અર્પિતાઃ સન્તઃ સંસાર-ધ્વંસ-પર્યન્ત-
ફલત્વાદ્ આત્મ-વિનાશાય કર્મ-નિવૃત્તયે કલ્પન્તે ।
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદો વ્યાસમ્ ॥ 219-221 ॥
[222]
કિં ચ કર્મ-ફલં વસ્તુતો ભગવદ્-આશ્રયમ્ એવ । તત્ તુ દુર્બુદ્ધેર્ આત્મ-
સાત્-કુર્વતો યુક્ત્યવતુછ-ફલ-પ્રાપ્તિઃ સંસારશ્ ચ । સુધિયસ્ તુ તત્-સાક્ષાત્-
કુર્વતસ્ તદ્-વૈપરીત્યમ્ ઇત્ય્ આહ ગદ્યાભ્યામ્ --
સમ્પ્રચરત્સુ નાના-યાગેષુ વિરચિતાઙ્ગ-ક્રિયેષ્વ્ અપૂર્વં યત્ તત્ ક્રિયા-ફલં
ધર્માખ્યં પરે બ્રહ્મણિ યજ્ઞ-પુરુષે સર્વ-દેવતા-લિઙ્ગાનાં
મન્ત્રાણામ્ અર્થ-નિયામ-કતયા સાક્ષાત્-કર્તરિ પર-દેવતાયાં ભગવતિ
વાસુદેવ એવ ભાવયમાન આત્મ-નૈપુણ્ય-મૃદિત-કષાયો હવિઃષ્વ્
અધ્વર્યુભિર્ ગૃહ્યમાણેષુ સ યજમાનો યજ્ઞ-ભાજો દેવાંસ્ તાન્
પુરુષાવયવેષ્વ્ અભ્યધ્યાયત્ । [ભ્પ્ 5.7.6] ઇતિ ।
ટીકા ચ - સમ્પ્રચરત્સુ પ્રવર્તમાનેષુ વિરચિતા અનુષ્ઠિતા અઙ્ગ-ક્રિયા
યેષાં તેષુ યદ્ અપૂર્વં તદ્ વાસુદેવ એવ ભાવયમાનશ્ ચિન્તયન્ સ
યજમાનો યજ્ઞ-ભાગ-ભાજો યે દેવાસ્ તાન્ પુરુષસ્ય વાસુદેવસ્ય આવયવેષુ
ચક્સુર્-આદિષુ અભ્યધ્યાયત્, ન તુ તત્-પૃથક્ત્વેનેત્ય્ અન્વયઃ ।
અપૂર્વે પક્ષ-દ્વયં મીમાંસકાનામ્ । તદાનીમ્ એવ સૂક્ષ્મત્વેનોત્પન્નં
ફલમ્ એવાપૂર્વં કાલાન્તર-ફલોત્પાદિકા કર્મ-શક્તિર્ વેતિ । તદ્ ઉક્તમ્ --
યાગાદ્ એવ ફલં તદ્ ધિ શક્તિ-દ્વારેણ સિધ્યતિ ।
સૂક્ષ્મ-શક્ત્ય્-આત્મકં વાપિ ફલમ્ એવોપજાયતે ॥ ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ આહ ક્રિયા-ફલં ધર્માખ્યમ્ [ભ્પ્ 5.7.6] ઇતિ ચ ।
નનુ યદ્ય્ અઙ્ગં દેવતા કર્મ પ્રધાનમ્ ઇતિ મતં તર્હિ કર્તૃ-નિષ્ઠમ્
અપૂર્વં સ્યાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -
કર્મભ્યઃ પ્રાગ્ અયોગ્યસ્ય કર્મણઃ પુરુષસ્ય વા ।
યોગ્યતા શાસ્ત્ર-ગમ્યા યા પરા સાપૂર્વમ્ ઇષ્યતે ॥ ઇતિ ।
અથ દેવતા પ્રધાનં કર્મ તુ દેવતારાધનાર્થં, તદા દેવતા-પ્રસાદ્-
રૂપત્વાદ્ અપૂર્વસ્ય દેવતાશ્રત્વમ્ એવ યુક્તં પ્રોક્ષણાદ્ય્-અપૂર્વસ્યેવ
વ્રીહ્ય્-આદ્ય્-આશ્રયત્વમ્ । કુતો વાસુદેવાશ્રયમ્ અપૂર્વં ભાવયતિ ? ઉચ્યતે ।
યદિ કર્તૃ-નિષ્ઠમ્ અપૂર્વં સ્યાત્ તર્હિ વાસુદેવસ્યાન્તર્યામિણઃ
પ્રવર્તકત્વેન મુખ્ય-કર્તૃત્વાત્ તદ્-આશ્રયમ્ એવાપૂર્વં, ન તુ તત્-પ્રયોજ્ય-
યજમાનાશ્રયં, શાસ્ત્ર-ફલં પ્રયોક્તરીતિ ન્યાયાત્ । અન્યથા ઋત્વિજામ્ અપ્ય્
અપૂર્વાશ્રયત્વ-પ્રસઙ્ગાત્ । તદ્ એવાહ - સાક્ષાત્-કર્તરીતિ । દેવતાશ્રયત્વેઽપિ
વાસુદેવાશ્રયત્વમ્ એવેત્ય્ આહ - પર-દેવતાયામ્ ઇતિ । પરદેવતાત્વે હેતુઃ
સર્વદેવતા-લિઙ્ગાનાં તત્-તદ્-દેવતા-પ્રકાશકાનાં મન્ત્રાણાં યેઽર્થા
ઇન્દ્રાદિ-દેવતાસ્ તેષાં નિયામકતયા તસ્યૈવ પ્રસાદનીયત્વાત્ ફલ-દાતૃત્વાચ્
ચ યુક્ત-સેવાશ્રયત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ભાવનમ્ એવાત્મનો નૈપુણ્યં
કૌશલં તેન મૃદિતાઃ ક્ષીણાઃ કષાયા રાગાદયો યસ્ય । અધ્વર્યુભિર્ ઇતિ
બહુ-વચનં નાના-કર્માભિપ્રાયેણ ઇત્ય્ એષા ।
(પગે 116)
અત્ર વિષ્ણોર્ અઙ્ગિત્વેન તદ્-ભજનં ચ દોષ ઇતિ લભ્યતે । અત્ર પાદ્મોત્તર-
ખણ્ડે યથા -
ઉદ્દિશ્ય દેવતા એવ જુહોતિ ચ દદાતિ ચ ।
સ પાષણ્ડીતિ વિજ્ઞેયઃ સ્વતન્ત્રો વાપિ કર્મસુ ॥ [પદ્મપ્ 6.235.8] ઇતિ ।
પાષણ્ડત્વમ્ અત્ર વૈષ્ણવ-માર્ગાદ્ ભ્રષ્ટત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-ગીતાસુ -
યેઽપ્ય્ અન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તેઽપિ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિપૂર્વકમ્ ॥
અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ ।
ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ ચ્યવન્તિ તે ॥ [ગીતા 9.23.-24]
અતો વાસ્તવ-વિચારે સર્વ એવ વેદ-માર્ગાઃ શ્રી-ભગવત્ય્ એવ પર્યવસ્યન્તીત્ય્
અભિપ્રેત્યોક્તં શ્રીમદ્-અક્રૂરેણ --
સર્વ એવ યજન્તિ ત્વાં સર્વ-દેવ-મયેશ્વરમ્ ।
યેઽપ્ય્ અન્ય-દેવતા-ભક્તા યદ્ય્ અપ્ય્ અન્ય-ધિયઃ પ્રભો ॥
યથાદ્રિ-પ્રભવા નદ્યઃ પર્જન્યાપૂરિતાઃ પ્રભો ।
વિશન્તિ સર્વતઃ સિન્ધું તદ્વત્ ત્વાં ગતયોઽન્તતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.40.9-10] ઇતિ ।
ગતયો માર્ગાઃ । અન્તતો વિચાર-પર્યવસાનેન । અથ દ્વિતીયં ગદ્યમ્ -
એવં કર્મ-વિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધ-સત્ત્વસ્યાન્તર્-હૃદયાકાશ-શરીરે બ્રહ્મણિ
ભગવતિ વાસુદેવે મહા-પુરુષ-રૂપોપલક્ષણે શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભ-વન-
માલારિ-દર-ગદાદિભિર્ ઉપલક્ષિતે નિજ-પુરુષ-હૃલ્-લિખિતેનાત્મનિ પુરુષ-
રૂપેણ વિરોચમાન ઉચ્ચૈસ્તરાં ભક્તિર્ અનુદિનમ્ એધમાન-રયાજાયત [ભ્પ્
5.7.7] ઇતિ ।
એવં પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ કર્મ-વિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધ-સત્ત્વસ્ય ભક્તિઃ સ-
શ્રદ્ધ-શ્રવણ-કીર્તનાદિ-લક્ષણા જાયતેત્ય્ અન્વયઃ । ક્વ ? ભગવતિ
વાસુદેવે પૂર્ણ-સ્વરૂપ-ભગાભ્યાં સર્વ-નિવાસેન ચ તત્-તન્-નામ્ના
પ્રસિદ્ધોઽન્તર્-હૃદયે ય આકાશઃ સ એવ શરીરં સ્વસ્યૈવાવિર્ભાવ-
વિશેષાધિષ્ઠાનં યસ્ય તસ્મિન્ અન્તર્યામિણિ પરમાત્માખ્યે બ્રહ્મણિ
નિર્વિશેષાવિર્ભાવાત્ તદ્-આખ્યે ચ ભગવતો નિરાકારત્વં વારયતિ મહા-
પુરુષસ્ય યદ્ રૂપં શાસ્ત્રે શ્રૂયતે તદ્ રૂપં લક્ષ્યતે દૃશ્યતે યત્ર તસ્મિન્ ।
કિં ચ શ્રીવત્સાદિભિર્ અપિ ચિહ્નિતે । એધમાન-રયા વર્ધમાન-પ્રકર્ષા ।
॥ 5.7 ॥ શ્રી-શુકઃ

[224]
તદ્ એતત્ કર્માર્પણં દ્વિવિધમ્ । ભગવત્-પ્રીણન-રૂપં, તસ્મિંસ્ તત્-ત્યાગ-
રૂપં ચેતિ । યથોક્તં કૌર્મે -
પ્રીણાતુ ભગવાન્ ઈશઃ કર્મણાનેન શાશ્વતઃ ।
કરોતિ સતતં બુદ્ધ્યા બ્રહ્માર્પણમ્ ઇદં પરમ્ ॥
યદ્ વા ફલાનાં સન્ન્યાસં પ્રકુર્યાત્ પરમેશ્વરે ।
કર્મણામ્ એતદ્ અપ્ય્ આહુર્ બ્રહ્માર્પણમ્ અનુત્તમમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર નિમિત્તાનિ ચ ત્રીણિ - કામના નૈષ્કર્મ્યં ભક્તિ-માત્રં ચેતિ । નિષ્કામસ્
તુ કેવલં ન સમ્ભવતિ । યદ્ યદ્ ધિ કુરુતે જન્તુસ્ તત્ તત્ કામસ્ય ચેષ્ટિતમ્
ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । અત્ર કામના-નૈષ્કર્મ્યયોઃ પ્રાયઃ કર્મ-ત્યાગઃ । પ્રીણનં તુ
તદ્-આભાસ એવ સ્વાર્થ-પરત્વાત્ । ભક્તૌ પુનઃ પ્રીણનમ્ એવ ભક્તેસ્ તુ
તદ્-એક-જીવનત્વાત્ ।
કામના-પ્રાપ્તિર્ યથા - ક્લેશ-ભૂર્ય્-અલ્પ-સારાણિ ઇત્ય્ આદિ । યથા ચાઙ્ગસ્ય
રાજ્ઞઃ પુત્રાથકે (પગે 114) યજ્ઞે । નૈષ્કર્મ્ય-પ્રાપ્તિશ્ ચ -
વેદોક્તમ્ એવ કુર્વાણો નિઃસઙ્ગોઽર્પિતમ્ ઈશ્વરે ।
નૈષ્કર્મ્યાં લભતે સિદ્ધિં [ભ્પ્ 11.3.47] ઇત્ય્ અત્ર ।
ભક્તિ-પ્રાપ્તિશ્ ચ - એવં કર્મ-વિશુદ્ધિં [ભ્પ્ 5.7.7] ઇત્ય્-આદિ-ગદ્યે દર્શિતૈવ ।
યદ્ અત્ર ક્રિયતે કર્મ ભગવત્-પરિતોષણમ્ ।
જ્ઞાનં યત્ તદ્ અધીનં હિ ભક્તિ-યોગ-સમન્વિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.35] ઇત્ય્ અત્ર ચ ।
ભક્તિ-યોગસયચરઅત્વાદ્ જ્ઞાનમ્ અત્ર ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ । પરમ-ભક્તાસ્ તુ
ભગવત્-પરિતોષણં પ્રીણનમ્ એવ પ્રાર્થયન્તે --
યન્ નઃ સ્વધીતં ગુરવઃ પ્રસાદિતા
વિપ્રાશ્ ચ વૃદ્ધાશ્ ચ સદ્-આનુવૃત્ત્યા ।
આર્યા નતાઃ સુહૃદો ભ્રાતરશ્ ચ
સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અનસૂયયૈવ ॥ [ભ્પ્ 4.30.39]
તે તવ પરિતોષણાય ભવત્વ્ ઇતિ વૃણીમહે ।
॥ 4.30 ॥ પ્રચેતસઃ શ્રીમદ્-અષ્ટભુજં પુરુષમ્

[225]
તદ્ એવમ્ આરોપ-સિદ્ધા દર્શિતા । અથ સઙ્ગ-સિદ્ધોદાહરણ-પ્રાપ્તા મિશ્રા
ભક્તિર્ દર્શ્યતે । સ્વરૂપ-સિદ્ધાસઙ્ગેન હ્ય્ અન્યેષામ્ અપિ ભક્તિત્વં
દર્શિતમ્ । તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રી-પ્રબુદ્ધ-વાક્ય-પ્રકરણે
સર્વાસઙ્ગ-દયા-મૈત્રાદીનામ્ અપિ ભાગવત-ધર્મત્વાભિધાનાત્ ।
તત્ર કર્મ-મિશ્રા ત્રિવિધા સમ્ભવતિ - સ-કામા કૈવલ્ય-કામા, ભક્તિ-
માત્ર-કામા ચ । યદ્યપિ કામ-વૈકલ્યે અપિ -
યા વૈ સાધન-સમ્પત્તિઃ પુર્ષાર્થ-ચતુષ્ટયે ।
તયા વિના તદ્ આપ્નોતિ નરો નારાયણાશ્રયઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તેઃ કેવલયૈવ ભક્ત્યા સમ્ભવતસ્ તથાપિ તત્-તદ્-વાસનાનુસારેણ
તત્ર તત્ર રુચિર્ જાયતે ઇત્ય્ એવં તત્-તદ્-અર્થં તન્-મિશ્રતા જાયત ઇત્ય્
અવગન્તવ્યમ્ । તતઃ સકામા પ્રાયઃ કર્મ-મિશ્રૈવ । તત્ર કર્મ-શબ્દેન
ધર્મ એવ ગૃહ્યતે । તલ્-લક્ષણં ચ યમ-દૂતૈઃ સામાન્યત ઉક્તં વેદ-
પ્રણિહિતો ધર્મઃ [ભ્પ્ 6.2.36] ઇતિ । વેદોઽત્ર ત્રૈગુણ્ય-વિષયઃ ત્રૈગુણ્ય-
વિષયા વેદાઃ [ગીતા 2.45] ઇતિ શ્રી-ગીતોક્તેઃ । તત્-પ્રવર્તન-માત્રત્વેન સિદ્ધઃ
ન તુ ભક્તિવદ્ અજ્ઞાનેનાપીત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-ગીતાસ્વ્ એવાન્યત્ર તસ્ય કર્મ-
સંજ્ઞિતત્વં ચોક્તં ભૂત-ભાવોદ્ભવ-કરો વિસર્ગઃ કર્મ-સંજ્ઞિતઃ [ગીતા
8.3] ઇતિ । વિસર્ગો દેવતોદ્દેશેન દ્રવ્ય-ત્યાગઃ । તદ્-ઉપલક્ષિતઃ સર્વોઽપિ
ધર્મઃ કર્મ-સંજ્ઞિત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ચ ભૂતાનાં પ્રાણિનાં યે ભાવા
વાસનાસ્ તેષામ્ ઉદ્ભવ-કર ઇતિ વિશેષણાદ્ ભગવદ્-ભક્તિર્ વ્યાવૃત્તા ।
અથ ભક્તિ-સઙ્ગાય ધર્મસ્ય વૈશેષ્ટ્યં ચૈકાદશે । શ્રી-ભગવતોક્તં -
ધર્મો મદ્-ભક્તિ-કૃત્ પ્રોક્તઃ [ભ્પ્ 11.19.25] ઇતિ । ભગવદ્-અર્પણેન ભક્તિ-
પરિકરીકૃતત્વેન ચ ભક્તિકૃત્ત્વમ્ ઉચ્યતે । તદ્ એવમ્ ઈદૃશેન કર્મણા મિશ્રા
સ-કામા ભક્તિર્ યથા --
(પગે 115)
પ્રજાઃ સૃજેતિ ભગવાન્ કર્દમો બ્રહ્મણોદિતઃ ।
સરસ્વત્યાં તપસ્ તેપે સહસ્રાણાં સમા દશ ॥
તતઃ સમાધિ-યુક્તેન ક્રિયા-યોગેન કર્દમઃ ।
સમ્પ્રપેદે હરિં ભક્ત્યા પ્રપન્ન-વરદાશુષમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.21.6-7]
અત્ર તદ્-દર્શન-જાત-ભગવદ્-અશ્રુ-પાત-લિઙ્ગેન નિષ્કામસ્યાપ્ય્ અસ્ય ।
બ્રહ્માદેશ-ગૌરવેણૈવ કામના જ્ઞેયા ।
॥ 3.21 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[226]
અથ કૈવલ્ય-કામા ક્વચિત્ કર્મ-જ્ઞાન-મિશ્રા ક્વચિદ્ જ્ઞાન-મિશ્રા ચ । તત્ર
જ્ઞાનં જ્ઞાનં ચૈકાત્મ્ય-દર્શનમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । તદીય-શ્રવણાદીનાં
વૈરાગ્ય-યોગ-સાઙ્ખ્યાનાં ચ તદ્-અઙ્ગત્વાત્ તદ્-અન્તઃ-પાતઃ । અથ કર્મ-
જ્ઞાન-મિશ્રા । યથા --
અનિમિત્ત-નિમિત્તેન સ્વ-ધર્મેણામલાત્મના ।
તીવ્રયા મયિ ભક્ત્યા ચ શ્રુત-સમ્ભૃતયા ચિરમ્ ॥
જ્ઞાનેન દૃષ્ટ-તત્ત્વેન વૈરાગ્યેણ બલીયસા ।
તપો-યુક્તેન યોગેન તીવ્રેણાત્મ-સમાધિના ॥
પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્યેહ દહ્યમાના ત્વ્ અહર્-નિશમ્ ।
તિરો-ભવિત્રી શનકૈર્ અગ્નેર્ યોનિર્ ઇવારણિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.27.21-23]
નિમિત્તં ફલં ન તન્-નિમિત્તં પ્રવર્તકં યસ્મિન્ તેન નિષ્કામેન ।
અમલાત્મના નિર્મલેન મનસા । જ્ઞાનેન શાસ્ત્રોત્થેન । યોગો જીવાત્મ-
પરમાત્મનો ધ્યાનં યોગઃ સન્નહનોપાય-ધ્યાન-સઙ્ગતિ-યુક્તિષુ ઇતિ
નાનાર્થ-વર્ગાત્ । ધ્યાનમ્ એવ ધ્યાતૃ-ધ્યેય-વિવેક-રહિતં સમાધિઃ । અત્ર
સર્વાસામ્ એવ સિદ્ધીનાં મૂલં તચ્-ચરણાર્ચનમ્ [ભ્પ્ 10.81.16] ઇત્ય્ ઉક્ત્યા
ભક્તેર્ અઙ્ગિત્વેઽપિ અઙ્ગવન્ નિર્દેશસ્ તેષાં તત્ર સાધનાન્તર-સામાન્ય-
દૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ । અતએવ તેષાં મોક્ષ-માત્ર-ફલમ્ ઇતિ ।
॥ 3.27 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[227]
જ્ઞાન-મિશ્રામ્ આહ -
વિવિક્ત-ક્ષેમ-શરણો મદ્-ભાવ-વિમલાશયઃ ।
આત્માનં ચિન્તયેદ્ એકમ્ અભેદેન મયા મુનિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.18.21]
ભાવો ભાવના ।
॥ 11.18 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[228]
તદ્ એવં કૈવલ્ય-કામાયાં જ્ઞાન-મિશ્રોક્તા । અથ ભક્તિ-માત્ર-કામાયાં
કર્મ-મિશ્રા યથા -
શ્રદ્ધામૃત-કથાયાં મે શશ્વન્ મદ્-અનુકીર્તનમ્ ।
પરિનિષ્ઠા ચ પૂજાયાં સ્તુતિભિઃ સ્તવનં મમ ॥ [ભ્પ્ 11.19.20] ઇતિ ।
મદ્-અર્થેઽર્થ-પરિત્યાગો ભોગસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ।
ઇષ્ટં દત્તં હુતં જપ્તં મદ્-અર્થં યદ્ વ્રતં તપઃ ॥
એવં ધર્મૈર્ મનુષ્યાણામ્ ઉદ્ધવાત્મ-નિવેદિનામ્ ।
મયિ સઞ્જાયતે ભક્તિઃ કોઽન્યોઽર્થોઽસ્યાવશિષ્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.19.23-24] (પગે 116)
ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
મદ્-અર્થે મદ્-ભજનાર્થં તદ્-વિરોધિતોઽર્થસ્ય પરિત્યાગઃ । ભોગસ્ય તત્-
સાધનસ્ય ચન્દનાદેઃ । સુખસ્ય પુત્રોપલાલનાદેઃ । ઇષ્ટાદિ-વૈદિકં યત્
કર્મ તદ્ અપિ મદ્-અર્થં કૃતં ભક્તેઃ કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ધર્મૈર્
ભાગવતાભિધૈઃ । એવં કાય-વાઙ્-મનોભિસ્ તદ્-અર્થ-માત્ર-
ચેષ્ટાવત્ત્વેનાનુષ્ઠિતૈર્ ભગવદ્-ધર્મૈર્ આત્મ-નિવેદિનામ્ । યસ્યાસ્તિ
ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના [ભ્પ્ 5.18.12] ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેનાસ્ય ભક્તિ-માત્ર-
કામસ્ય અન્યઃ કોઽર્થઃ સાધન-રૂપઃ સાધ્ય-રૂપો વાવશિષ્યતે ।
સર્વોઽસ્યાનાદૃતોઽપિ તદ્-આશ્રિતો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 11.19 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[229]
કર્મ-જ્ઞાન-મિશ્રા યથા -
નિષેવિતેનાનિમિત્તેન સ્વ-ધર્મેણ મહીયસા ।
ક્રિયા-યોગેન શસ્તેન નાતિહિંસ્રેણ નિત્યશઃ ॥
મદ્-ધિષ્ણ્ય-દર્શન-સ્પર્શ- પૂજા-સ્તુત્ય્-અભિવન્દનૈઃ ।
ભૂતેષુ મદ્-ભાવનયા સત્ત્વેનાસઙ્ગમેન ચ ॥
મહતાં બહુ-માનેન દીનાનામ્ અનુકમ્પયા ।
મૈત્ર્યા ચૈવાત્મ-તુલ્યેષુ યમેન નિયમેન ચ ॥
આધ્યાત્મિકાનુશ્રવણાન્ નામ-સઙ્કીર્તનાચ્ ચ મે ।
આર્જવેનાર્ય-સઙ્ગેન નિરહઙ્ક્રિયયા તથા ॥
મદ્-ધર્મણો ગુણૈર્ એતૈઃ પરિસંશુદ્ધ આશયઃ ।
પુરુષસ્યાઞ્જસાભ્યેતિ શ્રુત-માત્ર-ગુણં હિ મામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.29.15-19]
નિષેવિતેન સમ્યગ્ અનુષ્ઠિતેન અનિમિત્તેન ચ નિષામેન સ્વ-ધર્મેણ ।
મહીયસા શ્રદ્ધાદિ-યુક્તેન । ક્રિયા-યોગેન પઞ્ચરાત્રાદ્ય્-ઉક્ત-
વૈષ્ણવાનુષ્ઠાનેન । શસ્તેન ઉત્તમ-દેશ-કાલાદિમતા નિષ્કામેન ચ ।
નાતિહિંસ્રેણ અતિહિંસા-રહિતેન । અતિ-શબ્દઃ પ્રાણાદિ-પીડા-પરિત્યાગ-ફલ-
પત્રાદિ-જીવાવયવ-સ્વીકારાર્થઃ । મદ્-ધિષ્ણ્યં મદ્-અર્ચાદિ । ભૂતેષ્વ્
અન્તર્યામિત્વેન મદ્-ભાવનયા । સત્ત્વેન ધૈર્યેણ । અસઙ્ગમેન વૈરાગ્યેણ
ચ । અહિંસાસ્તેય-બ્રહ્મચર્ય-પરિગ્રહા યમાઃ । શૌચ-સન્તોષ-તપઃ-
સ્વાધ્યાએશ્વર-પ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ । આધ્યાત્મિકમ્ આત્માનમ્ આત્મ-
વિવેક-શાસ્ત્રમ્ । નિરહઙ્ક્રિયયા ગર્વ-રાહિત્યેન । મદ્-ધર્મણઃ મદ્-
ધર્માનુષ્ઠાતુઃ પુરુષસ્યાશયઃ । શ્રુત-માત્ર-ગુણં મામ્ અઞ્જસાભ્યેતિ
મદ્-ગુણ-શ્રુતિ-માત્રેણ મયિ [ભ્પ્ 3.29.11] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણાં
ધ્રુવાનુસ્મૃતિં પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । અત્રાધ્યાત્મિક-શ્રવણાદિના જ્ઞાન-
મિશ્રત્વમ્ અપિ ।
॥ 3.29 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[230]
અથ જ્ઞાન-મિશ્રા -
દૃષ્ટ-શ્રુતાભિર્ માત્રાભિર્ નિર્મુક્તઃ સ્વેન તેજસા ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સન્તૃપ્તો મદ્-ભક્તઃ પુરુષો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 6.16.62]
દૃષ્ટેતિ ઐહિકામુષ્મિક-વિષયૈઃ । સ્વેન તેજસા વિવેક-બલેન ।
॥ 6.16 ॥ શ્રી-સઙ્કર્ષણશ્ ચિત્રકેતુમ્

[231]
અથ કેવલ-સ્વરૂપ-સિદ્ધોદાહ્રિયતે । તત્ર સકામા કૈવલ્ય-કામા ચોપાસક-
સઙ્કલ્પ-ગુણૈસ્ તત્-તદ્-ગુણત્વેનોપચર્યતે । તતઃ સકામા દ્વિવિધા તામસી
રાજસી ચ । પૂર્વા યથા -
અભિસન્ધાય યો હિંસાં દમ્ભં માત્સર્યમ્ એવ વા ।
સંરમ્ભી ભિન્ન-દૃગ્ ભાવં મયિ કુર્યાત્ સ તામસઃ ॥ [ભ્પ્ 3.29.8]
અભિસન્ધાય સઙ્કલ્પ્ય । સંરમ્ભી સ-ક્રોધઃ । ભિન્ન-દૃક્ સ્વસ્મિન્ન્ ઇવ
સર્વત્ર યત્ર સુખં દુઃખં ચ તત્-તદ્-દેવતા નિરનુકમ્પ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[232]
ઉત્તરા યથા - (પગે 117)
વિષયાન્ અભિસન્ધાય યશ ઐશ્વર્યમ્ એવ વા ।
અર્ચાદાવ્ અર્ચયેદ્ યો માં પૃથગ્-ભાવઃ સ રાજસઃ ॥ [ભ્પ્ 3.29.9]
પૃથક્ મત્તોઽન્યત્ર વિષયાદિષ્વ્ એવ ભાવઃ સ્પૃહા યસ્ય ન તુ મયીતિ
રાજસત્વ-હેતુતા દર્શિતા ।
[233]
અથ કૈવલ્ય-કામા સાત્ત્વિક્ય્ એવ । સા યથા --
કર્મ-નિર્હારમ્ ઉદ્દિશ્ય પરસ્મિન્ વા તદ્-અર્પણમ્ ।
યજેદ્ યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ વા પૃથગ્-ભાવઃ સ સાત્ત્વિકઃ ॥ [ભ્પ્ 3.29.10]
[234]
અથ યસ્યા એવોત્કર્ષ-જ્ઞાનાર્થમ્ એતે ભક્તિ-ભેદા નિરૂપિતાઃ સા ભક્તિ-
માત્ર-કામત્વાન્ નિષ્કામા નિર્ગુણા કેવલા સ્વરૂપ-સિદ્ધા નિરૂપ્યતે । ઇયમ્
એવાકિઞ્ચનાખ્યત્વેન સર્વોર્ધ્વં પૂર્વમ્ અપ્ય્ અભિહિતા । તામ્ આહ --
મદ્-ગુણ-શ્રુતિ-માત્રેણ મયિ સર્વ-ગુહાશયે ।
મનો-ગતિર્ અવિચ્છિન્ના યથા ગઙ્ગામ્ભસોઽમ્બુધૌ ॥
લક્ષણં ભક્તિ-યોગસ્ય નિર્ગુણસ્ય હ્ય્ ઉદાહૃતમ્ ।
અહૈતુક્ય્ અવ્યવહિતા યા ભક્તિઃ પુરુષોત્તમે ॥
સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સામીપ્ય- સારૂપ્યૈકત્વમ્ અપ્ય્ ઉત ।
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્-સેવનં જનાઃ ॥
સ એવ ભક્તિ-યોગાખ્ય આત્યન્તિક ઉદાહૃતઃ ।
યેનાતિવ્રજ્ય ત્રિ-ગુણં મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે ॥ [ભ્પ્ 3.29.11-15]
મદ્-ગુણ-શ્રુતિ-માત્રેણ ન તુ તત્રોદ્દેશાન્તર-સિદ્ધ્ય્-અભિપ્રાયેણ । પ્રાકૃત-
ગુણ-મય-કરણાનાં સર્વેષાં ગુહા કરણાગોચર-પદવી તસ્યાં શેતે
ગુહ્યતયા નિશ્ચલતયા ચ તિષ્ઠતિ યસ્ તસ્મિન્ મયિ અવિચ્છિન્ના વિષયાન્તરેણ
વ્ચ્ચેત્તુમ્ અશક્યા યા મનોગતિઃ સા । અવિચ્છિન્નત્વે દૃષ્ટાન્તો યથેતિ । ગતિર્ ઇતિ
પૂર્વસ્માદ્ આકૃષ્યતે નિત્યાપેક્ષાત્વાત્ । લક્ષણં સ્વરૂપમ્ ।
નનુ તસ્યા ગુણ-શ્રુતેઃ કા વાર્તા ઉદ્દેશ્યાન્તરાભાવેન મનોગતિત્વાભાવેન
ચ દ્વિધાપિ નિર્દેષ્ટુમ્ અશક્ત્યત્વાત્ । તત્રાહ - અહૈતુકી ફલાનુસન્ધાન-
રહિતા । અવ્યવહિતા સ્વરૂપ-સિદ્ધત્વેન સાક્ષાદ્-રૂપા ન ત્વ્ આરોપ-સિદ્ધત્વેન
વ્યવધાનાત્મિકા । તાદૃશી યા ભક્તિઃ શ્રોત્રાદિના સેવન-માત્રં સા ચ તસ્ય
સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । માત્ર-પદેનાવિચ્છિન્નેત્ય્ અનેન ચ મનો-ગતેર્
અહૈતુકીત્વાદિ-સિદ્ધેઃ પૃથગ્-યોજનાનર્હત્ત્વાત્ । સાત્ત્વિકઃ કારકોઽસઙ્ગી [ભ્પ્
11.25.25] ઇત્ય્ આદિષુ નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ [ભ્પ્ 11.25.25] ઇત્ય્ આદિભિસ્ તદ્-
આશ્રય-ક્રિયાદીનાં નિર્ગુણત્વ-સ્થાપનાત્ --
(પગે 118)
માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ ।
સુહૃદં પ્રિયમ્ આત્માનં સામ્યાસઙ્ગાદયોઽગુણાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.40]
ઇત્ય્ અત્ર તદ્-ગુણાનામ્ અપ્ય્ અપ્રાકૃતત્વ-શ્રવણાદ્ અહૈતુકીત્વમ્ એવ વિશેષતો
દર્શયતિ । જના મદીયાઃ । સાલોક્યાદિકમ્ અપિ ઉત અપિ દીયમાનમ્ અપિ ન
ગૃહ્ણાતિ । મત્-સેવનં વિનેતિ ગૃહ્ણન્તિ ચેત્ તર્હિ મત્-સેવાર્થમ્ એવ ગૃહ્ણન્તિ ન
તુ તદ્-અર્થમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । સાર્ષ્ટિઃ સમાનૈશ્વર્યમ્ । એકત્વં ભગવત્-
સાયુજ્યં બ્રહ્મ-સાયુજ્યં ચ । અનયોસ્ તલ્-લીનાત્મકત્વેન તત્-
સેવનાર્થત્વાભાવાદ્ અગ્રહણાવશ્યકત્વમ્ એવેતિ ભાવઃ । તસ્માત્ સ એવ
ચાત્યન્તિક-ફલતયા ભવતીત્ય્ અપવર્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ । નાત્યન્તિકં વિગણયન્તિ
[ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ આદેર્ આત્યન્તિક-પ્રલયતયા તત્-પ્રસિદ્ધેશ્ ચ ।
નનુ ગુણ-ત્રયાત્યય-પૂર્વક-ભગવત્-સાક્ષાત્કાર એવાપવર્ગ ઇતિ ચેત્ તસ્યાપિ
તાદૃશ-ધર્મત્વં સ્વતઃ સિદ્ધમ્ એવેત્ય્ આહ યેનેતિ । યેન કદાચિદ્ અપ્ય્
અપરિત્યાજ્યેન મમ ભાવાય વિદ્યમાનતાયૈ સાક્ષાત્કારાયેત્ય્ અર્થઃ ।
ઉપપદ્યતે સમર્થો ભવતિ । યથોક્તં પઞ્ચમે યથા વર્ણ-વિધાનમ્
અપવર્ગશ્ ચ ભવતિ [ભ્પ્ 5.19.19] યોઽસૌ ભગવતિ [ભ્પ્ 5.19.20] ઇત્ય્ આદિકમ્
અનન્ય-નિમિત્ત-ભક્તિ-યોગ-લક્ષણો નાના-ગતિ-નિમિત્તાવિદ્યા-ગ્રન્થિર્ અન્ધન-
દ્વારેણ [ભ્પ્ 5.19.20] ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
અતો નિર્ગુણાપિ બહુધૈવાવગન્તવ્યા । એવમ્ ઉક્તમ્ એતત્-પ્રકરણારમ્ભે -
ભક્તિ-યોગો બહુ-વિધો માર્ગૈર્ ભામિનિ ભાવ્યતે ।
સ્વભાવ-ગુણ-માર્ગેણ પુંસાં ભાવો વિભિદ્યતે ॥ [ભ્પ્ 3.29.7] ઇતિ ।
માર્ગઃ પ્રકાર-વિશેષૈઃ । અતઃ સ્વસ્ય ભક્તિ-યોગસ્યૈવ માર્ગેણ વૃત્તિ-
ભેદેન શ્રવણાદિના ભાવયાભિમાનસ્ય તદ્-ભેદેન દાસ્યાદિના ગુણાનાં
તમ-આદીનાં ચ તદ્-ભેદેન હિંસાદિના પુંસાં ભાવોઽભિપ્રાયો વિભિદ્યત ઇત્ય્
અર્થઃ ।
અત્ર મુક્તા-ફલ-ટીકા ચ - અયમ્ આત્યન્તિકસ્ તતઃ પરં
પ્રકારાન્તરાભાવાત્ । અસ્યૈવ ભક્તિ-યોગ ઇત્ય્ આખ્યા । અન્વર્થેન ભક્તિ-
શબ્દસ્યાત્રૈવ મુખ્યત્વાત્ । ઇતરેષુ ફલ એવાનુરાગો ન તુ વિષ્ણૌ ફલ-
લાભેન ભક્તિ-ત્યાગાત્ ઇત્ય્ એષા ।
શ્રી-ગોપાલ-તાપની-શ્રુતૌ ચ -- ભક્તિર્ અસ્ય ભજનમ્ । તદ્ ઇહામુત્રોપાધિ-
નૈરાસ્યેનૈવામુષ્મિન્ મનઃ-કલ્પનમ્ । એતદ્ એવ ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ [ગ્તુ 1.14]
ઇતિ । શતપથ-શ્રુતૌ - સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ તત્ પુમાન્ આત્મ-હિતાય
પ્રેમ્ણા હરિં ભજેત્ ઇતિ । પ્રેમ્ણા પ્રીતિ-માત્ર-કામનયા યદ્-આત્મ-હિતં
તસ્મૈ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 3.29 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ ॥ 231-234 ॥
(પગે 119)
[235]
તદ્ એવં બહુધા સાધિતૈષાકિઞ્ચનાત્યન્તિકીત્ય્ આદિ-સંજ્ઞા ભક્તિર્ દ્વિવિધા
વૈધી રાગાનુગા ચ ઇતિ । તત્ર વૈધી શાસ્ત્રોક્ત-વિધિના પ્રવર્તિતા । સ ચ
વિધિર્ દ્વિવિધઃ । તત્ર પ્રથમઃ પ્રવૃત્તિ-હેતુર્ઃ । તદ્-અનુક્રમ-
કર્તવ્યાકર્તવ્યાનાં જ્ઞાન-હેતુશ્ ચ । પ્રથમસ્ તૂદાહૃતઃ --
તસ્માદ્ એકેન મનસા ભગવાન્ સાત્વતાં પતિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ ધ્યેયઃ પૂજ્યશ્ ચ નિત્યદા ॥ [ભ્પ્ 1.2.14] ઇત્ય્ આદિના ।
દ્વિતીયશ્ ચાર્ચન-વ્રતાદિ-ગતઃ । તમ્ આહ -
મામ્ એવ નૈરપેક્ષ્યેણ ભક્તિ-યોગેન વિન્દતિ ।
ભક્તિ-યોગં સ લભત એવં યઃ પૂજયેત મામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.27.53]
નૈરપેક્ષ્યેણ અહૈતુકેન । અહૈતુક-ભક્તિ-યોગ એવ કથં સ્યાત્ તત્રાહ
ભક્તિ-યોગમ્ ઇતિ । એવં -
યદા સ્વ-નિગમેનોક્તં દ્વિજત્વં પ્રાપ્ય પૂરુષઃ ।
યથા યજેત માં ભક્ત્યા શ્રદ્ધયા તન્ નિબોધ મે ॥ [ભ્પ્ 11.27.8]
ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત-વિધિના ।
॥ 11.27 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[236]
એવમ્ એકાદશી-જન્માષ્ટમ્યાદિગતોઽપિ જ્ઞેયઃ । અથ વૈધી-ભેદાઃ
શરણાપત્તિ-શ્રી-ગુર્વ્-આદિ-સત્-સેવા-શ્રવણ-કીર્તનાદયઃ । એતે ચ પ્રત્યેકમ્
અપિ દ્વિત્રાદયઃ સમુત્યાપિ કારણાનિ ભવન્તિ । તથા શ્રવણાત્ । તત્ર
પ્રથમતઃ શરણાપત્તિઃ । ષડ્-વર્ગાદ્ય્-અવિકૃત-સંસાર-ભય-બાધ્યમાન
એવ હિ શરણં પ્રવિશત્ય્ અનન્ય-ગતિઃ । ભક્તિ-માત્ર-કામોઽપિ તત્-કૃત-
ભગવદ્-વૈમુખ્ય-બાધ્યમાનઃ ।
અનન્ય-ગતિત્વં ચ દ્વિધા દર્શ્યતે । આશ્રયાન્ત્રસ્યાભાવ-કથનેન અતિ-
પ્રજ્ઞયા કથઞ્ચિદ્ આશ્રિતસ્યાન્યસ્ય ત્યાજનેનઅ ચ । પૂર્વેણ યથા -
મર્ત્યો મૃત્યુ-વ્યાલ-ભીતઃ પલાયન્
લોકાન્ સર્વાન્ નિર્ભયં નાધ્યગચ્છત્ ।
ત્વત્ પાદાબ્જં પ્રાપ્ય યદૃચ્છયાદ્ય
સુસ્થઃ શેતે મૃત્યુર્ અસ્માદ્ અપૈતિ ॥ [ભ્પ્ 10.3.27]
ઉત્તરેણ યથા -
તસ્માત્ ત્વમ્ ઉદ્ધવોત્સૃજ્ય ચોદનાં પ્રતિચોદનામ્ ।
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ શ્રોતવ્યં શ્રુતમ્ એવ ચ ॥
મામ્ એકમ્ એવ શરણમ્ આત્માનં સર્વ-દેહિનામ્ ।
યાહિ સર્વાત્મ-ભાવેન મયા સ્યા હ્ય્ અકુતો-ભયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.12.14-15] ઇતિ ।
ચોદનાં શ્રુતિં પ્રતિચોદનાં સ્મૃતિમ્ ઇતિ ટીકા ચ ।
શ્રી-ગીતાસુ ચ - સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય [ગીતા 18.66] ઇત્ય્ આદિ । તસ્યા
શરણાપત્તેર્ લક્ષણં વૈષ્ણવ-તન્ત્રે -
આનુકૂલ્યસ્ય સઙ્કલ્પઃ પ્રતિકૂલ્ય-વિવર્જનમ્ ।
રક્ષિષ્યતીતિ વિશ્વાસો ગોપ્તૃત્વે વરણં તથા ।
આત્મ-નિક્ષેપ-કાર્પણ્યે ષડ્-વિધા શરણાગતિઃ ॥ ઇતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિ-ભેદેન ષડ્-વિધા । તત્ર ગોપ્તૃત્વે વરણમ્ એવાઙ્ગિ શરણાગતિ-
શબ્દેનૈકાર્થ્યાત્ । (પગે 120) અન્યાનિ ત્વ્ અઙ્ગાનિ તત્-પરિકરત્વાત્ । આનુકૂલ્ય-
પ્રાતિકૂલ્યે તદ્-ભક્તાદીનાં શરણાગતસ્ય ભાવસ્ય વા । રક્ષિષ્યતીતિ
વિશ્વાસઃ । ક્ષેમં વિધાસ્યતિ સ નો ભગવાંસ્ ત્ર્ય્-અધીશસ્ તત્રાસ્મદીય-
વિમૃશે ન કિયાન્ ઇહાર્થઃ [ભ્પ્ 3.16.35] ઇત્ય્ આદિ-પ્રકારઃ ।
આત્મ-નિક્ષેપઃ કેનાપિ દેવેન ઋદિ સ્થિતેન યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા કરોમિ ઇતિ
ગૌતમીય-તન્ત્રોક્ત-પ્રકારઃ । યથોક્તં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ચાષ્ટાક્ષરસ્ય
નમઃ-શબ્દ-વ્યાખ્યાને -
અહઙ્કૃતિર્ મ-કારઃ સ્યાન્ ન-કારસ્ તન્-નિષેધકઃ ।
તસ્માત્ તુ નમસા ચાત્ર સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રતિષિધ્યતે ॥
ભગવત્-પર-તન્ત્રોઽસૌ તદા યત્તશ્ ચ જીવતિ ।
તસ્માત્ સ્વ-સામર્થ્ય-વિધિં ત્યજેત્ સર્વમ્ અશેષતઃ ॥
ઈશ્વરસ્ય તુ સામર્થ્યાન્ નાલભ્યં તસ્ય વિદ્યતે ।
તસ્મિન્ ન્યસ્ત-ભવઃ શેતે તત્-કર્મૈવ સમાચરેત્ ॥ [પદ્મપ્ 6.226.41-46]
અતએવ બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
અહૈકાર-નિવૃત્તાનાં કેશવો ન હિ દૂરગઃ ।
અહઙ્કાર-યુતાનાં હિ મધ્યે પર્વત-રાશયઃ ॥ [ભ્પ્ 3.9.9] ઇતિ ।
કાર્પણ્યં - પરમ-કારુણિકો ન ભવેત્ પરઃ પરમ-શોચ્યતમો ન ચ મત્-
પર ઇત્ય્ આદિ-પ્રકારમ્ । ગોપ્તૃત્વે વરણં ચ યથા નારસિંહે -
ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ શરણં દેવ-દેવં જનાર્દનમ્ ।
ઇતિ યઃ શરણં પ્રાપ્તસ્ તં ક્લેશાદ્ ઉદ્ધરામ્ય્ અહમ્ ॥ ઇતિ પ્રકારમ્ ।
તદ્ અપિ ત્રિ-પ્રકારં કાયિકત્વાદિ-ભેદેન યથોક્તં બ્રહ્મ-પુરાણે -
કર્મણા મનસા વાચા યેઽચ્યુતં શરણં ગતાઃ ।
ન સમર્થો યમસ્ તેષાં તે મુક્તિ-ફલ-ભાગિનઃ ॥ ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતં શ્રી-હરિ-ભક્તિ-વિલાસે -
તવાસ્મીતિ વદન્ વાચા તથૈવ મનસા વિદન્ ।
તત્-સ્થાનમ્ આશ્રિતસ્ તન્વા મોદતે શરણાગતઃ ॥ [હ્બ્વ્ 11.677] ઇતિ ।
તદ્ એવં યસ્ય સર્વાઙ્ગ-સમ્પન્ના શરણાપત્તિસ્ તસ્ય ઝટિત્ય્ એવ સમ્પૂર્ણ-
ફલા અન્યેષાં તુ યથા-સમ્પત્તિ યથા-ક્રમં ચેતિ જ્ઞેયમ્ । તામ્ એતાં
શરણાપત્તિં શ્લાઘતે -
તાપ-ત્રયેણાભિહતસ્ય ઘોરે
સન્તપ્યમાનસ્ય ભવાધ્વનીશ ।
પશ્યામિ નાન્યચ્ છરણં તવાઙ્ઘ્રિ-
દ્વન્દ્વાતપત્રાદ્ અમૃતાભિવર્ષાત્ ॥ [ભ્પ્ 11.19.9]
શરણાગતાનાં સર્વ-દુઃખ-દૂરીકરણં નિજ-માધુરીણાં સર્વતો-વર્ષં
ચાત્રાભિહિતમ્ ।
॥ 11.19 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[237]
તદ્ એવં શરણાપત્તિર્ વિવૃતા । અસ્યાશ્ ચ પૂર્વત્વં તાં વિના તદીયત્વાસિદ્ધિઃ ।
તત્ર શરણાપત્ત્યૈવ યદ્યપિ સર્વં સિધ્યતિ ।
શરણં તં પ્રપન્ના યે ધ્યાન-યોગ-વિવર્જિતાઃ ।
તે વૈ મૃત્યુમ્ અતિક્રમ્ય યાન્તિ તદ્ વૈષ્ણવં પદમ્ ॥ (પગે 121) ઇતિ ગારુડાત્ ।
તથાપિ વૈશિષ્ઠ્ય-લિપ્સુઃ શક્તશ્ ચેત્ તતો ભગવચ્-છાસ્ત્રોપદેષ્ટૄણાં
ભગવન્-મન્ત્રોપદેષ્ટૄણાં વા શ્રી-ગુરુ-ચરણાનાં નિત્યમ્ એવ વિશેષતઃ
સેવાં કુર્યાત્ । તત્-પ્રસાદઃ સ્વ-સ્વ-નાના-પ્રતીકાર-દુસ્ત્યજાન્ અર્થ-હાનૌ
પરમ-ભગવત્-પ્રસાદ-સિદ્ધૌ ચ મૂલમ્ । પૂર્વત્ર યથા સપ્તમે શ્રી-
નારદ-વાક્યમ્ -
અસઙ્કલ્પાજ્ જયેત્ કામં ક્રોધં કામ-વિવર્જનાત્ ।
અર્થાનર્થેક્ષયા લોભં ભયં તત્ત્વાવમર્શનાત્ ॥
આન્વીક્ષિક્યા શોક-મોહૌ દમ્ભં મહદ્-ઉપાસયા ।
યોગાન્તરાયાન્ મૌનેન હિંસાં કામાદ્ય્-અનીહયા ॥
કૃપયા ભૂતજં દુઃખં દૈવં જહ્યાત્ સમાધિના ।
આત્મજં યોગ-વીર્યેણ નિદ્રાં સત્ત્વ-નિષેવયા ॥
રજસ્ તમશ્ ચ સત્ત્વેન સત્ત્વં ચોપશમેન ચ ।
એતત્ સર્વં ગુરૌ ભક્ત્યા પુરુષો હ્ય્ અઞ્જસા જયેત્ ॥ [ભ્પ્ 7.15.22-25] ઇતિ ।
ઉત્તરત્ર વામન-કલ્પે બ્રહ્મ-વાક્યમ્ -
યો મન્ત્રઃ સ ગુરુઃ સાક્ષાદ્ યો ગુરુઃ સ હરિઃ સ્વયમ્ ।
ગુરુર્ યસ્ય ભવેત્ તુષ્ટસ્ તસ્ય તુષ્ટો હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ઇતિ ।
અન્યત્ર -
હરૌ રુષ્ટે ગુરુસ્ ત્રાતા ગુરૌ રુષ્ટે ન કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન ગુરુમ્ એવ પ્રસાદયેત્ ॥ ઇતિ ।
અતએવ સેવા-માત્રં તુ નિત્યમ્ એવ । યથા ચાન્યત્ર પરમેશ્વર-વાક્યમ્ -
પ્રથમં તુ ગુરુઃ પૂજ્યઃ તતશ્ ચૈવ મમાર્ચનમ્ ।
કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ હ્ય્ અન્યથા નિષ્ફલં ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
અતએવ નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
વૈષ્ણવં જ્ઞાન-વક્તારં યો વિદ્યાદ્ વિષ્ણુવદ્ ગુરુમ્ ।
પૂજયેદ્ વાઙ્-મનઃ-કાયૈઃ સ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સ વૈષ્ણવઃ ॥
શ્લોક-પાદસ્ય વક્તાપિ યઃ પૂજ્યઃ સ સદૈવ હિ ।
કિં પુનર્ ભગવદ્-વિષ્ણોઃ સ્વરૂપં વિતનોતિ યઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
પાદ્મે દેવહૂતિ-સ્તુતૌ -
ભક્તિર્ યથા હરૌ મેઽસ્તિ તદ્વન્ નિષ્ઠા ગુરૌ યદિ ।
મમાસ્તિ તેન સત્યેન સ્વં દર્શયતુ હરિઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદ્ અન્યદ્-ભગવજ્-જનમ્ અપિ નાપેક્ષતે । યથોક્તમ્ આગમે પુરશ્ચરણ-
ફલ-પ્રસઙ્ગે -
યથા સિદ્ધ-રસ-સ્પર્શાત્ તામ્રં ભવતિ કાઞ્ચનમ્ ।
સન્નિધાનાદ્ ગુરોર્ એવં શિષ્યો વિષ્ણુમયો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ આહ -
નાહમ્ ઇજ્યા-પ્રજાતિભ્યાં તપસોપશમેન વા ।
તુષ્યેયં સર્વ-ભૂતાત્મા ગુરુ-શુશ્રૂષયા યથા ॥ [ભ્પ્ 10.80.34]
ટીકા ચ -- જ્ઞાન-પ્રદાદ્ ગુરોર્ અધિકઃ સેવ્યો નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । અતએવ તદ્-
ભજનાદ્ અધિકો ધર્મશ્ ચ નાસ્તીત્ય્ આહ નાહમ્ ઇતિ । ઇજ્યા ગૃહસ્થ-ધર્મઃ ।
પ્રજાતિઃ પ્રકૃષ્ટં જન્મ ઉપનયનં તેન બ્રહ્મચારિ-ધર્મ ઉપલક્ષ્યતે
તાભ્યામ્ । તથા તપસા વનસ્થ-ધર્મેણ । ઉપશમેન યતિ-ધર્મેણ વા ।
અહં પરમેશ્વરસ્ તથા ન તુષ્યેય યથા સર્વ-ભૂતાત્માપિ ગુરુ-
શુશ્રૂષયા । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર જ્ઞાનં બ્રહ્મ-નિષ્ઠં ભગવન્-નિષ્ઠં ચેતિ દ્વિવિધમ્ । તત્ર પૂર્વત્ર
તથૈવ વ્યાખ્યા । ઉક્તં ત્વ્ એવમ્ -- (પગે 122) ઇજ્યા પૂજા । પ્રજાતિ વૈષ્ણવ-
દીક્ષા । તપઃ સમાધિઃ । ઉપશમો ભગવન્-નિષ્ઠેતિ ॥
॥ 10.80 ॥ શ્રી-ભગવાન્ શ્રીદામ-વિપ્રમ્

