Satsamdarbha · અધ્યાય 5

[120]
અથ તત્-પૂર્વકં વિદુષાં ભક્ત્યૈવ સાક્ષાદ્ અનુભવતીયત્વમ્ આહ ત્રિભિઃ -
ન પશ્યતિ ત્વાં પરમાત્મનોઽજનો
ન બુધ્યતેઽદ્યાપિ સમાધિ-યુક્તિભિઃ ।
કુતોઽપરે તસ્ય મનઃ શરીર-ધીર્
વિસર્ગ-સૃષ્ટા વયમ્ અપ્રકાશાઃ ॥ [ભ્પ્ 9.8.21]
અપરે અર્વાચીનાસ્ તુ કુતસ્ ત્વાં પશ્યેયુર્ બુધ્યેરન્ અર્વાચીનત્વે હેતુઃ તસ્ય
બ્રહ્મણઃ । મનશ્ ચ શરીરં ચ ધીશ્ ચ સત્ત્વ-તમો-રજઃ-કાર્યાણિ તાભિર્
વિવિધા યે દેવ-તિર્યઙ્-નરાણાં સર્ગાસ્ તેષાં સૃષ્ટાઃ । તત્રાપિ વયમ્
અપ્રકાશાઃ અતો કુતઃ પશ્યેમ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[121]
અપરે તર્હિ કિં પશ્યન્તિ તત્રાહ ।
યે દેહ-ભાજસ્ ત્રિગુણ-પ્રધાના
ગુણાન્ વિપશ્યત્ય્ ઉત વા તમશ્ ચ ।
મન્-માયયા મોહિત-ચેતસસ્ ત્વાં વિદુઃ
સ્વ-સંસ્થં ન બહિઃ પ્રકાશાઃ ॥ [ભ્પ્ 9.8.22]
યે દેહ-ભાહસ્ તે સ્વસ્મિન્ સમ્યક્-સ્થિતમ્ અપિ ત્વાં ન વિદુઃ । કિન્તુ ગુણાન્
એવ વિપશ્યન્તિ કદાચિચ્ ચ કેવલં તમ એવ પશ્યન્તિ યતસ્ ત્રિગુણા બુદ્ધિર્ એવ
પ્રધાનં યેષાં । બુદ્ધિ-પરતન્ત્રતયા જાગ્રત્-સ્વપ્નયોર્ વિષયાન્ પશ્યન્તિ
સુષુપ્તૌ તુ તમ એવ ન તુ સ્વસ્તુતો નિર્ગુણાનાં સર્વેષાં આત્મારામાણામ્
આત્મ-ભૂતં ત્વામ્ । સર્વત્ર હેતુઃ ! યત્ યતઃ માયયા યસ્ય તવ માયયા વા
મોહિતં ચેતો યેષાં તે તથાપિ ત્વં વિચારેણ જ્ઞાસ્યસીતિ । યતો નાસ્મદ્-
વિધાનાં જ્ઞાન-ગોચરસ્ ત્વં કિન્તુ ભક્તાનામ્ એવેત્ય્ આહ ।
તં ત્વામ્ અહં જ્ઞાન-ઘનં સ્વભાવ-
પ્રધ્વસ્ત-માયા-ગુણ-ભેદ-મોહૈઃ ।
સનન્દનાદ્યૈર્ હૃદિ સંવિભાવ્યમ્
કથં વિમૂઢઃ પરિભાવયામિ ॥[*એન્દ્નોતે #62] [ભ્પ્ 9.8.23]
તં નાનાશ્ચર્ય-વૃત્તિક-પર-શક્તિ-નિધાનં ત્વાં કથં પરિભાવયામિ । કિં
સ્વરૂપં જ્ઞાન-ઘનં સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દૈક-રસ-મૂર્તિં અતએવ
અનિર્દેશ્ય-વપુર્ ઇતિ સહસ્ર-નામ-સ્તવે । અયં ભાવઃ । જ્ઞાન-ઘનત્વાન્ ન
તાવત્ જ્ઞાન-વિષયસ્ ત્વં વિચાર-વિષયત્વેઽપિ માયા-ગુણૈર્ અભિભૂતોઽહં ન
વિચારે સમર્થ ઇતિ ।
નનુ તર્હિ મમ તથાવિધત્વે કિં પ્રમાણં તત્રાહ । સ્વેન ત્વદીયેન
ભાવેન ભક્ત્યા સ્વસ્યાત્મનો સ્વભાવેનાવિર્ભાવેનૈવ વા પ્રધ્વસ્તા
માયા-ગુણ-પ્રકાર-કૃત-મોહા યેભ્યસ્ તૈઃ સનન્દનાદ્યૈર્ ભગવત્-તત્ત્વ-
વિદ્ભિર્ મુનિભિર્ વિભાવ્યં વિચાર્યં સાક્ષાદ્ અનુભવઈયં ચેત્ય્ અર્થઃ ।
તસ્માદ્ ઉલૂકૈઃ પ્રકાશ-ગુણકત્વેનાસમ્મતેઽપિ રવૌ યથાન્યૈર્