[238]
શ્રી-ગુર્વ્-આજ્ઞયા તત્-સેવનાવિરોધેન ચાન્યેષામ્ અપિ વૈષ્ણવાનાં સેવનં
શ્રેયઃ । અન્યથા દોષઃ સ્યાત્ । યથા શ્રી-નારદોક્તૌ -
ગુરૌ સન્નિહિતે યસ્ તુ પૂજયેદ્ અન્યમ્ અગ્રતઃ ।
સ દુર્ગતિમ્ અવાપ્નોતિ પૂજનં તસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥ ઇતિ ।
યઃ પ્રથમં શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં [ભ્પ્ 11.3.21] ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત-લક્ષણં
ગુરું નાશ્રિતવાન્ તાદૃશ-ગુરોશ્ ચ મત્સરાદિતો મહાભાગવત-સત્કારાદાવ્
અનુમતિં ન લભતે સ પ્રથમત એવ ત્યક્ત-શાસ્ત્રો ન વિચાર્યતે । ઉભય-
સઙ્કટ-પાતો હિ તસ્મિન્ ભવત્ય્ એવ ।
એવમ્-આદિકાભિપ્રાયેણૈવ -
યો વક્તિ ન્યાય-રહિતમ્ અન્યાયેન શૃણોતિ યઃ ।
તાવ્ ઉભૌ નરકં ઘોરં વ્રજતઃ કાલમ્ અક્ષયમ્ ॥ ઇતિ નારદ-પઞ્ચરાત્રે ।
અત એવ દૂરત એવારાધ્યસ્ તાદૃશો ગુરુઃ । વૈષ્ણવ-વિદ્વેષી ચેત્ પરિત્યાજ્ય એવ ।
ગુરોર્ અપ્ય્ અવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમ્ અજાનતઃ ।
ઉત્પથપ્રતિપન્નસ્ય કાર્યં ભવતિ શાસનમ્ ॥ [મ્ભ્ 5.178.24] ઇતિ સ્મરણાત્ ।
તસ્ય વૈષ્ણવ-ભાવ-રાહિત્યેણાવૈષ્ણવતયા અવૈષ્ણવોપદિષ્ટેનેત્ય્ આદિ-
વચન-વિષયત્વાચ્ ચ । યથોક્ત-લક્ષણસ્ય ગુરોર્ અવિદ્યમાનાયાં તુ તસ્યૈવ
મહા-ભાગવતસ્યૈકસ્ય નિત્ય-સેવનં પરમ-શ્રેયઃ । સ ચ શ્રી-ગુરુવત્
સમવાસનઃ સ્વસ્મિન્ કૃપાલુ-ચિત્તશ્ ચ ગ્રાહ્યઃ ।
યસ્ય યત્-સઙ્ગતિઃ પુંસો મણિવત્ સ્યાત્ સ તદ્-ગુણઃ ।
સ્વ-કુલર્દ્ધ્યૈ તતો ધીમાન્ સ્વ-યૂથાન્ય્ એવ સંશ્રયેત્ ॥
ઇતિ શ્રી-હરિ-ભક્તિ-સુધોદય-દૃષ્ટ્યા કૃપાં વિના તસ્મિન્ ચિત્તારત્યા ચ । અથ
સર્વસ્યૈવ ભાગવત-ચિહ્ન-ધારિ-માત્રસ્ય તુ યથા-યોગ્યં સેવા-વિધાનમ્ ।
તત્ર મહા-ભાગવત-સેવા દ્વિવિધઃ - પ્રસઙ્ગ-રૂપા પરિચર્યા-રૂપા ચ ।
તત્ર પ્રસઙ્ગ-રૂપા યથા -
નો રોધયતિ માં યોગો ન સાઙ્ખ્યં ધર્મ એવ ચ ।
ન સ્વાધ્યાયસ્ તપસ્ ત્યાગો નેષ્ટા-પૂર્તં ન દક્ષિણા ॥
વ્રતાનિ યજ્ઞશ્ છન્દાંસિ તીર્થાનિ નિયમા યમાઃ ।
યથાવરુન્ધે સત્-સઙ્ગઃ સર્વ-સઙ્ગાપહો હિ મામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.12.1-2]
પૂર્વાધ્યાયે -
ઇષ્ટા-પૂર્તેન મામ્ એવં યો યજેત સમાહિતઃ ।
લભતે મયિ સદ્-ભક્તિં મત્-સ્મૃતિઃ સાધુ-સેવયા ॥ [ભ્પ્ 11.11.47]
ઇત્ય્ અનેન સાધુ-સેવયા ભક્તિ-નિષ્ઠા-જનને સાધનાનન્તર-સેવ્ય્
અપેક્ષત્વમ્ ઇવોક્તમ્ ।
અત્રેષ્ટ-શબ્દેન સપ્તમ-સ્કન્ધોક્ત-રીત્યાગ્નિહોત્ર-દર્શ-પૌર્ણમાસ-
ચાતુર્માસ્યયાગપશુ-યાગ-વૈશ્વદેવ-બલિ-હરણાન્ય્ ઉચ્યન્તે [ભ્પ્ 7.15.48-49] ।
પૂર્ત-શબ્દેન સુરાલ-યારામ-કૂપ-વાપી-તડાગ-પ્રપા । સત્રાણ્ય્ ઉચ્યન્તે [ભ્પ્
7.15.49]
અત્ર તુ ઇષ્ટં હવિષાગ્નૌ યજેત મામ્ [ભ્પ્ 11.11.42] (પગે 123) । ઇત્ય્ આદૌ
અગ્નિહોત્રાદ્ય્ ઉપલક્ષિતં પૂર્તમ્ ઉદ્યાનોપવનાક્રીડેત્ય્ આદ્ય્ ઉપલક્ષિતં
જ્ઞેયમ્ । એવં પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણેષ્ટા-પૂર્તેન યો માં યજેત સ મત્-સ્મૃતિસ્
તત્ર સાધુ-સેવયા સતાં પ્રસઙ્ગેન સ-ભક્તિમ્ । અન્તરઙ્ગભક્તિ-નિષ્ઠાં
પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । તત્રાગ્નિ-હોત્રાદીનાં ભક્તૌ પ્રવેશોઽગ્ન્ય્-અન્તર્યામિ-
રૂપ-ભગવદ્-અધિષ્ઠાનત્વેનાગ્ન્યાદિ-સન્તર્પણાત્ । કૂપારામાદીનાં ચ તત્-
પરિચર્યાર્થં ક્રિયમાણત્વાત્ તત્ર પ્રવેશઃ । તદ્ એવં સત્-સઙ્ગસ્ય
સર્વાપેક્ષત્વમ્ ઉક્તમ્ । પુનશ્ ચ તત્ર ચ તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ યથેષ્ટ-ફલ-
દાતૃત્વં સર્વાપેક્ષયા પરમ-સામર્થ્યં ચ વક્તું પરમ-ગુહ્યમ્
ઉપદિષ્ટમ્ ।
અથૈતત્ પરમં ગુહ્યં શૃણ્વતો યદુ-નન્દન ।
સુ-ગોપ્યમ્ અપિ વક્ષ્યામિ ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા ॥ [ભ્પ્ 11.11.49] ઇતિ ।
એતાદૃશ-મહિમત્વેનાનૂક્તત્વાત્ તદ્ એતત્ પરમ-ગુહ્યત્વમ્ આહ ન
રોધ્યતીતિ । ત્યાગઃ સન્ન્યાસઃ । દક્ષિણા દાન-માત્રમ્ । યજ્ઞો દેવ-પૂજા ।
છન્દાંસિ રહસ્ય-મન્ત્રાઃ । યથા સત્સઙ્ગો મામ્ અવરુન્ધે વશીકરોતીતિ
તથા યોગો ન વશીકરોતિ ન ચ સાઙ્ખ્યમ્ ઇત્ય્ આદિકોઽન્વયઃ । તતસ્ તેઽપિ કિઞ્ચિદ્
વશીકુર્વન્તીત્ય્ અર્થ-લબ્ધેર્ ભગવત્-પરા એવ જ્ઞેયા ન ચ સાધારણાઃ ।
અતએવ ચ વ્રતાન્ય્ એકાદશ્યાદીનીતિ ટીકા-કારાઃ । ન ચૈતાવતૈષાં નિત્યાનાં
વૈષ્ણવ-વ્રતાનામ્ અકર્તવ્યત્વં પ્રાપ્તમ્ એકસ્ય ફલાતિશય-સામર્થ્ય-
પ્રશંસયેતરસ્ય નિત્યત્વ-નિરાકરણાયોગાત્ । યથા કર્માધિકારિણઃ --
ન હ્ય્ અગ્નિ-મુખતોઽયં વૈ ભગવાન્ સર્વ-યજ્ઞ-ભુક્ ।
ઇજ્યેત હવિષા રાજન્ યથા વિપ્ર-મુખે હુતૈઃ ॥ [ભ્પ્ 7.14.17]
ઇતિ શ્રુત્વાપિ પૂર્વોક્તમ્ અગ્નિહોત્રાદિના યજેત ઇતિ વિધિં ન પરિત્યક્તું
શક્નુવન્તિ તદ્વત્ ભક્ત્ય્-અધિકારિણશ્ ચ યથા મદ્-ભક્ત-પૂજાભ્યધિકા
[ભ્પ્ 11.19.29] ઇત્ય્ શ્રુત્વાપિ દીક્ષાનન્તરં નિત્યતયા પ્રાપ્તાં ભગવત્-પૂજાં
ત્યક્તું ન શક્નુવન્તિ તદ્વદ્ ઇતિ । અત એવ -
ષડ્ભિર્ માસોપવાસૈસ્ તુ યત્ ફલં પરિકીર્તિતમ્ ।
વિષ્ણોર્ નૈવેદ્ય-સિક્થેન તત્ ફલં ભુઞ્જતાં કલૌ ॥ ઇત્ય્ અપિ ન બાધકમ્ ।
એકાદશ્ય્-આદૌ હિ નિત્યત્વેઽપ્ય્ આનુષઙ્ગિકમ્ એવ મહાફલકત્વં તત્ર તત્ર
મતમ્ । અતએવ નિત્યત્વ-રક્ષણાર્થમ્ અપિ તાદૃશં વૈષ્ણવં વ્રતમ્ અવશ્યમ્
એવ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આગતમ્ । નિત્ય-વૈષ્ણવ-વ્રતત્વાદિકં ચૈકાદશ્યાદેર્
અર્ચન-પ્રસઙ્ગં કિઞ્ચિદ્ દર્શયિષ્યામઃ । અતએવ પૂર્વાધ્યાયે ટીકાકારૈર્ અપિ
આજ્ઞાયૈવ ગુણાન્ દોષાન્ [ભ્પ્ 11.11.32] ઇત્ય્ અત્ર બિદ્ધૈકાદશી-કૃષ્ણૈકાદશ્ય્-
ઉપવાસાનુપવાસાનિવેદ્ય-શ્રાદ્ધાદયો યે ભક્તિ-વિરુદ્ધા ધર્માસ્ તાન્
સન્ત્યજ્ય ઇત્ય્ અર્થ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રથમે ચ શ્રી-ભીષ્મ-યુધિષ્ઠિર-સંવાદે
ભગવદ્-ધર્માન્ [ભ્પ્ 1.9.24] ઇત્ય્ અત્ર હરિ-તોષણાદ્ દ્વાદશ્ય્-આદિ-નિયમ-
રૂપાન્ ઇત્ય્ વ્યાખ્યાતમ્ । વ્રતાનિ ચેરે હરિ-તોષણાનિ [ભ્પ્ 3.1.19] ઇત્ય્ અત્ર તૃતીય
એકાદશ્યાદીનીતિ । અતએવ ભગવન્-મહા-પ્રસાદૈક-વ્રતસ્ય શ્રીમદ્-
અમ્બરીષસ્ય સચ્-છિરોમણે`ર્ આચાર-દર્શનાય તદ્ એવ નિશ્ચીયત ઇતિ ।
અથ પ્રસ્તુતમ્ અનુસરામઃ । વશીકરણમ્ અત્ર દ્વિવિધમ્ - મુખ્યં ગૌણં
ચ । તત્ર મુખ્યેન પ્રેમ લભ્યતે । (પગે 124)
અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભગવાન્ ભજતાં મુકુન્દો
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ [ભ્પ્ 5.6.18] ઇતિ ન્યાયેન ।
અતએવ ગૌણેનાન્યત્ ફલમ્ । અત્ર મુખ્યં શ્રી-ગોપ્યાદૌ । ગૌણં બાણાદૌ ।
ઉત્તરત્ર વશીકરણત્વં ફલ-દાનોન્મુખીકરણતયોપચર્યતે । તદ્ એતદ્
વશીકરણે દૃષ્ટાન્તમ્ આહ --
સત્-સઙ્ગેન હિ દૈતેયા યાતુધાના મૃગાઃ ખગાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસો નાગાઃ સિદ્ધાશ્ ચારણ-ગુહ્યકાઃ ॥
વિદ્યાધરા મનુષ્યેષુ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સ્ત્રિયોઽન્ત્યજાઃ ।
રજસ્-તમઃ-પ્રકૃતય તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ યુગે યુગે ॥
બહવો મત્-પદં પ્રાપ્તાસ્ ત્વાષ્ટ્ર-કાયાધવાદયઃ ।
વૃષ-પર્વા બલિર્ બાણો મયશ્ ચાથ વિભીષણઃ ॥
સુગ્રીવો હનુમાન્ ઋક્ષો ગજો ગૃધ્રો વણિક્-પથઃ ।
વ્યાધઃ કુબ્જા વ્રજે ગોપ્યો યજ્ઞ-પત્ન્યસ્ તથાપરે ॥ [ભ્પ્ 11.12.3-6]
દૈતેયાસ્ તદ્-ઉપલક્ષિતાસુર-દાનવાશ્ ચ । યાતુધાના રાક્ષસાઃ । તજ્-જાતિષુ
દિગ્-દર્શનં ત્વાષ્ટ્રેત્ય્ આદિ । ત્વાષ્ટ્રા વૃત્રાસુરઃ । વૃતાસુરસ્ય સત્-સઙ્ગઃ
પ્રાગ્-જન્મનિ શ્રી-નારદાઙ્ગિરસોઃ સઙ્ગઃ શ્રી-સઙ્કર્ષણ-સઙ્ગશ્ ચ
પ્રસિદ્ધઃ ।
કાયાધવઃ કયાધુ-પુત્રઃ પ્રહ્લાદઃ । અસ્ય ગર્ભે શ્રી-નારદ-સઙ્ગઃ ।
આદિ-શબ્દ-ગૃહીતાન્ પૂર્વોક્ત-જાતિ-ક્રમેણ કતિચિદ્ ગણયતિ વૃષેતિ । વૃષ-પર્વા
દાનવઃ । અયં હિ જાત-માત્ર-માતૃ-પરિત્યક્તો મુનિ-પાલિતા વિષ્ણુ-ભક્તો

બભૂવેતિ પુરાણાન્તર-પ્રસિદ્ધિઃ ।
બલેઃ શ્રી-પ્રહ્લાદ-સઙ્ગઃ શ્રી-વામન-સઙ્ગશ્ ચ । તદ્-અનન્તરમ્ એવ ભક્ત્ય્-
ઉદ્બોધ-દર્શનાત્ । બાણસ્ય બલિ-મહેશ-ભગવત્-સઙ્ગઃ । અસ્ય ભુજ-
કર્તનાનન્તરં જ્ઞાત-વિષ્ણુ-મહિમ્નો મહા-ભાગવત-મહેશ-પ્રાપ્તિર્ એવ
સ્વ-પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । મયો દાનવઃ । અસ્ય સભા-નિર્માણાદૌ પાણ્ડવ-
સઙ્ગો ભગવત્-સઙ્ગશ્ ચ । અન્તે તત્-પ્રાપ્તિસ્ તુ જ્ઞેયા । વિભીષણો યાતુધાનઃ ।
અસ્ય હનૂમ-સઙ્ગો ભગવત્-સઙ્ગશ્ ચ ।
સુગ્રીવાદ્યા ગજાન્તા મૃગાઃ । તત્ર ઋક્ષો જામ્બવાન્ । અસ્ય ભગવત્-સઙ્ગઃ ।
ગજો ગજેન્દ્રઃ । અસ્ય પૂર્વ-જન્મનિ સત્-સઙ્ગ ઉન્નેયઃ । ઉત્તર-જન્માન્તે
ભગવત્-સઙ્ગશ્ ચ । ગૃધ્રો જટાયુ-નામા ખગઃ । અસ્ય શ્રી-ગરુડ-
દશરથાદિ-સઙ્ગઃ । શ્રી-સીતા-દર્શનં શ્રી-ભગવદ્-દર્શનં ચ ।
ગન્ધર્વાદીસ્ ત્વ્ અનતિ-પ્રસિદ્ધત્વેનાનુદાહૃત્ય મનુષ્યેષુ વૈશ્યાદીન્
ઉદાહરતિ । વણિક્-પથસ્ તુલાધારઃ । અસ્ય ભારતે જાજલિ-મુનિ-ગન્ધર્વ-
પ્રસઙ્ગે પ્રોક્ત-મહિમ્નઃ સત્-સઙ્ગોઽન્વેષણીયઃ ।
વ્યાધો ધર્મ-વ્યાધઃ શૂદ્રોઽન્ત્યજોઽપિ । અત્ર આદિવારાહે કથેયમ્ - ક્વચિત્
પ્રાચીન-કલિ-યુગે વસુ-નામ્ના વૈષ્ણવેન રાજ્ઞા પ્રાગ્-જન્મનિ મૃગ-
ભ્રાન્ત્યા નિહતો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મ-રાક્ષસતાં પ્રાપ્તસ્ તસ્ય રાજ્ઞઃ
પ્રાપઞ્ચિક-વિષ્ણુ-લોક-ગમન-સમયે તચ્-છરીરં પ્રવિષ્ટઃ । પુનશ્ ચ
તસ્ય તદ્-ભોગાન્તે રાજતાં પ્રાપ્તસ્ય દેહાત્ તત્-કર્તૃક-બ્રહ્મ-
પારાખ્યસ્તવ-પાઠ-તેજસા નિર્ગતસ્ તત્-કૃત-ધર્મ-વ્યાધ-સંજ્ઞો
હિંસાતિશય-વિમુખઃ પર્યવસાને દૃષ્ટ-નીલાદ્રિ-નાથસ્ તં ચ સ્તુતવાન્ ।
પ્રાપ્ત-તદ્-આલિઙ્ગનસ્ તત્-સાયુજ્યમ્ અવાપેતિ ।
કુબ્જાયા ભગવત્-સઙ્ગઃ પૂર્વ-જન્મનિ ચ નારદ-સઙ્ગ ઇતિ માથુર-હરિ-
વંશ-પ્રસિદ્ધમ્ । ગોપ્યોઽત્ર સાધારણ્યઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વ્રજે તદાનીં
વિવાહાદિના સમાગતાઃ । આસાં તન્-નિત્ય-પ્રેયસી-વૃન્દ-સઙ્ગઃ શ્રી-કૃષ્ણ-
દર્શનાદિ-રૂપો ભગવત્-સઙ્ગશ્ ચ । યજ્ઞ-પત્નીનાં શ્રી-કૃષ્ણ-ગુણ-
કથક-લોક-સઙ્ગસ્ તત્-સઙ્ગશ્ ચ । અપરે દૈતેયાદયોઽનેય્ ચ ।
[240]
તેષાં સત્-સઙ્ગ-વ્યતિરિક્ત-સાધનાભાવમ્ આહ --
તે નાધીત-શ્રુતિ-ગણા નોપાસિત-મહત્તમાઃ ।
અવ્રતાતપ્ત-તપસો મત્-સઙ્ગાન્ મામ્ ઉપાગતાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.12.7] (પગે 125)
નાધીતાઃ શ્રુતિ-ગણાઃ યૈઃ । તદ્-અર્થં ચ નોપાસિતા મહત્તમા યૈઃ । કિં ચ
અકૃત-વ્રતા અકૃત-તપસ્કાશ્ ચ । પૂર્વવદ્ અધ્યયનાદિકં ભગવત્-પ્રીણનમ્
એવ ગ્રાહ્યમ્ । અત્રૈકેષાં વૃત્રાદીનાં પ્રાગ્-જન્માદૌ સાધનાનન્તરં યત્
તદ્ અપિ સત્-સઙ્ગાનુષઙ્ગ-સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય સત્-સઙ્ગસ્યૈવ તત્ તત્
ફલમ્ ઉક્તમ્ । ધર્મ-વ્યાધાદીનાં તુ કેવલસ્યૈવ તસ્યેતિ જ્ઞેયમ્ ।
સત્-સઙ્ગ-શબ્દેનાત્ર મમ સઙ્ગો મદીયાદીનાં ચ સઙ્ગ ઇત્ય્ અભિધાપ્યતે ।
ઉભયતાપિ મત્-સમ્બન્ધિત્વાદિત્ય્ અભિપ્રાયેણ । તત્ર સ્વસ્યાપિ સત્ત્વાત્ સત્-
સઙ્ગોઽપ્ય્ અન્ત્રભાવિતઃ । યત્ તુ પુરા ભાગવત-સઙ્ગેનૈવ ભગવત્-કૃપા
ભવતીત્ય્ ઉક્તં તત્ તુ તત્-સામ્મુખ્ય-જન્મન્ય્ એવ । અત્ર તુ સ એવ ભાગવત-
સઙ્ગઃ સાધન-વિશેષત્વેનોચ્યત ઇતિ ન દોષઃ । યદિ વાત્ર કુત્રચિત્
સામ્મુખ્ય-જન્મ-કારણમ્ અપિ ભગવત્-સઙ્ગો ભવેત્ તદાપ્ય્ એવમ્
આચક્ષ્મહે । સચ્-છબ્દાર્થમ્ અવતાર-સઙ્ગી-કૃત્ય યત્ કદાચિત્ સર્વત્ર કૃપાં
વિતનોતિ ભગવાન્ તચ્ ચ સત્-સમ્બન્ધેનૈવેત્ય્ અતો નાભ્યુપગમ-હાનિર્ ઇતિ ।
[241]
અથ મુખ્યં વશીકરણમ્ અસમ્ભાવિત-સાધનાન્તરેણ સત્-સઙ્ગ-માત્રેણ
શ્રી-ગોપ્ય્-આદીનાં દર્શયતિ --
કેવલેન હિ ભાવેન ગોપ્યો ગાવો નગા મૃગાઃ ।
યેઽન્યે મૂઠ-ધિયો નાગાઃ સિદ્ધા મામ્ ઈયુર્ અઞ્જસા ॥ [ભ્પ્ 11.12.8]
ભાવેન પ્રકરણ-પ્રાપ્ત-મત્-સઙ્ગમાત્ર-જન્મના પ્રીત્યા । ભાવોઽત્ર
વશીકાર-મુખ્યત્વે ચિહ્નમ્ । વશે કુર્વન્તિ માં ભક્ત્યા સત્-સ્ત્રિયઃ સત્-પતિં
યથા [ભ્પ્ 9.4.48] ઇત્ય્ આદેઃ । ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ [ભ્પ્ 11.14.20] ઇત્ય્
આદેશ્ ચ । ગાવોઽપિ ગોપીવદ્ આગન્તુક્ય એવ જ્ઞેયાઃ । નગા યમલાર્જુનાદયઃ ।
મૃગા અપિ પૂર્વવત્ । નાગાઃ કાલિયાદયઃ । યમલાર્જુન-કાલિયયોઃ પ્રાપ્તિસ્
તદાનીન્તન-તત્-ક્ષણિક-ભગવત્-પ્રાપ્ત્ય્-આવશ્યમ્ભાવિ-નિત્ય-પ્રાપ્તિમ્
અપેક્ષ્યોક્તા । સિદ્ધાઃ પૂર્વવદ્ દ્વિવિધાત્ સત્-સઙ્ગાત્ । સ તુ તેષાં ભાવો
યોગાદિભિર્ અપ્રાપ્ય એવેતિ । યથાવરુન્ધે [ભ્પ્ 11.12.2] ઇત્ય્ અત્ર યથા-
શબ્દાર્થસ્ય પરાકાષ્ઠા ।
[242]
તામ્ એવ વ્યનક્તિ -
યં ન યોગેન સાઙ્ખ્યેન દાન-વ્રત-તપો-ઽધ્વરૈઃ ।
વ્યાખ્યા-સ્વાધ્યાય-સન્ન્યાસૈઃ પ્રાપ્નુયાદ્ યત્નવાન્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 11.12.9]
યં ભાવમ્ । અત્રાપિ યોગાદયો ભગવત્-પરા એવ । યોગાદિભિર્ યત્નવાન્ અપીત્ય્
અનેન તત્-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં પ્રયુજ્યમાનત્વાવગમાત્ । એષ્વ્ અપિ શ્રી-ગોપીનાં
પરમકાષ્ઠા-પ્રાપ્તિં દર્શયિતુમ્ - અસ્યૈતત્ પરમં ગુહ્યં શૃણ્વતો
યદુનન્દન ઇત્ય્ એતત્-પૂર્વોક્ત-પરમ-ગુહ્યત્વસ્ય [ભ્પ્ 11.11.48] પરમ-
કાષ્ઠાં દર્શયિતું રામેણ સાર્ધં [ભ્પ્ 11.12.9]ઇત્ય્-આદિ-પ્રકરણમ્
અનુસન્ધેયમ્ ।
॥ 11.12 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 238-242 ॥
[243]
એષ ચ સત્-સઙ્ગો જ્ઞાનં વિનાપિ કૃતોઽર્થદ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -
સઙ્ગો યઃ સંસૃતેર્ હેતુર્ અસત્સુ વિહિતોઽધિયા ।
સ એવ સાધુષુ કૃતો નિઃસઙ્ગત્વાય કલ્પતે ॥ [ભ્પ્ 3.23.55]
અધિયા અજ્ઞાનેન । યત્ તુ પૂર્વં શ્રી-નારદાદૌ મુન્યન્તર-સાધારણ-
દૃષ્ટિર્ નિન્દિતા તદ્ ઇહાસ્નિગ્ધે જ્ઞાન-લવ-દુર્વિદગ્ધે ચ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 3.23 ॥ શ્રી-દેવહૂતિઃ

[244]
તદ્ એવં મહા-ભાગવત-પ્રસઙ્ગ-ફલમ્ ઉક્તમ્ । તત્-પરિચર્યા-ફલમ્ આહ
યત્-સેવયા ભગવતઃ કૂટ-સ્થસ્ય મધુ-દ્વિષઃ ।
રતિ-રાસો ભવેત્ તીવ્રઃ પાદયોર્ વ્યસનાર્દનઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.19] (પગે 126)
યેષાં યુષ્માકં મહા-ભાગવતાનાં સેવયા પરિચર્યયા કૂટસ્થસ્ય
નિત્યસ્ય ભગવતઃ પાદયો રતિ-રાસઃ પ્રેમોત્સવો ભવેત્ । તીવ્ર ઇતિ વિશેષણં
પ્રસઙ્ગ-માત્રાત્ પરિચર્યાયાં વિશિષ્ટં ફલં દ્યોતયતિ । આનુષઙ્ગિકં
ફલમ્ આહ વ્યસનાર્દન ઇતિ । વ્યસનં સંસારઃ । યત એવોક્તં મદ્-ભક્ત-
પૂજાભ્યધિકા [ભ્પ્ 11.19.19] ઇતિ । મમ પૂજાતોઽપ્ય્ અભિ સર્વતો-ભાવેનાધિકા
અધિક-મત્-પ્રીતિ-અકરીત્ય્ અર્થઃ ।
એવં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે --
આરાધનાનાં સર્વેષાં વિષ્ણોર્ આરાધનં પરમ્ ।
તસ્માત્ પરતરં દેવિ તદીયાનાં સમર્ચનમ્ ॥ [પદ્મપ્ 6.253.176] ઇતિ ।
॥ 3.7 ॥ વિદુરઃ શ્રી-મૈત્રેયમ્

[245]
વ્યતિરેકેણાહ -
યસ્યાત્મ-બુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિ-ધાતુકે
સ્વ-ધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્ય-ધીઃ ।
યત્-તીર્થ-બુદ્ધિઃ સલિલે ન કર્હિચિજ્
જનેષ્વ્ અભિજ્ઞેષુ સ એવ ગો-ખરઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.13]
જડત્વાત્ કુણપે સ્વયં મૃત-તુલ્યે શરીરે । ચિદ્-યોગેઽપિ ત્રિભિર્ વાત-પિત્તાદિભિર્
દૂષિત ઇત્ય્ અર્થઃ । ભૌમે દેવતા-પ્રતિમાદૌ । યત્ યસ્ય । અભિજ્ઞેષુ
તત્ત્વવિત્સુ તા બુદ્ધયો ન સન્તિ । તત્રાત્મ-બુદ્ધિઃ પરમ-પ્રીત્યાસ્પદત્વમ્ ।
સ એવ ગોખરો ગો-નિકૃષ્ટ ઉચ્યતે । યદ્ વા સિન્ધુ-સૌવીર-પ્રસિદ્ધો વન્ય-
ગર્દભ-જાતિ-વિશેષો મ્લેચ્ચ-જાતિ-વિશેષો વા સ ન ત્વ્ અન્યઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
વિવેકિત્વાભિમાનિતાયાં સત્યામ્ અપ્ય્ અવિવેકિત્વાત્ તતોઽપિ નિકૃષ્ટત્વં તસ્યેતિ ।
ભૌમ ઇજ્ય-ધીર્ ઇતિ સાધારણ-દેવતા-વિષયકમ્ એવ પૂર્વં
તથૈવોપક્રાન્તત્વાત્ । અર્ચાયામ્ એવ હરયે [ભ્પ્ 11.2.45] ઇત્ય્ આદિ-વિરોધાચ્ ચ ।
તદ્ એવં યથા તરોર્ મૂલ-નિષેચનેન [ભ્પ્ 4.31.12] ઇત્ય્ આદિ-વાક્યમ્ અત્ર
નાવતાર્યિતવમ્ ॥
॥ 10.84 ॥ ભગવાન્ મુનિ-વૃન્દમ્

[246]
અથ મહાભાગવત-સેવા-સિદ્ધ-લક્ષણમ્ -
તે ન સ્મરન્ત્ય્ અતિતરાં પ્રિયમ્ ઈશ મર્ત્યં
યે ચાન્વ્ અદઃ સુત-સુહૃદ્-ગૃહ-વિત્ત-દારાઃ ।
યે ત્વ્ અબ્જ-નાભ ભવદીય-પદારવિન્દ-
સૌગન્ધ્ય-લુબ્ધ-હૃદયેષુ કૃત-પ્રસઙ્ગાઃ ॥ [ભ્પ્ 4.9.12]
પરમ-પ્રિયમ્ અપિ મર્ત્યં વપુઃ । યે ચાદો વપુર્ અનુલક્ષીકૃત્ય સુતાદયો
વર્તન્તે તાન્ અપિ ન સ્મરન્તિ । કે ત ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ - યે ત્વ્ ઇતિ ।
॥ 4.9 ॥ ધ્રુવઃ શ્રી-ધ્રુવ-પ્રિયમ્