ઉપલભ્યમાન-તદ્-ગુણકત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ તથાર્વાગ્-દૃષ્ટિભિર્
અસમ્ભાવ્યમાનમ્ અપિ ત્વયિ તદ્-ગુણકત્વં તદ્-ભક્ત-વિદ્વત્-પ્રત્યક્ષ-
સિદ્ધમ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ ભાવઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ -
પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયમ્ભૂ-
સ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્શ-
દાવૃત્તચક્શુરમૃતત્વમિચ્છન્ ॥ [કઠૌ 2.1.1]
ભક્તિર્ એવૈનં નયતિ
ભક્તિર્ એવૈનં દર્શયતિ ।
ભક્તિ-વશઃ પુરુષઃ
ભક્તિર્ એવ ભૂયસી ॥ [માઠર-શ્રુતિ]
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યઃ
તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્ [કઠૌ 1.2.23]
॥ 9.8 ॥ અંશુમાન્ શ્રી-કપિલ-દેવમ્ ॥ 120-121 ॥
વિવૃતૌ બ્રહ્મ-ભગવન્તૌ ॥
ઇતિ શ્રી-કલિ-યુગ-પાવન-સ્વ-ભજન-વિભાજન-પ્રયોજનાવતાર-શ્રી-શ્રી-
ભગવત્-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-દેવ-ચરણાનુચર-વિશ્વ-વૈષ્ણવ-રાજ-સભાજન-
ભાજન-શ્રી-રૂપ-સનાતનાનુશાસન-ભારતી-ગર્ભે શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે
ભગવત્-સન્દર્ભો નામ દ્વિતીયઃ સન્દર્ભઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #1] ઇત્ ઇસ્ લુદિચ્રોઉસ્ તો ચોન્સિદેર્ થે મઙ્ગલાચરણ વેર્સેસ્ અસ્
સેપરતેલ્ય્ નુમ્બેરેદ્ સેચ્તિઓન્સ્.
[*એન્દ્નોતે #2] fરોમ્ થિસ્, ઇ wઓઉલ્દ્ અસ્સુમે થત્ થિસ્ ઇસ્ નોત્ મેઅન્ત્ તો બે અ
સેપરતે સેચ્તિઓન્, બુત્ રેfએર્સ્ બચ્ક્ તો થે પ્રેવિઓઉસ્ #8.
[*એન્દ્નોતે #3] થિસ્ પરગ્રફ્ ઇસ્ તકેન્ અસ્ અ સેપરતે સેચ્તિઓન્ નુમ્બેર્ 24 ઇન્
થે યદવ્પુર્ એદિતિઓન્, બુત્ થિસ્ દોએસ્ન્ઽત્ સેએમ્ તો બે નેચેસ્સર્ય્.
[*એન્દ્નોતે #4] નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ મહોપનિષદ્.
[*એન્દ્નોતે #5] સેએ સેચ્તિઓન્ 30.
[*એન્દ્નોતે #6] થે વેર્સે થત્ fઓલ્લોwસ્ થિસ્ ઇન્ લ્ભાગ્: દ્વારવત્યાં યથા
કૃષ્ણઃ પ્રત્યક્ષં પ્રતિ મન્દિરમ્ । ચિત્રં બતૈતદ્ ઇત્યાદિ-પ્રમાણેન સ
સેત્સ્યતિ ॥
[*એન્દ્નોતે #7] સેએ qઉઓતે fરોમ્ કાલિકા-પુરાણ ઇન્ સેચ્તિઓન્ 26 અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #8] થે મેત્રે ઓન્ થિસ્ વેર્સે ઇસ્ ઇન્ચોર્રેચ્ત્, મિxએદ્ જગતી અન્દ્
ત્રિષ્ટુભ્. થે સેચોન્દ્ લિને અપ્પેઅર્સ્ તો બે મિસ્સિન્ગ્ અ સ્ય્લ્લબ્લે. ઇત્ ઇસ્ પ્રોબબ્લ્ય્ fરોમ્
પદ્મપ્, ઉત્તરખણ્ડ.