[247]
વૈષ્ણવ-માત્રાણાં ચ યથાયોગ્યમ્ આરાધનં યથા ઇતિહાસ-સમુચ્ચયે -
તસ્માદ્ વિષ્ણુ-પ્રસાદાય વૈષ્ણવાન્ પરિતોષયેત્ ।
પ્રસાદ-સુમુખો વિષ્ણુસ્ તેનૈવ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ર -
સર્વત્રાસ્ખલિતાદેશઃ સપ્ત-દ્વીપૈક-દણ્ડ-ધૃક્ ।
અન્યત્ર બ્રાહ્મણ-કુલાદ્ અન્યત્રાચ્યુત-ગોત્રતઃ ॥ [ભ્પ્ 4.21.12]
ઇતિ શ્રી-પૃથુ-ચરિતાનુસારેણ યત્ કિઞ્ચિજ્ જાતાવ્ અપ્ય્ ઉત્તમત્વમ્ એવ મન્તવ્યમ્ ।
યસ્ય યલ્ લક્ષણં પ્રોક્તં પુંસો વર્ણાભિવ્યઞ્જકમ્ ।
યદ્ અન્યત્રાપિ દૃશ્યેત તત્ તેનૈવ વિનિર્દિશેત્ ॥ [ભ્પ્ 7.11.35]
(પગે 127) ઇતિ નારદોક્તિ-દૃષ્ટાન્તેન વા । યથોક્તં પાદ્મ-માઘ-માહાત્મ્યે
શ્વપાકમ્ ઇવ નેક્ષેત લોકે વિપ્રમ્ અવૈષ્ણવમ્ ।
વૈષ્ણવો વર્ણ-બાહ્યોઽપિ પુનાતિ ભુવન-ત્રયમ્ ॥
ન શૂદ્રા ભગવદ્-ભક્તાસ્ તે તુ ભાગવતા નરાઃ ।
સર્વ-વર્ણેષુ તે શૂદ્રા યે ન ભક્તા જનાર્દને ॥
ઇતિહાસ-સમુચ્ચયે -
સ્મૃતઃ સમ્ભાષિતો વાપિ પૂજિતો વા દ્વિજોત્તમ ।
પુનાતિ ભગવદ્-ભક્તશ્ ચાણ્ડાલોઽપિ યદૃચ્છયા ॥
અન્યથા દોષ-શ્રવણં ચ તત્રૈવ -
શૂદ્રં વા ભગવદ્-ભક્તં નિષાદં શ્વપચં તથા ।
વીક્ષતે જાતિ-સામાન્યાત્ સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ॥ ઇતિ ।
ભક્તિ-વૈશિષ્ટ્યેન તુ વૈશિષ્ટ્યમ્ અપિ દૃશ્યતે । યથા ગારુડે-
મદ્-ભક્ત-જન-વાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ ।
મત્-કથા-શ્રવણે પ્રીતિઃ સ્વર-નેત્રાદિ-વિક્રિયા ॥
વિષ્ણોશ્ ચ કારણં નૃત્યં તદ્-અર્થે દમ્ભ-વર્જનમ્ ।
સ્વયમ્ અભ્યર્ચનં ચૈવ યો વિષ્ણું નોપજીવતિ ॥
ભક્તિર્ અષ્ટ-વિધા હ્ય્ એષા યસ્મિન્ મ્લેચ્છેઽપિ વર્તતે ।
સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિ-શ્રેષ્ઠઃ સ જ્ઞાની સ ચ પણ્ડિતઃ ।
તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હરિઃ ॥ ઇતિ ।
અત એવાહ ભગવાન્ -
ન મે ભક્તશ્ ચતુર્-વેદી મદ્-ભક્તઃ શ્વપચઃ પ્રિયઃ ।
તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્ય્ અહમ્ ॥ ઇતિ ।
અતએવ ભક્તિ-મહિમ્ના સતા દુર્વાસસાપિ શ્રીમદ્-અમ્બરીષસ્ય તત્રૈવ
વન્દનાચ્ ચ પાદ-ગ્રહણમ્ અપ્ય્ આચરિતમ્ । કિન્તુ અમ્બરીષસ્યાનભીષ્ટમ્
એવ તદ્ ઇતિ તત્રૈવ વ્યક્તત્વાત્ શ્રી-ભગવતા શ્રીમદ્-ઉદ્ધવાદિભિશ્ ચ
બ્રાહ્મણ-માત્રસ્ય વન્દનાચ્ ચ ઇતર-વૈષ્ણવૈસ્ તુ તત્ સર્વથા ન
મન્તવ્યમ્ ।
વિપ્રં કૃતાગસમ્ અપિ નૈવ દ્રુહ્યત મામકાઃ ।
ઘ્નન્તં બહુ શપન્તં વા નમસ્-કુરુત નિત્યશઃ ॥ [ભ્પ્ 10.64.41]
ઇતિ ભગવદ્-આદેશ-ભઙ્ગ-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ । શ્વપાકમ્ ઇવ નેક્ષેત ઇત્ય્ આદિકં
તુ તદ્-દર્શનાસક્તિ-નિષેધ-પરત્વેન સમાધેયમ્ । દૃશ્યતે યુધિષ્ઠિર-
દ્રૌપદ્ય્-આદીનામ્ અશ્વત્થામ્નિ તથા વ્યવહારઃ । વૈષ્ણવ-પૂજકૈસ્ તુ
વૈષ્ણવાનામ્ આચારોઽપિ ન વિચારણીયઃ । અપિ ચેત્ સુદુરાચારઃ [ગીતા 9.30] ઇત્ય્
આદેઃ । યથોક્તં ગારુડે -
વિષ્ણુ-ભક્તિ-સમાયુક્તો મિથ્યાચારોઽપ્ય્ અનાશ્રમી ।
પુનાતિ સકલાન્ લોકાન્ સહસ્રાંશુર્ ઇવોદિતઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ ઉદાહૃતમ્ એવ - અહો બત શ્વપચોઽતો ગરીયાન્ યજ્ જિહ્વાગ્રે વર્તતે
નામ તુભ્યમ્ [ભ્પ્ 3.33.7] ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર શ્વપચ-શબ્દો યૌગિકાર્થ-
પુરસ્કારેણૈવ વર્તતે । તતો દુર્જાતિત્વેન દુરાચારત્વેનાપિ નાવમન્તવ્યસ્
તદ્-ભક્ત-જનઃ । સ્વવમન્તૃત્વે તુ સુતરામ્ । અતએવોક્તં ગારુડે -
રુક્ષાક્ષરં તુ શૃણ્વન્ વૈ તથા ભાગવતેરિતમ્ ।
પ્રણામ-પર્વં તં ક્ષાન્ત્યા યો વદેદ્ વૈષ્ણવો હિસ્ સઃ ॥ ઇતિ । (પગે 128)
તદ્ એવં મહદ્-આદિ-સેવા દર્શિતા । અસ્યાશ્ ચ શ્રવણાદિતઃ પૂર્વત્વં મહત્-
સેવાં દ્વારમ્ આહુર્ વિમુક્તેસ્ તમો-દ્વારં યોષિતાં સઙ્ગિ-સઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 5.5.2]
ઇત્ય્ ઉક્તેઃ તેભ્યો મહદ્ભ્યસ્ ત્વ્ અન્યદ્ અપિ કિમ્ અપિ પરમ-મઙ્ગલાયનં
જાયતે । યથા --
તેષુ નિત્યં મહા-ભાગ મહા-ભાગેષુ મત્-કથાઃ ।
સમ્ભવન્તિ હિ તા ન્.ણાં જુષતાં પ્રપુનન્ત્ય્ અઘમ્ ॥
તા યે શૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ હ્ય્ અનુમોદન્તિ ચાદૃતાઃ ।
મત્-પરાઃ શ્રદ્દધાનાશ્ ચ ભક્તિં વિન્દન્તિ તે મયિ ॥
ભક્તિં લબ્ધવતઃ સાધોઃ કિમ્ અન્યદ્ અવશિષ્યતે ।
મય્ય્ અનન્ત-ગુણે બ્રહ્મણ્ય્ આનન્દાનુભવાત્મનિ ॥
યથોપશ્રયમાણસ્ય ભગવન્તં વિભાવસુમ્ ।
શીતં ભયં તમોઽપ્યેતિ સાધૂન્ સંસેવતસ્ તથા ॥ [ભ્પ્ 11.26.28-31]
તેષુ સન્તોઽનપેક્ષા મચ્-ચિત્તાઃ [ભ્પ્ 11.26.27] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણેષુ । ભક્તિં
પ્રેમ । અતએવોક્તં શ્રી-રુદ્રેણ --
ક્ષણાર્ધેનાપિ તુલયે ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમ્ ઉતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 4.24.57] ઇતિ ।
શ્રી-શૌનકેનાપિ તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગમ્ ઇત્ય્ આદિ પૂર્વવત્ ।
તતાનુષઙ્ગિકં ફલં સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । વિભાવસુમ્ અગ્નિમ્ ।
ઉપાસ્ય-બુદ્ધ્યા શ્રયમાનસ્ય હોમાદ્ય્-અર્થં જ્વાલયત ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય
તથા શીતાદિકમ્ અપૈતિ । ભયં દુષ્ટ-જીવાદિ-કૃતમ્ । તથા સાધૂન્
સેવમાનસ્ય કર્માદિ-જાડ્યમ્ । આગામિ સંસાર-ભયં તન્-મૂલમ્ અજ્ઞાનં
ચ નશ્યતીત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 11.26 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[248]
અથ ક્રમ-પ્રાપ્તં શ્રવણમ્ । તચ્ ચ નામ-રૂપ-ગુણ-લીલામય-શબ્દાનાં
શ્રોત્ર-સ્પર્શઃ । તત્ર નામ-શ્રવણં યથા -
ન હિ ભગવન્ન્ અઘટિતમ્ ઇદં
ત્વદ્-દર્શનાન્ નૃણામ્ અખિલ-પાપ-ક્ષયઃ ।
યન્-નામ સકૃચ્ છ્રવણાત્
પુક્કશોઽપિ વિમુચ્યતે સંસારાત્ ॥ [ભ્પ્ 6.16.44]
તાદૃશસ્યાપિ સકૃચ્-છ્રવણેઽપિ મુક્તિ-ફલ-પ્રાપ્તેર્ ઉત્તમસ્ય તચ્-છ્રવણે તુ
પરમ-ભક્તિર્ એવ ફલમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ ।
॥ 6.16 ॥ ચિત્રકેતુઃ શ્રી-સઙ્કર્ષણમ્

[249]
અથ રૂપ-શ્રવણમ્ -
યે તુ ત્વદીય-ચરણામ્બુજ-કોશ-ગન્ધં
જિઘ્રન્તિ કર્ણ-વિવરૈઃ શ્રુતિ-વાત-નીતમ્ ।
ભક્ત્યા ગૃહીત-ચરણઃ પરયા ચ તેષાં
નાપૈષિ નાથ હૃદયામ્બુરુહાત્ સ્વ-પુંસામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.9.5]
તુ-શબ્દો યો નાદૃતો નરક-ભાગ્ભિર્ અસત્-પ્રસઙ્ગૈઃ [ભ્પ્ 3.9.4] ઇતિ પૂર્વોક્ત-
નિન્દિતાનાં ભગવદ્-રૂપાનાદરવતાં પ્રતિયોગ્ય્-અર્થ-નિર્દેશે નિર્દિષ્ટઃ ।
અનેન યેઽત્ર એતદ્-વિરોધિનો ભવન્તિ ત એવ (પગે 129) પૂર્વોક્તા અસત્-પ્રસઙ્ગા
ઇતિ ગમ્યતે । ચરણ-માત્ર-નિર્દેશો ભક્ત્ય્-અતિશયેન । ગન્ધં વર્ણાકારાદિ-
માધુર્યં કર્ણ-વિવરૈર્ જિઘ્રન્તિ નાસા-વિવરૈઃ પરમામોદમ્ ઇવ તૈર્
આસ્વાદયન્તીત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતિર્ વેદસ્ તદ્-અનુગામિ-શબ્દાન્તરં ચ સૈવ વાતસ્
તેન પ્રાપિતમ્ । તતઃ પરયા ચ ભક્ત્યા પ્રેમ-લક્ષણયા ગૃહીત-ચરણસ્ ત્વં
નાપયાતું શક્નોષિ ।
॥ 3.9 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ગર્ભોદશાયિનમ્

[250]
અથ ગુણ-શ્રવણમ્ --
કથા ઇમાસ્ તે કથિતા મહીયસાં
વિતાય લોકેષુ યશઃ પરેયુષામ્ ।
વિજ્ઞાન-વૈરાગ્ય-વિવક્ષયા વિભો
વચો-વિભૂતીર્ ન તુ પારમાર્થ્યમ્ ॥
યત્ તૂત્તમઃ-શ્લોક-ગુણાનુવાદઃ
સઙ્ગીયતેઽભીક્ષ્ણમ્ અમઙ્ગલ-ઘ્નઃ ।
તમ્ એવ નિત્યં શૃણુયાદ્ અભીક્ષ્ણં
કૃષ્ણેઽમલાં ભક્તિમ્ અભીપ્સમાનઃ ॥ [ભ્પ્ 12.3.14-15]
ટીકા ચ - રાજ-વંશાનુકીર્તનસ્ય તાત્પર્યમ્ આહ કથા ઇમા ઇતિ । વિજ્ઞાનં
વિષયાસારતા-જ્ઞાનમ્ । તતો વૈરાગ્યમ્ । તયોર્ વિવક્ષયા । પરેયુષાં મૃતાનાં
વચો-વિભૂતીર્ વાગ્-વિલાસ-માત્ર-રૂપીઅઃ । પારમાર્થ્યં પરમાર્થ-યુક્તં
કથનં ન ભવતીત્ય્ અર્થ । કસ્ તર્હિ પુરુષાણામ્ ઉપાદેયઃ પરમાર્થસ્
તમ્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇતિ । નિત્યં પ્રત્યહમ્ । તત્રાઆઅપ્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર યત ક્વચિચ્ છ્રી-રામ-લક્ષ્મણાદયોઽપિ તેષાં રાજ્ઞાં મધ્યે
વૈરાગ્યાર્થઅ છત્રિ-ન્યાયેન પઠ્યન્તે તન્ નિરસ્યતે । અતો યદ્યપિ નિગમ-
કલ્પ-તરોર્ ઇત્ય્ આદ્ય્-અનુસારેણ સર્વસ્યૈવ પ્રસઙ્ગસ્ય રસ-રૂપત્વં તથાપિ
ક્વચિત્ સાક્ષાદ્-ભક્તિ-મય-શાન્તાદિ-રસ-રૂપત્વં ક્વચિત્ તદ્-ઉપકરણ-
શાન્તાદિ-રસ-રૂપત્વં ચ સમર્થનીયમ્ । અસ્તિ હિ તત્ર તત્ર ભક્તિ-રસેષ્વ્ અપિ
તારતમ્યમ્ ઇતિ । ગુણાઃ કારુણ્યાદયઃ । તદ્-ગુણ-કીર્તિઃ સ્વભાવ એવાસાવ્ ઇતિ
શ્રી-ગીતાસ્વ્ અપિ દૃષ્ટમ્ - સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા જગત્ પ્રહૃષ્યત્ય્
અનુરજ્યતે ચ [ગીતા 11.36] ઇત્ય્ આદૌ ।
અત્ર મહાભાગવતાનામ્ અપિ ભગવત ઇવ ગુણ-શ્રવણં મતમ્ --
તત્ કથ્યતાં મહા-ભાગ યદિ કૃષ્ણ-કથાશ્રયમ્ ।
અથવાસ્ય પદામ્ભોજ- મકરન્દ-લિહાં સતામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.16.6]
ઇતિ શૌનકોક્તેઃ । યદ્યપ્ય્ અત્ર ગુણ-શબ્દેન રૂપ-લીલયોર્ અપિ સૌષ્ઠવં
ગૃહ્યતે તથાપિ તત્-પ્રાધાન્ય-નિર્દેશાત્ પૃથગ્-ગ્રહણમ્ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ
જ્ઞેયમ્ । ભક્તિં પ્રેમાણમ્ । અમલાં કૈવલ્યાદીચ્છા-રહિતામ્ ।
॥ 12.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[251]
કિં ચ --
યત્રોત્તમશ્લોક-ગુણાનુવાદઃ
પ્રસ્તૂયતે ગ્રામ્ય-કથા-વિઘાતઃ ।
નિષેવ્યમાણોઽનુદિનં મુમુક્ષોર્
મતિં સતીં યચ્છતિ વાસુદેવે ॥ [ભ્પ્ 5.12.13]
મુમુક્ષોર્ અપિ કિં પુનર્ ભક્તિ-માત્રેચ્છોઃ । સતીં મુમુક્ષાદ્ય્-અન્ય-
કામના-રહિતામ્ । તદ્ અન્યા તુ વ્યભિચારિણીતિ ભાવઃ ।
॥ 3.9 ॥ શ્રી-બ્રાહ્મણો રહૂગણમ્

(પગે 130)
[252]
વ્યતિરેકેણ ચ -
નિવૃત્ત-તર્ષૈર્ ઉપગીયમાનાદ્
ભવૌષધાચ્ છ્રોત્ર-મનો-ઽભિરામાત્ ।
ક ઉત્તમશ્લોક-ગુણાનુવાદાત્
પુમાન્ વિરજ્યેત વિના પશુઘ્નાત્ ॥ [ભ્પ્ 10.1.4]
નિવૃત્ત્ય્-આદિ-વિશેષણ-ત્રયેણ મુક્ત-મુમુક્ષુ-વિષયિ-જનાનાં ગ્રહણમ્ ।
પશુઘ્નો વ્યાધઃ । તસ્ય હિ -
રાજ-પુત્ર ચિરં જીવ
મા જીવ મુનિ-પુત્રક ।
જીવ વા મર વા સાધો
વ્યાધો મા જીવ મા મર ॥ ઇતિ ન્યાયેન વિષય-સુખેઽપિ તાત્પર્યં નાસ્તિ ।
ન ચ તદ્-અભિજ્ઞત્વમ્ અસ્તિ વિશેષતસ્ તુ કથા-રસ-જ્ઞાને । પરમ-મૂઢત્વાત્
સામર્થ્યં નાસ્ત્ય્ એવ । યદ્ વા દૈત્ય-સ્વભાવસ્ય યસ્ય નિન્દા-માત્ર-
તાત્પર્યં સ એવ હિંસકત્વેન પશ્યઘ્ન-શબ્દેનોચ્યતે । પશુઘ્નો વ્યાધઃ ।
સોઽપિ મૃગાદીનાં સૌન્દર્યાદિક-ગુણમ્ અગણયન્ન્ એવ હિંસા-માત્ર-તત્પર
ઇતિ । તતો રસ-ગ્રહણાભાવાદ્ યુક્તમ્ ઉક્તં વિના પશુઘ્નાદ્ ઇતિ । ઉભયથાપિ
તદ્-બહિર્મુખેભ્યો ગાલિ-પ્રદાન એવ તાત્પર્યમ્ । યથા તૃતીયે શ્રી-
મૈત્રેયસ્ય --
કો નામ લોકે પુરુષાર્થ-સારવિત્
પુરા-કથાનાં ભગવત્-કથા-સુધામ્ ।
આપીય કર્ણાઞ્જલિભિર્ ભવાપહામ્
અહો વિરજ્યેત વિના નરેતરમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.13.51] ઇતિ ।
॥ 10.1 ॥ શ્રી-રાજા શ્રી-શુકમ્

[253]
અથ લીલા-શ્રવણમ્ --
જ્ઞાનં યદ્ આપ્રતિનિવૃત્ત-ગુણોર્મિ-ચક્રમ્
આત્મ-પ્રસાદ ઉત યત્ર ગુણેષ્વ્ અસઙ્ગઃ ।
કૈવલ્ય-સમ્મત-પથસ્ ત્વ્ અથ ભક્તિ-યોગઃ
કો નિર્વૃતો હરિ-કથાસુ રતિં ન કુર્યાત્ ॥ [ભ્પ્ 2.3.12]
યત્ યાસુ કથાસુ જ્ઞાનં ભવતિ । કીદૃશં ? આ સર્વતઃ પ્રતિનિવૃત્તં ઉપરતં
ગુણોર્મીઆં રાગાદીનાં ચક્રં સમૂહો યસ્માત્ । યતો યત્ર યાસુ કથાસુ તદ્-
ધેતુર્ આત્મ-પ્રસાદશ્ ચ તત્-પ્રસાદ-હેતુર્ વિષયાનાસક્તિશ્ ચ । કિં બહુના ?
તત્-ફલં યત્ કૈવલ્યં તદ્ અપિ । બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ઇત્ય્ આદ્ય્-
ઉક્તાનુસારેણ । સમ્મતઃ પન્થાઃ પ્રાપ્તિ-દ્વારં યત્ર સ પ્રેમાખ્યો ભક્તિ-
યોગોઽપિ । યાસ શ્રુત-માત્રાસુ તત્-તદ્-અનપેક્ષ્યૈવ ભવતિ તાસુ હરિ-કથાસુ
તચ્-ચરિતેષુ કં શ્રવણ-સુખેન નિર્વૃતઃ સન્ અન્યત્રાનિર્વૃતો વા રતિં રાગં
ન કુર્યાત્ ।
॥ 2.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[254]
કિં બહુના, એતદ્-અર્થમ્ એવાસ્ય મહા-પુરાણાવિર્ભાવ ઇતિ ભવતાનુદિત-
પ્રાયં યશો ભગવતોઽમલમ્ [ભ્પ્ 1.5.8] ઇત્ય્ આદૌ સમાધિનાનુસ્મર તદ્-
વિચેષ્ટિતમ્ [ભ્પ્ 1.5.16] ઇત્ય્ આદૌ ચ વર્ણિતમ્ ।
સા ચ લીલા દ્વિવિધા - સૃષ્ટ્ય્-આદિ-રૂપા લીલાવતાર-વિનોદ-રૂપા ચ । તયોર્ ઉત્તરા
તુ પ્રશસ્તતરેત્ય્ આશયેનાહ -
પ્રાધાન્યતો યાન્ ઋષ આમનન્તિ
લીલાવતારાન્ પુરુષસ્ય ભૂમ્નઃ ।
આપીયતાં કર્ણ-કષાય-શોષાન્
અનુક્રમિષ્યે ત ઇમાન્ સુપેશાન્ ॥ [ભ્પ્ 2.6.46]
યદ્યપિ પૂર્વમ્ આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય [ભ્પ્ 2.6.40] ઇત્ય્ આદિ-ગ્રન્થેન
પુરુષં કાલાદિ- (પગે 131) તચ્-છક્તિં મન આદિ-તત્-કાર્યં બ્રહ્માદિ-તદ્-
ગુણાવતારાન્ દક્ષાદિ-તત્-તદ્-વિભૂતીંશ્ ચોક્તવાન્ અસ્મિ, તેન ચ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-
લીલાઃ, તથાપિ યાન્ હે ઋષે પુરુષસ્ય ભૂમ્નો લીલાવતારાન્ પ્રાધાન્યેન
આમનન્તિ તાન્ એવ ઇમાન્ મમ હૃદયાધિરૂઢાન્ કર્ણકષાય-શોષાન્ તદ્-
ઇતર-શ્રવણ-રાગ-હન્તૄન્ કિં ચ સુપેશામ્ । પરમ-મનોહરાન્
અનુક્રમિષ્યે । તદ્-અનુક્રમેણ આ સમ્યક્ પીયતામ્ ।
॥ 2.6 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા નારદેન

[255]
એવં દુરવગમાત્મ-તત્ત્વ-નિગમાય [ભ્પ્ 10.87.17] ઇત્ય્ આદૌ વેદ-સ્તુતાવ્ અપિ
તચ્-છ્લાઘા દ્રષ્ટવ્યા । અતએવ પ્રથમે ભાવયત્ય્ એષઃ [ભ્પ્ 1.2.33] ઇત્ય્
આદૌ, લીલાવતારાનુરત [ભ્પ્ 1.2.33] ઇતિ તદ્-વિશેષણં દત્તમ્ । તથા ચ શ્રી-
ભગવદ્-ગીતાસુ -
જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્જન્મ નૈતિ મામ્ એતિ સોઽર્જુન ॥ [ગીતા 4.9] ઇતિ ।
એષા ખલુ મર્ત્ય-શરીરમ્ અપિ પાર્ષદ-ભાવેન જિત-મૃત્યકં વિદધાતિ । યદ્
આહ -
સાધુ વીર ત્વયા પૃષ્ટમ્ અવતાર-કથાં હરેઃ ।
યત્ ત્વં પૃચ્છસિ મર્ત્યાનાં મૃત્યુ-પાશ-વિશાતનીમ્ ॥
યયોત્તાનપદઃ પુત્રો મુનિના ગીતયાર્ભકઃ ।
મૃત્યોઃ કૃત્વૈવ મૂર્ધ્ન્ય્ અઙ્ઘ્રિમ્ આરુરોહ હરેઃ પદમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.14.5-6]
મુનિના શ્રી-નારદેન । અતસ્ તેન ભગવદ્-અવતાર-કથાપિ તં પ્રતિ
શ્રાવિતાસ્તીતિ ગમ્યતે । તેન શરીરેણૈવ મૃત્યુ-જયઃ પાર્ષદત્વં ચોક્તમ્ --
પરીત્યાભ્યર્ચ્ય ધિષ્ણ્યાગ્ર્યં પાર્ષદાવ્ અભિવન્દ્ય ચ ।
ઇયેષ તદ્ અધિષ્ઠાતું બિભ્રદ્ રૂપં હિરણ્મયમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.12.29] ઇતિ ।
॥ 3.14 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[256]
તદ્ એવં નામાદિ-શ્રવણમ્ ઉક્તમ્ અત્ર તત્-પરિકર-શ્રવણમ્ અપિ જ્ઞેયમ્ -
શ્રુતસ્ય પુંસાં સુચિર-શ્રમસ્ય
નન્વ્ અઞ્જસા સૂરિભિર્ ઈડિતોઽર્થઃ ।
તત્-તદ્-ગુણાનુશ્રવણં મુકુન્દ-
પાદારવિન્દં હૃદયેષુ યેષામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.13.4] ઇત્ય્ આદૌ ।
તત્ર યદ્યપ્ય્ એકતરેણાપિ વ્યુત્ક્રમેણાપિ સિદ્ધિર્ ભવત્ય્ એવ તથાપિ
પ્રથમં નામ્નઃ શ્રવણમ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ અપેક્ષ્યમ્ ।
શુદ્ધે ચાન્તઃકરણે રૂપ-શ્રવણેન તદ્-ઉદય-યોગ્યતા ભવતિ । સમ્યગ્-
ઉદિતે ચ રૂપે ગુણાનાં સ્ફુરણં સમ્પદ્યતે । તતસ્ તેષુ નામ-રૂપ-ગુણેષુ
તત્-પરિકરેષુ ચ સમ્યક્ સ્ફુરિતેષ્વ્ એવ લીલાનાં સ્ફુરણં સુષ્ઠુ ભવતીત્ય્
અભિપ્રેત્ય સાધન-ક્રમો લિખિતઃ । એવં કીર્તન-સ્મરણયોર્ જ્ઞેયમ્ ।
ઇદં ચ શ્રવણં શ્રીમન્-મહન્-મુખરિતં ચેન્ મહા-માહાત્મ્યં જાત-
રુચીનાં પરમ-સુખદં ચ । તચ્ ચ દ્વિવિધં - મહદ્-આવિર્ભાવિતં મહત્-
કીર્ત્યમાનં ચેતિ । તત્ર શ્રી-ભાગવતમ્ ઉપલક્ષ્ય પૂર્વં યથા --
ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મ-સમ્મિતમ્ ।
ઉત્તમ-શ્લોક-ચરિતં ચકાર ભગવાન્ ઋષિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.40]
અત્ર તન્-માહાત્મ્ય-સૂચનાર્થમ્ એવ તત્-કર્તૃકત્વ-વચનમ્ ।
॥ 1.3 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[257]
યથા વા નિગમ-કલ્પ-તરોર્ ગલિતં ફલં શુક-મુખાદ્ અમૃત-દ્રવ-
સંયુતમ્ [ભ્પ્ 1.1.3] (પગે 132) ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર શ્રી-શુક-મુખાદ્ અમૃત-
દ્રવ-સંયુતત્વેન પરમ-સુખદત્વમ્ ઉક્તમ્ । એતદ્-ઉપલક્ષણત્વેન શ્રી-
લીલા-શુકાદ્યાર્ભાવિત-કર્ણામૃતાદિ-ગ્રન્થા અપિ ક્રોડીકર્તવ્યાઃ ।
અથ મહત્-કીર્ત્યમાનં યથા --
સ ઉત્તમશ્લોક મહન્-મુખ-ચ્યુતો
ભવત્-પદામ્ભોજ-સુધા કણાનિલઃ ।
સ્મૃતિં પુનર્ વિસ્મૃત-તત્ત્વ-વર્ત્મનાં
કુયોગિનાં નો વિતરત્ય્ અલં વરૈઃ ॥ [ભ્પ્ 4.20.25]
ન કામયે નાથ તદ્ અપિ [ભ્પ્ 4.20.21] ઇત્ય્ આદિ પૂર્વોક્તાનુસારાત્ સ્વ-
સુખાતિશયેન કૈવલ્ય-સુખ-તિરસ્કારી મહતાં મુખાદ્ વિગલિતો ભવત્-
પાદામ્ભોજ-માધુર્ય-લેશસ્યાપિ સમ્બન્ધી શબ્દાત્મકોઽનિલો । વિસ્મૃત-
પરમ-તત્ત્વાત્મક-ત્વદીય-જ્ઞાનાનામ્ અસ્માકં ત્વદીયાં સ્મૃતિમ્ અપિ યચ્
ચેતિ । ત્સ્માત્ તથાવિધસ્ય તસ્ય પરમ-સાધ્ય-સાધનાત્મકત્વાદ્ અલમ્
અન્યૈર્ વરૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 4.20 ॥ પૃથુઃ શ્રી-વિષ્ણુમ્

[258-259 ]
તદ્ એવ મહા-માહાત્મ્યં મહા-સુખ-પ્રદત્વં ચોક્તમ્ । તદ્ એતદ્ ઉભયમ્
અપ્ય્ અત્રાહ દ્વાભ્યામ્ -
તસ્મિન્ મહન્-મુખરિતા મધુભિચ્-
ચરિત્ર-પીયૂષ-શેષ-સરિતઃ પરિતઃ સ્રવન્તિ ।
તા યે પિબન્ત્ય્ અવિતૃષો નૃપ ગાઢ-કર્ણૈસ્
તાન્ ન સ્પૃશન્ત્ય્ અશન-તૃડ્-ભય-શોક-મોહાઃ ॥ [ભ્પ્ 4.29.40]
અસ્મિન્ સાધુ-સઙ્ગે । મહદ્ભિર્ મુખરિતાઃ કીર્તિતાઃ । શેષઃ સારઃ ।
અવિતૃષોઽલં-બુદ્ધિ-શૂન્યાઃ । ગાઢત્વં સાવધાનત્વમ્ । અશનં ક્ષુત્ ।
એતૈર્ ઉપદ્રુતો નિત્યં જીવ-લોકઃ સ્વભાવજૈઃ ।
ન કરોતિ હરેર્ નૂનં કથામૃત-નિધૌ રતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.29.41]
યૈર્ એતૈર્ અશનાદિભિર્ ઉપદ્રુતૈઃ સન્ કથામૃત-નિધૌ રતિં ન કરોતિ તાન્
એતાન્ મહત્-કીર્ત્યમાનાનિ ભગવદ્-યશાંસિ સ્વ-માહાત્મ્યેન દૂરીકૃત્ય સ્વ-
સુખમ્ અનુભાવયન્તીતિ પદ્ય-દ્વય-યોજનાર્થઃ ॥
॥ 3.29 ॥ શ્રી-નારદઃ પ્રાચીનબર્હિષમ્ ॥ 258-259 ॥
[260]
તત્રાપિ શ્રવણે શ્રી-ભાગવત-શ્રવણં તુ પરમ-શ્રેષ્ઠમ્ । તસ્ય તાદૃશ-
પ્રભાવમય-શબ્દાત્મકત્વાત્ પરમ-રસમયત્વાચ્ ચ । તત્ર પૂર્વસ્માદ્
યથા -
શ્રીમદ્-ભાગવતે મહા-મુનિ-કૃતે કિં વા પરૈર્ ઈશ્વરઃ
સદ્યો હૃદ્ય્ અવરુધ્યતેઽત્ર કૃતિભિઃ શુશ્રૂષુભિસ્ તત્-ક્ષણાત્ ॥ [ભ્પ્ 1.1.2] ઇતિ ।
મહામુનિઃ સર્વ-મહન્-મહનીય-ચરણ-પઙ્કજઃ શ્રી-ભગવાન્ । અત્ર કિં
વા પરૈર્ ઇત્ય્ આદિના શબ્દ-સ્વાભાવિક-માહાત્મ્યં દર્શિતમ્ ।
॥ 1.1 ॥ શ્રી-વ્યાસઃ

[261]
ઉત્તરસ્માદ્ યથા -
સર્વ-વેદાન્ત-સારં હિ શ્રી-ભાગવતમ્ ઇષ્યતે ।
તદ્-રસામૃત-તૃપ્તસ્ય નાન્યત્ર સ્યાદ્ રતિઃ ક્વચિત્ ॥ [ભ્પ્ 12.13.12]
તદ્-રસ એવામૃતં તેન તૃપ્તસ્ય ।
॥ 12.13 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[262]
અત્રૈવ વિવેચનીયમ્ - શ્રી-ભગવન્-નામાદેઃ શ્રવણં તાવત્ પરમં
શ્રેયઃ । તત્રાપિ મહદ્-આવિર્ભાવિત્ પ્રબન્ધાદેઃ । તત્ર મહત્-કીર્ત્યમાનસ્ય
તતોઽપિ શ્રી-ભાગવતસ્ય । તત્રાપિ ચ મહત્-કીર્ત્યમાનસ્યેતિ । અત્ર
મૂર્ત્યાભિમતયાત્મનઃ ઇતિવત્ નિજાભીસ્ટ-નામાદિ-શ્રવણં તુ મુહુર્
આવર્તયિતવ્યમ્ । (પગે 133) તત્રાપિ સવાસન-મહાનુભવ-મુખાત્ સર્વસ્ય
શ્રી-કૃષ્ણ-નામાદિ-શ્રવણં તુ પરમ-ભાગ્યાદ્ એવ સમ્પદ્યતે તસ્ય પૂર્ણ-
ભગવત્ત્વાદ્ ઇતિ । એવં કીર્તનાદિષ્વ્ અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ । તત્ર યત્ સ્વયં
સમ્પ્રતિ કીર્ત્યતે તદ્ અપિ શ્રી-શુકદેવાદિ મહત્ કીર્તિત-ચરત્વેનાનુસન્ધાય
કીર્તનીયમ્ ઇતિ ।
તદ્ એવ શ્રવણં દર્શિતમ્ । અસ્ય ચ કીર્તનાદિતઃ પૂર્વત્વં તદ્ વિના તત્-તદ્-
અજ્ઞાનાત્ । વિશેષતશ્ ચ યદિ સાક્ષાદ્ એવ મહત્-કૃતસ્ય શ્રવણ-ભાગ્યં ન
સમ્પદ્યતે તદૈવં સ્વયં પૃથક્-કીર્તનીયમ્ ઇતિ તત્-પ્રાધાન્યાત્ । અતએવોક્તં
તદ્-વાગ્-વિસર્ગો જનતાઘ-વિપ્લવઃ [ભ્પ્ 1.5.11, 12.12.52] ઇત્ય્ આદૌ ।
ટીકાકૃદ્ભિઃ યદ્ યાનિ નામાનિ વક્તરિ સતિ શૃણ્વન્તિ શ્રોતરિ સતિ ગૃણન્તિ
અન્યદા તુ સ્વયમ્ એવ ગાયન્તિ ઇતિ ।
અથાતઃ કીર્તનમ્ । તત્ર પૂર્વવન્ નામાદિક્રમો જ્ઞેયઃ । નામ્નો યથા -
સર્વેષામ્ અપ્ય્ અઘવતામ્ ઇદમ્ એવ સુનિષ્કૃતમ્ ।
નામ-વ્યાહરણં વિષ્ણોર્ યતસ્ તદ્-વિષયા મતિઃ ॥ [ભ્પ્ 6.2.10]
ટીકા ચ - સુનિષ્કૃતં શ્રેષ્ઠં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇદમ્ એવ । તત્ર હેતુઃ - યતો
નામ-વ્યાહરણાત્ તદ્-વિષયા નામોચ્ચારક-પુરુષ-વિષયા મદીયોઽયં મયા
સર્વતો રક્ષણીય ઇતિ વિષ્ણોર્ મતિર્ ભવતિ ઇત્ય્ એષા ।
અતઃ સ્વાભાવિક-તદીયાવેશ-હેતુત્વેન તદીય-સ્વરૂપ-ભૂતત્વાત્ પરમ-
ભાગવતાનાં તદ્-એક-દેશ-શ્રવણમ્ અપિ પ્રીતિકરમ્ । યથા પાદ્મોત્તર-
ખણ્ડે શ્રી-રામાષ્ટોત્તર-શત-નામ-સ્તોત્રે શ્રી-શિવ-વાક્યમ્ -
રકારાદીનિ નામાનિ શૃણ્વતો દેવિ જાયતે ।
પ્રીતિર્ મે મનસો નિત્યં રામ-નામ-વિશઙ્કયા ॥ [પદ્મપ્ 6.254.21*] ઇતિ ।
તદ્ એવં સતિ પાપ-ક્ષય-માત્ર-ફલં કિયદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 6.2 ॥ શ્રી-વિષ્ણુદૂતા યમ-દૂતાન્

[263]
ફલં ત્વ્ ઇદમ્ એવ, યદ્ આહ --
એવં-વ્રતઃ સ્વ-પ્રિય-નામ-કીર્ત્યા
જાતાનુરાગો દ્રુત-ચિત્ત ઉચ્ચૈઃ ।
હસત્ય્ અથો રોદિતિ રૌતિ ગાયત્ય્
ઉન્માદ-વન્ નૃત્યતિ લોક-બાહ્યઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.40]
એવં શૃણ્વન્ સુભદ્રાણિ રથાઙ્ગપાણેઃ [ભ્પ્ 11.2.38] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-પ્રકારં
વ્રતં વૃત્તં યસ્ય તથાભૂતોઽપિ સ્વ-પ્રિયાણિ સ્વાભીષ્ટાનિ યાનિ નામાનિ તેષાં
કીર્તનેન જાતાનુરાગસ્ તત એવ ચિત્ત-દ્રવાદ્ દ્રુત-ચિત્તઃ । તત્રોચિત-ભાવ-
વૈચિત્રીભિર્ હસતીત્ય્ આદિ । અત્ર તૃતીયાશ્રુત્યા નામ-કીર્તનસ્યૈવ
સાધકત્વમત્વં લબ્ધમ્ । તદ્ એવં વ્રત ઇત્ય્ અત્રાપિ શબ્દોઽપ્ય્ અધ્યાહૃતઃ ।
અતએવ ભક્તિઃ પરેશાનુભવો વિરક્તિઃ [ભ્પ્ 11.2.40] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉત્તર-પદ્યે
ટીકા-ચૂર્ણિકા - નન્વ્ ઇયમ્ આરૂઢ-યોગિનામ્ અપિ બહુ-જન્મભિર્ દુર્લભા
ગતિઃ કથં નામ-કીર્તન-માત્રેણૈકાસ્મિન્ જન્મનિ ભવેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સ-
દૃષ્ટાન્તમ્ આહ ભક્તિર્ ઇતિ ઇત્ય્ એષા ।
ઇત્થમ્ ઉત્થાપિતં ચ શ્રી-ભગવન્-નામ-કૌમુદ્યાં સહસ્ર-નામ-ભાષ્યે
ચ પુરાણાન્તર-વચનમ્ -
નક્તં દિવા ચ ગત-ભીર્ જિત-નિદ્ર એકો
નિર્વિણ્ણ ઈક્ષિત-પથો મિત-ભુક્ પ્રશાન્તઃ ।
યદ્ય્ અચ્યુતે ભગવતિ સ મનો ન સજ્જેન્
નામાનિ તદ્-રતિ-કરાણિ પઠેદ્ વિલજ્જઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ગત-ભીત્યાદયો ગુણા નામૈક-તત્પરતા-સમ્પાદનાર્થા ન તુ
કીર્તનાઙ્ગ-ભૂતા । ભક્તિ- (પગે 134) માત્રસ્ય નિરપેક્ષત્વં તસ્ય તુ
સુતરાં તાદૃશત્વમ્ ઇતિ । યથા વિષ્ણુધર્મ-સર્વ-પાતકાતિપાતક-
મહાપાતક-કારિ-દ્વિતીય-ક્ષત્ર-બન્ધૂપાખ્યાને બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
યદ્ય્ એતદ્ અખિલં કર્તું ન શક્નોષિ બ્રવીમિ તે ।
સ્વલ્પમ્ અનન્યન્ મયોક્તં ભો કરિષ્યતિ ભવાન્ યદિ ॥
ક્ષત્ર-બન્ધુર્ ઉવાચ -
અશક્યમ્ ઉક્તં ભવતા ચઞ્ચલત્વાદ્ ધિ ચેતસઃ ।
વાક્-શરીર-વિનિષ્પાદ્યં યચ્ છક્યં તદ્ ઉદીરય ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
ઉત્તિષ્ઠતા પ્રસ્વપતા પ્રસ્થિતેન ગમિષ્યતા ।
ગોવિન્દેતિ સદા વાચ્યં ક્ષુત્-તૃટ્-પ્રસ્ખલિતાદિષુ ॥ ઇતિ ।
॥ 11.3 ॥ શ્રી-કવિર્ વિદેહમ્

[264]
અન્યત્ર ચ -
ન નિષ્કૃતૈર્ ઉદિતૈર્ બ્રહ્મ-વાદિભિસ્
તથા વિશુદ્ધ્યત્ય્ અઘવાન્ વ્રતાદિભિઃ ।
યથા હરેર્ નામ-પદૈર્ ઉદાહૃતૈસ્
તદ્ ઉત્તમશ્લોક-ગુણોપલમ્ભકમ્ ॥ [ભ્પ્ 6.2.11]
[265]
અતએવ પ્રથમ-સ્કન્ધાન્ત-સ્થિતાનાં રાજ્ઞઃ શ્રેયો-વિવિદિષા-વાક્યાનામ્
અનન્તરં દ્વિતીય-સ્કન્ધારમ્ભે સર્વોત્તમમ્ ઉત્તરં વક્તુમ્ --
ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મ-સમ્મિતમ્ ।
અધીતવાન્ દ્વાપરાદૌ પિતુર્ દ્વૈપાયનાદ્ અહમ્ ॥
પરિનિષ્ઠિતોઽપિ નૈર્ગુણ્ય ઉત્તમ-શ્લોક-લીલયા ।
ગૃહીત-ચેતા રાજર્ષે આખ્યાનં યદ્ અધીતવાન્ ॥
તદ્ અહં તેઽભિધાસ્યામિ મહા-પૌરુષિકો ભવાન્ ।
યસ્ય શ્રદ્દધતામ્ આશુ સ્યાન્ મુકુન્દે મતિઃ સતી ॥ [ભ્પ્ 2.1.8-10]
ઇતિ શ્રી-ભાગવતસ્ય પરમ-મહિમાનમ્ ઉક્ત્વા તદ્-અનન્તરં શ્રી-
ભાગવતમ્ ઉપક્રમમાણ એવ તસ્ય નાનાઙ્ગવતઃ શ્રી-ભગવદ્-
ઉન્મુખતયા તન્-નામ-કીર્તનમ્ એવોપદિશતિ । તત્રાપિ સર્વેષામ્ એવ પરમ-
સાધનત્વેન પરમ-સાધ્યત્વેન ચોપદિશતિ --
એતન્ નિર્વિદ્યમાનાનામ્ ઇચ્છતામ્ અકુતો-ભયમ્ ।
યોગિનાં નૃપ નિર્ણીતં હરેર્ નામાનુકીર્તનમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.1.11]
ટીકા ચ - સાધકાનાં સિદ્ધાનાં ચ નાતઃ પરમ્ અન્યચ્-છ્રેયોઽસ્તીત્ય્ આહ એતદ્
ઇતિ । ઇચ્છતાં કામિનાં તત્-તત્-ફલ-સાધનમ્ એતદ્ એવ । નિર્વિદ્યમાનાનાં
મુમુક્ષૂણાં મોક્ષ-સાધનમ્ એતદ્ એવ । યોગિનાં જ્ઞાનિનાં ફલં ચૈતદ્
એવ નિર્ણીતમ્ । નાત્ર પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
નામ-કીર્તનં ચેદમ્ ઉચ્ચૈર્ એવ પ્રશસ્તમ્ - નામાન્ય્ અનન્તસ્ય હત-ત્રપઃ
પઠન્ [ભ્પ્ 1.5.11] ઇત્ય્ આદૌ ।
અથ પાદ્મોક્તા દશાપ્ય્ અપરાધાઃ પરિત્યાજ્યાઃ । યથા સનત્-કુમાર-વાક્યમ્
સર્વાપરાધ-કૃદ્ અપિ મુચ્યતે હરિ-સંશ્રયાત્ ।
હરેર્ અપ્ય્ અપરાધાન્ યઃ કુર્યાદ્ દ્વિપદ-પાંસવઃ ॥
નામાશ્રયઃ કદાચિત્ સ્યાત્ તરત્ય્ એવ સ નામતઃ ।
નામ્નોઽપિ સર્વ-સુહૃદો હ્ય્ અપરાધાત્ પતત્ય્ અધઃ ॥ ઇતિ ।
અપરાધાશ્ ચૈતે --
સતાં નિન્દા નામ્નઃ પરમમ્ અપરાધં વિતનુતે
યતઃ ખ્યાતિં યાતં કથમ્ ઉ સહતે તદ્-વિગર્હામ્ ।
શિવસ્ય શ્રી-વિષ્ણોર્ ય ઇહ ગુણ-નામાદિ-સકલં
ધિયા ભિન્નં પશ્યેત્ સ ખલુ હરિ-નામાહિત-કરઃ ॥
(પગે 135)
ગુરોર્ અવજ્ઞા શ્રુતિ-શાસ્ત્ર-નિન્દનમ્
તથાર્થ-વાદો હરિ-નામ્નિ કલ્પનમ્ ।
નામ્નો બલાદ્ યસ્ય હિ પાપ-બુદ્ધિર્
ન વિદ્યતે તસ્ય યમૈર્ હિ શુદ્ધિઃ ॥
ધર્મ-વ્રત-ત્યાગ-હુતાદિ-સર્વ-
શુભ-ક્રિયા-સામ્યમ્ અપિ પ્રમાદઃ ।
અશ્રદ્દધાને વિમુખેઽપ્ય્ અશૃણ્વતિ
યશ્ ચોપદેશઃ શિવ-નામાપરાધઃ ॥
શ્રુત્વાપિ નામ-માહાત્મ્યે
યઃ પ્રીતિ-રહિતોઽધમઃ ।
અહં-મમાદિ-પરમો
નામ્નિ સોઽપ્ય્ અપરાધ-કૃત્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર સર્વાપરાધ-કૃદ્ અપિ ઇત્યાદૌ શ્રી-વિષ્ણુ-યામલ-વાક્યમ્ અપ્ય્
અનુસન્ધેયમ્ -
મમ નામાનિ લોકેઽસ્મિન્ શ્રદ્ધયા યસ્ તુ કીર્તયેત્ ।
તસ્યાપરાધ-કોટીસ્ તુ ક્ષમામ્ય્ એવ ન સંશયઃ ॥ ઇતિ ।
સતાં નિન્દા ઇત્ય્ અનેન હિંસાદીનાં વચનાગોચરત્વં દર્શિતમ્ । નિન્દાદયસ્
તુ યથા સ્કાન્દે શ્રી-માર્કણ્ડેય-ભગીરથ-સંવાદે -
નિન્દાં કુર્વન્તિ યે મૂઢા વૈષ્ણવાનાં મહાત્મનામ્ ।
પતન્તિ પિતૃભિઃ સાર્ધં મહારૌરવ-સંજ્ઞિતે ॥
હન્તિ નિન્દન્તિ વૈ દ્વેષ્ટિ વૈષ્ણવાન્ નાભિનન્દતિ ।
ક્રુધ્યતે યાતિ નો હર્ષં દર્શને પતનાનિ ષટ્ ॥ ઇતિ ।
તન્-નિન્દા-શ્રવણેઽપિ દોષ ઉક્તઃ -
નિન્દાં ભગવતઃ શૃણ્વન્ તત્-પરસ્ય જનસ્ય વા ।
તતો નાપૈતિ યઃ સોઽપિ યાત્ય્ અધઃ સુકૃતાચ્ ચ્યુતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.76.26] ઇતિ ।
તતોઽપગમશ્ ચાસમર્થસ્યૈવ । સમર્થેન તુ નિન્દક-જિહ્વા છેત્તવ્યા ।
તત્રાપ્ય્ અસમર્થન-સ્વપ્રાણ-પરિત્યાગોઽપિ કર્તવ્યઃ । યથોક્તં દેવ્યા -
કર્ણૌ પિધાય નિરયાદ્ યદ્ અકલ્પ ઈશે
ધર્માવિતર્ય્ અસૃણિભિર્ નૃભિર્ અસ્યમાને ।
છિન્દ્યાત્ પ્રસહ્ય રુશતીમ્ અસતીં પ્રભુશ્ ચેજ્
જિહ્વામ્ અસૂન્ અપિ તતો વિસૃજેત્ સ ધર્મઃ ॥ [ભ્પ્ 4.4.17] ઇતિ ।
શિવસ્ય શ્રી-વિષ્ણોર્ ઇત્ય્ અત્રૈવમ્ અનુસન્ધેયમ્ । શ્રૂયતેઽપિ -
યદ્ યદ્ વિભૂતિમત્ સત્ત્વં શ્રીમદ્ ઊર્જિતમ્ એવ વા ।
તત્ તદ્ એવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોઽંશસંભવમ્ ॥ [ગીતા 10.41] ઇતિ ।
બ્રહ્મા ભવોઽહમ્ અપિ યસ્ય કલાઃ કલાયાઃ [ભ્પ્ 10.68.26] ઇતિ ।
યત્-પાદ-નિઃસૃત-સરિત્-પ્રવરોદકેન
તીર્થેન મૂર્ધ્નાધિકૃતેન શિવઃ શિવોઽભૂત્ [ભ્પ્ 3.28.22] ઇતિ ।
સૃજામિ તન્-નિયુક્તોઽહં હરો હરતિ તદ્-વશઃ ।
વિશ્વં પુરુષ-રૂપેણ પરિપાતિ ત્રિશક્તિ-ધૃક્ ॥ [ભ્પ્ 2.6.30]
તથા માધ્વ-ભાષ્ય-દર્શિતાનિ વચનાનિ બ્રહ્માણ્ડે -
રુજં દ્રાવયતે યસ્માદ્ રુદ્રસ્ તસ્માજ્ જનાર્દનઃ ।
ઈશનાદ્ એવ ચેશાનો મહા-દેવો મહત્ત્વતઃ ॥
પિબન્તિ યે નરા નાકં મુક્તાઃ સંસાર-સાગરાત્ ।
તદ્-આધારો યતો વિષ્ણુઃ પિનાકીતિ તતઃ સ્મૃતઃ ॥
શિવઃ સુખાત્મકત્વેન સર્વ-સરોધનાદ્ ધરઃ ।
કૃત્યાત્મકમ્ ઇમં દેહં યતો વસ્તે પ્રવર્તયન્ ॥
કૃત્તિવાસાસ્ તતો દેવો વિરિઞ્ચિશ્ ચ વિરેચનાત્ ।
બૃંહણાદ્ બ્રહ્મ-નામાસૌ ઐશ્વર્યાદ્ ઇન્દ્ર ઉચ્યતે ॥
એવં નાના-વિધૈઃ શબ્દૈર્ એક એવ ત્રિવિક્રમઃ ।
વેદેષુ ચ પુરાણેષુ ગીયતે પુરુષોત્તમઃ ॥ ઇતિ ।
વામને -
ન તુ નારાયણાદીનાં નામ્નામ્ અન્યત્ર સંશયઃ ।
અન્ય-નામ્નાં ગતિર્ વિષ્ણુર્ એક એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ઇતિ ।
સ્કાન્દે -
ઋતે નારાયણાદીનિ નામાનિ પુરુષોત્તમઃ ।
અદાદ્ અન્યત્ર ભગવાન્ રાજેવર્તે સ્વકં પુરમ્ ॥ ઇતિ ।
બ્રાહ્મે -
ચતુર્મુખઃ શતાનન્દો બ્રહ્મણઃ પદ્મભૂર્ ઇતિ।
ઉગ્રો ભસ્મધરો નગ્નઃ કપાલીતિ શિવસ્ય ચ ।
વિશેષ્-નામાનિ દદૌ સ્વકીયાન્ય્ અપિ કેશવઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એવં શ્રી-વિષ્ણોઃ સર્વાત્મકત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાત્ તસ્માત્ સકાશાત્ શિવસ્ય
ગુણ-નામાદિકં ભિન્નં શક્ત્ય્-અન્તર-સિદ્ધમ્ ઇતિ યો ધિયાપિ પશ્યેદ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । દ્વયોર્ અભેદ-તાત્પર્યેણ ષષ્ઠ્ય્-અન્તત્વે સતિ શ્રી-વિષ્ણોશ્ ચેત્ય્
અપેક્ષ્ય ચ-શબ્દઃ ક્રિયેત । તત્-પ્રાધાન્ય-વિવક્ષયૈવ શ્રી-શબ્દશ્ ચ તત્રૈવ
દત્તઃ । અતએવ શિવ-નામાપરાધ ઇતિ શિવ-શબ્દેન મુખ્યતયા શ્રી-વિષ્ણુર્
એવ પ્રતિપાદિત ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ । સહસ્ર-નામાદૌ ચ સ્હ્તાણુ-શિવાદિ-શબ્દાસ્
તથૈવ ।
અથ શ્રુતિ-શાસ્ત્ર-નિન્દનમ્ - યથા પાષણ્ડ-માર્ગેણ દત્તાત્રેય-ર્ષભ-
દેવોપાસકાનાં પાષણ્ડિનામ્ ।
તથાર્થ-વાદઃ સ્તુતિ-માત્રમ્ ઇદમ્ ઇતિ મનનમ્ । કલ્પનં તન્-માહાત્મ્ય-
ગૌણતાકરણાય ગત્ય્-અન્તર-ચિન્તનમ્ । યથોક્તં કૌર્મે વ્યાસ-ગીતાયાં -
દેવ-દ્રોહાદ્ ગુરુ-દ્રોહઃ કોટિ-કોટિ-ગુણાધિકઃ ।
જ્ઞાનાપવાદો નાસ્તિક્યં તસ્માત્ કોટિ-ગુણાધિકમ્ ॥ ઇતિ ।
યત્ તુ શ્રુત-નામ્-માહાત્મ્યસ્યાપ્ય્ અજામિલસ્ય સોઽહં વ્યક્તં પતિષ્યામિ
નરકે ભૃશ-દારુણે [ભ્પ્ 6.2.27] ઇત્ય્ એતદ્ વાક્યં તત્ ખલુ સ્વ-દૌરાત્મ્ય-
માત્ર-દૃષ્ટ્યા । નામ-માહાત્મ્ય-દૃષ્ટ્યા ત્વ્ અગ્રે વક્ષ્યતે તથાપિ મે
દુર્ભગસ્ય [ભ્પ્ 6.2.30] ઇત્ય્ આદિ દ્વયમ્ ।
નામ્નો બલાદ્ ઇતિ । યદ્યૡ ભવેન્ નામ્નો બલેનાપિ કૃતસ્ય પાપસ્ય તેન
નામ્ના ક્ષયઃ । તથાપિ યેન નામ્નો બલેન પરમ-પુરુષાર્થ-સ્વરૂપં સચ્-
ચિદ્-આનન્દ-સાન્દ્રં સાક્ષાચ્-છ્રી-ભગવચ્-ચરણારવિન્દં સાધયિતું
પ્રવૃત્તસ્ તેનૈવ પરમ-ઘૃણાસ્પદં પાપ-વિષયં સાધયતીતિ પરમ-
દૌરાત્મ્યમ્ । તતઃ કદર્થયત્ય્ એવ તં તન્ નામ ચેતિ તત્-પાપ-કોટિ-

મહત્તમસ્યાપરાધસ્યાપાતો બાઢમ્ એવ । તતો યમૈર્ બહુભિર્ યમ-
નિયમાદિભિઃ કૃત-પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ક્રમેણ પાત્પાધિકારૈર્ અનેકૈર્ અપિ દણ્ડ-
ધરૈર્ વા કૃત-દણ્ડસ્ય તસ્ય શુદ્ધ્ય્-અભાવો યુક્ત એવ । નામાપરાધ-
યુક્તાનામ્ ઇત્ય્ આદિ વક્ષ્યમાણાનુસારેણ પુનર્ અપિ સતત-નામ-કીર્તન-
માત્રસ્ય તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તત્વાત્ । સર્વાપરાધ-કૃદ્ અપિ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત્ય્-અનુસારેણ
નામાપરાધ-યુક્તસ્ય ભગવદ્-ભક્તિમતોઽપ્ય્ અધઃપાત-લક્ષણ-ભોગ-
નિયમાચ્ ચ । તત ઇન્દ્રસ્યાશ્વમેધાખ્ય-ભગવદ્-યજન-બલેન વૃત્ર-હત્યા-
પ્રવૃત્તિસ્ તુ લોકોપદ્રવ-શાન્તિં તદીયાસુર-ભાવ-ખણ્ડનં ચેચ્છૂઆમ્
ઋષીણામ્ અઙ્ગીકૃતત્વાન્ ન દોષ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । (પ્137)
અથ ધર્મ-વ્રત-ત્યાગેતિ ધર્માદિભિઃ સામ્ય-મનનમ્ અપિ પ્રમાદઃ ।
અપરાધો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । અત એવ ચ -
વેદાક્ષરાણિ યાવન્તિ પઠિતાનિ દ્વિજાતિભિઃ ।
તાવન્તિ હરિ-નામાનિ કીર્તિતાનિ ન સંશયઃ ॥
ઇત્ય્ અતિદેશેનાપિ નામ્ન એવ માહાત્મ્યમ્ આયાતિ । ઉક્તં હિ મધુર-મધુરમ્
એતન્ મઙ્ગલં મઙ્ગલાનાં સકલ-નિગમ-વલ્લી-સત્-ફલં ચિત્-સ્વરૂપમ્ ઇતિ ।
તથા શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે -
ઋગ્-વેદો હિ યજુર્-વેદઃ સામ-વેદોઽપ્ય્ અથર્વણઃ ।
અધીતાસ્ તેન યેનોક્તં હરિર્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્ ॥
સ્કાન્દે પાર્વત્ય્-ઉક્તૌ -
મા ઋચો મા યજુસ્ તાત મા સામ પઠ કિઞ્ચન ।
ગોવિન્દેતિ હરેર્ નામ ગેયં ગાયસ્વ નિત્યશઃ ॥
પાદ્મે શ્રી-રામાષ્ટોત્તર-શત-નામ-સ્તોત્રે -
વિષ્ણોર્ એકૈક-નામૈવ સર્વ-વેદાધિકં મતમ્ [પદ્મપ્ 6.254.27] ઇતિ ।
અથ અશ્રદ્દધાને ઇત્ય્ આદિનોપદેષ્ટુર્ અપરાધં દર્શયિત્વોપદેશસ્યાહ -
શ્રુત્વેતિ । યતઃ અહં-મમાદિ-પરમઃ અહન્તા-મમતાદ્ય્-એક-તાત્પર્યેણ
તસ્મિન્ન્ અનાદરવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નામૈકં યસ્ય વાચિ સ્મરણ-પથ-ગતમ્
ઇત્ય્ આદૌ દેહ-દ્રવિણાદિ-નિમિત્તક-પાષણ્ડ-શબ્દેનન્ ચ દશાપરાધા
લક્ષ્યન્તે પાષણ્ડ-મયત્વાત્ તેષામ્ । તથા તદ્-વિધાનામ્ એવાપરાધાન્તરમ્
ઉક્તં પાદ્મ-વૈશાખ-માહાત્મ્યે -
અવમન્ય ચ યે યાન્તિ ભગવત્-કીર્તનં નરાઃ ।
તે યાન્તિ નરકં ઘોરં તેન પાપેન કર્મણા ॥ [પદ્મપ્ 5.96.63] ઇતિ ।
એષાં ચાપરાધાનામ્ અનન્ય-પ્રાયશ્ચિત્તત્વમ્ એવોક્તં તત્રૈવ -
નામાપરાધ-યુક્તાનાં નામાન્ય્ એવ હરન્ત્ય્ અઘમ્ ।
અવિશ્રાન્ત-પ્રયુક્તાનિ તાન્ય્ એવાર્થ-કરાણિ ચ ॥ ઇતિ ।
અત્ર સ્ત-પ્રભૃતિષ્વ્ અપરાધે તુ તત્-સન્તોષાર્થમ્ એવ સન્તત-નામ-
કીર્તનાદિકં સમુચિતમ્ । અમ્બરીષ-ચરિતાદૌ તદ્-એક-
ક્ષમ્યત્વેનાપરાધાનાં દર્શનાત્ । ઉક્તં ચ નામ-કૌમુદ્યામ્ -- મહદ્-
અપરાધસ્ય ભોગ એવ નિવર્તકઃ તદ્-અનુગ્રહો વા ઇતિ । તસ્માદ્ અગત્ય્-
અન્તરાભાવાત્ સાધૂક્તં એતન્-નિર્વિદ્યમાનાનામ્ [ભ્પ્ 2.1.11] ઇતિ ।
॥ 2.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[266]
એવં શ્રી-નારદેનોક્તં બૃહન્-નારદીયે -
મહિમ્નામ્ અપિ યન્-નામ્નઃ પારં ગન્તુમ્ અનીશ્વરઃ ।
મનવોઽપિ મુનીન્દ્રાશ્ ચ કથં તં ક્ષુણ્ણ-ધીર્ ભજે ॥ ઇતિ ।
અથ શ્રી-રૂપ-કીર્તનમ્ । પ્રત્યાક્રષ્ટું નયનમ્ અબલા ઇત્ય્ આદૌ -
યચ્ છ્રીર્ વાચાં જનયતિ રતિં કીર્ત્યમાના કવીનામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.30.3] ઇતિ ।
યસ્ય શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપસ્ય શોભા-સમ્પત્તિઃ કીર્ત્યમાના સતી કવીનાં તત્-
કીર્તકાનાં વાચાં તત્-કીર્તનેષ્વ્ એવ રાગં જનયતિ । અથોક્તં શ્રી-
ચતુઃસનેન કામં ભવઃ સવૃજિનૈર્ નિરયેષુ નસ્તાત્ [ભ્પ્ 3.15.49] ઇત્ય્ આદૌ ।
વાચશ્ ચ નસ્ તુલસિવદ્ યદિ તેઽઙ્ઘ્રિ-શોભાઃ ઇતિ ।
॥ 11.30 ॥ રાજા શ્રી-શુકમ્

[267]
અથ ગુણ-કીર્તનમ્ --
ઇદં હિ પુંસસ્ તપસઃ શ્રુતસ્ય વા
સ્વિષ્ટસ્ય સૂક્તસ્ય ચ બુદ્ધિ-દત્તયોઃ ।
અવિચ્યુતોઽર્થઃ કવિભિર્ નિરૂપિતો
યદ્ ઉત્તમઃશ્લોક-ગુણાનુવર્ણનમ્

[ભ્પ્ 1.5.22]
(પ્138) શ્રુતં વેદાધ્યયનમ્ । સ્વિષ્ટં યાગાદિ । સૂક્તં મન્ત્રાદિ-જયઃ ।
બુદ્ધ`અશાસ્ત્રીય-બોધઃ । દત્તં દાનમ્ । એતેષાં ભગવદ્-અર્પિતાનાં સતામ્
એવાવિચ્યુતોઽર્થઃ નિત્યં ફલમ્ । કિં તત્ ? ઉત્તમઃશ્લોકસ્ય ગુણાનુકીર્તનં
યત્ । જાતાયામ્ અપિ ગુણાનુવર્ણન-સાધ્યાયાં પરમ-પુરુષાર્થ-રૂપાયાં
રતૌ ગુણાનુવર્ણનસ્ય પ્રત્યુત નિત્ય-નિત્યોલ્લાસાદ્ અવિચ્યુતત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
તસ્માદ્ અવિચ્યુતત્વેન રતિમ્ એવાસ્ય ફલં સૂચયતિ ।
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વ્યાસમ્

[268]
અથ લીલા-કીર્તનમ્ -
શૃણ્વતઃ શ્રદ્ધયા નિત્યં ગૃણતશ્ ચ સ્વ-ચેષ્ટિતમ્ ।
કાલેન નાતિ-દીર્ઘેન ભગવાન્ વિશતે હૃદિ ॥ [ભ્પ્ 2.8.3]
નાતિદીર્ઘેન સ્વલ્પેનૈવ । વિશતે સ્ફુરતિ ।
॥ 2.8 ॥ શ્રી-પરીક્ષિત્

[269]
તથા -
મૃષા ગિરસ્ તા હ્ય્ અસતીર્ અસત્-કથા
ન કથ્યતે યદ્ ભગવાન્ અધોક્ષજઃ ।
તદ્ એવ સત્યં તદ્ ઉ હૈવ મઙ્ગલં
તદ્ એવ પુણ્યં ભગવદ્-ગુણોદયમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.12.49] ઇત્ય્ આદિ ।
યદ્ ઉત્તમઃશ્લોક-યશોઽનુગીયતે [ભ્પ્ 12.12.50]
અસતીર્ અસત્યઃ । અસતાં ભગવતસ્ તદ્-ભક્તેભ્યશ્ ચાન્યેષાં કથા યાસુ તાઃ ।
યદ્ યાસુ ગીર્ષુ ન કથ્યતે । ઉત્તમઃશ્લોકસ્ય યશોઽનુગીયઅ ઇતિ તુ યત્ તત્
તદીય-લીલામયાનુગાનમ્ એવ । સત્યમ્ ઇત્ય્ આદિ । કથં સત્યત્વં મઙ્ગલત્વં
ચ । તત્રાહ ભગવદ્-ગુણાનામ્ ઉદયો ગાયક-હૃદિ સ્ફૂર્તિર્ યસ્માત્ તત્ ।
તદીય-રતિ-પ્રદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્કાન્દે -
યત્ર યત્ર મહીપાલ વૈષ્ણવી વર્તતે કથા ।
તત્ર તત્ર હરિર્ યાતિ ગૌર્ યથા સુત-વત્સલા ॥
વિષ્ણુધર્મે સ્કાન્દે ચ ભગવદ્-ઉક્તૌ -
મત્-કથા-વાચકં નિત્યં મત્-કથા-શ્રવણે રતમ્ ।
મત્-કથા-પ્રીતિ-મનસં નાહં ત્યક્ષ્યામિ તંનરમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ચાનુગીયત ઇત્ય્ અનેન સુકણ્ઠતા ચેદ્ ગાનમ્ એવ કર્તવ્યં તચ્ ચ
પ્રશસ્તમ્ ઇત્ય્ આયાતમ્ । એવં નામાદીનામ્ અપિ । ઉક્તં ચ -
ગીતાનિ નામાનિ તદ્-અર્થકાનિ
ગાયન્ વિલજ્જો વિચરેદ્ અસઙ્ગઃ ।
એવં-વ્રતઃ સ્વ-પ્રિય-નામ-કીર્ત્યા
જાતાનુરાગો દ્રુત-ચિત્ત ઉચ્ચૈઃ ॥ [ભ્પ્ 12.2.37] ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ -
યાનીહ વિશ્વ-વિલયોદ્ભવ-વૃત્તિ-હેતુઃ
કર્માણ્ય્ અનન્ય-વિષયાણિ હરિશ્ ચકાર ।
યસ્ ત્વ્ અઙ્ગ ગાયતિ શૃણોત્ય્ અનુમોદતે વા
ભક્તિર્ ભવેદ્ ભગવતિ હ્ય્ અપવર્ગ-માર્ગે ॥ [ભ્પ્ 10.69.29] ઇતિ ।
ગાન-શક્ત્ય્-અભાવે સ્વસ્માદ્ ઉત્કૃષ્ટતરસ્ય પ્રાપ્તૌ વા તચ્ છૃણોતિ । તદા
શક્ત્ય્-અભાવે તદ્ અનુમોદતેઽપીત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે શ્રી-વિષ્ણૂક્તૌ -
રાગેણાકૃષ્યતે ચેતો ગાન્ધર્વાભિમુખં યદિ ।
મયિ બુદ્ધિં સમાસ્થાય ગાયેથા મમ સત્-કથાઃ ॥ ઇતિ ।
પાદ્મે ચ કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ -
નાહં વસામિ વૈકુણ્ઠે યોગિનાં હૃદયે ન ચ ।
મદ્-ભક્તા યત્ર ગાયન્તિ તત્ર તિષ્ઠામિ નારદ ॥
તેષાં પૂજાદિકં ગન્ધ-ધૂપાદ્યૈઃ ક્રિયતે નરૈઃ ।
તેન પ્રીતિં પરાં યામિ ન તથા મમ પૂજનાત્ ॥ ઇતિ ।
તે ચ પ્રાણિ-માત્રાણામ્ એવ પરમોપકર્તારઃ કિમ્ ઉત સ્વેષામ્ । યથોક્તં
નારસિંહે શ્રી-પ્રહ્લાદેન - (પગે 139)
તે સન્તઃ સર્વ-ભૂતાનાં નિરુપાધિક-બાન્ધવાઃ ।
યે નૃસિંહ ભવન્-નામ ગાયન્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મુદાન્વિતાઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ચ બહુભિર્ મિલિત્વા કીર્તનં સઙ્કીર્તનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ત્ત્ તુ ચમત્કાર-
વિશેષ-પોષાત્ પૂર્વતોઽપ્ય્ અધિકમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અસ્ત્ર ચ નામ-સઙ્કીર્તને
યથોપદિષ્ટં કલિ-યુગ-પાવનાવતારેણ શ્રી-ભગવતા -
તૃણાદ્ અપિ સુનીચેન તરોર્ અપિ સહિષ્ણુના ।
અમાનિના માનદેન કીર્તનીયઃ સદા હરિઃ ॥ [પદ્યાવલી 32] ઇતિ ।
॥ 12.12 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[270}
ઇયં ચ કીર્તનાખ્યા ભક્તિર્ ભગવતો દ્રવ્ય-જાતિ-ગુણ-ક્રિયાભિર્ દીન-
જનૈક-વિષયાપાર-કરુણામયીતિ શ્રુતિ-પુરાણાદિ-વિશ્રુતિઃ । કલૌ ચ દીનત્વં
યથા બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
અતઃ કલૌ તપો-યોગ-વિદ્યા-યાજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
સાઙ્ગાઃ ભવન્તિ ન કૃતાઃ કુશલૈર્ અપિ દેહિભિઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવ કલૌ સ્વભાવત એવાતિદીનેષુ લોકેષ્વ્ આવિર્ભૂય તાન્ અનાયાસેનૈવ તત્-
તદ્-યુગ-ગત-મહાસાધ્નાનાં સર્વમ્ એવ ફલં દદાના સા કૃતાર્થયતિ ।
અતએવ તયૈવ કલૌ ભગવતો વિશેષતશ્ ચ સન્તોષો ભવતિ ।
તથા ચૈવોત્તમં લોકે તપઃ શ્રી-હરિ-કીર્તનમ્ ।
કલૌ યુગે વિશેષેણ વિષ્ણુ-પ્રીત્યૈ સમાચરેત્ ॥
ઇતિ સ્કાન્દ-ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્ય-વચનાનુસારેણ । તદ્ એવમ્ આહ -
કૃતે યદ્ ધ્યાયતો વિષ્ણું ત્રેતાયાં યજતો મખૈઃ ।
દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ ધરિ-કીર્તનાત્ ॥ [ભ્પ્ 12.3.52]
યદ્ યત્ કૃતાદિષુ તેન તેન સાધનેન સ્યાત્ તત્ સર્વં કલૌ હરિ-કીર્તનાદ્
ભવતીતિ । અન્યત્ર ચ [વિપ્ 6.2.17] -
ધ્યાયન્ કૃતે યજન્ યજ્ઞૈસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરેઽર્ચયન્ ।
યદ્ આપ્નોતિ તદ્ આપ્નોતિ કલૌ સઙ્કીર્ત્ય કેશવમ્ ॥ ઇતિ ।
॥12.3॥ શ્રી-શુકઃ

[271]
અતએવ -
કલિં સભાજયન્ત્ય્ આર્યા ગુણ-જ્ઞાઃ સાર-ભાગિનઃ ।
યત્ર સઙ્કીર્તનેનૈવ સર્વ-સ્વાર્થોઽભિલભ્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.5.36]
ગુણ-જ્ઞાઃ કીર્તન-પ્રચાર-રૂપં તદ્-ગુણં જાનન્તઃ । અતએવ તદ્-દોષ-
ગ્રહણાત્ સાર-ભાગિનઃ સાર-માત્ર-ગ્રહણાઃ કલિં સભાજયન્તિ । ગુણમ્ એવ
દર્શયતિ યત્ર પ્રચારિતેન સઙ્કીર્તનેનૈવ સાધનાન્તર-નિરપેક્ષેણ તેનેત્ય્
અર્થઃ । સર્વો ધ્યાનાદિભિઃ કૃતાદિષુ સાધન-સહસ્રૈઃ સાધ્યઃ ।
[272]
કીર્તનસ્યૈવ મહિમાનમ્ આહ -
ન હ્ય્ અતઃ પરમો લાભો દેહિનાં ભ્રામ્યતામ્ ઇહ ।
યતો વિન્દેત પરમાં શાન્તિં નશ્યતિ સંસૃતિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.37]
અતઃ કીર્તનાત્ । યતો યસ્માત્ કીર્તનાત્ । પરમાં શાન્તિં શમો મન્-નિષ્ઠતા
બુદ્ધિઃ ઇતિ ભગવદ્-વાક્યાનુસારેણ ધ્યાનાદિભિર્ અપ્ય્ અસાધ્યાં
સર્વોત્કૃષ્ટાં ભગવન્-નિષ્ઠાં પ્રાપ્નોતિ । અનુષઙ્ગેણ (પગે 140) સંસારશ્
ચ નશ્યતિ । અત એવ ધ્યાન-નિષ્ઠા અપિ કૃતાદિ-પ્રજા એતાદૃશીં ભગવન્-
નિષ્ઠાં ન પ્રાપ્તવત્યઃ । મહા-ભાગવતા નિત્યં કલૌ કુર્વન્તિ કીર્તનમ્
ઇતિ સ્કાન્દાદ્ય્-અનુસારેણ કૃતાદિષુ પ્રજા રાજન્ કલાવ્ ઇચ્છન્તિ સમ્ભવમ્
તાદૃશ-નિષ્ઠા-કારણં કીર્તન-માહાત્મ્યં ચ । દીનૈક-કૃપાતિશય-શાલિના
ભગવતા તદાનીં તત્-તત્-સામર્થ્યાવસરે યસ્માત્ ન પ્રકાશિતં તસ્માત્
ધ્યાનાદિ-સમર્થાસ્ તાઃ પ્રજા જિહ્વૌષ્ઠ-સ્પન્દન-માત્રસ્ય
નાતિસાધનત્વં ભવેદ્ ઇતિ મત્વા તન્ ન શ્રદ્ધિતવત્યશ્ ચ ।
[273]
તતઃ કલિ-પ્રજાનાં પરમ-ભગવન્-નિષ્ઠતાં શ્રુત્વા તદ્-અર્થં કલાવ્ એવ
કેવલં નિજ-જન્મ પ્રાર્થયન્ત ઇત્ય્ આહ -
કૃતાદિષુ પ્રજા રાજન્ કલાવ્ ઇચ્છન્તિ સમ્ભવમ્ ।
કલૌ ખલુ ભવિષ્યન્તિ નારાયણ-પરાયણાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.35]
તત્-પરાયણત્વમ્ અત્ર તદીય-પ્રેમાતિશયવત્ત્વમ્ । એતદ્ એવ પરમાં શાન્તિમ્
ઇત્ય્ અનેન કાર્ય-દ્વારા વ્યઞ્જિતં મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-
પરાયણઃ સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા [ભ્પ્ 6.14.5] ઇત્ય્ અત્ર યદ્વત્ ।
અત્ર કલિ-સઙ્ગેન કીર્તનસ્ય ગુણોત્કર્ષ ઇતિ ન વક્તવ્યં ભક્તિ-માત્રે કાલ-
દેશ-નિયમસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્ । વિશેષતો નામોપલક્ષ્ય ચ વિષ્ણુ-ધર્મે ચ
ચક્રાયુધસ્ય નામાનિ સદા સર્વત્ર કીર્તયેત્ ઇતિ । સ્કાન્દ એવ ચ -
ન દેશ-કાલાવસ્થાત્મ-શુદ્ધ્ય્-આદિકમ્ અપેક્ષતે ।
કિન્તુ સ્વતન્ત્રમ્ એવૈદં તન્ નામ કામિત-કામદમ્ ॥ ઇતિ ।
વિષ્ણુ-ધર્મે ચ -
કલૌ કૃત-યુગં તસ્ય કલિસ્ તસ્ય કૃતે યુગે ।
યસ્ય ચેતસિ ગોવિન્દો હૃદયે યસ્ય નાચ્યુત ॥ ઇતિ ।
ન ચ કલાવ્ અન્ય-સાધન-સમર્થત્વાદ્ એવ તેનાલ્પેનાપિ મહત્ ફલં ભવતિ
ન તુ તસ્ય ગરીયસ્ત્વેનેતિ મન્તવ્યમ્ ।
યસ્મિન્ ન્યસ્ત-મતિર્ ન યાતિ નરકં સ્વર્ગોઽપિ યચ્-ચિન્તને
વિઘ્નો યત્ર નિવેશિતાત્મ-મનસાં બ્રાહ્મોઽપિ લોકોઽલ્પકઃ ।
મુક્તિં ચેતસિ યઃ સ્થિતોઽમલ-ધિયાં પુંસાં દદાત્ય્ અવ્યયઃ
કિં ચિત્રં યદ્ અઘં પ્રયાતિ વિલયં તત્રાચ્યુતે કીર્તિતે ॥ [વિપ્ 6.8.57}
ઇતિ સમાધિ-પર્યન્તાદ્ અપિ સ્મરણાત્ કૌમુત્યેન કીર્તનસ્યૈવ ગરીયસ્ત્વં
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે દર્શિતમ્ । અતએવોક્તમ્ એતન્-નિર્વિદ્યમાનાનાં [ભ્પ્ 2.1.11]
ઇત્ય્ આદિ । તથા ચ -
અઘચ્છિત્-સ્મરણં વિષ્ણોર્
બહ્વ્-આયાસેન સાધ્યતે ।
ઓષ્ઠ-સ્પન્દન-માત્રેણ
કીર્તનં તુ તતો વરમ્ ॥ ઇતિ વૈષ્ણવ-ચિન્તામણૌ ।
યેન જન્મ-શતૈઃ પૂર્વં વાસુદેવઃ સમર્ચિતઃ ।
તન્-મુખે હરિ-નામાનિ સદા તિષ્ઠન્તિ ભારત ॥ ઇત્ય્ અન્યત્ર ।
સર્વાપરાધ-કૃદ્ અપિ ઇત્ય્ આદિ-નામાપરાધ-ભજન-સ્તોત્રે ચ । તસ્માત્
સર્વત્રૈવ યુગે શ્રીમત્-કીર્તનસ્ય સમાનમ્ એવ સામર્થ્યમ્ । કલૌ ચ શ્રી-
ભગવતા કૃપયા તદ્ ગ્રાહ્યત ઇત્ય્ અપેક્ષયૈવ તત્ર ત-પ્રશંસેતિ સ્થિતમ્ ।
અતએવ યદ્યપિ અન્ય-ભક્તિઃ કલૌ કર્તવ્યા તદા તત્-સંયોગેનૈવેત્ય્ ઉક્તમ્ --
યજ્ઞૈઃ સઙ્કીર્તન-(પગે 141) પ્રાયૈર્ યજન્તિ હિ સુ-મેધસઃ [ભ્પ્ 11.5.29] ઇતિ ।
અત્ર ચ સ્વતન્ત્રમ્ એવ નામ-કીર્તનમ્ અત્યન્ત-પ્રશસ્તમ્ -
હરેર્ નામ હરેર્ નામ હરેર્ નામૈવ કેવલમ્ ।
કલૌ નાસ્ત્ય્ એવ નાસ્ત્ય્ એવ નાસ્ત્ય્ એવ ગતિર્ અન્યથા ॥ ઇત્ય્ આદૌ ।
તસ્માત્ સાધૂક્તં કલિં સભાજયન્ત્ય્ આર્યાઃ [ભ્પ્ 11.5.3] ઇત્ય્ આદિ-ત્રયમ્ ॥
॥11.5॥ શ્રી-કરભાજનો નિમિમ્ ॥ 271-273 ॥
[274]
તદ્ એવં કલૌ નામ-કીર્તન-પ્રચાર-પ્રભાવેણૈવ પરમ-ભગવત્-
પરાયણત્વ-સિદ્ધિર્ દર્શિતા । તત્ર પાષણ્ડ-પ્રવેશેન નામાપરાધિનો યે
તેષાં તુ તદ્-બહિર્મુખત્વમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ વ્યતિરેકેણ તદ્ દ્રઢયતિ -
કલૌ ન રાજન્ જગતાં પરં ગુરું
ત્રિ-લોક-નાથાનત-પાદ-પઙ્કજમ્ ।
પ્રાયેણ મર્ત્યા ભગવન્તમ્ અચ્યુતં
યક્ષ્યન્તિ પાષણ્ડ-વિભિન્ન-ચેતસઃ ॥
યન્-નામધેયં મ્રિયમાણ આતુરઃ
પતન્ સ્ખલન્ વા વિવશો ગૃણન્ પુમાન્ ।
વિમુક્ત-કર્માર્ગલ ઉત્તમાં ગતિં
પ્રાપ્નોતિ યક્ષ્યન્તિ ન તં કલૌ જનાઃ ॥ [ભ્પ્ 12.3.37-38]
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 12.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[275]
તદ્ એવં કીર્તનં વ્યાખ્યાતમ્ । તત્રાસ્મિન્ કીર્તને નિજ-દૈન્ય-નિજાભીષ્ટ-
વિજ્ઞપ્તિ-સ્તવ-પાઠાવ્ અપ્ય્ અન્તર્ભાવ્યૌ । તથા તત્ર શ્રી-ભાગવત-સ્થિત-
નામાદિ-કીર્તનં તુ પૂર્વવદ્ અન્યદીયા નામાદિ-કીર્તનાદ્ અધિકં જ્ઞેયમ્ ।
કલૌ તુ પ્રશસ્તં તત્ ।
કૃષ્ણે સ્વધામોપગતે ધર્મ-જ્ઞાનાદિભિઃ સહ ।
કલૌ નષ્ટ-દૃશામ્ એષ પુરાણાર્કોઽધુનોદિતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.42] ઇતિ ।
અથ શરણાપત્ત્ય્-આદિભિઃ શુદ્ધાન્તઃ-કરણશ્ ચેત્ એતન્-નિર્વિધ્યમાનાનામ્
ઇચ્છતામ્ અકુતોભયમ્ [ભ્પ્ 2.1.11] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તત્વાન્ નામ-
કીર્તનાપરિત્યાગેન સ્મરણં કુર્યાત્ । તચ્ ચ મનસાનુસન્ધાનમ્ । યદ્ એવ
નામાદિ-સમ્બન્ધિત્વેન બહુ-વિધં ભવતિ । તત્ર સ્મરણ-સામાન્યમ્ -
એતાવાન્ યોગ આદિષ્ટો મચ્-છિષ્યૈઃ સનકાદિભિઃ ।
સર્વતોમન આકૃષ્ય મય્ય્ અદ્ધાવેશ્યતે યથા ॥ [ભ્પ્ 11.13.14]
યથા યથાવત્ મય્ય્ આવેશ્યત ઇત્ય્ એતાવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ સ્કાન્દે
બ્રહ્મોક્તૌ - આલોડ્ય સર્વ-શાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ઇત્યાદિ ॥
॥ 11.13 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[276]
તત્ર નામ-સ્મરણમ્ -
હરેર્ નામ પરં જપ્યં ધ્યેયં ગેયં નિરન્તરમ્ ।
કીર્તનીયં ચ બહુધા નિર્વૃતીર્ બહુધેય્ચ્છતા ॥
ઇતિ જાબાલિ-સંહિતાદ્ય્-અનુસારેણ જ્ઞેયમ્ । નામ-સ્મરણં તુ શુદ્ધાન્તઃ-
કરણતામ્ અપેક્ષતે । તત્ કીર્તનાચ્ ચાવરમ્ ઇતિ મૂલે તુ નોદારરણ-સ્પષ્ટતા ।
રૂપ-સ્મરણમ્ આહ -
અવિસ્મૃતિઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોઃ
ક્ષિણોત્ય્ અભદ્રાણિ ચ શં તનોતિ ।
સત્ત્વસ્ય શુદ્ધિં પરમાત્મ-ભક્તિં
જ્ઞાનં ચ વિજ્ઞાન-વિરાગ-યુક્તમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.12.50]
(પગે 142) પરમાત્મનિ શ્રી-કૃષ્ણે પ્રેમ-લક્ષણાં ભક્તિમ્ ઇતિ મુખ્યં
ફલમ્ અન્યાનિ ત્વ્ આનુષઙ્ગિકાણિ ।
॥ 12.12 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[277]
કિં ચ -
સ્મરતઃ પાદ-કમલમ્ આત્માનમ્ અપિ યચ્છતિ ।
કિં ન્વ્ અર્થ-કામાન્ ભજતો નાત્ય્-અભીષ્ટાન્ જગદ્-ગુરુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.80.11]
સ્મરતઃ સ્મરતે । સાક્ષાત્ પ્રાદુર્ભૂય આત્માનં સ્મર્તુર્ વશીકરોતીત્ય્
અર્થઃ । અર્થકામાન્ ઇતિ બહુવચનં મોક્ષમ્ અપ્ય્ અન્તર્ભાવયૈત્ લિઙ્ગ-
સમવાય-ન્યાયેન । યસ્માદ્ એવં તન્-માહાત્મ્યં તસ્માદ્ એવ ગારુડેઽપીદમ્
ઉક્તમ્ ।
એકસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અતિક્રાન્તે મુહૂર્તે ધ્યાન-વર્જિતે ।
દસ્યુભિર્ મુષિતેનૈવ યુક્તમ્ આક્રન્દિતું ભૃશમ્ ॥ ઇતિ ।
॥ 10.80 ॥ શ્રીદામ-વિપ્ર-ભાર્યા તમ્

[278]
અથ પૂર્વવત્ ક્રમ-સોપાન-રીત્યા સુખ-લભ્યં ગુણ-પરિકર-સેવા-લીલા-
સ્મરણં ચાનુસન્ધેયમ્ । તદ્ ઇદં સ્મરણં પઞ્ચ-વિધમ્ । યત્ કિઞ્ચિદ્
અનુસન્ધાનં સ્મરણમ્ । સર્વતશ્ ચિત્તમ્ આકૃષ્ય સામાન્યાકારેણ મનો-
ધારણં ધારણા । વિશેષતો રૂપાદિ-વિચિન્તનં ધ્યાનમ્ । અમૃત-ધારાવદ્
અવિચ્છિન્નં તદ્ ધ્રુવાનુસ્મૃતિઃ । ધ્યેય-માત્ર-સ્ફુરણં સમાધિર્ ઇતિ ।
તત્ર સ્મરણમ્ -
યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન
સ્મૃતો નારાયણોઽવ્યયઃ ।
અપિ પાતક-યુક્તસ્ય
પ્રસન્નઃ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥ [નાર્પ્ 1.1.77] ઇતિ બૃહન્-નારદીયાદૌ ।
ધારણા -
વિષયાન્ ધ્યાયતશ્ ચિત્તં વિષયેષુ વિસજ્જતે ।
મામ્ અનુસ્મરતશ્ ચિત્તં મય્ય્ એવ પ્રવિલીયતે ॥ [ભ્પ્ 11.14.27] ઇત્ય્ આદૌ ।
ધ્યાનમ્ --
ભગવચ્-ચરણ-દ્વન્દ્વ-ધ્યાનં નિર્દ્વન્દ્વમ્ ઈરિતમ્ ।
પાપિનોઽપિ પ્રસઙ્ગેન વિહિતં સુહિતં પરમ્ ॥ ઇતિ નારસિંહાદૌ ।
તત્ર નિર્દ્વન્દવં શીતોષ્ણાદિમય-દુઃખ-પરમ્પરાતીતમ્ । ઈરિતં શાસ્ત્ર-
વિહિતમ્ । તચ્ ચ પાપિનોઽપિ પ્રસઙ્ગેનાપિ પરમ્ ઉત્કૃષ્ટં સુહિતં વિહિતં
તત્રૈવેત્ય્ અર્થઃ ।
ધ્રુવાનુસ્મૃતિશ્ ચ મદ્-ગુણ-સ્મૃતિ-માત્રેણ [ભ્પ્ 3.29.10] ઇત્ય્ આદૌ
ત્રિભુવન-વિભવ-હેતવેઽપ્ય્ અકુણ્ઠ-સ્મૃતિઃ [ભ્પ્ 11.2.51] ઇત્ય્ આદૌ ચ । એષૈવ
શ્રી-રામાનુજ-ભગવત્-પાદૈઃ પ્રથમ-સૂત્રે દર્શિતાસ્તિ ।
સમાધિમ્ આહ -
તયોર્ આગમનં સાક્ષાદ્ ઈશયોર્ જગદ્-આત્મનોઃ ।
ન વેદ રુદ્ધ-ધી-વૃત્તિર્ આત્માનં વિશ્વમ્ એવ ચ ॥ [ભ્પ્ 12.10.9]
તયો રુદ્ર-તત્-પત્ન્યોઃ । ભગવદ્-અંશ-તચ્-છક્તિત્વાત્ જગદ્-આત્મનોઃ તત્-
પ્રવર્તકયોર્ અપિ । તત્ર હેતુઃ રુદ્ધ-ધી-વૃત્તિર્ ભગવદ્-આવિષ્ટ-ચિત્તઃ
ભક્તિં પરાં ભગવતિ લબ્ધવાન્ [ભ્પ્ 12.10.6] ઇતિ પૂર્વોક્તેઃ । તસ્માદ્
અસમ્પ્રજ્ઞાત-નામ્નો બ્રહ્મ-સમાધિતો ભિન્ન એવાસૌ ।
॥ 12.10 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[279]
ક્વચિલ્ લીલાદિ-યુક્તે ચ તસ્મિન્ન્ અનન્યા સ્ફૂર્તિઃ સમાધિઃ સ્યાત્ । યથાહ -
ઉરુક્રમસ્યાખિલ-બન્ધ-મુક્તયે
સમાધિનાનુસ્મર તદ્-વિચેષ્ટિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.13] (પગે 143)
ઇતિ સ્પષ્ટમ્ । એતદ્-રૂપો દાસાદિ-ભક્તાનામ્ । પૂર્વં તુ પ્રાયઃ શાન્ત-
ભક્તાનામ્ । સ્વ-સુખ-નિભૃત-ચેતાસ્ તદ્-વ્યુદસ્તાન્ય-ભાવોઽપ્ય્ અજિત-રુચિર-
લીલાકૃષ્ટ-સારઃ [ભ્પ્ 12.12.69] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તિભ્યઃ ।
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદો વ્યાસમ્