[*એન્દ્નોતે #9] સો wહેરે દોએસ્ થિસ્ રેfએરેન્ચે ચોમે fરોમ્? ભ્પ્ 12.12.69? થિસ્
ઇસ્ fઇર્સ્ત્ મેન્તિઓન્ હેરે.
[*એન્દ્નોતે #10] થિસ્ ઇસ્ થે ગિત પ્રેસ્સ્ રેઅદિન્ગ્. ગ્પ્ અલ્સો હસ્ પ્રમાણાનિ નોત્
પ્રમાણાનામ્.
[*એન્દ્નોતે #11] ઇન્ સેચ્તિઓન્ 21 અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #12] ત્વમ્ અસ્ય લોકસ્ય વિભો રિરક્ષિષુર્ ગૃહેઽવતીર્ણોઽસિ
મમાખિલેશ્વરઃ ।
રાજન્ય-સંજ્ઞાસુર-કોટિ-યૂથપૈર્ નિર્વ્યૂહ્યમાના નિહનિષ્યસે ચમૂઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #13] હન્તૃ-જીવવદ્-
[*એન્દ્નોતે #14] કર્તરીય-
[*એન્દ્નોતે #15] રૂપં યત્ તત્ પ્રાહુર્ અવ્યક્તમ્ આદ્યં
બ્રહ્મ જ્યોતિર્ નિર્ગુણં નિર્વિકારમ્ ।
સત્તા-માત્રં નિર્વિશેષં નિરીહં
સ ત્વં સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્ અધ્યાત્મ-દીપઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #16] qઉઓતેદ્ fરોમ્ નારાયણાધ્યાત્મ ઇન્ સેચ્તિઓન્ 47 અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #17] દિસ્ચુસ્સેદ્ અબોવે ઇન્ સેચ્તિઓન્ 8.
[*એન્દ્નોતે #18] યતો
[*એન્દ્નોતે #19] થે ભગવત્ સન્દર્ભ રેઅદિન્ગ્ wઅસ્ પરીત્ય લોકાન્
કર્મ-ચિતાન્... નાત્યકૃતઃ.
[*એન્દ્નોતે #20] મુણ્ડકૌ 2.2.7: દિવ્યે બ્રહ્મ-પુરે હ્ય્ એષ વ્યોમ્ન્ય્ આત્મા
પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #21] તદ્ વા એતત્ પરમં ધામ મન્ત્રરાજાધ્યાપકસ્ય યત્ર
ન સૂર્યસ્ તપતિ યત્ર ન વાયુર્ વાતિ યત્ર ન ચન્દ્રમા ભાતિ યત્ર ન
નક્ષત્રાણિ ભાન્તિ યત્ર નાગ્નિર્ દહતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન
દુઃખં સદાનન્દં પરમાનન્દં શાન્તં શાશ્વતં સદા-શિવં બ્રહ્માદિ-
વન્દિતં યોગિ-ધ્યેયં પરમં પદં યત્ર ગત્વા ન નિવર્તન્તે યોગિનઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #22] ન્તુ 5.10 qઉઓતેદ્ અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #23] થિસ્ સેચ્તિઓન્ ઇસ્ fઉલ્લ્ ઓf qઉઓતેસ્ fરોમ્ સ્રુતિ થત્ સ્હોઉલ્દ્ બે
પોઇન્તેદ્ ઓઉત્. થે સેચ્તિઓન્ ઇસ્ અલ્સો qઉઓતેદ્ ઇન્ લ્ભાગ્ 1.5.247-250.
[*એન્દ્નોતે #24] અલ્તેર્નતિવે નુમ્બેરિન્ગ્ ગિવેન્ અસ્ 6.255.56-64
[*એન્દ્નોતે #25] અલ્ત્. અત્રોપસૃષ્ટમ્. સેએ 3.15.42 અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #26] વરિઅન્ત્ - સનન્દનાદ્યૈર્ મુનિભિર્ વિભાવ્યમ્.
[*એન્દ્નોતે #27] ઇ ચોઉલ્દ્ન્ઽત્ fઇન્દ્ થિસ્ વેર્સે ઇન્ થે વિપ્.
[*એન્દ્નોતે #28] થિસ્ વેર્સે હસ્ અલ્રેઅદ્ય્ બેએન્ રેfએરેદ્ તો ઇન્ સેચ્તિઓન્સ્ 48 અન્દ્ 56.