[280]
અથ રુચિઃ શક્તિશ્ ચ ચેત્ તદ્-અપરિત્યાગેન પાદ-સેવા ચ કર્તવ્યા । સેવા
સ્મરણ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં ચ સા કૈશ્ચિત્ ક્રિયતે । તથા ચ વિષ્ણુ-રહસ્યે
પરમેશ્વર-વાક્યમ્ --
ન મે ધ્યાન-રતાઃ સમ્યગ્ યોગિનઃ પરિતુષ્ટયે ।
તથા ભક્તિશ્ ચ દેવર્ષે ક્રિયા-યોગ-રતા યથા ।
ક્રિયાક્રમેણ યોગોઽપિ ધ્યાનિનઃ સમ્પ્રવર્તતે ॥ ઇતિ ।
યોગોઽત્ર સમાધિઃ । પાદ-સેવાયાં પાદ-શબ્દો ભક્ત્યૈવ નિર્દિષ્ટઃ । તતઃ
સેવાયાઃ સાદરત્વં વિધીયતે । સેવા ચ કાલ-દેશાદ્ય્-ઉચિતા પરિચર્યાદિ-
પર્યાયા । સા યથા -
યત્-પાદ-સેવાભિરુચિસ્ તપસ્વિનામ્
અશેષ-જન્મોપચિતં મલં ધિયઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિણોત્ય્ અન્વહમ્ એધતી સતી
યથા પદાઙ્ગુષ્ઠ-વિનિઃસૃતા સરિત્ ॥ [ભ્પ્ 4.21.31]
તપસ્વિનાં સંસાર-તપ્તાનામ્ અલં તત્-તદ્-વાસનામ્ । તત્-પાદસ્યૈવૈષ
મહિમેતિ દૃષ્ટાન્તેનાહ યથેતિ ।
॥ 4.21 ॥ પૃથુઃ શ્રી-વિષ્ણુમ્

[281]
તથા -
ન કામયેઽન્યં તવ પાદ-સેવનાદ્
અકિઞ્ચન-પ્રાર્થ્યતમાદ્ વરં વિભો ।
આરાધ્ય કસ્ ત્વાં હ્ય્ અપવર્ગ-દં હરે
વૃણીત આર્યો વરમ્ આત્મ-બન્ધનમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.51.55]
અકિઞ્ચના મોક્ષ-પર્યન્ત-કામના-રહિતાઃ । તત્ર હેતુઃ ત્વામ્ આરાધ્ય કસ્
ત્વામ્ અપવર્ગદં સન્તં અપવર્ગદતયાવિર્ભવન્તં વૃણીત સમાશ્રયેતેત્ય્
અર્થઃ । વરમ્ ઇત્ય્ અવ્યયમ્ ઈષત્ પ્રિયે । વરમ્ આત્મનો બન્ધનમ્ એવ વૃણીત ।
અનન્તરં ચાસ્ય તસ્માદ્ વિસૃજ્યાશિષઃ [ભ્પ્ 10.51.56] ઇત્ય્ આદિ-વાક્યે નિરઞ્જનમ્
ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર સેવ્ય-પાદત્વેનૈવ પ્રાપ્તસ્ય તસ્ય પુરુષોત્તમસ્ય સચ્-ચિદ્-આનન્દત્વમ્
એવાભિપ્રેતમ્ ।
॥ 10.51 ॥ મુચુકુન્દઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[283]
અત્ર પાદ-સેવાયાં શ્રી-મૂર્તિ-દર્શન-સ્પર્શ-પરિક્રમાનુવ્રજન-ભગવન્-
મન્દિર-ગઙ્ગા-પુરુષોત્તમ-દ્વારકા-મથુરાદિ-તદીય-તીર્થ-સ્નાન-
ગમનાદયોઽપ્ય્ અન્તર્ભાવ્યાઃ । તત્-પરિકર-પ્રાયત્વાત્ । યાવજ્-જીવં તન્-
મન્દિરાદિ-નિવાસસ્ તુ શરણાપત્તાવ્ અન્તર્ભવતિ । ગઙ્ગાદીનાં તત્-સ્થ-પ્રાણિ-
વૃન્દાનાં ચ પરમ-ભાગવતત્વમ્ એવેતિ । પક્ષે તુ તત્-સેવાદિકં મહત્-
સેવાદાવ્ એવ પર્યવસ્યતિ । તતો ગઙ્ગાદિષ્વ્ અપિ ભક્તિ-નિદાનત્વં ભવેત્ ।
અતએવ -
શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય વાસુદેવ-કથા-રુચિઃ ।
સ્યાન્ મહત્-સેવયા વિપ્રાઃ પુણ્ય-તીર્થ-નિષેવણાત્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.16] (પગે 144)
ઇત્ય્ અત્ર પુણ્ય-તીર્થ-શબ્દોક્તસ્ય ગઙ્ગાદેઃ પૃથક્-કારણત્વં વ્યાખ્યેયમ્ ।
યથા તૃતીયે -- યત્-પાદ-નિઃસૃત-સરિત્-પ્રવરોદકેન તીર્થેન મૂર્ધ્ન્ય્
અધિકૃતેન શિવઃ શિવોઽભૂત્ [ભ્પ્ 3.28.22] ઇતિ । શિવત્વં નામ હ્ય્ અત્ર પરમ-
સુખ-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ટીકા-કૃન્-મતમ્ । તાદૃશ-સુખત્વં ચ ભક્તાવ્ એવ
પર્યવસિતમ્ । તત ઊર્ધ્વં સુખાન્તરાભાવાત્ । બ્રાહ્મે પુરુષોત્તમમ્
ઉદ્દિશ્ય -
અહો ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં સમન્તાદ્ દશ-યોજનમ્ ।
દિવિષ્ઠા યત્ર પશ્યન્તિ સર્વાન્ એવ ચતુર્ભુજાન્ ॥
સ્કાન્દે -
સંવત્સરં વા ષણ્-માસાન્ માસં માસાર્ધમ્ એવ વા ।
દ્વારકા-વાસિનઃ સર્વ-નરા નાર્યશ્ ચતુર્ભુજાઃ ॥
પાદ્મ-પાતાલ-ખણ્ડે -
અહો મધુપુરી ધન્યા વૈકુણ્ઠાચ્ ચ ગરીયસી ।
દિનમ્ એકં નિવાસેન હરૌ ભક્તિઃ પ્રજાયતે ॥
આદિ-વારાહે તામ્ ઉદ્દિશ્ય જન્મ-ભૂમિઃ પ્રિયા મમ ઇતિ । એષુ ચ સ્વોપાસના-
સ્થાનમ્ અધિકં સેવ્યમ્ । શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પૂર્ણ-ભગવત્ત્વાત્ તત્-સ્થાનં તુ
સર્વેષામ્ એવ પૂર્ણ-પુરુષાર્થદં ભવેત્ । અતએવ આદિવારાહે -
મથુરાં ચ પરિત્યજ્ય યોઽન્યત્ર કુરુતે રતિમ્ ।
મૂઢો ભ્રમતિ સંસારે મોહિતો મમ માયયા ॥ ઇતિ ।
તદ્ એવં તુલસી-સેવા ચ સત્-સેવાયામ્ અન્તર્ભાવ્યા પરમ-ભગવત્-પ્રિયત્વાત્
તસ્યાઃ । યથા અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં ગારુડ-સંહિતાયાં ચ -
વિષ્ણોસ્ ત્રૈલોક્ય-નાથસ્ય રામસ્ય જનકાત્મજા ।
પ્રિયા તથૈવ તુલસી સર્વ-લોકૈક-પાવની ॥ ઇતિ ।
સ્કાન્દે -
રતિં બધ્નાતિ નાન્યત્ર તુલસી-કાનનં વિના ।
દેવ-દેવો જગત્-સ્વામી કલિ-કાલે વિશેષતઃ ॥
નિરીક્ષિતા નરૈર્ યૈસ્ તુ તુલસી-વન-વાટિકા ।
રોપિતા યૈસ્ તુ વિધિના સમ્પ્રાપ્તં પરમં પદમ્ ॥
સ્કાન્દ એવ તુલસી-સ્તવે - તુલસી-નામ-માત્રેણ પ્રીણાત્ય્ અસુર-દર્પ-હા ઇતિ ।
તદ્ એવં પાદ-સેવા વ્યાખ્યાતા । પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગત્યા ગઙ્ગાદિ-સેવા ચ ।
તચ્ ચાગમોક્તાવાહનાદિ-ક્રમકમ્ । તન્-માર્ગે શ્રદ્ધા ચેદ્ આશ્રિત-મન્ત્ર-
ગુરુસ્ તં વિશેષતઃ પૃચ્છેત્ । તથોદાહૃતમ્ - લબ્ધ્વાનુગ્રહ આચાર્યાત્ તેન
સન્દર્શિતાગમઃ [ભ્પ્ 11.3.48] ઇત્ય્ આદિના ।
યદ્યપિ શ્રી-ભાગવત-મતે પઞ્ચરાત્રાદિવદ્ અર્ચન-માર્ગસ્યાવશ્યકત્વં
નાસ્તિ, તદ્ વિનાપિ શરણાપત્ત્ય્-આદીનામ્ એકતરેણાપિ પુરુષાર્થ-સિદ્ધેર્
અભિહિતત્વાત્, તથાપિ શ્રી-નારદાદિ-વર્ત્માનુસરદ્ભિઃ શ્રી-ભગવતા સહ
સમ્બન્ધ-વિશેષં દીક્ષા-વિધાનેન શ્રી-ગુરુ-ચરણ-સમ્પાદિતં
ચિકીર્ષદ્ભિઃ કૃતાયાં દીક્ષાયામ્ અર્ચનમ્ અવશ્યં ક્રિયેતૈવ ।
દિવ્યં જ્ઞાનં યતો દદ્યાત્ કુર્યાત્ પાપસ્ય સઙ્ક્ષયમ્ ।
તસ્માદ્ દીક્ષેતિ સા પ્રોક્તા દેશિકૈસ્ તત્ત્વ-કોવિદૈઃ ॥
અતો ગુરું પ્રણમ્યૈવં સર્વસ્વં વિનિવેદ્ય ચ ।
ગૃહ્ણીયાદ્ વૈષ્ણવં મન્ત્રં દીક્ષા-પૂર્વં વિધાનતઃ ॥ [હ્બ્વ્ 2.9-10] (પગે
145) ઇત્ય્ આગમાત્ ।
દિવ્યં જ્ઞાનં હ્ય્ અત્ર શ્રીમતિ મન્ત્રે ભગવત્-સ્વરૂપ-જ્ઞાનં, તેન
ભગવતા સમ્બન્ધ-વિશેષ-જ્ઞાનં ચ । યથા પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાદાવ્
અષ્ટાક્ષરાદિકમ્ અધિકૃત્ય વિવૃતમ્ અસ્તિ યે તુ સમ્પત્તિમન્તો ગૃહસ્થાસ્ તેષાં
ત્વ્ અર્ચન-માર્ગ એવ મુખ્યઃ । યથોક્તં શ્રી-વાસુદેવં પ્રતિ મુનિભિઃ -
અયં સ્વસ્ત્ય્-અયનઃ પન્થા દ્વિ-જાતેર્ ગૃહ-મેધિનઃ ।
યચ્ છ્રદ્ધયાપ્ત-વિત્તેન શુક્લેનેજ્યેત પૂરુષઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.37] ઇતિ ।
તદ્ અકૃત્વા હિ નિષ્કિઞ્ચનવત્ કેવલ-સ્મરણાદિ-નિષ્ઠત્વે વિત્ત-શાઠ્ય-
વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । પર-દ્વારા તત્-સમ્પાદનં વ્યવહાર-
નિષ્ઠત્વસ્યાલસત્વસ્ય વા પ્રતિપાદકમ્ । તતોઽશ્રદ્ધામયત્વાદ્ ધિનમ્ એવ
તત્ । તતશ્ ચ યોઽમાયયા સતતયાનુવૃત્ત્યા ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉપદેશાદ્ ભ્રશ્યેત્ ।
કિં ચ ગૃહસ્થાનાં પરિચર્યા-માર્ગે દ્રવ્ય-સાધ્યતયાર્ચન-માર્ગાદ્
અવિશેષેણ પ્રાપ્તેઽપ્ય્ અર્ચન-માર્ગસ્યૈવ પ્રાધાન્યમ્ અત્યન્ત-વિધિ-
સાપેક્ષત્વાત્ તેષામ્ । તથા ગાર્હસ્થ્ય-ધર્મસ્ય દેવતા-યાગસ્ય શાખા-
પલ્લવાદિ-સેક-સ્થાનીયસ્ય મૂલ-સેક-રૂપં તદ્-અર્ચનમ્ ઇત્ય્ અપિ તદ્-અકરણે
મહાન્ દોષઃ । અતઃ સ્કાન્દે શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યમ્ -
કેશવાર્ચા ગૃહે યસ્ય ન તિષ્ઠતિ મહીપતે ।
તસ્યાન્નં નૈવ ભોક્તવ્યમ્ અભક્ષ્યેણ સમં સ્મૃતમ્ ॥ ઇતિ ।
દીક્ષિતાનાં તુ સર્વેષાં તદ્-અકરણે નરક-પાતઃ શ્રૂયતે । યથા વિષ્ણુ-
ધર્મોત્તરે -
એક-કાલં દ્વિ-કાલં વા ત્રિ-કાલં પૂજયેદ્ ધરિમ્ ।
અપૂજ્ય-ભોજનં કુર્વન્ નરકાણિ વ્રજેન્ નરઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અશક્તમ્ અયોગ્યં પ્રતિ ચ આગ્નેયે -
પૂજિતં પૂજ્યમાનં વા યઃ પશ્યેદ્ ભક્તિમતો હરિમ્ ।
શ્રદ્ધયા મોદયેદ્ યસ્ તુ સોઽપિ યોગ-ફલં લભેત્ ॥ ઇતિ ।
યોગોઽત્ર પઞ્ચરાત્રાદ્ય્-ઉક્તઃ ક્રિયા-યોગઃ । ક્વચિદ્ અત્ર માનસ-પૂજા ચ
વિહિતાસ્તિ । તથા ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે - સાધારણં હિ સર્વેષાં માનસેજ્યા
નૄણાં પ્રિયા ઇતિ ।
કિં ચાસ્મિન્ન્ અર્ચન-માર્ગેઽવશ્યં વિધિર્ અપેક્ષણીયઃ । તતઃ પૂર્વં દીક્ષા
કર્તવ્યા । અથ શાસ્ત્રીયં વિધાનં ચ શિક્ષણીયમ્ ।
દીક્ષા યથાગમે --
દ્વિજાનામ્ અનુપેતાનાં સ્વ-કર્માધ્યયનાદિષુ ।
યથાધિકારો નાસ્તીહ સ્યાચ્ ચોપનયનાદ્ અનુ ॥
તથાત્રાદીક્ષિતાનાં તુ મન્ત્ર-દેવાર્ચનાદિષુ ।
નાધિકારોઽસ્ત્ય્ અતઃ કુર્યાદ્ આત્માનં શિવ-સંસ્તુતમ્ ॥ [હ્બ્વ્ 2.3-4] ઇતિ ।
શાસ્ત્રીય-વિધાનં ચ યથા વિષ્ણુ-રહસ્યે -
અવિજ્ઞાય વિધાનોક્તં હરિ-પૂજા-વિધિ-ક્રિયામ્ ।
કુર્વન્ ભક્ત્યા સમાપ્નોતિ શત-ભાગં વિધાનતઃ ॥ ઇતિ ।
ભક્ત્યા પરમાદરેણૈવ શત-ભાગવં પ્રાપ્નોતિ । અન્યથા તાવ્ અન્તમ્ અપિ
નેત્ય્ અર્થઃ । વિધૌ તુ વૈષ્ણવ-સમ્પ્રદાયાનુસાર એવ પ્રમાણમ્ । યતો
વિષ્ણુ-રહસ્યે -
અર્ચયન્તિ સદા વિષ્ણું મનો-વાક્-કાય-કર્મભિઃ ।
તેષાં હિ વચનં ગ્રાહ્યં તે હિ વિષ્ણુ-સમા મતાઃ ॥
કૌર્મે -
સંસ્પૃષ્ટ્વા વૈષ્ણવાન્ વિપ્રાન્ વિષ્ણુ-શાસ્ત્ર-વિશારદાન્ ।
ચીર્ણ-વ્રતાન્ સદાચારાન્ તદ્ ઉક્તં યત્નતશ્ ચરેત્ ॥ (પગે 146)
વૈષ્ણવ-તન્ત્રે -
યેષાં ગુરૌ ચ જપ્યે ચ વિષ્ણૌ ચ પરમાત્મનિ ।
નાસ્તિ ભક્તિઃ સદા તેષાં વચનં પરિવર્જયેત્ ॥ ઇતિ ।
તથાહ એવં સદા ઇત્ય્ આદૌ તન્-નિષ્ઠ-વિપ્રાભિહિતઃ શશાસ હ [ભ્પ્ 3.4.18]
ઇતિ । અમ્બરીષ ઇતિ પ્રકરણ-લબ્ધમ્ ॥
॥ 9.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[287]
નનુ ભગવન્-નામાત્મકા એવ મન્ત્રાઃ । તત્ર વિશેષેણ નમઃ-શબ્દાદ્ય્-
અલંકૃતાઃ શ્રીભગવતા શ્રીમદ્-ઋષિભિશ્ ચાહિત-શક્તિ-વિશેષાઃ શ્રીભગવતા
સમમ્ આત્મ-સમ્બન્ધ-વિશેષ-પ્રતિપાદકાશ્ ચ । તત્ર કેવલાનિ શ્રીભગવન્-
નામાન્ય્ અપિ નિરપેક્ષાણ્ય્ એવ પરમ-પુરુષાર્થ-ફલ-પર્યન્ત-દાન-
સમર્થાનિ । તતો મન્ત્રેષુ નામતોઽપ્ય્ અધિક-સામર્થ્યે લબ્ધે કથં
દીક્ષાદ્ય્-અપેક્ષા । ઉચ્યતે । યદ્યપિ સ્વરૂપતો નાસ્તિ તથાપિ પ્રાયઃ સ્વભાવતો
દેહાદિ-સમ્બન્ધેન કદર્થ-શીલાનાં વિક્ષિપ્ત-ચિત્તાનાં જનાનાં તત્-તત્-
સંકોચીકરણાય શ્રીમદ્-ઋષિ-પ્રભૃતિભિર્ અત્રાર્ચન-માર્ગે ક્વચિત્ ક્વચિત્ કાચિત્
કાચિન્ મર્યાદા સ્થાપિતાસ્તિ । તતસ્ તદ્-ઉલ્લઙ્ઘને શાસ્ત્રં પ્રાયશ્ચિત્તમ્
ઉદ્ભાવયતિ ।
તત ઉભયમ્ અપિ નાસમઞ્જસમ્ ઇતિ તત્ર તત્-તદ્-અપેક્ષા નાસ્તિ । યથા શ્રી-
રામચન્દ્રમ્ ઉદ્દિશ્ય રામાર્ચન-ચન્દ્રિકાયાં -
વૈષ્ણવેષ્વ્ અપિ મન્ત્રેષુ રામ-મન્ત્રાઃ ફલાધિકાઃ ।
ગાણપત્ય્-આદિ-મન્ત્રેભ્યઃ કોટિ-કોટિ-ગુણાધિકાઃ ॥
વિનૈવ દીક્ષાં વિપ્રેન્દ્ર પુરશ્ચર્યાં વિનૈવ હિ ।
વિનૈવ ન્યાસ-વિધિના જપ-માત્રેણ સિદ્ધિદાઃ ॥ ઇતિ ।
એવં સાધ્યત્વાદિ-પરીક્ષાનપેક્ષા ચ ક્વચિત્ શ્રૂયતે । યથોક્તં મન્ત્ર-દેવ-
પ્રકાશિકાયામ્ -
સૌર-મન્ત્રાશ્ ચ યેઽપિ સ્યુર્ વૈષ્ણવા નારસિંહકાઃ ।
સાધ્ય-સિદ્ધ-સુસિદ્ધારિ-વિચાર-પરિવર્જિતાઃ ॥ ઇતિ ।
તન્ત્રાન્તરે -
નૃસિંહાર્ક-વરાહાણાં પ્રસાદ-પ્રવણસ્ય ચ ।
વૈદિકસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય સિદ્ધાદીન્ નૈવ શોધયેત્ ॥ ઇતિ ।
સનત્-કુમાર-સંહિતાયામ્ -
સાધ્યઃ સિદ્ધઃ સુસિદ્ધશ્ ચ અરિશ્ ચૈવ ચ નારદ ।
ગોપાલેષુ ન બોદ્ધવ્યઃ સ્વ-પ્રકાશો યતઃ સ્મૃતઃ ॥
અન્યત્ર -
સર્વેષુ વર્ણેષુ તથાશ્રમેષુ
નારીષુ નાનાહ્વય-જન્મભેષુ ।
દાતા ફલાનામ્ અભિવાઞ્છિતાનાં
પ્રાગ્ એવ ગોપાલક-મન્ત્ર એષઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
મર્યાદા યથા બ્રહ્મ-યામલે -
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણાદિ-પ ચરાત્ર-વિધિં વિના ।
ઐકાન્તિકી હરેર્ ભક્તિર્ ઉત્પાતાયૈવ કલ્પતે ॥
ઇત્થમ્ અભિપ્રેતં શ્રી-પૃથિવ્યા ચતુર્થે -
અસ્મિન્ લોકેઽથવામુષ્મિન્ મુનિભિસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ ।
દૃષ્ટા યોગાઃ પ્રયુક્તાશ્ ચ પુંસાં શ્રેયઃ-પ્રસિદ્ધયે ॥
તાન્ આતિષ્ઠતિ યઃ સમ્યગ્ ઉપાયાન્ પૂર્વ-દર્શિતાન્ ।
અવરઃ શ્રદ્ધયોપેત ઉપેયાન્ વિન્દતેઽઞ્જસા ॥
તાન્ અનાદૃત્ય યોઽવિદ્વાન્ અર્થાન્ આરભતે સ્વયમ્ ।
તસ્ય વ્યભિચરન્ત્ય્ અર્થા આરબ્ધાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥ [ભ્પ્ 4.18.3-5]
અતએવોક્તં પાદ્મે શ્રી-નારાયણ-નારદ-સંવાદે - (પગે 147)
મદ્-ભક્તો યો મદ્-અર્ચાં ચ કરોતિ વિધિવદ્ ઋષે ।
તસ્યાન્તરાયાઃ સ્વપ્નેઽપિ ન ભવન્ત્ય્ અભયો હિ સઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એતદ્-અર્ચનં દ્વિવિધં કેવલં કર્મ-મિશ્રં ચ । તયોઃ પૂર્વં
નિરપેક્ષાણાં શ્રદ્ધાવતાં દર્શિતમ્ આવિર્હોત્રેણ ય આશુ હૃદય-ગ્રન્થિમ્
ઇત્ય્ આદૌ । ઉક્તં ચ શ્રી-નારદેન -
યદા યસ્યાનુગૃહ્ણાતિ ભગવાન્ અત્મ-ભાવિતઃ ।
ન જહાતિ મતિં લોકે વેદે ચ પરિનિષ્ઠિતામ્ ॥ [ભ્પ્ 4.29.47] ઇતિ ।
અત્ર શ્રીમદ્-અગસ્ત્ય-સંહિતા ચ --
યથા વિધિ-નિષેધૌ ચ મુક્તં નૈવોપસર્પતઃ ।
તથા ન સ્પૃશતો રામોપાસકં વિધિ-પૂર્વકમ્ ॥ ઇતિ ।
ઉત્તરં વ્યવહાર-ચેષ્ટાતિશયવત્તાયાદૃચ્છિક-ભક્ત્ય્-
અનુષ્ઠાનવતાદિલક્ષણ-લક્ષિત-શ્રદ્ધાનાં તથા તદ્-વૈપરીત્ય-લક્ષિત-
શ્રદ્ધાનામ્ ઐ પ્રતિષ્ઠિતાનાં ભક્તિ-વાર્તાનભિજ્ઞ-બુદ્ધિષુ સાધારણ-
વૈદિક-કર્માનુષ્ઠાન-લોપોઽપિ માભૂદ્ ઇતિ લોક-સઙ્ગ્રહ-પરાણાં
ગૃહસ્થાનાં દર્શિતમ્ । યથા ન હ્ય્ અન્તોઽનન્ત-પારસ્ય [ભ્પ્ 11.27.6] ઇત્ય્ આદૌ
સન્ધ્યોપાસ્ત્યાદિ-કર્માણિ વેદેનાચોદિતાનિ મે ।
પૂજાં તૈઃ કલ્પયેત્ સમ્યક્-સઙ્કલ્પઃ કર્મ-પાવનીમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.27.11] ઇત્ય્
આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 11.27 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[285]
શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે ચૈવમ્ એવ શ્રી-નારાયણ-વાક્યં શ્રાદ્ધ-
કથનારમ્ભે -
નાચરેદ્ યસ્ તુ સિદ્ધોઽપિ લૌકિકં ધર્મમ્ અગ્રતઃ ।
ઉપપ્લવાચ્ ચ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ ભવતિ નારદઃ ॥
વિવેકજ્ઞૈર્ અતઃ સર્વૈર્ લોકાચારો યથા-સ્થિતઃ ।
આદેહ-પાતાદ્ યત્નેન રક્ષણીયઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ઇતિ ।
એતેષાં ચ દ્વિવિધા કર્મ-વ્યવસ્થા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રાદૌ અન્તર્યામિ-
શ્રી-ભગવદ્-દૃષ્ટ્યૈવ સર્વારાધાનં વિહિતં વિષ્ણુ-યામલાદૌ તુ -
વિષ્ણુ-પાદોદકેનૈવ પિતૄણાં તર્પણ-ક્રિયા ।
વિષ્ણોર્ નિવેદિતાન્નેન યષ્ટવ્યં દેવતાન્તરમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ-પ્રકારેણ વિહિતમ્
ઇતિ ।
યે તુ તત્ર શ્રી-ભગવત્-પીઠાવરણ-પૂજાયાં ગણેશ-દુર્ગાદ્યા વર્તન્તે તે
હિ વિષ્વક્સેનાદિવદ્ ભગવતો નિત્ય-વૈકુણ્ઠ-સેવકાઃ । તતશ્ ચ તે ગણેશ-
દુર્ગાદ્યા, યે પરે માયા-શક્ત્યાત્મકા ગણેશ-દુર્ગાદ્યાસ્ તે તુ ન ભવન્તિ ।
ન યત્ર માયા કિમ્ ઉતાપરે હરેઃ [ભ્પ્ 2.9.10] ઇતિ દ્વિતીયોક્તેઃ । તતો ભગવત્-
સ્વરૂપ-ભૂત-શક્ત્યાત્મકા એવ તે । યત એવ ચ શ્રી-કૃષ્ણ-સ્વરૂપ-ભૂત-
શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વં શ્રૂતિ-તન્ત્રાદિષ્વ્ આદિષ્વ્ અપિ દૃશ્યતે । યથા
નારદ-પઞ્ચરાત્રે શ્રુતિ-વિદ્યા-સંવાદે -
ભક્તિર્ ભજન-સમ્પત્તિર્ ભજતે પ્રકૃતિઃ પ્રિયમ્ ।
જ્ઞાયતેઽત્યન્ત-દુઃખેન સેયં પ્રકૃતિર્ આત્મનઃ ॥
દુર્ગેતિ ગીયતે સદ્ભિર્ અખણ્ડ-રસ-વલ્લભા ॥ ઇતિ ।
અતએવ શ્રી-ભગવદ્-અભેદેનોક્તં ગૌતમીય-કલ્પે - યઃ કૃષ્ણઃ સૈવ દુર્ગા
સ્યાદ્ યા દુર્ગા કૃષ્ણ એવ સઃ ઇતિ । ત્વમ્ એવ પરમેશાનિ અસ્યાધિષ્ઠાતૃ-દેવતા
ઇત્ય્ આદિકં તુ વિરાટ્-પુરુષ-મહા-પુરુષયોર્ ઇવ (પગે 148) કેષાંચિદ્
અભેદોપાસના-વિવક્ષયૈવોક્તમ્ । સા હિ માયાંશ-રૂપા તદ્-અધીને
પ્રાકૃતેઽસ્મિન્ લોકે મન્ત્ર-રક્ષા-લક્ષણ-સેવાર્થં નિયુક્તા ચિચ્-છક્ત્યાત્મક-
દુર્ગાયા દાસીયતે ન તુ સેવાધિષ્ઠાત્રી । માયાતીત-વૈકુણ્ઠાવરણ-
કથને પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે --
સત્યાચ્યુતાનન્ત-દુર્ગા-વિષ્વક્સેન-ગજાનનાઃ ।
શઙ્ખ-પદ્મ-નિધી લોકાશ્ ચતુર્થાવરણં શુભમ્ ॥
ઐન્દ્ર-પાવક-યામ્યાનિ નૈરૃતં વારુણં તથા ।
વાયવ્યં સૌમ્યમ્ ઐશાનં સપ્તમં મુનિભિઃ સ્મૃતમ્ ॥
સાધ્યા મરુદ્-ગણાશ્ ચૈવ વિશ્વેદેવાસ્ તથૈવ ચ ।
નિત્યાઃ સર્વે પરે ધામ્નિ યે ચાન્યે ચ દિવૌકસઃ ॥
તે વૈ પ્રાકૃત-લોકેઽસ્મિન્ન્ અનિત્યાસ્ ત્રિદશેશ્વરાઃ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત ઇતિ વૈ શ્રુતિઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.228.60, 64-66] ઇતિ ।
કિં ચ ભગવત્-સ્વરૂપા એવ તે । યથોક્તં ત્રૈલોક્ય-સમ્મોહન-તન્ત્રે
અષ્ટાદશાક્ષર-ષડ્-અઙ્ગાદિ-દેવતાભેદ-કથનારમ્ભે -
સર્વત્ર દેવ-દેવોઽસૌ ગોપ-વેશ-ધરો હરિઃ ।
કેવલં રૂપ-ભેદેન નામ-ભેદઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ઇતિ ।
અતો નામ-માત્ર-સાધારણ્યેનાનન્ય-ભક્તૈર્ ન ભેતવ્યમ્ । કિન્તુ ભગવતો
નિત્ય-વૈકુણ્ઠ-સેવકત્વાદ્ વિષ્વક્સેનાદિવત્ સત્-કાર્યા એવ તે । યસ્યાત્મ-
બુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિ-ધાતુકે [ભ્પ્ 10.84.8] ઇત્ય્ આદૌ, અર્ચયિત્વા તુ ગોવિન્દં
તદીયાન્ નાર્ચયેત્ તુ યઃ [પદ્મપ્ 6.253.177] ઇત્ય્ આદિ-પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-
વચનેન તદ્-અસત્કારે દોષ-શ્રવણાત્ । અતસ્ તાન્ એવોદ્ધિશ્યાહ --
દુર્ગાં વિનાયકં વ્યાસં વિષ્વક્સેનં ગુરૂન્ સુરાન્ ।
સ્વે સ્વે સ્થાને ત્વ્ અભિમુખાન્ પૂજયેત્ પ્રોક્ષણાદિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.27.29]
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ એવ ચ -
તસ્માદ્ અવૈદિકાનાં ચ દેવાનામ્ અર્ચનં ત્યજેત્ ।
સ્વતન્ત્ર-પૂજનં યત્ર વૈદિકાનામ્ અપિ ત્યજેત્ ॥
અર્ચયિત્વા જગદ્-વન્દ્યં દેવં નારાયણં હરિમ્ ।
તદ્-આવરણ-સંસ્થાનં દેવસ્ય પરિતોઽર્ચયેત્ ॥
હરેર્ ભુક્તાવશેષેણ બલિં તેભ્યો વિનિઃક્ષિપેત્ ।
હોમં ચૈવ પ્રકુર્વીત તચ્-છેષેણૈવ વૈષ્ણવઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.253.103-6] ઇત્ય્
આદિ ।
॥ 11.27 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[286]
ભૂતાદિ-પૂજા તુ તત્-પૂજાઙ્ગત્વે વિહિતાપિ ન કર્તવ્યા । તદ્-આવરણ-
દેવતાત્વાભાવાત્ । નિષિદ્ધં ચ તત્રૈવ -
યક્ષાણાં ચ પિશાચાનાં મદ્ય-માંસ-ભુજાં તથા ।
દિવૌકસાં તુ ભજનં સુરાપાન-સમં સ્મૃતમ્ ॥ [પદ્મપ્ 6.253.95] ઇતિ ।
અતએવાવશ્યક-પૂજ્યાનામ્ અન્યેષાં તત્-સ્વીકૃતૈર્ અપિ મદ્યાદિભિઃ પૂજા
નિષિદ્ધા । યથા સઙ્કર્ષણાદીનામ્ ।
અથ પીઠ-પૂજાયાં યેઽપ્ય્ અધર્માદ્યા વર્તન્તે ગુણ-ત્રયં ચ । તાનિ તુ
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે સ્પષ્ટાન્ય્ અપિ ન સન્તિ । તથા સ્વાયમ્ભુવાગમેઽપિ ।
તસ્માન્ નાદરણીયાનિ । કેચિત્ તુ નારદ-પઞ્ચરાત્ર-દૃષ્ટ્યા તાન્ય્ અન્યથૈવ
વ્યાચક્ષતે । યથોક્તં તત્રૈવ - અધર્માદ્ય્-આદ્ય-ચતુષ્કં તુ અશ્રેયસિ
નિયોજનમ્ ઇતિ અધાર્મિકાદિષુ તત્-તદ્-અન્તર્યામિ-શક્તિર્ અધર્માદ્યમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તથા પીઠ-પૂજાયાં ભગવદ્-ધામે શ્રી-ગુરુ-પાદુકા-પૂજનમ્
એવં સઙ્ગચ્છતે । યથા ય એવ ભગવાન્ અત્ર વ્યષ્ટિ-રૂપતયા
ભક્તાવતારત્વેન શ્રી-ગુરુ-રૂપો વર્તતે, સ એવ તત્ર સમષ્ટિ-રૂપતયા સ્વ-
વામ-પ્રદેશે સાક્ષાદ્-અવતારત્વેનાપિ તદ્-રૂપો વર્તત ઇતિ ।
તથા -- (પગે 149) યે ચાત્ર શ્રી-રામાદ્ય્-ઉપાસનાયાં ઐન્દ્ર-દ્વિવિદાદય
આવરણ-દેવતાસ્ તે તુ તદીય-નિત્ય-ધામ-ગતા નિત્યાઃ શુદ્ધાશ્ ચ જ્ઞેયાઃ ।
યથાક્રૂરાઘમર્ષણે તેન શ્રી-પ્રહ્લાદાદયો દૃષ્ટાઃ । ય એવ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ
પૃથ્વી-દોહનેઽપિ વત્સોઽભૂત્, તદાનીં તજ્-જન્માભાવાત્ । ચાક્ષુષ-મન્વન્તર
એવ હિરણ્ય-કશિપોર્ જાતત્વાત્ ।
અન્યે તુ સ્વ-સ્વ-ધામ્નિ નિત્ય-પ્રાકટ્યસ્યૈવ શ્રી-રામાદેઃ પ્રપઞ્ચ-
પ્રાકાટ્યાવસરં પ્રાપ્ય તત્-સાહાય્યાર્થં નિત્ય-પાર્ષદમ્ ઐન્દ્ર-દ્વિવિદાદિ-
શક્ત્યાવેશિનો જીવાઃ સુગ્રીવાદિ-ભાગવત-દ્વેષિ-બાલિ-પ્રભૃતિ=સમ્બન્ધાદ્
ઉત્તર-કાલે ભગવદ્-વિદ્વેષિ-નરકાસુરાદિ-સઙ્ગાચ્ ચ દુષ્ટ-ભાવા
ભવન્તીત્ય્ અવધેયમ્ । પ્રપઞ્ચ-લોક-મિશ્રત્વેનૈવ પ્રાકટ્ય-સમ્ભવાત્ ।
અથ શ્રી-કૃષ્ણ-ગોકુલોપાસનાયામ્ અપિ યત્ શ્રી-રુક્મિણ્ય્-આદીનામ્ આવરણત્વં
તત્ તુ તચ્-છક્તિ-વિશેષ-રૂપાણાં તાસાં વિમલાદીનામ્ ઇવાન્તર્ધાન-
ગતત્વેનૈવ । ન તુ તત્-તલ્-લીલા-ગત-પ્રાકટ્યેનેતિ જ્ઞેયમ્ । અતએવ ધ્યાને તા
નોક્તાઃ । કેચિત્ તુ રુક્મિણ્ય્-આદિ-નામાનિ શ્રી-રાધાદિ-નામાન્તરત્વેનૈવ
મન્યન્તે । યથા તે શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-મુદ્રાદિ-ધારણં શ્રી-કૃષ્ણ-ચરણ-
ચિહ્નત્વેનૈવ સ્વીકુર્વન્તિ, યથા ચ દ્વારાન્તઃ-પાર્શ્વયોર્ ગઙ્ગા-યમુનયોઃ
પૂજ્યમાનયોર્ ગઙ્ગા શ્રી-ગોવર્ધને પ્રસિદ્ધા માનસ-ગઙ્ગેતિ મન્યન્તે ।
તથા ચ વિષ્વક્સેનાદયો ભદ્રસેનાદય ઇતિ । શ્રી-કૃષ્ણ-પીઠ-પૂજાયાં
શ્વેતદ્વીપ-ક્ષીર-સમુદ્ર-પૂજા ચ ગોલોકાખ્યસ્ય તદ્-ધામ્નોઽપિ
શ્વેતદ્વીપેતિ-નામત્વાત્ । કામધેનુ-કોટિ-નિઃસૃત-દુગ્ધ-પર-વિશેષસ્ય ચ
તત્ર સ્થિતત્વાત્ । યથોક્તં બ્રહ્મ-સંહિતાયાં તદ્-વર્ણનાન્તે --
સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સ્રવતિ સુરભીભ્યશ્ ચ સુ-મહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ।
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોકમ્ ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિ-વિરલ-ચારાઃ કતિપયે ॥ ઇતિ ।
એવમ્ અન્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ । તથા સોમ-સૂર્યાગ્નિ-મણ્ડલાન્ય્ અપ્રાકૃતાન્ય્
અતિશૈત્ય-તાપ-ગુણ-પરિત્યાગેનૈવ વર્તન્તે । તત્ર સર્વ-કલ્યાણ-ગુણ-
વસ્તૂનામ્ એવાભિધાનાય પ્રાકૃત-નિષેધાત્ । યથા નૃસિંહ-તાપન્યામ્ - તદ્
વા એતત્ પરમં ધામ મન્ત્ર-રાજાધ્યાપકસ્ય યત્ર ન દુઃખાદિ યત્ર ન
સૂર્યસ્ તપતિ યત્ર ન વાયુર્ વાતિ યત્ર ન ચન્દ્રમા ભાતિ યત્ર ન નક્ષત્રાણિ
ભાન્તિ યત્ર નાગ્નિર્ દહતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન દોષઃ ।
[નૃસિંહતાપ્ 5.9] ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્ એવં કર્મ-મિશ્રત્વાદિ-નિરસન-પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગત્યા તત્-પરિકરા
વ્યાખ્યાતાઃ ।
અથ તેષાં શુદ્ધ-ભક્તાનાં ભૂત-શુદ્ધ્ય્-આદિકં યથામતિ વ્યાખ્યાયતે ।
તત્ર ભૂત-શુદ્ધિર્ નિજાભિલષિત-ભગવત્-સેવૌપયિક-તત્-પાર્ષદ-દેહ-
ભાવના-પર્યન્તૈવ તત્-સેવૈક-પુરુષાર્થિભિઃ કાર્યા નિજનુકુલ્યત્ । એવં
યત્ર યત્રાત્મનો નિજાભીષ્ટ-દેવતા-રૂપત્વેન ચિન્તનં વિધીયતે તત્ર
તત્રૈવ પાર્ષદત્વે ગ્રહણં ભાવ્યમ્ । અહઙ્ગ્રહોપાસનાયાઃ શુદ્ધ-
ભક્તૈર્ દ્વિષ્ટત્વાત્ । ઐક્યં ચ તત્ર સાધારણ્ય-પ્રાયમ્ એવ । તદીય-ચિચ્-
છક્તિ-વૃત્તિ-વિશુદ્ધ-સત્ત્વાંશ-વિગ્રહત્વાત્ પાર્ષદાનામ્ । (પગે 150)
અથ કેશવાદિ-ન્યાસાદીનાં યત્રાધમાઙ્ગ-વિષયત્વં તત્ર તન્-મૂર્તિં
ધ્યાત્વા તત્-તન્-મન્ત્રાંશ્ ચ જપ્ત્વૈવ તત્-તદ્-અઙ્ગ-સ્પર્શ-માત્રં કુર્યાત્ ।
ન તુ તત્-તન્-મન્ત્ર-દેવતાસ્ તત્ર તત્ર ન્યસ્તા ધ્યાયેત્ । ભક્તાનાં તદ્-
અનૌચિત્યાત્ ।
અથ મુખ્યં ધ્યાનં શ્રી-ભગવદ્-ધામ-ગતમ્ એવ । હૃદય-કમલ-
ગતં તુ યોગિ-મતમ્ । સ્મરેદ્ વૃન્દાવને રમ્યે ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તત્વાત્ । અતએવ
માનસ-પૂજા ચ તત્રૈવ ચિન્તનીયા । કામ-ગાયત્રી-ધ્યાનં ચ યત્ સૂર્ય-
મણ્ડલે શ્રૂયતે તત્રૈવ ચિન્ત્યમ્ । ગોલોક એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતઃ ઇત્ય્
અત્રૈવ-કારાત્ । તત્ર શ્રી-વૃન્દાવન-નાથઃ સાક્ષાન્ ન તિષ્ઠતિ કિન્તુ
તેજોમય-પ્રતિમાકારેણૈવેતિ ।
અથ બહિર્ ઉપચારૈર્ અન્તઃ-પૂજાયાં વેણ્વ્-આદિ-પૂજા તદ્-અઙ્ગ-જ્યોતિર્-
વિલીનાઙ્ગસ્ય સ્વસ્યાઙ્ગે તાનિ ભાવ્યન્ત ઇતિ પૂર્વ-હેતોર્ એવ । તથા માનસાદિ-
પૂજાયાં ભૂત-પૂર્વ-તત્-પરિકર-લીલા-સંવલિતત્વમ્ અપિ ન કલ્પનામયં
કિન્તુ યથાર્થમ્ એવ । યતસ્ તસ્ય પ્રાકટ્ય-સમયે લીલાસ્ તત્-પરિકરાશ્ ચ યે
પ્રાદુર્બભૂવુસ્ તાદૃશાશ્ ચાપ્રકટમ્ અપિ નિત્યં તદીયે ધામ્નિ સઙ્ખ્યાતીતા
એવ વર્તન્તે । અસુરાસ્ તુ ન તત્ર ચેતના કિન્તુ મન્ત્રમય-તત્-પ્રતિમા-નિભા
જ્ઞેયાઃ । એવં વિહારૈઃ [ભ્પ્ 10.14.57] ઇત્ય્ આદૌ, નિલાયનૈઃ સેતુ-બન્ધૈર્
મર્કટ-પ્લવનાદિભિઃ [ભ્પ્ 10.14.57] ઇતિવત્ તત્-તલ્-લીલાનાં નાના-પ્રકાશૈઃ
કૌતુકેનાનુક્રિયમાણત્વાદ્ ભગવત્-સન્દર્ભાદૌ હિ તથા સ-ન્યાયં
દર્શિતાસ્તિ ।
અથ માનસ-પૂજા-માહાત્મ્યં યથા નારદ-પઞ્ચરાત્રે શ્રી-નારાયણ-
વાક્યમ્ - અયં યો માનસો યોગો જરા-વ્યાધિ-ભયાપહઃ ઇત્ય્ આદૌ -
યશ્ ચૈતત્ પરયા ભક્ત્યા સકૃત્ કુર્યાન્ મહામતે ।
ક્રમોદિતેન વિધિના તસ્ય તુષ્યામ્ય્ અહં મુને ॥ ઇતિ ।
એષા ક્વચિત્ સ્વતન્ત્રાપિ ભવતિ । મનોમય્યાં મૂર્તેર્ અષ્ટમતયા
સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિધાનાત્ - અર્ચાદૌ હૃદયે વાપિ યથોપલબ્ધોપચારકૈઃ [ભ્પ્
11.3.51] ઇત્ય્ આવિર્હોત્ર-વચનેન વા-શબ્દાત્ ।
અથ પૂજા-સ્થાનાનિ વિચાર્યન્તે । તાનિ ચ વિવિધાનિ । તત્ર શાલગ્રામાદિકં તત્-
તદ્-ભગવદ્-આકારાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ ચિન્ત્યમ્ । આકાર-વૈલક્ષણ્યાત્ ।
શાલગ્રામ-શિલા યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેઃ । તત્ર ચ
સ્વેષ્ટાકારસ્યૈવ ભગવતોઽધિષ્ઠાનં સુષ્ઠુ સિદ્ધિ-કરમ્ । તસ્મિન્ન્
એવાયત્નતસ્ તદીય-પ્રાકટ્યાત્ । મૂર્ત્યાભિમતયાત્મનઃ [ભ્પ્ 11.3.49] ઇત્ય્
ઉક્તેઃ । શ્રી-કૃષ્ણાદીનાં તુ મથુરાદિ-ક્ષેત્રં મહાધિષ્ઠાનમ્ । મથુરા
ભગવાન્ યત્ર નિત્યં સન્નિહિતો હરિઃ [ભ્પ્ 1.10.28] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેઃ । તથા તત્-
તન્-મન્ત્ર-ધ્યેય-વૈભવત્વેન મથુરા-વૃન્દાવનાદીનાં શ્રી-ગોપાલ-
તાપન્યાદૌ પ્રખ્યાતત્વાત્ । મથુરાદિ-ક્ષેત્રાણ્ય્ એવાન્યત્રાધિષ્ઠાને
ધ્યાનેન પ્રકાશ્ય તેષુ ભગવાંશ્ ચિન્ત્યતે ।

અથ શ્રીમત્-પ્રતિમાયાં તુ તદ્-આકારક-રૂપતયૈવ ચિન્તયન્તિ આકારૈક્યાત્ ।
શિલા-બુદ્ધિઃ (પગે 151) કૃતા કિં વા પ્રતિમાયાં હરેર્ મયા ઇતિ ભાવનાન્તરે
દોષ-શ્રવણાચ્ ચ । એવમ્ એવ શ્રી-ભગવતા ચલાચલેતિ દ્વિવિધા પ્રતિષ્ઠા
જીવ-મન્દિરમ્ [ભ્પ્ 11.27.13] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રતિષ્ઠા પ્રતિમા જીવસ્ય જીવયિતુઃ
પરમાત્મનો મમ મન્દિરં મદ્-અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગૈર્ એકાકારતાસ્પદમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । યદ્ વા પ્રતિષ્ઠા-લક્ષણેન કર્મણા પૂર્વોક્તા પ્રતિમા મમ તદ્-
આસ્પદં ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શ્રી-હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે શ્રી-મૂર્તિ-
પ્રતિષ્ઠા-પ્રસઙ્ગે વિષ્ણો સન્નિહિતો ભવ ઇતિ સાન્નિધ્ય-કરણ-મન્ત્ર-
વિશેષાનન્તરં મન્ત્રાન્તરમ્ --
યચ્ ચ તે પરમં તત્ત્વં યચ્ ચ જ્ઞાન-મયં વપુઃ ।
તત્ સર્વમ્ એકતો લીનમ્ અસ્મિન્ દેહે વિબુધ્યતામ્ ॥ ઇતિ ।
અથવા જીવ-મન્દિરં સર્વ-જીવાનાં પરમાશ્રયઃ સાક્ષાદ્ ભગવાન્ એવ
પ્રતિષ્ઠેત્ય્ અર્થઃ । પરમોપાસકાશ્ ચ સાક્ષાત્ પરમેશ્વરત્વેનૈવ તાં
પશ્યન્તિ । ભેદ-સ્ફૂર્તેર્ ભક્તિ-વિચ્છેદકત્વાત્ તથૈવ હ્ય્ ઉચિતમ્ । ઇત્થમ્
એવોક્તં ભગવતા -
વસ્ત્રોપવીતાભરણ- પત્ર-સ્રગ્-ગન્ધ-લેપનૈઃ ।
અલઙ્કુર્વીત સ-પ્રેમ મદ્-ભક્તો માં યથોચિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.27.28]
ઇત્ય્ અત્ર મામ્ ઇતિ સ-પ્રેમેતિ ચ । અતએવ વિષ્ણુધર્મે તામ્ અધિકૃત્ય અમ્બરીષં
પ્રતિ શ્રી-વિષ્ણુ-વાક્યમ્ -
તસ્યાં ચિત્તં સમાવેશ્ય ત્યજ ચાન્યાન્ વ્યાપાશ્રયાન્ ।
પૂજિતા સૈવ તે ભક્ત્યા ધ્યાતા ચૈવોપકારિણી ॥
ગચ્છંસ્ તિષ્ઠન્ સ્વપન્ ભુઞ્જંસ્ તામ્ એવાગ્રે ચ પૃષ્ઠતઃ ।
ઉપર્ય્-અધસ્ તથા પાર્શ્વે ચિત્નયંસ્ તામ્ અથાત્મનઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અતએવ તત્-પૂજાયામ્ આવાહનાદિકમ્ ઇત્થં વ્યાખ્યાતમ્ આગમે -
આવાહનં ચાદરેણ સમ્મુખીકરણં પ્રભોઃ ।
ભક્ત્યા નિવેશનં તસ્ય સંસ્થાપનમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥
તવાસ્મીતિ તદીયત્વ-દર્શનં સન્નિધાપનમ્ ।
ક્રિયા-સમાપ્તિ-પર્યન્ત-સ્થાપનં સન્નિબોધનમ્ ॥
સકલીકરણં પ્રોક્તં તત્-સર્વાઙ્ગ-પ્રકાશનમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર શૂદ્રાદિ-પૂજિતાર્ચા-પૂજા-નિષેધ-વચનમ્ અવૈષ્ણવ-શૂદ્રાદિ-પરમ્ એવ -
ન શૂદ્રા ભગવદ્-ભક્તાસ્ તે તુ ભાગવતા નરાઃ ।
સર્વ-વર્ણેષુ તે શૂદ્રા યે ન ભક્તા જનાર્દને ॥ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
અથ સપ્તમે પાત્રમ્ [ભ્પ્ 7.14.28] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-નારદોક્તૌ અધિષ્ઠાન-
વિચારે શ્રીમદ્-અર્ચાતોઽપિ યઃ પૂરુષ-માત્રાતિશયસ્ તત્રાપિ જ્ઞાનિનઃ, સ ચ
કૈવલ્ય-કામો ભક્ત્ય્-આશ્રયઃ, તસ્મિન્ પ્રકરણે જ્ઞાન-નિષ્ઠાય દેયાનિ
[ભ્પ્ 7.25.1] ઇત્ય્ ઉપસંહારે જ્ઞાનિન એવ દાન-પાત્રત્વેન પર્મોત્કર્ષોક્તેઃ ।
અન્યત્ર તુ ન મે ભક્તશ્ ચતુર્વેદી, નાયં સુખાપો ભગવાન્ ઇત્ય્ આદૌ,
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનામ્ [ભ્પ્ 6.14.4] ઇત્ય્ આદૌ ચ ભક્તસ્યૈવ તતોઽપ્ય્
ઉત્કર્ષઃ । કિમ્ ઉત તદ્-ઉપાસ્યાયાઃ શ્રીમદ્-અર્ચાયાઃ । અતએવ તામ્ ઉદ્દિશ્યોક્તં
- નાનુવ્રજતિ યો મોહાત્ [ભ્પ્ 6.14.4] ઇત્ય્ આદિ । તથાપિ પાત્રમ્ ઇત્ય્ આદીનામ્
અર્થોઽપિ ક્રમેણ દર્શ્યતે - (પગે 152)
પાત્રં ત્વ્ અત્ર નિરુક્તં વૈ કવિભિઃ પાત્ર-વિત્તમૈઃ ।
હરિર્ એવૈક ઉર્વીશ યન્-મયં વૈ ચરાચરમ્ ॥
દેવર્ષ્ય્-અર્હત્સુ વૈ સત્સુ તત્ર બ્રહ્માત્મજાદિષુ ।
રાજન્ યદ્ અગ્ર-પૂજાયાં મતઃ પાત્રતયાચ્યુતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.14.34-35]
[287]
તત્ર રાજસૂયે -- જીવ-રાશિભિર્ આકીર્ણ [ભ્પ્ 7.14.36] ઇત્ય્ આદિ ।
[288]
સર્વેષામ્ જીવાનામ્ આત્મનશ્ ચ તર્પણ-રૂપા સૈવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ -- પુરાણ્ય્
અનેન [ભ્પ્ 7.14.37] ઇત્ય્ આદિ ।
[289]
જીવેન જીવયિત્વા જીવાન્તર્યામિ-રૂપેણેત્ય્ અર્થઃ -- તેષ્વ્ એવ ભગવાન્ [ભ્પ્
7.14.38] ઇત્ય્ આદિ । તસ્માત્ તારતમ્ય-વર્તનાત્ પુરુષઃ પ્રાયો મનુષ્યઃ પાત્રમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનાદિકં વિશિષ્ટમ્ ઇતિ ભગવદ્-વર્તનસ્યાતિશયાત્ । તત્રાપિ આત્મા
યાવાન્ યથા જ્ઞાનાદિ-પરિમાણાદિકસ્ તથાસૌ પાત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[290]
એવં સ્થિતેઽપિ કાલેનોપાસક-દોષોત્પત્તૌ સત્યાં ભેદ-દૃષ્ટ્યા વિશિષ્ટમ્
અધિષ્ઠાનાન્તરં પ્રકાશિતમ્ ઇત્ય્ આહ -
દૃષ્ટ્વા તેષાં મિથો નૃણામ્ અવજ્ઞાનાત્મતાં નૃપ ।
ત્રેતાદિષુ હરેર્ અર્ચા ક્રિયાયૈ કવિભિઃ કૃતા ॥ [ભ્પ્ 7.14.38]
મિથોઽવજ્ઞાનમ્ અસમ્માનંસ્ તસ્મિન્ન્ આત્મા બુદ્ધિર્ યેષાં ભાવં દૃષ્ટ્વા
ક્રિયાયૈ પૂજાદ્ય્-અર્થમ્ અર્ચા કૃતા તત્-પરિચર્યા-માર્ગ-દર્શનાય સા
પ્રકાશિતેત્ય્ અર્થઃ । એતેન તાદૃશ-દોષ-યુક્તેષ્વ્ અપિ કાર્ય-સાધકત્વાત્
શ્રીમદ્-અર્ચાયા આધિક્યમ્ એવ વ્યઞ્જિતમ્ । પ્રતિમા સ્વલ્પ-બુદ્ધીનામ્ ઇત્ય્ અત્ર
ચ અલ્પ-બુદ્ધીનામ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । નૃસિંહ-પુરાનાદૌ
બ્રહ્મામ્બરીષાદીનામ્ અપિ તત્-પૂજા-શ્રવણાત્ ।
[291]
તતોઽર્ચાયાં [ભ્પ્ 7.14.40] । તત એવં પ્રભાવાત્ । કેચિદ્ ઇત્ય્ અધિષ્ઠાન-
વૈશિષ્ટ્યેન પૂર્વતોઽપ્ય્ ઉત્તમ-સાધન-તત્-પરા ઇત્ય્ અર્થઃ । નન્વ્ અવજ્ઞાવદ્
દ્વેષેઽપિ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાતિપ્રસઙ્ગ-વારણેચ્છયા પ્રસ્તુત-પુરુષ-
રૂપાધિષ્ઠાનાદર-રક્ષેચ્છયા ચ તં વારયતિ ઉપાસ્તાપિ ઇતિ ।
[292]
અથ પુરુષેષુ પૂર્વોક્ત-વિશેષં જાત્ય્-આદિના વિવૃણોતિ -- પુરુષેષ્વ્ અપિ [ભ્પ્
7.14.41] ઇતિ । યો ધત્તે તં સુપાત્રં વિદુઃ ।
[293]
પૂર્વોક્તં બ્રાહ્મણ-રૂપં પાત્રમ્ એવ સ્તૌતિ -- નન્વ્ અસ્ય [ભ્પ્ 7.14.42] ઇત્ય્
આદિના । જગદ્-આત્મનો જગતિ લોક-સઙ્ગ્રહ-ધર્માધિ-પ્રવર્તનેન તન્-
નિયન્તુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દૈવતં પૂજ્યત્વેન દર્શિતમ્ ।
॥ 7.14 ॥ શ્રી-નારદો યુધિષ્ઠિરમ્ ॥ 286-293 ॥
[294]
અથ તદ્-અનન્તરાધ્યાયસ્યાદાવ્ એવ તેષુ સર્વોત્કૃષ્ટમ્ આહ દ્વાભ્યામ્ --
કર્મ-નિષ્ઠાઃ [ભ્પ્ 7.15.1] ઇત્ય્ આદિ ।
અનેન યથાત્ર મુમુક્ષુ-પ્રભૃતીનાં જ્ઞાનિ-પૂજૈવ મુખ્યા, પુરુષાન્તર-
પૂજા તુ તદ્-અભાવ એવ તથા પ્રેમ-ભક્તિ-કામાનાં પ્રેમ-ભક્ત-પૂજા
જ્ઞેયા । તતઃ પ્રેમ-ભક્તાનામ્ અપિ યચ્ ચિત્તસ્ય પરમાશ્રય-રૂપં (પગે 153)
તદ્ અભિવ્યક્તેઃ સુતરામ્ એવાર્ચાયા આધિક્યમ્ અપિ । એવં તદ્-આશ્રય-રૂપસ્ય
વિલક્ષણ-પ્રકાશ-સ્થાનત્વાદ્ એવ શ્રી-વિષ્ણોર્ વ્યાપકત્વેઽપિ શાલગ્રામાદિષુ
નિર્ધારણમ્ । તચ્ ચ પુરુષવન્ નાન્તર્યામિ-દૃષ્ટ્ય્-અપેક્ષમ્ । કિન્તુ
સ્વભાવ-નિર્દેશ-પરમ્ એવ । તન્-નિવાસ-ક્ષેત્રાદીનાં મહા-
તીર્થત્વાપાદનાદિના કીકટાદીનામ્ અપિ કૃતાર્તહ્ત્વ-કથનાત્ । તથા ચ
સ્કાન્દે -
શાલગ્રામ-શિલા યત્ર તત્-તીર્થં યોજન-ત્રયમ્ ।
તત્ર દાનં જપો હોમઃ સર્વં કોટિ-ગુણં ભવેત્ ॥
પાદ્મે -
શાલગ્રામ-સમીપે તુ ક્રોશ-માત્રં સમન્તતઃ ।
કીકટેઽપિ મૃતો યાતિ વૈકુણ્ઠ-ભુવનં નરઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદ્ અર્ચાયા આધિક્યમ્ એવ હિ સ્થિતમ્ ।
॥ 7.15 ॥ શ્રી-નારદો યુધિષ્ઠિરમ્

[295]
અથાધિષ્ઠાનન્તરાણિ ચૈવમ્ । યથા -
સૂર્યોઽગ્નિર્ બ્રાહ્મણા ગાવો વૈષ્ણવઃ ખં મરુજ્ જલમ્ ।
ભૂર્ આત્મા સર્વ-ભૂતાનિ ભદ્ર પૂજા-પદાનિ મે ॥
સૂર્યે તુ વિદ્યયા ત્રય્યા હવિષાગ્નૌ યજેત મામ્ ।
આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યે ગોષ્વ્ અઙ્ગ યવસાદિના ॥
વૈષ્ણવે બન્ધુ-સત્-કૃત્યા હૃદિ ખે ધ્યાન-નિષ્ઠયા ।
વાયૌ મુખ્ય-ધિયા તોયે દ્રવ્યૈસ્ તોય-પુરઃ-સરૈઃ ॥
સ્થણ્ડિલે મન્ત્ર-હૃદયૈર્ ભોગૈર્ આત્માનમ્ આત્મનિ ।
ક્ષેત્ર-જ્ઞં સર્વ-ભૂતેષુ સમત્વેન યજેત મામ્ ॥
ધિષ્ણ્યેષ્વ્ ઇત્ય્ એષુ મદ્-રૂપં શઙ્ખ-ચક્ર-ગદામ્બુજૈઃ ।
યુક્તં ચતુર્-ભુજં શાન્તં ધ્યાયન્ન્ અર્ચેત્ સમાહિતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.42-46]
ટીકા ચ - ઇદાનીમ્ એકાદશ પૂજાધિષ્ઠાનાન્ય્ આહ સૂર્ય ઇતિ । હે ભદ્ર !
અધિષ્ઠાન-ભેદેન પૂજા-સાધન-ભેદમ્ આહ સૂર્ય ઇતિ ત્રિભિઃ । ત્રય્યા
વિદ્યયા સૂક્તૈર્ ઉપસ્થાનાદિના । અઙ્ગ હે ઉદ્ધવ ! મુખ્ય-ધિયા પ્રાણ-
દૃષ્ટ્યા । તોયે તોયાદિભિર્ દ્રવ્યૈસ્ તર્પણાદિના । સ્થણ્ડિલે ભુવિ । મન્ત્ર-
હૃદયૈ રહસ્ય-મન્ત્ર-ન્યાસૈઃ । સર્વાધિષ્ઠાનેષુ ધ્યેયમ્ આહ ધિષ્ણેષ્વ્
એતેષ્વ્ ઇતિ । ઇતિ અનેન પ્રકારેણ એષ ધિસ્ણ્યેષુ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર સર્વત્ર ચતુર્ભુજસ્યૈવાનુસન્ધાને સત્ય્ અપિ દ્વિધા ગતિઃ ।
એકાધિષ્ઠાન-પરિચર્યૈવાધિષ્ઠાતુર્ ઉપાસના-લક્ષણા । મન્દિર-
લેપનાદિના તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-પ્રતિષ્ઠાયા ઇવ । યથા વૈષ્ણવે બન્ધુ-સત્-
કૃત્યા ગોષ્વ્ અઙ્ગ યવસાદિનેત્ય્ આદિ । યતો બન્ધુ-સત્કારો વૈષ્ણવ-વિષયક
ઈશ્વરે તુ પ્રભુ-ભાવ ઉપદિશ્યતે । ઈશ્વરે તદ્-અધીનેષુ [ભ્પ્ 11.2.44] ઇત્ય્
આદૌ । તથા ગો-સમ્પ્રદાનકમ્ એવ યવસાદિ-ભોજન-દાનં યુજ્યતે । ન તુ
શ્રી-ચતુર્ભુજ-સમ-પ્રદાનકમ્ અભક્ષ્યત્વાત્ ।
યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમં લોકે યચ્ ચાતિ-પ્રિયમ્ આત્મનઃ ।
તત્ તન્ નિવેદયેન્ મહ્યં તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે ॥ [ભ્પ્ 11.11.41]
ઇતિ તત્ર ચ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । અન્યા તુ સાક્ષાદ્ અધિષ્ઠાતુર્ ઉપાસના-લક્ષણા ।
યથા હૃદિ ખે ધ્યાન-નિષ્ઠયા તોયે દ્રવ્યૈસ્ તોય-પુરસ્કૃતૈર્ ઇત્ય્ આદિ ।
અત્રાગ્ન્ય્-આદૌ તદ્-અન્તર્યામિ-રૂપસ્યૈવ ચિન્તનં કાર્યમ્ ।
ન જાતુ નિજ-પ્રેમ-સેવા-વિશેષાશ્રય-સ્વાભીષ્ટ-રૂપ-વિશેષસ્ય । સ તુ
સર્વથા પરમ-સુકુમારત્વાદિ-બુદ્ધિ-જનિતયા પ્રીત્યૈવ સેવનીયઃ ।
યથોક્તં શ્રી-ભગવતૈવ - વસ્ત્રોપવીતાભરણૈઃ [ભ્પ્ 11.27.29] (પગે 154)
ઇત્ય્ આદિ । તેષાં યથા-ભક્તિ-રીત્યા પરમેશ્વરસ્યાપિ તથા-ભાવઃ શ્રૂયતે ।
યથા નારદીયે -
ભક્તિ-ગ્રાહ્યો હૃષીકેશો ન ધનૈર્ ધરણી-ધર ।
ભક્ત્યા સંપૂજિતો વિષ્ણુઃ પ્રદદાતિ મનોરથમ્ ॥
તસ્માદ્ વિપ્રાઃ સદા ભક્તિઃ કર્તવ્યા ચક્ર-પાણિનઃ ।
જનેનાપિ જગન્નાથઃ પૂજિતઃ ક્લેશહા ભવેત્ ॥ [નાર્પ્ 2.3.3-4] ઇતિ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉપજીવ્યઃ । વૈપરીત્યે દોષશ્ ચ । યથા ગ્રીષ્મે જલસ્ય પૂજા
પ્રશસ્તા વર્ષાસુ નિન્દિતા । યદ્ ઉક્તં ગારુડે -
શુચિ-શુક્ર-ગતે કાલે યેઽર્ચયિષ્યન્તિ કેશવમ્ ।
જલસ્થં વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્ મુચ્યન્તે યમ-તાડનાત્ ॥
ધનાગમે પ્રકુર્વન્તિ જલસ્થં વૈ જનાર્દનમ્ ।
યે જના નૃપતિ-શ્રેષ્ઠ તેષાં વૈ નરકં ધ્રુવમ્ ॥ ઇતિ ।
એવમ્ અન્યત્રાપિ પરિચર્યા-વિધૌ તદ્-દેશ-કાલ-સુખદાનિ શતશો વિહિતાનિ ।
તદ્-વિપરીતાનિ નિષિદ્ધાનિ ચ । વિષ્ણુ-યામલે - વિષ્ણોઃ સર્વ-ર્તુ-ચર્યામ્ ઇતિ ।
અતએવોક્તં યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમો લોકે [ભ્પ્ 11.11.40] ઇત્ય્ આદિ । તત્ર તત્રેષ્ટ-
મન્ત્ર-ધ્યાન-સ્થલં ચ સર્વર્તુ-મુખ-મય-મનોહર-રૂપ-રસ-ગન્ધ-
સ્પર્શ-શબ્દ-મયત્વેનૈવ ધ્યાતું વિહિતમ્ અસ્તિ । અન્યથા તત્-તદ્-આગ્રહસ્ય
વૈયર્થ્યં સ્યાત્ । તસ્માદ્ અગ્ન્ય્-આદૌ તત્-તદ્-અન્તર્યામિ-રૂપ એવ ભાવ્ય ઇતિ
સ્થિતમ્ ।
॥ 11.11 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[296-297]
અથ નૈવેદ્યાર્પણ-પ્રસઙ્ગે યઃ ક્રમ-દીપિકા-દર્શિતો નિરુદ્ધ-
નામાત્મકો મન્ત્રસ્ તસ્ય સ્થાને શ્રી-કૃષ્ણૈકાન્તિક-ભક્તાસ્ તુ તન્-મૂલ-
મન્ત્રમ્ એવેચ્છન્તિ । તથા યચ્ ચ તન્-મુખ-જ્યોતિર્-અનુગતત્વેન ધ્યાતું
વિધીયતે, તત્ તુ ભોજન-સમયે તન્-મુખ-પ્રસાદમ્ એવ મન્યન્તે ।
ભોજનં તુ યથા લોક-સિદ્ધમ્ એવ નર-લીલાત્વાત્ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ।
અથ જપે મન્ત્રાર્થસ્ય નાનાત્વેઽપિ પુરુષાર્થાનુકૂલ એવાસૌ ચિન્ત્યઃ । યથા
શ્રીમદ્-અષ્ટાક્ષરાદાવ્ આત્મનિવેદન-લક્ષણ-ચતુર્થ્યાદ્ય-ભાવવતિ મન્ત્રે
તદ્-અનુસન્ધાનેનએતિ । એવમ્ અન્યેઽપિ પૂજા-વિધયો યથાયથં યોજનીયાઃ ।
શુદ્ધ-ભક્તિ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં સર્વાસાં ભક્તીનામ્ એવ શુદ્ધત્વાશુદ્ધત્વ-
રૂપેણ દ્વિવિધો હિ ભેદઃ સમ્મત ઇતિ । તદ્ એતદ્-અર્ચનં ફલેનાહ -
એવં ક્રિયા-યોગ-પથૈઃ પુમાન્ વૈદિક-તાન્ત્રિકૈઃ ।
અર્ચન્ન્ ઉભયતઃ સિદ્ધિં મત્તો વિન્દત્ય્ અભીપ્સિતામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.27.49]
ઉભયત ઇહામુત્ર ચ । યથા --
મામ્ એવ નૈરપેક્ષ્યેણ ભક્તિ-યોગેન વિન્દતિ ।
ભક્તિ-યોગં સ લભત એવં યઃ પૂજયેત મામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.27.53]
નૈરપેક્ષ્યેણ નિરુપાધિના ભક્તિ-યોગેન પ્રેમ્ણા । સ ચ ભક્તિ-યોગ એવં
પૂજાયાઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ભક્તીતિ ।
॥ 11.27 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 296-297 ॥
[298]
યાનિ ચાત્ર વૈષ્ણવ-ચિહ્નાન નિર્માલ્ય-ધારણ-ચરણામૃત-પાનાદીન્ય્ અઙ્ગાનિ
તેષાં ચ પૃથક્ પૃથક્ માહાત્મ્ય-વૃન્દં શાસ્ત્ર-સહસ્રેષ્વ્ અનુસન્ધેયમ્ ।
અથાર્ચનાધિકારિ-નિર્ણયઃ ।
એતદ્ વૈ સર્વ-વર્ણાનામ્ આશ્રમાણાં ચ સમ્મતમ્ ।
શ્રેયસામ્ ઉત્તમં મન્યે સ્ત્રી-શૂદ્રાણાં ચ માન-દ ॥ [ભ્પ્ 11.27.4] (પગે
155)
સર્વ-વર્ણાનાં ત્રૈવર્ણિકાનામ્ । તથા ચ સ્મૃત્ય્-અર્થ-સારે પાદ્મે ચ
વૈશાખ-માહાત્મ્યે -
આગમોક્તેન માર્ગેણ સ્ત્રી-શૂદ્રૈર્ અપિ પૂજનમ્ ।
કર્તવ્યં શ્રદ્ધયા વિષ્ણોશ્ ચિન્તયિત્વા પતિં હૃદિ ॥
શૂદ્રાણાં ચૈવ ભવતિ નામ્ના વૈ દેવતાર્ચનમ્ ।
સર્વેઽપ્ય્ આગમ-માર્ગેણ કુર્યુર્ વેદાનુકારિણા ॥
સ્ત્રીણામ્ અપ્ય્ અધિકારોઽસ્તિ વિષ્ણોર્ આરાધનાદિષુ ।
પતિ-પ્રિય-રતાનાં ચ શ્રુતિર્ એષા સનાતની ॥ [પદ્મપ્ 6.84.48, 52-4] ઇતિ ।
વિષ્ણુ-ધર્મે[*એન્દ્નોતે #5] -
દેવતાયાં ચ મન્ત્રે ચ તથા મન્ત્ર-પ્રદે ગુરૌ ।
ભક્તિર્ અષ્ટ-વિધા યસ્ય તસ્ય કૃષ્ણઃ પ્રસીદતિ ॥
તદ્-ભક્ત-જન-વાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ ।
સુમના અર્ચયેન્ નિત્યં તદ્-અર્થે દમ્ભ-વર્જનમ્ ॥
તત્-કથા-શ્રવણે રાગસ્ તદ્-અર્થે ચાઙ્ગ-વિક્રિયા ।
તદ્-અનુસ્મરણં નિત્યં યસ્ તન્-નામોપજીવતિ ॥
ભક્તિર્ અષ્ટ-વિધા હ્ય્ એષા યસ્મિન્ મ્લેચ્છેઽપિ વર્તતે ।
સ મુનિઃ સત્ય-વાદી ચ કીર્તિમાન્ સ ભવેન્ નરઃ ॥ ઇતિ ।
કિં ચ તત્ત્વ-સાગરે -
યથા કાઞ્ચનતાં યાતિ કાંસ્યં રસ-વિધાનતઃ ।
તથા દીક્ષા-વિધાનેન દ્વિજત્વં જાયતે નૄણામ્ ॥ ઇતિ ।
અથ કૃતે શુક્લશ્ ચતુર્-બાહુઃ [ભ્પ્ 11.5.19] ઇત્ય્ આદિના યુગ-ભેદે યશ્
ચોપાસનાયામ્ આવિર્ભાવ-ભેદ ઉચ્યતે, સ ચ પ્રાયિક એવ । તેભ્યશ્
ચતુર્ભ્યોઽન્યેષામ્ ઉપાસના શાસ્ત્રાદ્ એવ । અન્યથેતરોપાસનાયાઃ
કાલાસમાવેશઃ સ્યાત્ । શ્રૂયન્તે ચ સર્વત્ર યુગે સર્વોપાસકાઃ । તસ્માત્ સર્વૈર્
અપિ સર્વદાપિ યથેચ્છં સર્વ એવાવિર્ભાવાઃ પૂજ્યા ઇતિ સ્થ્તિઅમ્ । અત એતદ્ વૈ
સર્વ-વર્ણાનાં [ભ્પ્ 11.27.4] ઇત્ય્ આદિકં સર્વ-સમ્મતમ્ એવ ॥
॥ 11.27 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[299]
તદ્ એતદ્-અર્ચનં વ્યાખ્યાતમ્ । અસ્યાઙ્ગાનિ ચાગમાદૌ જ્ઞેયાનિ । તથા શ્રી-
કૃષ્ણ-જન્માષ્ટમી-કાર્ત્તિક-વ્રતૈકાદશી-માઘ-સ્નાનાદિકમ્ અત્રૈવાન્તર-
ભાવ્યમ્ । તત્ર જન્માષ્ટમી યથા વિષ્ણુ-રહસ્યે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે -
તુષ્ટ્ય્-અર્થં દેવકી-સૂનોર્ જયન્તી-સમ્ભવં વ્રતમ્ ।
કર્તવ્યં વિત્તા-શાઠ્યેન ભક્ત્યા ભક્ત-જનૈર્ અપિ ।
અકુર્વન્ યાતિ નિરયં યાવદ્ ઇન્દ્રાશ્ ચતુર્દશ ॥ ઇતિ ।
તથા -
કૃષ્ણ-જન્માષ્ટમીં ત્યક્ત્વા યોઽન્યદ્ વ્રતમ્ ઉપાસતે ।
નાપ્નોતિ સુકૃતં કિઞ્ચિદ્ દૃષ્ટં શ્રુતમ્ અથાપિ વા ॥ ઇતિ ।
વિત્તા-શાઠ્યં ચોક્તમ્ અષ્ટમે -
ધર્માય યશસેઽર્થાય કામાય સ્વ-જનાય ચ ।
પઞ્ચધા વિભજન્ વિત્તમ્ ઇહામુત્ર ચ મોદતે ॥ [ભ્પ્ 8.19.37] ઇતિ ।
અથ કાર્ત્તિકો યથા સ્કાન્દે એકતઃ સર્વ-તીર્થાનિ ઇત્ય્ આદિકમ્ ઉક્ત્વા -
એકતઃ કાર્ત્તિકો વત્સ સર્વદા કેશવ-પ્રિયઃ ।
યત્ કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે પુણ્યં વિષ્ણુમ્ ઉદ્દિશ્ય કાર્ત્તિકે ।
તદ્-અક્ષયં ભવેત્ સર્વં સત્યોક્તં તવ નારદ ॥ ઇતિ ।
અવ્રતેન ક્ષિપેદ્ યસ્ તુ માસં દામોદર-પ્રિયમ્ ।
તિર્યગ્ યોનિમ્ અવાપ્નોતિ સર્વ-ધર્મ-બહિષ્કૃતઃ ॥ ઇતિ ।
અથૈકાદશી - તત્ર તાવદ્ અસ્યા અવૈષ્ણવેઽપિ નિત્યત્વમ્ । તત્ર સામાન્યતઃ
વિષ્ણુ-ધર્મે - વૈષ્ણવો વાથ સૌરો વા કુર્યાદ્ એકાદશી-વ્રતમ્ ઇતિ ।
સૌર-પુરાણે -
વૈષ્ણવો વાથ શૈવો વા સૌરોઽ (પગે 156) પ્ય્ એતત્ સમાચરેત્ ઇતિ । વિશેષતશ્ ચ
નારદ-પઞ્ચરાત્રે દીક્ષાનન્તરાવશ્ય-કૃત્ય-કથને સમયાશ્ ચ
પ્રવક્ષ્યામિ ઇત્ય્ આદૌ ।
એકાદશ્યાં ન ભુઞ્જીત પક્ષયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
જાગરં નિશિ કુર્વીત વિશેષાચ્ ચાર્ચયેદ્ વિભુમ્ ॥ ઇતિ ।
વિષ્ણુ-યામલેઽપિ તત્-કથને દિગ્ । બિદ્ધૈકાદશી-વ્રતમ્ -
શુક્લાકૃષ્ણાવિભેદશ્ ચાસદ્-વ્યાપારો વ્રતે તથા ।
શક્તૌ ફલાદિ-ભુક્તિશ્ ચ શ્રાદ્ધં ચૈકાદશી-દિને ॥
દ્વાદશ્યાં ચ દિવા-સ્વાપસ્ તુલસ્યાવચયસ્ તથા ॥
તત્ર વિષ્ણોર્ દિવા સ્નાનમ્ અપિ નિષિદ્ધત્વેનોક્તમ્ । પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ચ
વૈષ્ણવ-ધર્મ-કથને દ્વાદશી-વ્રત-નિષ્ઠતા ઇતિ । તથા સ્કાન્દે કાશી-
ખણ્ડે સૌપર્ણ-દ્વારકા-માહાત્મ્યે ચચન્દ્ર-શર્મણો ભગવદ્-ધર્મ-
પ્રતિજ્ઞા -
અદ્ય-પ્રભૃતિ કર્તવ્યં યન્ મયા કૃષ્ણ તચ્ છૃણુ ।
એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યં કર્તવ્યો જાગરઃ સદા ॥
મહા-ભક્ત્યાત્ર કર્તવ્યં પ્રત્યહં પૂજનં તવ ।
પલાર્ધેનાપિ બિદ્ધં તુ મોક્તવ્યં વાસરં તવ ॥
ત્વત્-પ્રીત્યાષ્ટૌ મયા કાર્યા દ્વાદશ્યાં વ્રત-સંયુતાઃ ॥ ઇત્ય્ આદિકાઃ ।
અત ઉક્તમ્ આગ્નેયે એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યં તદ્ વ્રતં વૈષ્ણવં મહત્ । ઇતિ ।
ગૌતમીયે -
વૈષ્ણવો યદિ ભુઞ્જીત એકાદશ્યાં પ્રમાદતઃ ।
વિષ્ણ્વ્-અર્ચનં વૃથા તસ્ય નરકં ઘોરમ્ આપ્નુયાત્ ॥
મત્સ્ય-ભવિષ્ય-પુરાણયોઃ -
એકાદશ્યાં નિરાહારો યો ભુઙ્ક્તે દ્વાદશી-દિને ।
શુક્લા વા યદિ વા કૃષ્ણા તદ્ વ્રતં વૈષ્ણવં મહત્ ॥ ઇતિ ।
સ્કાન્દે -
માતૃહા પિતૃહા ચૈવ ભ્રાતૃહા ગુરુહા તથા ।
એકાદશ્યાં તુ યો ભુઙ્ક્તે વિષ્ણુ-લોક-ચ્યુતો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર વૈષ્ણવાનાં નિરાહારત્વં નામ મહા-પ્રસાદાન્ન-પરિત્યાગ એવ ।
તેષામ્ અન્ય-ભોજનસ્ય નિત્યમ્ એવ નિષિદ્ધત્વાત્ । યથોક્તં નારદ-
પઞ્ચરાત્રે -
પ્રસાદાન્નં સદા ગ્રાહ્યમ્ એકાદશ્યાં ન નારદ ।
રમાદિ-સર્વ-ભક્તાનામ્ ઇતરેષાં ચ કા કથા ॥ ઇતિ ।
બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે -
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયમ્ અન્ન-પાનાદ્યમ્ ઔષધમ્ ।
અનિવેદ્ય ચ ભુઞ્જીત યદ્ આહારાય કલ્પિતમ્ ॥
અનિવેદ્યં તુ ભુઞ્જાનઃ પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેન્ નરઃ ।
તસ્માત્ સર્વં નિવેદ્યૈવ વિષ્ણોર્ ભુઞ્જીત સર્વદા ॥ ઇતિ ।
જાગરસ્યાપિ નિત્યત્વં યથા સ્કાન્દે ઉમા-મહેશ્વર-સંવાદે -
સમ્પ્રાપ્તે વાસરે વિષ્ણોર્ યે ન કુર્વન્તિ જાગરમ્ ।
ભ્રશ્યતે સુકૃતં તેષાં વૈષ્ણવાનાં ચ નિન્દયા ॥
મતિર્ ન જાયતે યસ્ય દ્વાદશ્યાં જાગરં પ્રતિ ।
ન હિ તસ્યાધિકારોઽસ્તિ પૂજને કેશવસ્ય હિ ॥ ઇતિ ।
તદ્વત્ તસ્ય વિષ્ણુ-પ્રીતિદત્વં ચ શ્રૂયતે પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે - (પગે 157)
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાદશ્યાશ્ ચ વિધાનકમ્ ।
તસ્યાઃ સ્મરણ-માત્રેણ સન્તુષ્ટઃ સ્યાજ્ જનાર્દનઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.234.3]
ભવિષ્યે -
એકાદશી મહા-પુણ્યા સર્વ-પાપ-વિનાશિની ।
ભક્તેસ્ તુ દીપની વિષ્ણોઃ પરમાર્થ-ગતિ-પ્રદા ॥ ઇતિ ।
અતએવ શ્રીમદ્-અમ્બરીષાદીનાં ભક્ત્ય્-એક-નિષ્ઠાનાં મહા-પ્રસાદ-ભુજાં
તદ્-વ્રતં દર્શયતા શ્રી-ભાગવતેનાપિ તદ્-અન્તરઙ્ગ-વૈષ્ણવ-ધર્મત્વેન
સમ્મતમ્ ઇતિ દિક્ । પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે ચ બ્રાહ્મણ-કન્યાયાઃ
કાર્ત્તિક-વ્રતૈકાદશી-વ્રત-પ્રભાવાત્ શ્રીમત્-સત્યભામાખ્ય-ભગવત્-
પ્રયસી-પદ-પ્રાપ્તિર્ અપિ શ્રૂયતે । કિં બહુના । અથ માઘઃ સૌપર્ણે -
દુર્લભો માઘ-માસસ્ તુ વૈષ્ણવાનામ્ અતિ-પ્રિયઃ ।
દેવતાનામ્ ઋષીણાં ચ મુનીનાં સુર-નાયક ।
વિશેષેણ શચીનાથ માઘવસ્યાતિવલ્લભઃ ॥ ઇતિ ।
સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે -
સર્વ-પાપ-વિનાશાય કૃષ્ણ-સન્તોષણાય ચ ।
માઘ-સ્નાનં સદા કાર્યં વર્ષે વર્ષે ચ નારદ ॥ ઇતિ ।
ભવિષ્યોત્તરે -
એકવિંશ-ગણૈઃ સાર્ધં ભોગાન્ ત્યક્ત્વા યથેપ્સિતમ્ ।
માઘ-માસ્ય્ ઉષસિ સ્નાત્વા વિષ્ણુ-લોકં સ ગચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
એવં શ્રી-રામ-નવમી-વૈશાખ-વ્રતાદયશ્ ચાત્ર જ્ઞેયાઃ । એતત્ સર્વમ્ અપિ
સદ્-આચાર-કથન-દ્વારા વિધત્તે - ગાં પર્યટન્ [ભ્પ્ 3.1.18] ઇત્ય્ આદૌ
વ્રતાનિ ચેરે હર-તોષણાનિ ઇતિ ॥
વ્રતાનિ એકાદશ્યાદીનીતિ । વિદુર ઇતિ પ્રકરણ-લબ્ધમ્ ।
॥ 3.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[300]
એવં તાદૃશ-વ્રતેષ્વ્ અપિ તત્-તદ્-ઉપાસકાનાં સ્વ-સ્વેષ્ટ-દૈવત-વ્રતં સુષ્ઠ્વ્
એવ વિધેયમ્ ઇત્ય્ આગતમ્ । તથાસ્મિન્ પાદ-સેવાર્ચન-માર્ગે યાનૈર્ વા
પાદુકૈર્ વાપિ ગમનં ભગવદ્-ગૃહે ઇત્ય્ આદિના આગમોક્તા યે દ્વાત્રિંશદ્-
અપરાધાસ્ તથા રાજન્ન્ અભક્ષણં ચૈવમ્ ઇત્ય્ આદિના તદ્-ઉક્તા યે ચાન્યે
બહવસ્ તે સર્વે -
મમાર્ચનાપરાધા યે કીર્ત્યન્તે વસુધે મયા ।
વૈષ્ણવેન સદા તે તુ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ઇતિ વારાહાનુસારેણ ।
પરિત્યાજ્યા ઇત્ય્ આશયેનાહ --
શ્રદ્ધયોપાહૃતં પ્રેષ્ઠં ભક્તેન મમ વાર્ય્ અપિ ।
ભૂર્ય્ અપ્ય્ અભક્તોપહૃતં ન મે તોષાય કલ્પતે ॥ [ભ્પ્ 11.27.18]
શ્રદ્ધા-ભક્તિ-શબ્દાભ્યામ્ અત્રાદર એવ વિધીયતે । અપરાધાસ્ તુ
સર્વેઽનાદરાત્મકા એવ । પ્રભુત્વવમાનતશ્ ચ આજ્ઞાવમાનતશ્ ચ । તસ્માદ્
અપરાધ-નિદાનમ્ અત્રાનાદર એવ પરિત્યાજ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 11.27 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[301]
મહતામ્ અનાદરસ્ તુ સર્વ-નાશક ઇત્ય્ આહ -
ન ભજતિ કુમનીષિણાં સ ઇજ્યાં
હરિર્ અધનાત્મ-ધન-પ્રિયો રસ-જ્ઞઃ ।
શ્રુત-ધન-કુલ-કર્મણાં મદૈર્ યે
વિદધતિ પાપમ્ અકિઞ્ચનેષુ સત્સુ ॥ [ભ્પ્ 4.31.21] (પગે 158)
અધનાશ્ ચ તે આત્મ-ધનાશ્ ચ તે પ્રિયા યસ્ય સઃ । રસજ્ઞો ભક્તિ-રસિકો
હરિઃ । કે કુમનીષિણ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ - શ્રુતેતિ । પાપમ્ અપરાધમ્ ॥
॥ 4.31 ॥ શ્રી-નારદઃ પ્રચેતસઃ

[302]
કિં ચ -
ન વિક્રિયા વિશ્વ-સુહૃત્-સખસ્ય
સામ્યેન વીતાભિમતેસ્ તવાપિ ।
મહદ્-વિમાનાત્ સ્વ-કૃતાદ્ ધિ માદૃઙ્
નઙ્ક્ષ્યત્ય્ અદૂરાદ્ અપિ શૂલપાણિઃ ॥ [ભ્પ્ 5.10.25]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 5.10 ॥ રહૂગનઃ શ્રી-ભરતમ્