થે ચોમ્પ્લેતે વેર્સે ઇસ્:
રૂપં યત્ તત્ પ્રાહુર્ અવ્યક્તમ્ આદ્યં બ્રહ્મ-જ્યોતિર્ નિર્ગુણં નિર્વિકારમ્ ।
સત્તા-માત્રં નિર્વિશેષં નિરીહં સ ત્વં સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્ અધ્યાત્મ-દીપઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #29] પદં ઇન્ ઓરિગિનલ્ હ્વ્. થેસે વેર્સેસ્ અરે 104.9-13 ઇન્ થે
ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #30] મામ્ એવ ઇન્ ઓરિગિનલ્ હ્વ્.
[*એન્દ્નોતે #31] qઉઓતેદ્ અબોવે ઇન્ સેચ્તિઓન્ 51.
[*એન્દ્નોતે #32] થે ભગ્સ્ રેઅદ્સ્ સર્વગસ્ય તથાત્મા, wહિછ્ ઇસ્ ઓબ્વિઓઉસ્લ્ય્
wરોન્ગ્.
[*એન્દ્નોતે #33] થે વિપ્ રેઅદિન્ગ્ ઇસ્ સમસ્ત-શક્તિ-રૂપાણિ તત્ કરોતિ
જનેશ્વર । દેવ-તિર્યઙ્-મનુષ્યાદિ-ચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા ॥
[*એન્દ્નોતે #34] થિસ્ વેર્સે ઇસ્ અલ્સો ચિતેદ્ ઇન્ સેચ્તિઓન્સ્ 48 અન્દ્ 107.

[*એન્દ્નોતે #35] સેચ્તિઓન્ 18 અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #36] ઇ ચન્ઽત્ fઇન્દ્ થે સોઉર્ચે ઓf થિસ્ અન્દ્ થે પ્રેવિઓઉસ્ વેર્સે. થે
રેઅદિન્ગ્ સેએમ્સ્ તો બે ચોર્રુપ્ત્ - ક્વાચિદજયત્ત્મના...
[*એન્દ્નોતે #37] qઉઓતેદ્ અબોવે ઇન્ 4.10.
[*એન્દ્નોતે #38] થિસ્ ફ્રસે ઇસ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ મન્ય્ પ્લચેસ્ ઇસ્ થે બૃહદ્-આરણ્યક
ઉપનિષદ્.
[*એન્દ્નોતે #39] દેહાન્તે દેવઃ પરમં બ્રહ્મ તારકં વ્યાચષ્ટે । થે
ભગ્સ્ તેxત્ હસ્ તારકઃ fઓર્ તાવકમ્.
[*એન્દ્નોતે #40] qઉઓતેદ્ અબોવે ઇન્ સેચ્તિઓન્ 94.
[*એન્દ્નોતે #41] સેચ્તિઓન્સ્ 4 અન્દ્ 95 અબોવે.
[*એન્દ્નોતે #42] થિસ્ એન્તિરે સેચ્તિઓન્ એન્દિન્ગ્ wઇથ્ સ્પર્શાભાવાદ્
વિશુદ્ધત્વમ્ ઇસ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ રાધા-કૃષ્ણીઅર્ચન-દીપિકા, પગેસ્ 10-11.
[*એન્દ્નોતે #43] નોત્ qઉઇતે સુરે wહેરે શ્રીધર સ્વામીઽસ્ ચોમ્મેન્તર્ય્ એન્દ્સ્.
[*એન્દ્નોતે #44] બોથ્ વેર્સેસ્ qઉઓતેદ્ અબોવે ઇન્ સેચ્તિઓન્ 8. થિસ્ wહોલે સેચ્તિઓન્
ઇસ્ fઓઉન્દ્ થેરે, wઓર્દ્-fઓર્ wઓર્દ્. થિસ્ ઇસ્ પ્રોબબ્લ્ય્ અન્ એર્રોર્, સુર્પ્રિસિન્ગ્લ્ય્ નોત્ ચલ્લેદ્
ઇન્તો qઉએસ્તિઓન્ બ્ય્ થે જદવ્પુર્ એદિતોર્. અનોથેર્ મ્સ્ ઇસ્ નેએદેદ્ fઓર્ ચોમ્પરિસોન્.
[*એન્દ્નોતે #45] થિસ્ wઓર્દ્ ઇસ્ નોત્ ઇન્ થે વ્યાખ્યા ગિવેન્ ઇન્ સેચ્તિઓન્ 7, wહિછ્
ઓથેર્wઇસે fઓલ્લોwસ્ wઓર્દ્-fઓર્-wઓર્દ્ ઉન્તિલ્ ??. થિસ્ ઇસ્ પ્રોબબ્લ્ય્ અન્ એર્રોર્,
સુર્પ્રિસિન્ગ્લ્ય્ નોત્ ચલ્લેદ્ ઇન્તો qઉએસ્તિઓન્ બ્ય્ થે જદવ્પુર્ એદિતોર્. અનોથેર્ મ્સ્ ઇસ્
નેએદેદ્ fઓર્ ચોમ્પરિસોન્.
[*એન્દ્નોતે #46] થે સેચ્તિઓન્ બેત્wએએન્ સુપેર્સ્ચ્રિપ્ત્ અઽસ્ ઇસ્ નોત્ ઇન્ થે એઅર્લિએર્
વ્યાખ્યા ઓf થેસે વેર્સેસ્, બુત્ ઓબ્વિઓઉસ્લ્ય્ બેલોન્ગ્સ્ અન્દ્ ઇસ્ લિકેલ્ય્ ઇન્ થે ઓરિગિનલ્
વેર્સિઓન્. થે સમે ગોએસ્ fઓર્ ઓથેર્ ફ્રસેસ્ ઇન્ બેત્wએએન્ સુપેર્સ્ચ્રિપ્તેદ્ લેત્તેર્સ્ ઇન્ થે
પસ્સગે બેલોw.
[*એન્દ્નોતે #47] અતઃ
[*એન્દ્નોતે #48] મિશ્રસ્યાપિ
[*એન્દ્નોતે #49] નિર્દેશોભયમ્
[*એન્દ્નોતે #50] એ. નોત્ ઇન્ થે સેચ્તિઓન્ 117 વેર્સિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #51] f. નોત્ ઇન્ થે સેચ્તિઓન્ 117 વેર્સિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #52] નોત્ ઇન્ થે સેચ્તિઓન્ 8 વેર્સિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #53] નોત્ ઇન્ થે સેચ્તિઓન્ 8 વેર્સિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #54] નોત્ ઇન્ 117.
[*એન્દ્નોતે #55] ઇન્ સેચ્તિઓન્ 117 તમઃ
[*એન્દ્નોતે #56] નોત્ ઇન્ સેચ્તિઓન્ 8.
[*એન્દ્નોતે #57] થિસ્ સેએમ્સ્ તો બે થે એન્દ્ ઓf થે ચોમ્મોન્ મતેરિઅલ્.
[*એન્દ્નોતે #58] થિસ્ અપ્પેઅર્સ્ તો બે એવિદેન્ચે થત્ 8 ઇસ્ થે ઓરિગિનલ્ સોઉર્ચે ઓf
થે મતેરિઅલ્, નોત્ 117. તો બે fઓલ્લોwએદ્.
[*એન્દ્નોતે #59] ક્. થિસ્ સેચ્તિઓન્ ચન્ બે fઓઉન્દ્ ઇન્ ર્કદ્ 12-13.
[*એન્દ્નોતે #60] ક્. થિસ્ સેચ્તિઓન્ ઇસ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ર્કદ્ 13-14.
[*એન્દ્નોતે #61] મુહૂર્તાદિ ઇન્ થે વિપ્ વેર્સિઓન્. થેરે ઇસ્ અનોથેર્ વેર્સે થત્
બેગિન્સ્ થિસ્ wઅય્ અત્ 3.5.18.
[*એન્દ્નોતે #62] દિસ્ચુસ્સેદ્ અબોવે ઇન્ સેચ્તિઓન્ 85.