[303]
અથ તથાપિ પ્રામાદિકે ભગવદ્-અપરાધે પુનર્ ભગવત્-પ્રસાદનાનિ
કર્તવ્યાનિ । યથા સ્કાન્દે અવન્તી-ખણ્ડે શ્રી-વ્યાસોક્તૌ -
અહન્ય્ અહનિ યો મર્ત્યો ગીતાધ્યાયં પઠેત્ તુ વૈ ।
દ્વાત્રિંશદ્-અપરાધાંસ્ તુ ક્ષમતે તસ્ય કેશવઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવ દ્વારકા-માહાત્મ્યે -
સહસ્ર-નામ-માહાત્મ્યં યઃ પઠેચ્ છૃણુયાદ્ અપિ ।
અપરાધ-સહસ્રેણ ન સ લિપ્યેત્ કદાચન ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવ રેવા-ખણ્ડે -
દ્વાદશ્યાં જાગરે વિષ્ણોર્ યઃ પઠેત્ તુલસી-સ્તવમ્ ।
દ્વાત્રિંશદ્-અપરાધાનિ ક્ષમતે તસ્ય કેશવઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવાન્યત્ર -
તુલસ્યા રોપણં કાર્યં શ્રાવણેષુ વિશેષતઃ ।
અપરાધ-સહસ્રાણિ ક્ષમતે પુરુષોત્તમઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ર વાન્યત્ર કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે -
તુલસ્યા કુરુતે યસ્ તુ શાગ્રામ-શિલાર્ચનમ્ ।
દ્વાત્રિંશદ્-અપરાધાંશ્ ચ ક્ષમતે તસ્ય કેશવઃ ॥ ઇતિ ।
અન્યત્ર -
યઃ કરોતિ હરેઃ પૂજાં કૃષ્ણ-શત્રાઙ્કિતો નરઃ ।
અપરાધ-સહસ્રાણિ નિત્યં હરતિ કેશવઃ ॥ ઇતિ ।
આદિ-વારાહે -
સંવત્સરસ્ય મધ્યે તુ તીર્થે શૌકરકે મમ ।
કૃતોપવાસઃ સ્નાનેન ગઙ્ગાયાં શુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥
મથુરાયાં તથાપ્ય્ એવં સાપરાધઃ શુચિ ભવેત્ ।
અનયોસ્ તીર્થયોર્ એકં યઃ સેવેત સુકૃતી નરઃ ॥
સહસ્ર-જન્મ-જનિતાન્ અપરાધાન્ જહાતિ સઃ ॥ ઇતિ ।
શૌકરકે શૂકર-ક્ષેત્રાખ્યે । મહદ્-અપરાધસ્ તુ ચાટુકારાદિના વા તત્-
પ્રીત્ય્-અર્થ-કૃતેન નિરન્તર=દીર્ઘ-કાલીન-ભગવન્-નામ-કીર્તનેન વા તં
પ્રસાદ્ય ક્ષમાપનીય ઇત્ય્ અવોચામૈવ । તત્-પ્રસાદં વિના તદ્-અસિદ્ધેઃ ।
અતએવોક્તં શ્રી-શિવં દક્ષેણ -
યોઽસૌ મયાવિદિત-તત્ત્વ-દૃશા સભાયાં
ક્ષિપ્તો દુરુક્તિ-વિશિખૈર્ વિગણય્ય તન્ મામ્ ।
અર્વાક્ પતન્તમ્ અર્હત્તમ-નિન્દયાપાદ્
દૃષ્ટ્યાર્દ્રયા સ ભગવાન્ સ્વ-કૃતેન તુષ્યેત્ ॥ [ભ્પ્ 4.7.15] ઇતિ ।
એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
અથ વન્દનમ્ । તચ્ ચ યદ્યપ્ય્ અર્ચનાઙ્ગત્વેનાપિ વર્તતે તથાપિ કીર્તન-
સ્મરણવત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણાદીત્ય્ અભિપ્રેત્ય પૃથગ્ વિધીયતે । એવમ્ અન્યત્રાપિ
જ્ઞેયમ્ । વન્દનસ્ય પૃથગ્-વિધાનં ચાનન્ત-ગુણૈશ્વર્ય-શ્રવણાત્ તદ્-
ગુણાનુસન્ધાન-પાદ-સેવાદૌ વિધૃત-દૈન્યાનાં નમસ્કાર-માત્રે
કૃતાધ્યવસાયાનામ્ અર્થે । સ એવ નમસ્કારસ્ તસ્યાર્ચનત્વેનાપ્ય્ અતિદિષ્ટઃ ।
યથા નારસિંહે - (પગે 159)
નમસ્કારઃ સ્મૃતો યજ્ઞઃ સર્વ-યજ્ઞેષુ ચોત્તમઃ ।
નમસ્કારેણ ચકેન સાષ્ટાઙ્ગેન હરિં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એતદ્-વન્દનં યથા -
તત્ તેઽનુકમ્પાં સુ-સમીક્ષમાણો
ભુઞ્જાન એવાત્મ-કૃતં વિપાકમ્ ।
હૃદ્-વાગ્-વપુર્ભિર્ વિદધન્ નમસ્ તે
જીવેત યો મુક્તિ-પદે સ દાય-ભાક્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.8]
યસ્માદ્ ગુણાત્મનસ્ તેઽપિ ગુણાન્ વિમાતુમ્ [ભ્પ્ 10.14.7] ઇત્ય્ આદિના તાદૃશત્વમ્
ઉચ્યતે તત્ તસ્માત્ । નમો નમસ્કારમ્ । મુક્તિ-પદે નવમ-પદાર્થસ્ય
મુક્તેર્ અપ્ય્ આશ્રયે પરિપૂર્ણ-દશમ-પદાર્થે । યદ્ વા મુક્તિર્ ઇહ પઞ્ચમ-
સ્થ-ગદ્યાનુસારેણ પ્રેમૈવ તત્-પદે તદ્-વિષયે પરિપૂર્ણ-ભગવલ્-લક્ષણે
ત્વયિ દાય-ભાગ્ ભવતિ । ભ્રાતૃ-વણ્ટન ઇવ ત્વં તસ્ય દાયત્વેન વર્તસ ઇત્ય્
અર્થઃ । મુક્તિ-માત્રં તુ સકૃન્ નમસ્કારેણૈવાસન્નં સ્યાત્ । યથા વિષ્ણુ-
ધર્મે -
દુર્ગ-સંસાર-કાન્તારમ્ અપારમ્ અભિધાવતામ્ ।
એકઃ કૃષ્ણે નમસ્કારો મુક્તિ-તીરસ્ય દેશિકઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ તે ઇત્ય્ અત્ર સુસમીક્ષમાણઃ ઇતિ ટીકા । યદ્ વા પ્રતિક્ષણં નિરુપાધિ-
કૃપયૈવ પ્રભુણા તથા તથા ક્રિયમાણામ્ અનુકમ્પાં સુષ્ઠુ-રૂપામ્
ઈક્ષમાણસ્ તત્રાનન્દીભવન્ તાં સમ્યક્ પશ્યન્ વિભાવયન્ તથા હૃદા યદ્
વા વાચા યદ્ વા વપુષા નમો વિદધજ્ જન ઇત્ય્ આદિ વ્યાખ્યા જ્ઞેયા ।
નમસ્કારેઽપ્ય્ અપરાધાશ્ ચૈતે પરિહર્તવ્યાઃ વિષ્ણુ-સ્મૃત્ય્-આદિ-દૃષ્ટ્યા । યે
ખલુ એક-હસ્ત-કૃતત્વ-વસ્ત્રાવૃત-દેહત્વ-ભગવદ્-અગ્ર-પૃષ્ઠ-વામ-
ભાગાત્યન્ત-નિકટ-ગર્ભ-મન્દિર-ગતત્વાદિ-મયાઃ ।
॥ 10.14 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા ભગવન્તમ્

[304]
અથ દાસ્યમ્ । તચ્ ચ શ્રી-વિષ્ણોર્ દાસં-મન્યત્વમ્ ।
જન્માન્તર-સહસ્રેષુ યસ્ય સ્યાન્ મતિર્ ઈદૃશી ।
દાસોઽહં વાસુદેવસ્ય સર્વાન્ લોકાન્ સમુદ્ધરેત્ ॥ ઇત્ય્ ઉક્ત-લક્ષણમ્ ।
અસ્તુ તાવદ્-ભજન-પ્રયાસઃ કેવલ-તાદૃશત્વાભિમાનેનાપિ સિદ્ધિર્ ભવતીત્ય્
અભિપ્રેત્યૈવોત્તરત્ર નિર્દેશશ્ ચ તસ્ય । યથોક્તં જન્માન્તર- ઇત્ય્ એતત્-
પદ્યસ્યૈવાન્તે કિં પુનસ્ તદ્-ગત-પ્રાણાઃ પુરુષાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ઇતિ । શ્રી-
પ્રહ્લાદ-સ્તુતૌ તત્ તેઽર્હત્તમ [ભ્પ્ 7.9.49] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યે તુ નમ-સ્તુતિ-સર્વ-
કર્માર્પણ-પરિચર્યા-ચરણ-સ્મૃતિ-કથા-શ્રવણાત્મકં દાસ્યં ટીકાયાં
સમ્મતમ્ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાક્યે ચ -
ત્વયોપભુક્ત-સ્રગ્-ગન્ધ- વાસો-ઽલઙ્કાર-ચર્ચિતાઃ ।
ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનો દાસાસ્ તવ માયાં જયેમ હિ ॥ [ભ્પ્ 11.6.46] ઇતિ ।
તત્ર તત્ર ચ કાર્ય-દ્વારૈવ નિર્દિષ્ટમ્ । ઉદાહરણં તુ - સ વૈ મનઃ
કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોઃ [ભ્પ્ 9.4.15] ઇત્ય્ આદૌ । કામં ચ દાસ્યે ન તુ કામ-
કામ્યયા [ભ્પ્ 9.4.17] ભોગેચ્છયા તં ચકાર ઇતિ વાસનાન્તર-વ્યવચ્છેદઃ ॥
॥ 9.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[305]
તદ્ એતદ્-દાસ્ય-સમ્બન્ધેનૈવ સર્વમ્ અપિ ભજનં મહત્તરં ભવતીત્ય્
આહ -
યન્-નામ-શ્રુતિ-માત્રેણ પુમાન્ ભવતિ નિર્મલઃ ।
તસ્ય તીર્થ-પદઃ કિં વા દાસાનામ્ અવશિષ્યતે ॥ [ભ્પ્ 9.5.16]
યસ્ય ભગવતો નામ-શ્રવણ-માત્રેણ યથા કથઞ્ચિત્ તચ્-છ્રવણેન કિં
પુનઃ સમ્યક્ તત્-તદ્-ભજનેનેત્ય્ અર્થઃ । (પગે 160) તર્હિ દાસોઽસ્મીત્ય્
અભિમાનેન સમ્યગ્ એવ ભજતાં સર્વત્ર સાધને સાધ્યે ચ કિમ્ અવશિષ્યતે ।
તદ્-અધિકમ્ અન્યત્ કિમ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 9.5 ॥ દુર્વાસા શ્રીમદ્-અમ્બરીષમ્

[306]
અથ સખ્યમ્ । તચ્ ચ હિતાશંસન-મયં બન્ધુ-ભાવ-લક્ષણમ્ । યન્-
મિત્રં પરમાનન્દમ્ [ભ્પ્ 10.14.30] ઇત્ય્ અત્ર તથૈવ મિત્ર-પદ-ન્યાસાત્ ।
યથા રામાર્ચન-ચન્દ્રિકાયામ્ -
પરિચર્યા-પરાઃ કેચિત્ પ્રાસાદાદિષુ શેરતે ।
મનુષ્યમ્ ઇવ તં દ્રષ્ટું વ્યવહર્તું ચ બન્ધુવત્ ॥ ઇતિ ।
અસ્ય ચોત્તરત્ર પાઠઃ પ્રેમ-વિશ્રમ્ભવદ્ ભાવનામયત્વેન દાસ્યાદ્ અપ્ય્
ઉત્તમત્વાપેક્ષયા । કિં ચ પરમેશ્વરેઽપિ યત્ સખ્યં શાસ્ત્રે વિધીયતે તન્
નાશ્ચર્યમ્ । ન દેવો દેવમ્ અર્ચયેત્ ઇતિ તદ્-ભાવસ્યાપિ વિધાન-શ્રવણાત્ ।
કિન્તુ તદ્-ભાવસ્ તત્-સેવાવિરુદ્ધ ઇતિ શુદ્ધ-ભક્તૈર્ ઉપેક્ષ્યતે । સખ્યં તુ
પરમ-સેવાનુકૂલમ્ ઇત્ય્ ઉપાદીયત ઇતિ । તદ્ એતત્ સાક્ષાદ્ ભજનાત્મકં
દાસ્યં સખ્યં ચ ટીકાયામ્ અપિ દર્શિતમ્ અસ્તિ -
તસ્યૈવ મે સૌહૃદ-સખ્ય-મૈત્રી-
દાસ્યં પુનર્ જન્મનિ જન્મનિ સ્યાત્ । [ભ્પ્ 10.81.29] ઇત્ય્ અત્ર શ્રીદામ-વિપ્ર-
વાક્યે ।
યથા શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ભક્ત-વાત્સલ્યં દૃષ્ટ્વા તદ્-ભક્તિં પ્રાર્થયતે તસ્યેતિ ।
સૌહૃદં પ્રેમ ચ સખ્યં હિતાશંસનં ચ મૈત્રી ઉપકારિત્વં ચ દાસ્યં
સેવકત્વં ચ । તત્-સમાહાર એક-વચનમ્ । તસ્ય સમ્બન્ધિ મે મમ સ્યાત્,
ન તુ વિભૂતિર્ ઇત્ય્ એતત્ । તત્ર નવ-વિધાયાં સાધ્યત્વાત્ પ્રેમા
નાન્તર્ભાવ્યતે । મૈત્રી તુ સખ્ય એવાન્તર્ભાવ્યેતિ દાસ્ય-સખ્યે દ્વે એવ
ગૃહીતે । અત્ર ચ તાભ્યાં કર્માર્પણ-વિશ્વાસૌ ન વ્યાખ્યાતૌ સાક્સાદ્-
ભક્તિત્વાભાવાત્ । કર્માર્પણસ્ય ફલં ભક્તિર્ વિશ્વાસશ્ ચ ભક્ત્ય્-
અભિનિવેશ-હેતુર્ ઇતીહ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । તચ્ ચ ભગવદ્-વિષય-હિતાશંસન-
મયં સખ્યમ્ । ભગવત્-કૃત-હિતાશંસનસ્ય નિત્યત્વાત્, તેન સહ તસ્ય નિત્ય-
સહવાસાચ્ ચ । ભજન-વિશેષેણાપિ વિશિષ્ટં સમ્પાદયિતું નાતિદુષ્કરં સ્યાદ્
ઇત્ય્ આહ -
કોઽતિ-પ્રયાસોઽસુર-બાલકા હરેર્
ઉપાસને સ્વે હૃદિ છિદ્રવત્ સતઃ ।
સ્વસ્યાત્મનઃ સખ્યુર્ અશેષ-દેહિનાં
સામાન્યતઃ કિં વિષયોપપાદનૈઃ ॥ [ભ્પ્ 7.7.38]
છિદ્રવદ્ આકાશવદ્ અલિપ્તત્વેન સદા વર્તમાનસ્ય । નાતિપ્રયાસે હેતુઃ -
સર્વેષાં દેહિનાં ય આત્મા શુદ્ધં સ્વરૂપં તસ્ય । સામાન્યતઃ સર્વત્ર
નિર્વિશેષતયૈવ સખા । યથાવસરં બહિર્-અન્તઃકરણ-વિષયાદિ-લક્ષણ-
માયિક્યા નિજ-પ્રેમાદિ-લક્ષણા-માયિક્યાશ્ ચ સમ્પત્તેર્ દાનેન હિતાશંસી યસ્
તસ્ય હરેઃ । તસ્માદ્ આરોપિતાનાં નશ્વરાણાં વિષયાણાં જાયાપત્યાદીનામ્
ઉપાર્જનૈઃ કિમ્ ઇતિ ।
॥ 7.7 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદોઽસુર-બાલકાન્

[307]
તદ્ યથા -
મયિ નિર્બદ્ધ-હૃદયાઃ સાધવઃ સમ-દર્શનાઃ ।
વશે કુર્વન્તિ માં ભક્ત્યા સત્-સ્ત્રિયઃ સત્-પતિં યથા ॥ [ભ્પ્ 9.4.66]
અત્ર દૃષ્ટાન્તેનાંશતઃ સખ્યાત્મકા ભક્તિર્ લક્ષ્યતે ।
॥ 9.4 ॥ શ્રી-વૈકુણ્ઠો દુર્વાસસમ્

[308]
એવં ચ -
શાન્તાઃ સમ-દૃશઃ શુદ્ધાઃ સર્વ-ભૂતાનુરઞ્જનાઃ ।
યાન્ત્ય્ અઞ્જસાચ્યુત-પદમ્ અચ્યુત-પ્રિય-બાન્ધવાઃ ॥ [ભ્પ્ 4.12.37] (પગે 161)
અચ્યુત એવ પ્રિય-બાન્ધવો યેષામ્ । અચ્યુતસ્ય પદં તત્-સનાથં લોકમ્ ।
અચ્યુત-શબ્દાવૃત્ત્યા ફલસ્ય કેનાપ્ય્ અંશેન વ્યભિચારિત્વં નેતિ દૃશ્યતે ॥
॥ 4.12 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[309]
અથ આત્મ-નિવેદનમ્ । તચ્ ચ દેહાદિ-શુદ્ધાત્મ-પર્યન્તસ્ય સર્વતો-ભાવેન
તસ્મિન્ન્ એવાર્પણમ્ । તત્-કાર્યં ચાત્માર્થ-ચેષ્ટા-શૂન્યત્વં તન્-ન્યસ્તાત્મ-
સાધન-સાધ્યત્વં તદ્-અર્થૈક-ચેષ્ટામયત્વં ચ । ઇદં હ્ય્ આત્માર્પણં ગો-
વિક્રયવત વિક્રીતસ્ય ગોર્ વર્તનાર્થં વિર્કીતવતા ચેષ્ટા ન ક્રિયતે । તસ્ય
ચ શ્રેયઃ-સાધકસ્ તત્-ક્રીતવાન્ એવ સ્યાત્ । સ ચ ગૌસ્ તસ્યૈવ કર્મ કુર્યાત્ ।
ન પુનર્ વિક્રીતવતોઽપીતિ । ઇદમ્ એવાત્માર્પણં શ્રી-રુક્મિણી-વાક્યે -
તન્ મે ભવાન્ ખલુ વૃતઃ પતિર્ અઙ્ગ જાયામ્
આત્માર્પિતશ્ ચ ભવતોઽત્ર વિભો વિધેહિ । [ભ્પ્ 10.52.39] ઇતિ ।
અથ કેચિદ્ દેહાર્પણમ્ એવાત્માર્પણમ્ ઇતિ મન્યન્તે । યથા ભક્તિ-વિવેકે -
ચિન્તાં કુર્યાન્ ન રક્ષાયૈ વિક્રીતસ્ય યથા પશોઃ ।
તથાર્પયન્ હરૌ દેહં વિરમેદ્ અસ્ય રક્ષણાત્ ॥ ઇતિ ।
કેચિચ્ છુદ્ધ-ક્ષેત્રજ્ઞાર્પણમ્ એવ । યથા શ્રીમદ્-આલબન્દારુ-સ્તોત્રે -
વપુર્-આદિષુ યોઽપિ કોઽપિ વા
ગુણતોઽમાનિ યથા-તથા-વિધઃ ।
તદ્ અયં તવ પાદ-પદ્મયોર્
અહમ્ અદ્યૈવ મયા સમર્પિતઃ ॥ [સ્તોત્ર-રત્નમ્ 49] ઇતિ ।
કેચિચ્ ચ દક્ષિણ-હસ્તાદિકમ્ અપ્ય્ અર્પયન્તસ્ તેન તત્-કર્મ-માત્રં કુર્વતે,
ન તુ દેહાદિકર્મેત્ય્ અદ્યાપિ દૃશ્યતે । તદ્ એતત્ સર્વાત્મકં સકાર્યમ્ આત્મ-
નિવેદનં યથા --
સ વૈ મનઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્
વચાંસિ વૈકુણ્ઠ-ગુણાનુવર્ણને
કરૌ હરેર્ મન્દિર-માર્જનાદિષુ
શ્રુતિં ચકારાચ્યુત-સત્-કથોદયે ॥
મુકુન્દ-લિઙ્ગાલય-દર્શને દૃશૌ
તદ્-ભૃત્ય-ગાત્ર-સ્પર્શેઽઙ્ગ-સઙ્ગમમ્ ।
ઘ્રાણં ચ તત્-પાદ-સરોજ-સૌરભે
શ્રીમત્-તુલસ્યા રસનાં તદ્-અર્પિતે ॥
પાદૌ હરેઃ ક્ષેત્ર-પદાનુસર્પણે
શિરો હૃષીકેશ-પદાભિવન્દને ।
કામં ચ દાસ્યે ન તુ કામ-કામ્યયા
યથોત્તમશ્લોક-જનાશ્રયા રતિઃ ॥ [ભ્પ્ 9.4.18-20]
ચકાર અર્પયામાસ । કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્ ઇત્ય્ આદિકમ્ ઉપલક્ષણં તત્-
સેવાદીનામ્ । લિઙ્ગં શ્રી-મૂર્તિઃ । આલયસ્ તદ્-ભક્તસ્ તન્-મન્દિરાદિઃ । શ્રીમત્-
તુલસ્યાસ્ તત્-પાદ-સરોજ-સમ્બન્ધિ યત્ સૌરભં તસ્મિન્ । તદ્-અર્પિતે મહા-
પ્રસાદાન્ નાદૌ । કામં સઙ્કલ્પં ચ દાસ્યે નિમિત્તે કથં ચકાર । યથા
યેન પ્રકારેણ ઉત્તમઃ-શ્લોક-જનાશ્રયા રતિઃ સા ભવેદ્ ઇતિ । અત્ર સર્વથા
તત્રૈવ સઙ્ખ્યાતાત્મ-નિક્ષેપઃ કૃત ઇતિ વૈશિષ્ટ્યાપત્ત્યા
સ્મરણાદિમયોપાસનસ્યૈવાત્માર્પણત્વમ્ । એવમ્ એવોક્તમ્ --શ્રદ્ધામૃત-
કથાયાં મે શશ્વન્ મદ્-અનુકીર્તનમ્ [ભ્પ્ 11.19.19] ઇત્ય્ આરભ્ય એવં
ધર્મે મનુષ્યાણાં [ભ્પ્ 11.19.22] ઇતિ । યથા સ્મરણ-કીર્તન-પાદ-સેવન-
મયમ્ ઉપાસનમ્ એવ આગમોક્ત-વિધિમયત્વ-વૈશિષ્ટ્યાપત્ત્યાર્ચનમ્ ઇત્ય્
અભિધીયતે । તતો નાવિવિક્તત્વમ્ । સ્નાન-પરિધાનાદિ-ક્રિયા ચાસ્ય ભગવત્-
સેવા-યોગ્યત્વાયૈવેતિ તત્રાપિ નાત્માર્પણ-ભક્તિ-હાનિર્ ઇત્ય્ અનુસન્ધેયમ્ ।
(પગે 162)
એતદ્ આત્માર્પણં શ્રી-બલાવ્ અપિ સ્ફુટં દૃશ્યતે । ઉદાહૃતં ચેદમ્
આત્માર્પણં ધર્માર્થ-કામઃ [ભ્પ્ 7.6.24] ઇત્ય્ આદિના શ્રી-પ્રહ્લાદ-મતે ।
મર્ત્યો યદા ત્યક્ત-સમસ્ત-કર્મા નિવેદિતાત્મા [ભ્પ્ 11.29.32] ઇત્ય્ આદિના શ્રી-
ભગવન્-મતેઽપિ ।
તદ્ એતદ્ આત્મ-નિવેદનં ભાવં વિના ભાવ-વૈશિષ્ટ્યેન ચ દૃશ્યતે । પૂર્વં
યથા મર્ત્યો યદા ઇત્ય્ આદિ । ઉત્તરં યથૈકાદશ એવ દાસ્યેનાત્મ-નિવેદનમ્
[ભ્પ્ 11.11.35] ઇતિ । યથા ચ રુક્મિણી-વાક્યે માત્માર્પિતશ્ ચ ભવતઃ [ભ્પ્
10.52.1] ઇતિ ।
॥ 9.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[310]
તદ્ એવં વૈધી ભક્તિર્ દર્શિતા । અસ્યાશ્ ચોક્તાનામ્ અઙ્ગાનામ્ અનુક્તાનાં ચ
કુત્રચિત્ કસ્યાપ્ય્ અઙ્ગસ્યાન્ય્ અત્ર તુ તદ્-ઇતરસ્ય યન્-મહિમાધિક્યં વર્ણ્યતે ।
તત્-તચ્-છ્રદ્ધા-ભેદેન તત્-તત્-પ્રભાવોલ્લાસાપેક્ષયેતિ ન પરસ્પર-
વિરુદ્ધત્વમ્ । અધિકાર-ભેદેન હ્ય્ ઔષધાદીનામ્ અપિ તાદૃશત્વં દૃશ્યતે ।
અથ રાગાનુગા । તત્ર વિષયિણઃ સ્વાભાવિકો વિષય-સંસર્ગેચ્છાતિશયમયઃ
પ્રેમા રાગઃ । યથા ચક્ષુર્-આદીનાં સૌન્દર્યાદૌ । તાદૃશ એવાત્ર ભક્તસ્ય
શ્રી-ભગવત્ય્ અપિ રાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સ રાગો વિશેષણ-ભેદેન બહુધા દૃશ્યતે
-- યેષામ્ અહં પ્રિય આત્મા સુતશ્ ચ સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમ્ ઇષ્ટમ્ [ભ્પ્
3.25.35] ઇત્ય્ આદૌ । તત્ર પ્રિયો યથા તદીય-પ્રેયસીનામ્ । આત્મા પર-બ્રહ્મ-
રૂપઃ શ્રી-સનકાદીનામ્ । સુતઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરાદીનામ્ । સખા શ્રી-
શ્રીદામાદીનામ્ । ગુરુઃ શ્રી-પ્રદ્યુમ્નાદીનામ્ । કસ્યાપિ ભ્રાતા કસ્યાપિ
માતુલેયઃ કસ્યાપિ વૈવાહિક ઇત્ય્-આદિ-રૂપઃ સ એક એવ તેષુ બહુ-પ્રકારત્વેન
સુહૃદઃ સમ્બન્ધિનામ્ । દૈવમ્ ઇષ્ટં તદીય-સેવકાનાં શ્રી-દારુક-
પ્રભૃતીનામ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અત્ર શ્રીમત્યાં મોહિન્યાં યઃ ખલુ રુદ્રસ્ય ભાવો જાતઃ સ તુ નાઙ્ગીકૃતઃ,
અનુક્તત્વાત્ । તસ્ય માયા-મોહિતતયૈવ તાદૃશ-ભાવાભ્યુપગમાચ્ ચ ।
તદ્ એવં તત્-તદ્-અભિમાન-લક્ષણ-ભાવ-વિશેષણેન સ્વાભાવિક-રાગસ્ય
વૈશિષ્ટ્યે સતિ તત્-તદ્-રાગ-પ્રયુક્તા શ્રવણ-કીર્તન-સ્મરણ-પાદ-સેવન-
વન્દનાત્મ-નિવેદન-પ્રાયા ભક્તિસ્ તેષાં રાગાત્મિકા ભક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
તસ્યાશ્ ચ સાધ્યાયાં રાગ-લક્ષણાયાં ભક્તિ-ગઙ્ગાયાં તરઙ્ગ-રૂપત્વાત્
સાધ્યત્વમ્ એવેતિ ન તુ સાધન-પ્રકરણેઽસ્મિન્ પ્રવેશઃ ।
અતો રાગાનુગ કથ્યતે । યસ્ય પૂર્વોક્તં રાગ-વિશેષે રુચિર્ એવ જાતાસ્તિ ન તુ
રાગ-વિશેષ એવ સ્વયં, તસ્ય તાદૃશ-રાગ-સુધાકર-કરાભાસ-સમુલ્લસિત-
હૃદય-સ્ફટિક-મણેઃ શાસ્ત્રાદિ-શ્રુતાસુ તાદૃશ્યા રાગાત્મિકાયા ભક્તેઃ
પરિપાટીષ્વ્ અપિ રુચિર્ જાયતે । તતસ્ તદીયં રાગં રુચ્ય્-અનુગચ્છન્તી સા
રાગાનુગા તસ્યૈવ પ્રવર્તતે । એષૈવાવિહિતેતિ કેષાઞ્ચિત્ સંજ્ઞા । રુચિ-માત્ર-
પ્રવૃત્ત્યા વિધિ-પ્રયુક્તત્વેનાપ્રવૃત્તત્વાત્ । ન ચ વક્તવ્યં વિધ્ય્-
અનધીનસ્ય ન સમ્ભવતિ ભક્તિર્ ઇતિ ।
પ્રાયેણ મુનયો રાજન્ નિવૃત્તા વિધિ-ષેધતઃ ।
નૈર્ગુણ્ય-સ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ ॥ [ભ્પ્ 2.1.7] ઇતિ શ્રૂયતે ।
તતો વિધિ-માર્ગ-ભક્તિર્ વિધિ-સાપેક્ષેતિ સા દુર્બલા । ઇયં તુ સ્વતન્ત્રૈવ
પ્રવર્તતે ઇતિ પ્રબલા ચ જ્ઞેયા । અતએવાસ્યા જન્મ-લક્ષણં ભક્તિ-
વ્યતિરેકેણાન્ય-ત્રાનભિરુચિમ્ ઉપલક્ષ્ય -
સા શ્રદ્દધાનસ્ય વિવર્ધમાના
વિરક્તિમ્ અન્યત્ર કરોતિ પુંસઃ ।
હરેઃ પદાનુસ્મૃતિ-નિર્વૃતસ્ય
સમસ્ત-દુઃખાપ્યયમ્ આશુ ધત્તે ॥ [ભ્પ્ 3.5.13] ઇતિ । (પગે 163)
સા પૂર્વોક્તા કથા ગૃહીતા મતિસ્ તદ્-રુચિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિધિ-નિરપેક્ષત્વાદ્ એવ
પૂર્વાભ્યાં દાસ્ય-સખ્યાભ્યામ્ એતદીયયોસ્ તયોર્ ભેદશ્ ચ જ્ઞેયઃ । એવમ્
એવોક્તં તન્ મન્યેઽધીતમ્ ઉત્તમમ્ ઇતિ । અતએવ વિધ્ય્-ઉક્ત-ક્રમોઽપિ નાસ્યામ્
અત્યાદૃતઃ । કિન્તુ રાગાત્મિકાશ્રુત-ક્રમ એવ ।
તત્ર રાગાત્મિકાયાં રુચિર્ યથા -
સુહૃત્ પ્રેષ્ઠતમો નાથ આત્મા ચાયં શરીરિણામ્ ।
તં વિક્રીયાત્મનૈવાહં રમેઽનેન યથા રમા ॥ [ભ્પ્ 11.8.35]
અત્ર સ્વાભાવિક-સૌહૃદ્યાદિ-ધર્મૈસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સ્વાભાવૈક-પતિત્વં
સ્થાપયિત્વા પરસ્યૌપાધિક-પતિત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ । અન્યત્ર પત્યાવ્ એકત્વં
સા ગતા યસ્માચ્ ચરુ-મન્ત્રાહુતિ-વ્રતા ઇતિ છાન્દોગ્ય-પરિશિષ્ટાનુસારેણ
કૃત્રિમમ્ એવાત્મત્વમ્ । તસ્મિન્ પરમાત્મનિ તુ સ્વભાવત એવેત્ય્ આત્મ-
શબ્દસ્યાપ્ય્ અભિપ્રાયઃ । ઇદં યદ્યપિ તસ્મિન્ પતિત્વમ્ અનાહાર્યમ્ એવાસ્તિ
તથાપિ આત્મનૈવ મૂલ-ભૂતેનૈવ તં વિશેષતઃ ક્રીત્વા યથાન્યાપિ કન્યા
વિવાહાત્મકેન સ્વાત્મ-સમર્પણેન કઞ્ચિત્ પતિત્વેનોપાદત્તે ।
તથાભાવેનાશ્રિત્યાનેન પરમમ્ અનાહર-રૂપેણ તેન સહ રમે રમા
લક્ષ્મીર્ યથા ।
[311]
તદ્ એવં તસ્યાઃ પિઙ્ગલાયા રાગે સ્વ-રુચિર્ દ્યોતિતા । રાગાનુગાયાં પ્રવૃત્તિર્
અપીદૃશી ।
સન્તુષ્ટા શ્રદ્દધત્ય્ એતદ્ યથા-લાભેન જીવતી ।
વિહરામ્ય્ અમુનૈવાહમ્ આત્મના રમણેન વૈ ॥ [ભ્પ્ 11.8.40]
અમુનેતિ ભાવ-ગર્ભ-રમણેન સહ । આત્મના મનસૈવ તાવદ્ વિહરામિ ।
રુચિ-પ્રધાનસ્ય માર્ગસ્યાસ્ય મનઃ-પ્રધાનત્વમ્ । તત્ પ્રેયસી-
રૂપેણાસિદ્ધાયાસ્ તાદૃશ-ભજને પ્રાયો મનસૈવ યુક્તત્વાત્ । અનેન શ્રીમત્-
પ્રતિમાદૌ તાદૃશીનામ્ અપ્ય્ ઔદ્ધત્યં પરિહૃતમ્ । એવં પિતૃત્વાદિ-ભાવેષ્વ્
અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ ॥
॥ 11.8 ॥ શ્રી-પિઙ્ગલા

[312-314]
એવં પ્રેયસીત્વાભિમાન-મયી દર્શિતા । એષા બ્રહ્મ-વૈવર્તે કામ-કલાયામ્
અપિ દૃષ્ટા । સેવકત્વાદ્યાભિમાનમય્યાં રુચિ-ભક્તિશ્ ચાન્યત્ર જ્ઞેયા । તસ્મા
અમૂસ્ તનુ-ભૃતામ્ [ભ્પ્ 7.9.24] ઇત્ય્ આદૌ ઉપનય માં નિજ-ભૃત્ય-પાર્શ્વમ્
ઇતિ શ્રી-પ્રહ્લાદ-વચનમ્ । યથા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
કદા ગમ્ભીરયા વાચા શ્રિયા યુક્તો જગત્-પતે ।
ચામર-વ્યગ્ર-હસ્તં મામ્ એવં કુર્વ્ ઇતિ વક્ષ્યસિ ॥ ઇતિ ।
યથા સ્કાન્દે સનત્કુમાર-પ્રોક્ત-સંહિતાયાં પ્રાભાકર-રાજોપાખ્યાને -
અપુત્રોઽપિ સ વૈ નૈચ્છત્ પુત્રં કર્માનુચિન્તયન્ ।
વાસુદેવં જગન્નાથં સર્વાત્માનં સનાતનમ્ ॥
અશેષોપનિષદ્-વેદ્યં પુત્રીકૃત્ય વિધાનતઃ ।
અભિષેચયિતું રાજા સ્વરાજ ઉપચક્રમે ॥
ન પુત્રમ્ અભ્યર્થિતવાન્ સાક્ષાદ્ ભૂતાજ્ જનાર્દનાત્ ।
અગ્રે ભગવદ્-વરશ્ ચ અહં તે ભવિતા પુત્રઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અતએવોક્તં શ્રી-નારાયણ-વ્યૂહ-સ્તવઃ -
પતિ-પુત્ર-સુહૃદ્-ભ્રાતૃ-પિતૃવન્ મૈત્રવદ્ ધરિમ્ ।
યે ધ્યાયન્તિ સદોદ્યુક્તાસ્ તેભ્યોઽપીહ નમો નમઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર પત્ય્-આદિવદ્ ઇતિ ધ્યેયસ્ય પિતૃવદ્ ઇતિ ધ્યાતુર્ વિશેષણં જ્ઞેયમ્ । તથા
માતૃવદ્ ઇતિ વતિપ્રત્યયેન પ્રસિદ્ધ-તન્-માતૃ-જનાભેદ-ભાવના
નૈવાઙ્ગીક્રિયતે । કિન્તુ તદ્-અનુગત-ભાવનૈવ । એવં પિતૃ-ભાવાદાવ્ અપિ
જ્ઞેયમ્ । અન્યથા ભગવત્ય્ અહઙ્ગ્રહોપાસનાવત્ તેષ્વ્ અપિ દોષઃ સ્યાત્ । તથા
(પગે 164) ધ્યાયન્તીતિ પૂર્વોક્તં મનઃ-પ્રધાનત્વમ્ એવોરીકૃતમ્ । અપિ-
શબ્દેન તત્-તદ્-રાગ-સિદ્ધાનાં કૈમુત્યમ્ આક્ષિપ્યતે ।
નનુ, ચોદના-લક્ષણોઽર્થો ધર્મઃ [પૂર્વ-મીમાંસા 1.1.2] ઇત્ય્ અનેન પૂર્વ-
મીમાંસાયાં વિધિનૈવાપૂર્વં જાયત ઇતિ શ્રૂયતે । તથા શ્રુતિ-સ્મૃતિ-
પુરાણાદિ-પઞ્ચરાત્ર-વિધિં વિના ઇત્ય્ આદિના યામલે શ્રુત્ય્-આદ્ય્-એકતરોક્ત-
ક્રમ-નિયમં વિના દોષઃ શ્રૂયતે । તથા -
શ્રુતિ-સ્મૃતી મમૈવાજ્ઞે યસ્ તે ઉલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે ।
આજ્ઞા-ચ્છેદી મમ દ્વેષી મદ્-ભક્તોઽપિ ન વૈષ્ણવઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર શ્રુત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તાવશ્યક-ક્રિયા-નિષેધયોર્ ઉલ્લઙ્ઘનં વૈષ્ણવત્વ-
વ્યાઘાતકં શ્રૂયતે । કથં તર્હિ વિધિ-નિરપેક્ષયા તયા સિદ્ધિઃ । ઉચ્યતે -
શ્રી-ભગવન્-નામ-ગુણાદિષુ વસ્તુ-શક્તેઃ સિદ્ધત્વાન્ ન ધર્મવદ્ ભક્તેશ્
ચોદના-સાપેક્ષત્વમ્ । અતો જ્ઞાનાદિકં વિનાપિ ફલ-લાભો બહુત્ર શ્રુતોઽસ્તિ ।
ચોદના તુ યસ્ય સ્વતઃ-પ્રવૃત્તિર્ નાસ્તિ તદ્-વિષયૈવ । તથા ક્રમા-વિધિશ્ ચ
તદ્-વિષયઃ । તસ્મિન્ન્ એવ નાના-વિક્ષેપવતિ રુચ્ય્-અભાવેન રાગાત્મિક-ભક્તિ-
શૈલીમ્ અનભિજાનાતિ । સત્યામ્ અપિ ધાવન્ નિમીલ્ય વા નેત્રે [ભ્પ્ 11.2.35] ઇત્ય્
આદિ-ન્યાયેન યથા કથઞ્ચિદ્ અનુષ્ઠાનતઃ સિદ્ધૌ સુષ્ઠુ વર્ત્મ-
પ્રવેશાય ક્રમશશ્ ચિત્તાભિનિવેશાય ચ મર્યાદા-રૂપઃ સ નિર્મીયતે ।
અન્યથા સન્તત-તદ્-ભક્ત્ય્-ઉન્મુખતા-કરતાદૃશ-રુચ્ય્-અભાવાન્
મર્યાદાનભિપત્તેશ્ ચાધ્યાત્મિકાદિભિર્ ઉત્પાતૈર્ વિહન્યતે ચ સ ઇતિ । ન તુ
સ્વયં પ્રવૃત્તિમત્ય્ અપિ મર્યાદા-નિર્માણમ્ । તસ્ય રુચ્યૈવ ભગવન્-
મનોરમ-રાગાત્મિકા-ક્રમ-વિશેષાભિનિવેશાત્ । તદ્ ઉક્તં સ્વયમ્ એવ -
જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાથ યે વૈ મામ્ [ભ્પ્ 11.11.33] ઇત્ય્ આદિના ।
રાગાત્મિક-ભક્તિમતાં દુરભિસન્ધિતાપ્ય્ અનુકરણ-માત્રેણ તાદૃશત્વ-
પ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે । યથા ધાત્રીત્વાનુકરણેન પૂતનાયાઃ । તદ્ ઉક્તમ્ - સદ્-
વેશાદ્ ઇવ પૂતનાપિ સકુલા [ભ્પ્ 10.14.35] ઇતિ । કિમ્ ઉત તદીય-રુચિમદ્ભિસ્
તાદૃશ-નિરન્તર-સમ્યગ્-ભક્ત્ય્-અનુષ્ઠાનેન । તદ્ ઉક્તમ્ -
પૂતના લોક-બાલ-ઘ્ની રાક્ષસી રુધિરાશના ।
જિઘાંસયાપિ હરયે સ્તનં દત્ત્વાપ સદ્-ગતિમ્ ॥
કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા કૃષ્ણાય પરમાત્મને ।
યચ્છન્ પ્રિયતમં કિં નુ રક્તાસ્ તન્-માતરો યથા ॥ [ભ્પ્ 10.6.26-27] ઇતિ ।
અત ઉક્તં - ન મય્ય્ એકાન્ત-ભક્તાનાં ગુણ-દોષોદ્ભવા ગુણાઃ [ભ્પ્ 10.20.4]
ઇતિ । એકાન્તિત્વં ખલુ ભક્તિ-નિષ્ઠા । સા રુચ્યૈવ વા શાસ્ત્ર-વિધ્ય્-આદરેણૈવ
વા જાયતે । તતો રુચેર્ વિરલત્વાદ્ ઉત્તરાભાવેનાપિ યદ્ ઐકાન્તિકીત્વં તત્-
તસ્યૈકાન્તિક-માનિનો દમ્ભ-માત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતસ્ તદ્-અનદ્યૈવ નિન્દા
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણ ઇત્ય્ આદિના, ન તુ રુચિ-ભાવેઽપિ તન્-નિન્દા યુક્તા પૂતના ઇત્ય્
આદેઃ । તથા ચોક્તં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે -
સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ક્રિયતે કર્મ ન ચ વેદોદિતં મહત્ ।
વિનૈવ ભગવત્-પ્રીત્યા તે વૈ પાષણ્ડિનઃ સ્મૃતાઃ ॥ ઇતિ ।
પ્રીતિર્ અત્ર તાદૃશ-રુચિઃ । તદ્ એવમ્ અત્ર શાત્રાનાદરસ્યૈવ નિન્દા । ન તુ તદ્-
અજ્ઞાનસ્ય ધાવન્ નિમીલ્ય વૈ ઇત્ય્ આદેઃ । ગૌતમીય-તન્ત્રે ત્વ્ ઇદમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્
- (પગે 165)
ન જપો નાર્ચનં નૈવ ધ્યાનં નાપિ વિધિ-ક્રમઃ ।
કેવલં સન્તતં કૃષ્ણ-ચરણામ્ભોજ-ભાવિનામ્ ॥
અજાત-તાદૃશ-રુચિના તુ સદ્-વિશેષાદર-માત્રાદૃતા રાગાનુગાપિ વૈધી-
સંવલિતૈવાનુષ્ઠેયા । તથા લોક-સંગ્રહાર્થં પ્રતિષ્ઠિતેન જાત-તાદૃશ-
રુચિના ચ । અત્ર મિશ્રત્વે ચ યથા-યોગ્યં રાગાનુગયૈકીકૃત્યૈવ વૈધી
કર્તવ્યા । કેચિદ્ અષ્ટાદશાક્ષર-ધ્યાનં ગો-દોહન-સમય-વંશી-વાદ્ય-
સમાકૃષ્ટ-તત્-તત્-સર્વમયત્વેન ભાવયન્તિ । યથા ચૈકે તાદૃશમ્ ઉપાસનં
સાક્ષાદ્ વ્રજ-જન-વિશેષાયૈવ મહ્યં શ્રી-ગુરુ-ચરણૈર્ મદ્-અભીષ્ટ-
વિશેષ-સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઉપદિષ્ટં ભાવયામિ । સાક્ષાત્ તુ શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-
નન્દનં સેવ્યમાન એવાસા ઇતિ ભાવયન્તિ ।
અથ શ્રુતિ-સ્મૃતી મમૈવાજ્ઞે ઇત્ય્-આદિ-નિન્દિત-માત્ર-સ્વાવશ્યક-ક્રિયા-
નિષેધયોર્ ઉલ્લઙ્ઘનં દ્વિવિધમ્ । તૌ હિ ધર્મ-શાસ્ત્રોક્તૌ ભક્તિ-
શાસ્ત્રોક્તૌ ચેતૈ । ભગવદ્-ભક્તિ-વિશ્વાસેન દૌઃશીલ્યેન વા
પૂર્વયોરકરણ-કરણ-પ્રત્યાસત્તૌ ન વૈષ્ણવ-ભાવાદ્ ભ્રંશઃ । દેવર્ષિ-
ભૂતાપ્ત-નૄણાં [ભ્પ્ 11.5.37] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેઃ, અપિ ચેત્ સુદુરાચારઃ [ગીતા 9.30]
ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેશ્ ચ । તાદૃશ-રુચિમતિ તુ તયૈવ રુચ્યા દ્વિષ્ટત્વાદ્
અપુનર્ભવાદ્ય્-આનન્દસ્યાપિ વાઞ્છા નાસ્તિ કિમ્ ઉત પરમ-ઘૃણાસ્પદસ્ય ।
અતસ્ તત્ર સ્વત એવ ન પ્રવૃત્તિઃ । પ્રમાદાદિના કદાચિજ્ જાતં ચેદ્ વિકર્મ તત્-
ક્ષણાદ્ એવ નશ્યત્ય્ અપિ । ઉક્તં ચ-વિકર્મ યચ્ ચોત્પતિતં કથંચિદ્ ધુનોતિ
સર્વં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ [ભ્પ્ 11.5.38] ઇતિ ।
અથ વૈષ્ણવ-શાસ્ત્રોક્તૌ । તૌ તર્હિ વિષ્ણુ-સન્તોષૈક-પ્રયોજનાવ્ એવ
ભવતઃ । તયોશ્ ચ તાદૃશત્વે શ્રુતે સતિ તદીય-રાગ-રુચિમતઃ સ્વત એવ
પ્રવૃત્ત્ય્-અપ્રવૃત્તૌ સ્યાતામ્ । તત્-સન્તોષૈક-જીવનત્વાત્ પ્રીતિ-જાતેઃ । અતએવ ન
તત્ર સ્વાનુગમ્યમાન-રાગાત્મક-સિદ્ધ-ભક્ત-વિશેષેણ કૃતત્વાકૃતત્વયોર્
અનુસન્ધાનં ચાપેક્ષ્યં સ્યાત્ । કિન્તુ તત્-કૃતત્વે સતિ વિશેષણાગ્રહો ભવતીત્ય્
એવ વિશેષઃ ।
અત્ર ક્વચિચ્ છાસ્ત્રોક્ત-ક્રમ-વિધ્ય્-અપેક્ષા ચ રાગ-રુચ્યૈવ પ્રવર્તિતેતિ
રાગાનુગાન્તઃપાત એવ । યે ચ શ્રી-ગોકુલાદિ-વિરાજિ-રાગાત્મિકાનુગાસ્ તત્-પરાસ્
તે તુ શ્રી-કૃષ્ણ-ક્ષેમ-તત્-સંસર્ગાન્તરાયાભાવાદિ-કામ્યાત્મક-તદ્-
અભિપ્રાય-રીત્યૈવ વિઅષ્ણવ-લૌકિક-ધર્માનુષ્ઠાનં કુર્વન્તિ । અતએવ
રાગાનુગાયાં રુચેર્ એવ સદ્-ધર્મ-પ્રવર્તકત્વાત્ શ્રુતિ-સ્મૃતી મમૈવાજ્ઞે
ઇત્ય્ એતદ્-વાક્યસ્ય ન તદ્-વર્ત્મ-ભક્તિ-વિષયત્વમ્ । કિન્તુ બાહ્ય-શાસ્ત્ર-