ષટ્-સન્દર્ભ-નામક-શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે તૃતીયઃ
પરમાત્મ-સન્દર્ભઃ
તૌ સન્તોષયતા સન્તૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
દાક્ષિણાત્યેન ભટ્ટેન પ્નુઅર્ એતદ્ વિવિચ્યતે ॥ઇ॥
તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ ॥ઇઇ॥
[1]
અથ પરમાત્મા વિવ્રિયતે । અત્ર તં જગદ્-ગત-જીવ-નિરૂપણ-પૂર્વકં
નિરૂપયતિ દ્વાભ્યામ્ -
ક્ષેત્રજ્ઞ એતા મનસો વિભૂતીર્
જીવસ્ય માયા-રચિતસ્ય નિત્યાઃ ।
આવિર્હિતાઃ ક્વાપિ તિરોહિતાશ્ ચ
શુદ્ધો વિચષ્ટે હ્ય્ અવિશુદ્ધ-કર્તુઃ ॥ [ભ્પ્ 5.11.12]
ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા પુરુષઃ પુરાણઃ
સાક્ષાત્ સ્વયં જ્યોતિર્ અજઃ પરેશઃ ।
નારાયણો ભગવાન્ વાસુદેવઃ
સ્વ-માયયાત્મન્ય્ અવધીયમાનઃ ॥ [ભ્પ્ 5.11.13]
યઃ શુદ્ધોઽપિ માયાતઃ પરોઽપિ માયા-રચિતસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય સર્વ-
ક્ષેત્રસ્ય માયયા કલ્પિતસ્ય મનસોઽન્તઃ-કરણસ્યૈતાઃ વિભૂતીર્ વૃત્તીર્
વિચષ્ટે વિશેષેણ પશ્યતિ, પશ્યંસ્ તત્રાવિષ્ટો ભવતિ, સ ખલ્વ્ અસૌ જીવ-નામા
સ્વ-શરીર-દ્વય-લક્ષણ-ક્ષેત્રસ્ય જ્ઞાતૃત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ ઉક્તમ્ -
યયા સંમોહિતો જીવો
આત્માનં ત્રિગુણાત્મકં
પરોઽપિ મનુતેઽનર્થં
તત્-કૃતં ચાભિપદ્યતે ॥ [ભ્પ્ 1.7.5] ઇતિ ।
તસ્ય મનસઃ કીદૃશતયા માયા-રચિતસ્ય તત્રાહ - જીવધ્ય જીવોપાધિતયા
જીવ-તાદાત્મ્યેન રચિતસ્ય । તતશ્ ચ તત્ તયોપચર્યમાણસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તતશ્
ચ કીદૃશસ્ય, અવિશુદ્ધં ભગવદ્-બહિર્મુખં કર્મ કરોતીતિ તાદૃશસ્ય ।
કીદૃશીર્ વિભૂતીર્ નિત્યા અનાદિત એવાનુગતાઃ ।
અત્ર સ કદા કીદૃશીર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ - જાગ્રત્ સ્વપ્નયોર્ આવિર્ભૂતાઃ
સુષુપ્તૌ તિરોહિતાશ્ ચેતિ । યસ્ તુ પુરાણો જગત્-કારણ-ભૂતઃ પુરુષઃ
આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્યેત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 2.6.41] દ્વિતીયાદૌ પ્રસિદ્ધઃ ।
સાક્ષાદ્ એવ સ્વયં જ્યોતિઃ સ્વપ્રકાશો તનુ જીવવદ્ અન્યાપેક્ષયા । અજો
જન્માદિ-શૂન્યઃ । પરેષાં બ્રહ્માદીનાં અપીશઃ । નારં જીવ-સમૂહઃ
સ્વનિયમ્યત્વેનાયનં યસ્ય સઃ । ભગવાન્ ઐશ્વર્યાદ્ય્-અંશત્વાત્ । વાસુદેવઃ
સર્વ-ભૂતાનામ્ આશ્રયઃ । સ્વ-માયયા સ્વ-સ્વરૂપ-શક્ત્યા આત્મનિ સ્વ-
સ્વરૂપે અવધીયમાનઃ અવસ્થાપ્ય-માનઃ । કર્મ-કર્તૃ-પ્રયોગઃ ।
માયાયાં મયિકેઽપ્ય્ અન્તર્યામિતયા પ્રવિષ્ટોઽપિ સ્વરૂપ-શક્ત્યા સ્વરૂપસ્ય એવ
ન તુ તત્-સંસક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । વાસુદેવત્વેન સર્વ-ક્ષેત્ર-જ્ઞાતૃત્વાત્ સોઽપરઃ ।
માયા-મોહિતાત્ જીવાદ્ અન્યઃ માયા-રહિતઃ શુદ્ધઃ । ક્ષેત્રજ્ઞઃ આત્મા
પરમાત્મેતિ ।
તદ્ એવમ્ અપિ મુખ્યં ક્ષેત્રજ્ઞત્વં પરમાત્મન્ય્ એવ । તદ્ ઉક્તમ્ -
સર્વં પુમાન્ વેદ ગુણાંશ્ ચ તજ્-જ્ઞો
ન વેદ સર્વજ્ઞમ્ અનન્તમ્ ઈડે ઇતિ [ભ્પ્ 6.4.25] ।
શ્રી-ગીતોપનિષત્સુ -
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
એતદ્ યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ॥ [ગીતા 13.1]