નિર્મિત-બુદ્ધ-ર્ષભ-દત્તાત્રેયાદિ-ભજન-વર્ત્મ-વિષયત્વમ્ એવ ।
તથોક્તમ્ -
વેદ-ધર્મ-વિરુદ્ધાત્મા યદિ દેવ પ્રપૂજયેત્ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં યાવદ્ આહૂત-સમ્પ્લવમ્ ॥
ઇતિ રાગાનુગાયાં વિધ્ય્-અપ્રવર્તિતાયામ્ અપિ ન વેદ-બાહ્યત્વમ્ । વેદ-વૈદિક-
પ્રસિદ્ધૈવ સા તત્ર તત્ર રુચિત્વાત્ । વેદેષુ બુદ્ધાદીનાં તુ વર્ણનં વેદ-
બાહ્યં વિરુદ્ધત્વેનૈવ યથા --
તતઃ કલૌ સમ્પ્રવૃત્તે સમ્મોહાય સુર-દ્વિષામ્ ।
બુદ્ધો નામ્નાઞ્જન-સુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિ ॥ [ભ્પ્ 1.3.24] ઇત્ય્ આદિ ।
તસ્માદ્ ભવત્ય્ એવ રાગાનુગા સમીચીના । તથા વૈધીતોઽપ્ય્ અતિશયવતી ચ ।
મર્યાદા-વચનં હ્ય્ આવેશાર્થમ્ એવેતિ દર્શિતમ્ । સ પુનર્ આવેશો યથા રુચિ-
વિશેષ-લક્ષણ-માનસ-ભાવેન સ્યાન્ ન તથા (પગે 166) વિધિ-પ્રેરણયા ।
સ્વારસિક-મનો-ધર્મત્વાત્ તસ્ય । તત્ર ચાસ્તાં તાવદ્-અનુકૂલ-ભાવઃ ।
પરમ-નિષિદ્ધેન પ્રતિકૂલ-ભાવેનાપ્ય્ આવેશો ઝટિતિ સ્યાત્ । તદ્-આવેશ-
સામર્થ્યેન પ્રતિકૂલ-દોષ-હાનિઃ સ્યાત્ । સર્વાનર્થ-નિવૃત્તિશ્ ચ સ્યાદ્ ઇતિ
ભાવ-માર્ગસ્ય બલવત્ત્વે દૃષ્ટાન્તોઽપિ દૃશ્યતે । તત્ર યદ્ય્ અનુકૂલ-ભાવઃ
સ્યાત્ તદા પરમૈકાન્તિ-સાધ્ય એવાપ્તૌ ।
અથ ભાવ-માર્ગ-સામાન્યસ્ય બલવત્ત્વં પ્રકરણમ્ ઉત્થાપ્યતે । શ્રી-
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ --
અહો અત્ય્-અદ્ભુતં હ્ય્ એતદ્ દુર્લભૈકાન્તિનામ્ અપિ ।
વાસુદેવે પરે તત્ત્વે પ્રાપ્તિશ્ ચૈદ્યસ્ય વિદ્વિષઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.15]
એકાન્તિનાં પરમ-જ્ઞાનિનામ્ અપિ યતસ્ તસ્ય સા ન સમ્ભવતિ ।
એતદ્ વેદિતુમ્ ઇચ્છામઃ સર્વ એવ વયં મુને ।
ભગવન્-નિન્દયા વેનો દ્વિજૈસ્ તમસિ પાતિતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.16]
તમસિ નરકે । બહુ-નરકાદિ-ભોગાનન્તરમ્ એવ પૃથુ-જન્મ-
પ્રભાવોદયેન તસ્ય સદ્-ગતિ-શ્રવણાત્ । એષઃ --
દમઘોષ-સુતઃ પાપ આરભ્ય કલ-ભાષણાત્ ।
સમ્પ્રત્ય્ અમર્ષી ગોવિન્દે દન્તવક્રશ્ ચ દુર્મતિઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.17] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટં ।
॥ 7.1 ॥ યુધિષ્ઠિરો નારદમ્ ॥ 312-314 ॥
[315-320]
તત્રોત્તરમ્ શ્રી-નારદ ઉવાચ - અહો ભગવન્-નિન્દકસ્ય નરક-પાતેન
ભાવ્યમ્ ઇતિ વદતસ્ તવ કોઽભિપ્રાયઃ ? ભગવત્-પીડા-કરત્વાદ્ વા તદ્-
અભાવેઽપિ સુરાપાનાદિવન્ નિષિદ્ધ-નિન્દા-શ્રવણાદ્ વા । તત્ર તાવદ્
વિમૂઢૈર્ જનૈર્ નિન્દાદિકં પ્રાકૃતાન્ તમ આદેઇ-ગુણાન્ ઉદ્ધિશ્યૈવ
પ્રવર્તતે । તતઃ પ્રકૃતિ-પર્યન્તાશ્રયસ્ય તત્-કૃત-નિન્દાદેર્ અપ્રાકૃત-ગુણ-
વિગ્રહાદૌ તસ્મિન્ પ્રવૃત્તિર્ નાસ્ત્ય્ એવ । ન ચ જીવવત્ પ્રકૃતિ-પર્યન્તે વસ્તુ-
જાતે ભગવદ્-અભિમાનોઽસ્તિ । તતશ્ ચ તેન તસ્ય પીડાપિ નાસ્ત્ય્ એવ । તદ્ એતદ્
આહ સાર્ધૈસ્ ત્રિભિઃ --
નિન્દન-સ્તવ-સત્કાર- ન્યક્કારાર્થં કલેવરમ્ ।
પ્રધાન-પરયો રાજન્ન્ અવિવેકેન કલ્પિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.1.22]
નિન્દનં દોષ-કીર્તનમ્ । ન્યક્-કારસ્ તિરસ્કારઃ । નિન્દન-સ્તુત્ય્-આદિ-
જ્ઞાનાર્થં પ્રધાન-પુરુષયોર્ અવિવેકેન જીવાનાં કલેવરં કલ્પિતં
રચિતમ્ । તતશ્ ચ -
હિંસા તદ્-અભિમાનેન દણ્ડ-પારુષ્યયોર્ યથા ।
વૈષમ્યમ્ ઇહ ભૂતાનાં મમાહમ્ ઇતિ પાર્થિવ ॥
યન્-નિબદ્ધોઽભિમાનોઽયં તદ્-વધાત્ પ્રાણિનાં વધઃ ।
તથા ન યસ્ય કૈવલ્યાદ્ અભિમાનોઽખિલાત્મનઃ ॥
પરસ્ય દમ-કર્તુર્ હિ હિંસા કેનાસ્ય કલ્પ્યતે ॥ [ભ્પ્ 7.1.23-25]
ઇહ પ્રાકૃતે લોકે । યથા તત્-કલેવરાભિમાનેન ભૂતાનાં મમાહમ્ ઇતિ
વૈષમ્યં ભવતિ, યથા તત્-કૃતાભ્યાં દણ્ડ-પારુષ્યાભ્યાં તાડન-
નિન્દાભ્યાં નિમિત્ત-ભૂતાભ્યાં હિંસા ચ ભવતિ, યથા યસ્મિન્
નિબદ્ધોઽભિમાનસ્ તસ્ય દેહસ્ય વધાત્ પ્રાણિનાં વધશ્ ચ ભવતિ, યથા
યસ્યાભિમાનો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય પરમેશ્વરસ્ય હિંસા કેન હેતુના
કલ્પ્યતે । અપિ તુ ન કેનાપીત્ય્ અર્થઃ । તથાભિમાભાવે હેતુઃ કૈવલ્યાત્ ।
દેહેન્દ્રિયાસુહીનાનાં વૈકુણ્ઠ-પુર-વાસિનામ્ [ભ્પ્ 7.1.35] ઇતિ કૈમુત્યાદિ-
પ્રાપ્ત-શુદ્ધત્વાત્ । તાદૃશ-નિન્દાદ્ય્-અગમ્ય-શુદ્ધ-સચ્-ચિદાનન્દ-
વિગ્રહાદિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય તદ્-અગમ્યત્વં ચ (પગે 167) નાહં પ્રકાશઃ
સર્વસ્ય યોગ-માયા-સમાવૃતઃ [ગીતા 7.25] ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-ગીતાતઃ ।
તાદૃશ-વૈલક્ષણ્યેન હેતુઃ અખિલાનામ્ આત્મભૂતસ્ય । તત્ર હેતુઃ પરસ્ય
પ્રકૃતિ-વૈભવ-સઙ્ગ-રહિતસ્ય । હિંસાયા અવિષયત્વે હેત્વ્-અન્તરં દમકતુઃ
પરમાશર્યાનન્ત-શક્તિત્વાત્ સર્વેષામ્ એવ શિક્ષા-કર્તુર્ ઇતિ । તદ્ એવં યસ્માદ્
ભગવતો નિન્દાદિ-કૃતમ્ વૈષમ્યં નાસ્તિ તસ્માદ્ યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન સકૃદ્
યદ્-અઙ્ગ-પ્રતિમાન્ત-રાહિતા [ભ્પ્ 10.12.39] ઇત્ય્ આદિવત્ તદ્-આભાસમ્ અપિ
ધ્યાયતસ્ તદ્-આવેશાત્ તત્ર વૈરેણાપિ ધ્યાયતસ્ તદ્-આવેશેનૈવ નિન્દાદિ-કૃત-
પાપસ્યાપિ નાશાત્ તત્-સાયુજ્યાદિકં યુક્તમ્ ઇત્ય્ આશયેનાહ તસ્માદ્ ઇત્ય્ આદિભિઃ ।
તથા હિ -
તસ્માદ્ વૈરાનુબન્ધેન નિર્વૈરેણ ભયેન વા ।
સ્નેહાત્ કામેન વા યુઞ્જ્યાત્ કથઞ્ચિન્ નેક્ષતે પૃથક્ ॥ [ભ્પ્ 7.1.26]
યુઞ્જ્યાદ્ ઇતિ સ્નેહ-કામાદીનાં વિધાતુમ્ અશક્યત્વાત્ સમ્ભાવનાયામ્ એવ
લિઙ્ । વૈરાનુબન્ધાદીનામ્ એકતરેણાપિ યુઞ્જ્યાદ્ ધ્યાયેચ્ ચેત્ તદા ભગવતઃ
પૃથગ્ નેક્ષતે તદ્-આવિષ્ટો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । વૈરાનુબન્ધો વૈર-
ભાવાવિચ્છેદઃ । નિર્વૈરો વૈરાભાવ-માત્રમ્ ઔદાસીન્યમ્ ઉચ્યતે । તેન
કામાદિ-રાહિત્યમ્ અપ્ય્ આયાતિ । વૈરાદિ-ભાવ-રાહિત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તેન વા
વૈરાદ્-ભાવ-રાહિત્યેન યુઞ્જ્યાત્ । વિહિતત્વ-માત્ર-બુદ્ધ્યા ધ્યાયેત ।
ધ્યાનોપલક્ષિતં ભક્તિ-યોગં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્નેહઃ કામાતિરક્તઃ
પરસ્પરમ્ અકૃત્રિમઃ પ્રેમ-વિશેષઃ । સ તુ સાધકે તદ્-અભિરુચિર્ એવ । તદ્
એવં સર્વેષાં તદ્-આવેશ એવ ફલમ્ ઇતિ સ્થિતે ઝટિતિ તદ્-આવશ-સિદ્ધયે તેષુ
ભાવ-મય-માર્ગેષુ નિન્દિતેનાપિ વૈરેણ વિધિ-મય્યા ભક્તેર્ ન સામ્યમ્
ઇત્ય્ આહ --
યથા વૈરાનુબન્ધેન મર્ત્યસ્ તન્-મયતામ્ ઇયાત્ ।
ન તથા ભક્તિ-યોગેન ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.27]
વૈરાનુબન્ધેનેતિ ભયસ્યાપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । યથા-શૈઘ્ર્યેણ તન્-મયતાં
તદ્-આવિષ્ટતા ભક્તિ-યોગેન વિહિતત્વ-માત્ર-બુદ્ધ્યા ક્રિયમાણેન તુ ન
તથા । આસ્તાં તાદૃશ-વસ્તુ-શક્તિ-યુક્તસ્ય તેષુ પ્રકાશમાનસ્ય ભગવતો
ભગવદ્-વિગ્રહાભાસસ્ય વા વાર્તા । પ્રાકૃતેઽપિ તદ્-ભાવ-માત્રસ્ય
ભાવ્યાવેશ-ફલં મહદ્ દૃશ્યત ઇતિ સ-દૃષ્ટાન્તં તદ્ એવ પ્રતિપાદયતિ -
કીટઃ પેશસ્કૃતા રુદ્ધઃ કુડ્યાયાં તમ્ અનુસ્મરન્ ।
સંરમ્ભ-ભય-યોગેન વિન્દતે તત્-સ્વરૂપતામ્ ॥
એવં કૃષ્ણે ભગવતિ માયા-મનુજ ઈશ્વરે ।
વૈરેણ પૂત-પાપ્માનસ્ તમ્ આપુર્ અનુચિન્તયા ॥ [ભ્પ્ 7.1.28-29]
સંરમ્ભો દ્વેષો ભયં ચ તાભ્યાં યોગસ્ તદ્-આવેશસ્ તેન । તત્-સ્વરૂપતાં
તસ્ય સ્વમ્ આત્મીય-રૂપમ્ આકૃતિર્ યત્ર તત્ તામ્ તત્ સારૂપ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્
ઇતિ એવ અપીયર્થઃ । નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મત્વાદ્ માયયૈવ પ્રાકૃત-મનુજતયા
પ્રતીયમાને ।
નનુ કીટસ્ય પ્રેશસ્કૃદ્-દ્વેષે પાપં ન ભવતિ । તત્ર તુ તત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્
આશઙ્ક્યાહ - વૈરેણ યાનુચિન્તા તદ્-આવેશસ્ તયૈવ પૂત-પાપ્માનસ્ તદ્-
ધ્યાનાવેશસ્ય તાદૃક્-શક્તિત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
ન ચ શાસ્ત્ર-વિહિતેનૈવ ભગવદ્-ધર્મેણ સિદ્ધિઃ સ્યાન્ ન ચ તદ્-વિહિતેન
કામાદિનેતિ વાચ્યમ્ । (પગે 168)

કામાદ્ દ્વેષાદ્ ભયાત્ સ્નેહાદ્ યથા ભક્ત્યેશ્વરે મનઃ ।
આવેશ્ય તદ્-અઘં હિત્વા બહવસ્ તદ્-ગતિં ગતાઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.29]
યથા વિહિતયા ભક્ત્ય ઈશ્વરે મન આવિશ્ય તદ્-ગતિં ગચ્છન્તિ
તથિઅવાવિહિતેનાપિ કામાદિના બહવો ગતા ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-અઘં તેષુ
કામાદિષુ મધ્યે યદ્-દ્વેષ-ભયયોર્ અઘં ભવતિ તદ્ ધિત્વૈવ ।
ભયસ્યાપિ દ્વેષ-સંવલિતત્વાદ્ અઘોત્પાદકત્વં જ્ઞેયમ્ ।
અત્ર કેચિત્ કામમ્ અપ્ય્ અઘં મન્યન્તે । તત્રેદં વિચાર્યતે ભગવતિ કેવલં
કામ એવ કેવલ-પાપાવહઃ કિં વા પતિ-ભાવ-યુક્તઃ । અથવા ઉપપતિ-
ભાવ-યુક્ત ઇતિ । સ એવ કેવલ ઇતિ ચેત્ સ કિં દ્વેષાદિ-ગણપતિત્વાત્ તદ્વત્
સ્વરૂપેણૈવ વા । પરમ-શુદ્ધે ભગવતિ યદ્-અધર-પાનાદિકં યચ્ ચ
કામુકાદ્ય્-આરોપણં તેનાતિક્રમેણ વા પાપ-શ્રવણેન વા । નાદ્યેન --
ઉક્તં પુરસ્તાદ્ એતત્ તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથા ગતઃ ।
દ્વિષન્ન્ અપિ હૃષીકેશં કિમ્ ઉતાધોક્ષજ-પ્રિયાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.29.13]
ઇત્ય્ અત્ર દ્વેષાદેર્ ન્યક્કૃતત્વાત્ તસ્ય તુ સ્તુતત્વાત્ । અતશ્ ચ પ્રિયા ઇતિ સ્નેહવત્
કામસ્યાપિ પ્રીત્યાત્મકત્વેન તદ્વદ્ એવ ન દોષઃ । તાદૃશીનાં કામો હિ
પ્રેમૈક-રૂપઃ । યત્ તે સુજાત-ચરણામ્બુરુહં સ્તનેષુ ભીતાઃ શનૈઃ પ્રિય
દધીમહિ કર્કશેષુ [ભ્પ્ 10.31.19] ઇત્ય્ આદાવ્ અતિક્રમ્યાપિ સ્વ-સુખં
તદાનુકૂલ્ય એવ તાત્પર્ય-દર્શનાત્ સૈરિન્ધ્ર્યાસ્ તુ ભાવો રિરંસા-પ્રાયત્વેન
શ્રી-ગોપિકાનામ્ ઇવ કેવલ-તત્-તાત્પર્યાભાવાત્ તદ્-અપેક્ષયૈવ નિન્દ્યતે ન તુ
સ્વરૂપતઃ । સાનઙ્ગ-તપ્ત-કુચયોઃ [ભ્પ્ 10.48.6] ઇત્ય્ આદૌ અનન્ત-ચરણેન
રુજો મૃજન્તિ ઇતિ પરિરભ્ય કાન્તમ્ આનન્દ-મૂર્તિમ્ ઇતિ કાર્ય-દ્વારા તત્-
સ્તુતૈઃ । તત્રાપિ સહોષ્યતામ્ ઇહ પ્રેષ્ઠ [ભ્પ્ 10.48.8] ઇત્ય્ અત્ર પ્રીત્ય્-
અભિવ્યક્તશ્ ચ ।
અતએવ -
સૈવં કૈવલ્ય-નાથં તં પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યમ્ ઈશ્વરમ્ ।
અઙ્ગ-રાગાર્પણેનાહો દુર્ભગેદમ્ અયાચત ॥ [ભ્પ્ 10.48.8]
દુરારાધ્યં સમારાધ્ય વિષ્ણું સર્વેશ્વરેશ્વરમ્ ।
યો વૃણીતે મનો-ગ્રાહ્યમ્ અસત્ત્વાત્ કુમનીષ્ય્ અસૌ ॥ [ભ્પ્ 10.48.11]
ઇતિ ચૈવં યોજયન્તિ । કૈવલ્યમ્ એકાન્તિત્વમ્ । તેન યો નાથઃ સેવનીયસ્ તમ્ ।
પુરા તાદૃશ-ત્રિવક્રત્વાદિ-લક્ષણ-દૌર્ભાગ્યવત્ય્ અપિ । અહો આશ્ચર્યમ્ અઙ્ગ-
રાગાર્પણ-લક્ષણેન ભગવદ્-ધર્માંશેન કારણેન સમ્પ્રતીદં
સહોષ્યતામ્ ઇહ પ્રેષ્ઠ દિનાનિ કતિચિન્ મયા રમસ્વ [ભ્પ્ 10.48.8] ઇત્ય્ આદિ-
લક્ષણં સૌભાગ્યમ્ અયાચત ઇતિ । અતઃ -
કિમ્ અનેન કૃતં પુણ્યમ્ અવધૂતેન ભિક્ષુણા ।
શ્રિયા હીનેન લોકેઽસ્મિન્ ગર્હિતેનાધમેન ચ ॥ [ભ્પ્ 10.80.25]
ઇતિ શ્રીદામ-વિપ્રમ્ ઉદ્દિશ્ય પુરજન-વચનવદ્ એવ તથોક્તિઃ । નનુ કામુકી
સા કિમ્ ઇતિ શ્લાઘ્યતે । તત્રાહ દુરારાધ્યમ્ ઇતિ । યો મનો-ગ્રાહ્યં પ્રાકૃતમ્
એવ વિષયં વૃણીતે કામયત અસાવ્ એવ કુમનીષી । સા તુ ભગવન્તકેવ
કામયત ઇતિ પરમ-સુમનીષિણ્યેવેતિ ભાવઃ । તદ્ એવં તસ્ય (પગે 169)
કામસ્ય દ્વેષાદિ-ગણાન્તઃપાતિત્વં પરિહૃત્ય તેન પાપાવહત્વં પરિહૃતમ્ ।
અથ કામુકત્વાદ્ય્-આરોપણાદ્ય્-અધર-પાનાદિ-રૂપસ્ તત્ર વ્યવહારોઽપિ
નાતિક્રમ-હેતુઃ । યતો લોકવત્ તુ લીલા-કૈવલ્યમ્ ઇતિ ન્યાયેન લીલા તત્ર
સ્વભાવત એવ સિદ્ધા । અત્ર ચ શ્રી-ભૂર્-લીલાદીભિસ્ તસ્ય તાદૃશ-લીલાયાઃ શ્રી-
વૈકુણ્ઠાદિષુ નિત્ય-સિદ્ધત્વેન સ્વતન્ત્ર-લીલા-વિનોદસ્ય તસ્યાભિરુચિ-
તત્ત્વેનૈવાવગમ્યતે । તથા તત્-પ્રેયસી-જનાનામ્ અપિ તત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-
વિગ્રહત્વેન પરમ્-શુદ્ધ-રૂપત્વાત્ તતો ન્યાનતાભાવાચ્ ચ તદ્-અધર-
પાનાદિકમ્ અપિ નાનુરૂપં પૂર્વ-યુક્ત્યા તદ્-અભિરુચિતમ્ એવ ચ । ન ચ
પ્રાકૃત-વામા-જનેન દોષઃ પ્રસઞ્જનીયઃ । તદ્-યોગ્યં તાદૃશં ભાવં
સ્વરૂપ-શક્તિ-વિગ્રહત્વં ચ પ્રાપ્યૈવ તદ્-ઇચ્છયૈવ તત્-પ્રાપ્તેઃ ।
અથ પાપ-શ્રવણેન ચ ન પાપાવહોઽસૌ કામઃ । તદ્-અશ્રવણાદ્ એવ । અતતઃ
પતિ-ભાવ-યુક્તે ચ તત્ર સુતરાં ન દોષઃ, પ્રત્યુત સ્તુતિઃ શ્રૂયતે ।
યાઃ સમ્પર્યચરન્ પ્રેમ્ણા પાદ-સંવાહનાદિભિઃ ।
જગદ્-ગુરું ભર્તૃ-બુદ્ધ્યા તાસાં કિં વર્ણ્યતે તપઃ ॥ [ભ્પ્ 10.9.27] ઇતિ ।
મહાનુભાવ-મુનીનામ્ અપિ તદ્-ભાવઃ શ્રૂયતે । યથા શ્રી-માધ્વાચાર્ય-
ધૃતં કૌર્મ-વચનમ્ -
અગ્નિ-પુત્રા મહાત્માનસ્ તપસા સ્ત્રીત્વમ્ આપિરે ।
ભર્તારં ચ જગદ્-યોનિં વાસુદેવમ્ અજં વિભુમ્ ॥ ઇતિ ।
અતએવ વન્દિતં પતિ-પુત્ર-સુહૃદ્-ભ્રાતૃ ઇત્ય્ આદિના ।
અથોપપતિ-ભાવેન ન ચ પાપાવહોઽસૌ યત્ પત્ય્-અપત્ય-સુહૃદામ્ અનુવૃત્તિર્
અઙ્ગ [ભ્પ્ 10.29.19] ઇત્ય્ આદિના તાભિર્ એવોત્તરિતત્વાત્ । ગોપીનાં તત્-પતીનાં ચ
[ભ્પ્ 10.33.35] ઇત્ય્ આદિના શ્રી-શુક-વચનેન ચ ।
ન પારયેઽહં નિરવદ્ય-સંયુજાં
સ્વ-સાધુ-કૃત્યં વિબુધાયુષાપિ વઃ [ભ્પ્ 10.32.22]
ઇત્ય્ અત્ર નિરવદ્ય-સંયુજામ્ ઇત્ય્ અનેન સ્વયં શ્રી-ભગવતા ચ । તાદૃશાનામ્
અન્યેષામ્ અપિ તદ્-ભાવો દૃશ્યતે । યથા પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-વચનમ્ -
પુરા મહર્ષયઃ સર્વે દણ્ડકારણ્ય-વાસિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા રામં હરિં તત્ર ભોક્તુમ્ ઐચ્છત્ સુવિગ્રહમ્ ॥
તે સર્વે સ્ત્રીત્વમ્ આપન્નાઃ સમુદ્ભૂતાસ્ તુ ગોકુલે ।
હરિં સમ્પ્રાપ્ય કામેન તતો મુક્તા ભવાર્ણવાત્ ॥ [પદ્મપ્ 6.245.164] ઇતિ ।
અતઃ પુરુષેષ્વ્ અપિ સ્ત્રી-ભાવેનોદ્ભવાદ્ ભગવદ્-વિષયત્વાન્ ન પ્રાકૃત-
કામ-દેવોદ્ભાવિતઃ પ્રાકૃતઃ કામોઽસૌ કિન્તુ સાક્ષાન્ મન્મથ-મન્મથઃ
[ભ્પ્ 10.32.2] ઇતિ શ્રવણાત્ । આગમાદૌ તસ્ય કામત્વેનોપાસનાચ્ ચ
ભગવતૈવોદ્ભાવિતોઽપ્રાકૃત એવાસૌ કામ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । શ્રીમદ્-
ઉદ્ધવાદીનાં પરમ-ભક્તાનામ્ અપિ ચ તચ્-છ્લાઘા શ્રૂયતે - એતાઃ પરં
તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વઃ [ભ્પ્ 10.47.51] ઇત્ય્ આદૌ । કિં બહુના શ્રુતીનામ્
અપિ તદ્-ભાવો બૃહદ્-વામને પ્રસિદ્ધઃ । યતસ્ તત્ર શ્રુતયોઽપિ નિત્ય- (પગે
170) સિદ્ધ-ગોપિકા-ભાવાભિલાષિણ્યસ્ તદ્-રૂપેણૈવ તદ્-ગણાન્તઃપાતિન્યો
બભૂવુર્ ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ । એતત્ પ્રસિદ્ધિ-સૂચકમ્ એવૈતદ્ ઉક્ત તાભિર્ એવ --
નિભૃત-મરુન્-મનો-ઽક્ષ-દૃઠ-યોગ-યુજો હૃદિ યન્
મુનય ઉપાસતે તદ્ અરયોઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ ।
સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્ર-ભોગ-ભુજ-દણ્ડ-વિષક્ત-ધિયો
વયમ્ અપિ તે સમાઃ સમ-દૃશોઽઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.23] ઇતિ ।
વિસ્પષ્ટશ્ ચાયમ્ અર્થઃ । યદ્ બ્રહ્માખ્યં તત્ત્વં શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યા પ્રયાસ-
બાહુલ્યેન મુનય ઉપાસતે તદ્ અરયોઽપિ યસ્ય સ્મરણાત્ તદ્-ઉપાસનં વિનૈવ
યયુઃ । તથા સ્ત્રિયઃ શ્રી-ગોપ-સુભ્રુવસ્ તે તવ શ્રી-નન્દનન્દન-રૂપસ્ય
ઉરુગેન્દ્ર-દેહત્-તુલ્યૌ યૌ ભુજ-દણ્ડૌ તવ વિષક્ત-ધિયઃ સત્યસ્
તવૈવાઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધાસ્ તદીય-સ્પર્શ-વિશેષ-જાતિ-પ્રેમ-માધુર્યાણિ
યયુઃ । વયં શ્રુતયોઽપિ સમદૃશસ્ તત્-તુલ્ય-ભાવાઃ સત્યઃ સમાસ્ તાદૃશ-
ગોપિકાત્વ-પ્રાપ્ત્યા તત્-સામ્યમ્ આપ્તાસ્ તા એવાઙ્ઘ્રિ-રજો-સુધાં યાતવત્ય ઇત્ય્
અર્થઃ ।
અર્થ-વશાદ્ વિભક્તિ-પરિણામઃ ।અઙ્ઘ્રીતિ સાદરોક્તિઃ । અત્ર તદ્ અરયોઽપિ યયુઃ
સ્મરણાદ્ ઇત્ય્ અનેન ભાવ-માર્ગસ્ય ઝટિત્ય્ અર્થ-સાધનત્વં દર્શિતમ્ ।
સમ-દૃશ ઇત્ય્ અનેન રાગાનુગાયા એવ તત્ર સાધકતમત્વં વ્યઞ્જિતમ્ ।
અન્યથા સર્વ-સાધન-સાધ્ય-વિદુષ્યઃ શ્રુતયોઽન્યત્રૈવ પ્રવર્તેરન્ । તથા

સ્મરણ-પર-યુગ્મ-દ્વયેઽસ્મિન્ સ્વ-સ્વ-યુગ્મે પ્રથમસ્ય મુખ્યત્વં
દ્વિતીયસ્ય ગૌણત્વં દર્શિતમ્ । ઉભયત્રાપ્ય્ અપિ-શબ્દ-સાહિત્યેનોત્તરત્ર
પાઠાદ્ એકાર્થતા-પ્રાપ્તેઃ । અતઃ સ્ત્રિય ઇતિ નિત્યાઃ શ્રી-ગોપિકા એવ તા જ્ઞેયાઃ ।
તથૈવ શ્રુતિભિર્ ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-નિત્ય-ધામ્નિ તા દૃષ્ટા ઇતિ બૃહદ્-વામન એવ
પ્રસિદ્ધમ્ । તદ્ એવં સાધુ વ્યાખ્યાતમ્ કામાદ્ દ્વેષાત્ ઇત્ય્ આદૌ તદ્-અઘં
હિત્વા ઇત્ય્ અત્ર તેષુ મધ્યે દ્વેષ-ભયયોર્ યદ્-અઘમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
[321]
અથ બહવસ્ તદ્-ગતિં ગતા ઇત્ય્ અત્ર નિદર્શયમ્ આહ --
ગોપ્યઃ કામાદ્ ભયાત્ કંસો દ્વેષાચ્ ચૈદ્યાદયો નૃપાઃ ।
સમ્બન્ધાદ્ વૃષ્ણયઃ સ્નેહાદ્ યૂયં ભક્ત્યા વયં વિભો ॥ [ભ્પ્ 7.10.30]
ગોપ્ય ઇતિ સાધક-ચરીણાં ગોપી-વિશેષાણાં પૂર્વાવસ્થામ્ એવાવલમ્બ્યોચ્યતે ।
વયમ્ ઇતિ યથા શ્રી-નારદસ્ય હિ પ્ર્યુજ્યમાને મયિ તાં શુદ્ધાં ભાગવતીં
તનુમ્ [ભ્પ્ 1.6.28] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-રીત્યા પાર્ષદ-દેહત્વે સિદ્ધે તેન સ્વયં
વયમ્ ઇતિ પૂર્વાવસ્થામ્ અવલમ્બ્યોચ્યતે । તત્રૈવ વૈધી ભક્તિઃ । અધુના
લબ્ધ-રાગસ્ય તસ્ય ન મય્ય્ એકાન્ત-ભક્તાનાં ગુણ-દોષોદ્ભવા ગુણાઃ
[ભ્પ્ 11.20.36] ઇતિ ન્યાયેન વિધ્ય્-અનધીના રાગાત્મિકૈવ વિરાજત ઇતિ । અતએવ
તદ્-ગતિં ગતાઃ ઇતિ તેષાં ફલ-પ્રાપ્તેર્ અપ્ય્ અતીતત્વ-નિર્દેશઃ । અત્ર તા ગોપ્ય
ઇવાધુન્ક્યશ્ ચ તદ્-ગુણાદિ-શ્રવણેનૈવ તદ્-ભાવા ભવેયુઃ । યથોક્તમ્ --
શ્રુત-માત્રોઽપિ યઃ સ્ત્રીણાં પ્રસહ્યાકર્ષતે મનઃ ।
ઉરુ-ગાયોરુ-ગીતો વા પશ્યન્તીનાં ચ કિં પુનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.90.17] ઇતિ ।
અથવા પાર્ષદ-ચરસ્યાપિ ચૈદ્યસ્યાગન્તુકોપદ્રવાભાસ-નાશ-દર્શનેનૈવ
સાધકત્વ-નિર્દેશઃ । સમ્બન્ધાદ્ યઃ સ્નેહો રાગસ્ તસ્માદ્ વૃષ્ણયો યૂયં
ચ ઇત્ય્ એકમ્ । તસ્માદ્ વૈરાનુબન્ધેન ઇત્ય્ આદૌ કામાત્ ઇત્ય્ આદૌ
ચોક્તસ્યૈવાર્થસ્યો-દાહરણ-વાક્યેઽસ્મિન્ તદ્-ઐકાર્ત્યાકશ્યમત્વાત્ ।
પઞ્ચાનામ્ (પગે 171) ઇતિ વક્ષ્યમાણાનુરોધાત્ । ઉભયત્રાપિ સમ્બન્ધ-
સ્નેહયોર્ દ્વયોર્ અપિ વિદ્યમાનત્વાચ્ ચ સમ્બન્ધ-ગ્રહણં રાગસ્યૈવ
વિશેષત્વ-જ્ઞાપનાર્થમ્ । ગોપીવદ્ અત્રાપિ સાધક-ચરા વૃષ્ણિ-વિશેષાઃ
પાણ્ડવ-સમ્બન્ધિ-વિશેષાશ્ ચ પૂર્વાવસ્થામ્ અવલમ્બ્ય સાધકત્વેન
નિર્દિષ્ટાઃ । અતઃ સમ્બન્ધજ-સ્નેહેઽપિ તદ્-અભિરુચિ-માત્રં જ્ઞેયમ્ । ભક્ત્યા
વિહિતયા । અસ્યા એવ પ્રતિલબ્ધત્વેન ભાવ-માર્ગં નિર્દેષ્ટુમ્
ઉપક્રાન્તત્વાત્ ।
[322]
યદિ દ્વેષેણાપિ સિદ્ધિસ્ તર્હિ વેણઃ કિમ્ ઇતિ નરકે પાતિત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --
કતમોઽપિ ન વેનઃ સ્યાત્ પઞ્ચાનાં પુરુષં પ્રતિ [ભ્પ્ 7.1.31]
પુરુષં ભગવન્તં પ્રતિ લક્ષ્યીકૃત્ય પઞ્ચાનાં વૈરાનુબન્ધાદીનાં
મધ્યે વેણઃ કતમોઽપિ ન સ્યાત્ । તસ્ય તં પ્રતિ પ્રાસઙ્ગિક-નિન્દા-
માત્રાત્મકં વૈરં ન તુ વૈરાનુબન્ધઃ । તતસ્ તીવ્ર-ધ્યાનાભાવાત્
પાપમ્ એવ તત્ર પ્રતિફલિતમ્ ઇતિ ભાવઃ । તતોઽસુર-તુલ્ય-સ્વભાવૈર્ અપિ
તસ્મિન્ સ્વ-મોક્ષાર્થં વૈર-ભાવાનુષ્ઠાન-સાહસં ન કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્
અભિપ્રેતમ્ । અતએવ યે વૈ ભગવતા પ્રોક્તાઃ [ભ્પ્ 11.2.32] ઇત્ય્ આદેર્ અપ્ય્
અતિવ્યાપ્તિર્ વ્યાહન્યતે અનભિપ્રેતત્વેના-પ્રોક્તત્વાત્ ।
[323]
યસ્માદ્ એવં -
તસ્માત્ કેનાપ્ય્ ઉપાયેન મનઃ કૃષ્ણે નિવેશયેત્ ॥ [ભ્પ્ 7.1.31] ઇતિ ।
અત્રાપિ પૂર્વવન્ નિવેશયેદ્ ઇતિ સમ્મતિ-માત્રં ન વિધિઃ । કેનાપિ તેષ્વ્ અપ્ય્
ઉપાયેષુ યુક્તતમેનૈકેનેત્ય્ અર્થઃ । અજ્પ્ ઉઅસ્ તદૃચ-બહુ-પ્રયત્ન-સાધ્ય-
વૈધી-ભક્તિ-માર્ગેણ ચિરાત્ સાધ્યતે સ એવાચિરાદ્ ભાવ-વિશેષ-માત્રેણ તત્ર
ચ દ્વેષાદિનાપિ । તસ્માદ્ એવંભૂતે પરમ-સદ્-ગુણ-સ્વભાવે તસ્મિન્
દૂરેઽસ્તુ પામર-જન-ભાવ્યસ્ય વૈરસ્ય વાર્તા કો વાધમ ઔદાસ્યમ્
અવલમ્બ્ય પ્રીતિમ્ અપિ ન કુર્યાદ્ ઇતિ રાગાનુગાયામ્ એવ તચ્ ચ યુક્તતમત્વમ્
અઙ્ગીકૃતં ભવતિ ।
॥ 7.1 ॥ શ્રી-નારદઃ યુધિષ્ઠિરમ્ ॥ 312-323 ॥
[324]
તદ્ એવં ભાવ-માર્ગ-સામાન્યસ્યૈવ બલવત્ત્વેઽપિ કૈમુત્યેન રાગાનુગાયામ્
એવાભિધેયત્વમ્ આહ -
વૈરેણ યં નૃપતયઃ શિશુપાલ-પૌણ્ડ્ર-
શાલ્વાદયો ગતિ-વિલાસ-વિલોકનાદ્યૈઃ ।
ધ્યાયન્ત આકૃત-ધિયઃ શયનાસનાદૌ
તત્-સામ્યમ્ આપુર્ અનુરક્ત-ધિયાં પુનઃ કિમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.5.48]
આકૃતિ-ધિયસ્ તત્-તદ્-આકારા ધીર્ યેષામ્ । એવમ્ એવોક્તં ગારુડે -
અજ્ઞાનિનઃ સુર-વરં સમધિક્ષિપન્તો
યં પાપિનોઽપિ શિશુપાલ-સુયોધનાદ્યાઃ ।
મુક્તિં ગતાઃ સ્મરણ-માત્ર-વિધૂત-પાપાઃ
કઃ સંશયઃ પરમ-ભક્તિ-મતાં જનાનામ્ ॥ ઇતિ ।
અત્પ્ યથા વૈરાનુબન્ધેન [ભ્પ્ 7.1.26] ઇત્ય્ અત્ર વૈરાનુબન્ધસ્ય સર્વત
આધિક્યં ન યોજનીયમ્ । યચ્ ચ -
મયિ સંરમ્ભ-યોગેન નિસ્તીર્ય બ્રહ્મ-હેલનમ્ ।
પ્રત્યેષ્યતં નિકાશં મે કાલેનાલ્પીયસા પુનઃ ॥ [ભ્પ્ 3.16.30] ઇતિ ।
ઇતિ જય-વિજયૌ પ્રતિ વૈકુણ્ઠ-વચનમ્ । તદ્ અપિ તદ્-અપરાધાભાસ-
ભોગાર્થમ્ એવ સંરમ્ભ-યોગાભાસં વિધત્તે તત્-પ્રાપ્તેસ્ તયોઃ
સ્વાભાવૈક-સિદ્ધત્વાત્ । યુદ્ધ-લીલાર્થમ્ એવ તત્-પ્રપઞ્ચનાત્ ।
અત્ર દ્વેષાદાવ્ અપિ કેચિદ્ ભક્તિત્વં મન્યન્તે । તદ્ અસત્ । ભક્તિ-સેવાદિ-
શબ્દાનામ્ આનુકૂલ્ય એવ (પગે 172) પ્રસિદ્ધેર્ વૈરે તદ્-વિરોધત્વેન તદ્-
અસિદ્ધેશ્ ચ । પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ચ ભક્તિ-દ્વેષાદીનાં ચ ભેદોઽવગમ્યતે -
યોગિભિર્ દૃશ્યતે ભક્ત્યા નાભક્ત્યા દૃશ્યતે ક્વચિત્ ।
દ્રષ્ટું ન શક્યો રોષાચ્ ચ મત્સરાદ્ વા જનાર્દનઃ । [પદ્મપ્ 6.238.83] ઇત્ય્
અત્ર ચ ।
નનુ મન્યેઽસુરાન્ ભાગવતાન્ [ભ્પ્ 3.2.24] ઇત્ય્ આદૌ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાક્યે
તેષામ્ અપિ ભાગવતત્વં નિર્દિશ્યતે । મૈવં । યતો મન્ય ઇત્ય્
અનેનોત્પ્રેક્ષાવગમાન્ ન સ્વયં ભાગવતત્વં તત્રાસ્તીય્ એવં સિધ્યતીતિ । સા
ચોત્પ્રેક્ષા તેન તચ્-છોકૌત્કણ્ઠ્યવતા કેવલ-દર્શન-ભાગ્યાંશેનૈવ
રચિતા યુક્તૈવ । યથા હન્ત વયમ્ એવ બહિર્મુખાઃ । યેષામ્ અન્તિ-સમયે
તન્-મુખ-ચન્દ્રમસો દર્શન-સમ્ભાવનાપિ ન વિદ્યતે । યેભ્યશ્ ચાસુરા
અપિ ભાગવતાઃ । યે ખલુ તદાનીં તન્-મુખ-ચન્દ્રમસો દર્શન-
સૌભાગ્યં પ્રાપુર્ ઇતિ । તસ્માન્ ન દ્વેષાદૌ કથઞ્ચિદ્ અપિ ભક્તિત્વમ્ ।
॥ 11.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વસુદેવમ્