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનં યત્ તજ્ જ્ઞાનં મતં મમ ॥ [ગીતા 13.1]
અત્ર ખલુ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધીતિ સર્વેષ્વ્ અપિ ક્ષેત્રેષુ માં ચ
ક્ષેત્રજ્ઞં વિદ્ધિ, ન તુ જીવમ્ ઇવ સ્વક્ષેત્ર એવ ઇત્ય્ એવાર્થં વહતિ । ન ચ
જીવેશયોઃ સમાનાધિકરણ્યેન નિર્વિશેષ-ચિદ્-વસ્ત્વ્ એવ જ્ઞેયતયા નિર્દિશતિ ।
સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિઅયર્થ્યાપત્તેઃ । જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામીત્ય્ આદૌ
સર્વતઃ પાણિ-પાદં તદ્ સર્વતોઽક્ષિ-શિરો-મુખમ્ ઇત્ય્ [ગીતા 13.13] આદિના
સવિશેષસ્યૈવ નિર્દેક્ષ્યમાણત્વાત્ । અમાનિત્વમ્ ઇત્ય્ આદિના જ્ઞાનસ્ય ચ
તથૌપદેક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિં ચ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપીત્ય્ અત્ર ત્ત્વમ્ અસીતિવત્ સામાનાધિકરણ્યેન તન્-
નિર્વિશેષ-જ્ઞાને વિવક્ષિતે ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરયોર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એવનાનૂદ્યેત ન તુ
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોત્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । કિન્તુ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ ઇત્ય્ અસ્યાયમ્ અર્થઃ ।
દ્વિવ્દિહયોર્ અપિ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનં તન્ મમૈવ જ્ઞાનં મતમ્ ।
અન્યાર્થસ્ તુ પરામર્શ ઇતિ ન્યાયેન યજ્-જ્ઞાનૈકતાત્-પર્યકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
જ્ઞેયસ્યૈકત્વેનૈવ નિર્દિષ્ટત્વાત્ યોગ્યત્વાચ્ ચ । ન ચ નિરીશ્વર-સાઙ્ખ્યવત્
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-માત્ર-વિભાગાદ્ અત્ર જ્ઞાનં મતં મમેત્ય્
અનેનેશ્વરસ્યાવેક્ષિતત્વાત્ । ન ચ વિવર્ત-વાદવદ્ ઈશ્વરસ્યાપિ ભ્રમ-માત્ર-
પ્રતીત-પુરુષત્વમ્ । તદ્-વચન-લક્ષણ-સવેદ-ગીતાદિ-શાસ્ત્રાણામ્
અપ્રામાણ્યાદ્ બૌદ્ધ-વાદાપત્તેઃ । તસ્યાં ચ સત્યાં બૌદ્ધાનામ્ ઇવ વિવર્ત-
વાદિનાં તદ્-વ્યાખ્યાનાયુક્તેઃ । ન ચ તસ્ય સત્ય-પુરુષત્વેઽપિ નિર્વિશેષ-
જ્ઞાનમ્ એવ મોક્ષ-સાધનમ્ ઇતિ તદીય-શાસ્ત્રાન્તરતઃ સમાહાર્યમ્ ।

એવં સતત-યુક્તા યે [12.1] ઇત્ય્ આદિ પૂર્વાધ્યાયે નિર્વિશેષ-જ્ઞાનસ્ય હેયત્વેન
વિવક્ષિતત્વાત્ । તત્રૈવ ચ યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ ઇત્ય્ [12.6] આદિનાનન્ય-ભક્તાન્
ઉદ્દિશ્ય તેષામ્ અહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાદ્ ઇત્ય્ [12.7] અનેન તજ્
જ્ઞાનાપેક્ષાપિ નાદૃતેતિ । તદ્ ઉક્તમ્ એકાદશે સ્વયં ભગવતા - યત્ કર્મભિર્
યત્ તપસેત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 11.20.32] । મોક્ષ-ધર્મે ચ -
ય વૈ સાધન-સમ્પત્તિઃ પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટયે ।
તયા વિના તદ્ આપ્નોતિ નરો નારાયણાશ્રયઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર તુ પૂર્વાધ્યાય-વિશ્લાઘિતં તદ્ એવાવૃથાકર્તું સવિશેષતયા નિર્દિશ્ય
ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ
મદ્-ભક્ત એતદ્ વિજ્ઞાય મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે ॥ [ગીતા 13.18]
ઇત્ય્ અન્તેન ભક્તિ-સંવલિતતયા સુકરાર્થ-પ્રાયં કૃતમ્ । અતએવાત્ર વ્યષ્ટિ-
ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ભક્તત્વેન નિર્દિષ્ટઃ સમષ્ટિ-ક્ષેત્રજ્ઞસ્ તુ જ્ઞેયત્વેનેતિ
ક્ષેત્ર-જ્ઞાનાભ્યાં સહ જ્ઞેયસ્ય પાઠાદ્ અનુસ્માર્ય તદ્-અનન્તરં ચ તસ્ય
તસ્ય ચ જીવત્વમ્ ઈશ્વરત્વં ચ ક્ષરં નેતિ દર્શિતમ્ । યતઃ -
પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિ-જાન્ ગુણાન્ ।
કારણં ગુણ-સઙ્ગોઽસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ ॥ [ગીતા 13.21]
ઇતિ જીવસ્ય પ્રકૃતિસ્થત્વં નિર્દિશ્ય સ્વતસ્ તસ્યાપ્રાકૃતત્વ-દર્શનયા સ્ફુટમ્
એવાક્ષરત્વં જ્ઞાપિતમ્ ।
ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ
પરમાત્મેતિ ચાપ્ય્ ઉક્તો દેહે ઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ ॥ [ગીતા 13.22]
ઇતિ જીવાત્ પરત્વેન નિર્દિષ્ટસ્ય પરમાત્માખ્ય-પુરુષસ્ય તુ કૈમુત્યેનૈવ
તદ્ દર્શિતમ્ ।
દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ ચાક્ષર એવ ચ
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે ॥ [ગીતા 15.16]
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ
યો લોકત્રયમ્ આવિશ્ય બિભર્ત્ય્ અવ્યય ઈશ્વરઃ ॥ [ગીતા 15.17]
ઇત્ય્ અત્ર જીવસ્યાપ્ય્ અક્ષરત્વં કણ્ઠોક્તમ્ એવ । તત્રોપદ્રષ્ટા પરમ-સાક્ષી,
અનુમન્તા તત્-તત્-કર્માનુરૂપઃ પ્રવર્તકઃ । ભર્તા પોષકઃ । ભોક્તા
પાલયિતા । મહેશ્વરઃ સર્વાધિકર્તા । પરમાત્મા સર્વાન્તર્યામીતિ
વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઉત્તરપદ્યયોસ્ તુ । કૂટસ્થ એક-રૂપતયા તુ યઃ કાલ-વ્યાપી સ કૂટસ્થ ઇત્ય્
અમરકોષાદ્ અવગતાર્થઃ । અસૌ શુદ્ધ-જીવ એવ ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્ય ઇત્ય્
ઉત્તરાત્ । તદ્ એવમ્ અત્રાપિ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સર્વ-ક્ષેત્રજ્ઞા ઉક્તાઃ । અત્ર
ચોત્તરયોર્ અન્ય ઇત્ય્ અનેન ભિન્નયોર્ એવ સતોર્ અક્ષરયોર્ન તત્-તદ્-રૂપતા-
પરિત્યાગઃ સમ્ભવેદ્ ઇતિ ન કદાચિદ્ અપિ નિર્વિશેષ-રૂપેનાવસ્થિતિર્ ઇતિ
દર્શિતમ્ । તસ્માન્ મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ અપિ તત્-સાર્ષ્ટિ-
પ્રાપ્તિ-તાત્પર્યકમ્[*એન્દ્નોતે #1] । તદ્ એવં દ્વયોર્ અક્ષરત્વેન સામ્યેઽપિ
જીવસ્ય હીન-શક્તિત્વાત્ પ્રકૃત્ય્-આવિષ્ટસ્ય તન્-નિવૃત્ત્ય્-અર્થમ્ ઈશ્વર એવ
ભજનીયત્વેન જ્ઞેય ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્માદ્ ઇદં શરીરમ્ ઇત્ય્ આદિકં પુનર્ ઇત્થં વિવેચનીયમ્ । ઇદં સ્વ-
સ્વાપરોક્ષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શરીર-ક્ષેત્રયોર્ એકૈકત્વેન ગ્રહણમ્ અત્ર વ્યક્તિ-
પર્યવસાનેન જાતિ-પુરસ્કારેણૈવેતિ ગમ્યતે । સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ ઇતિ બહુ-
વચનેનાનુવાદાત્ । એતદ્ યો વેત્તિ ઇત્ય્ અત્ર દેહો ઽસવો ઽક્ષા-મનવ ઇત્ય્ આદૌ
સર્વં પુમાન્ વેદ-ગુણાંશ્ ચ તજ્-જ્ઞઃ [ભ્પ્ 6.4.25] ઇત્ય્-ઉક્ત-દિશા ક્ષેત્રજ્ઞ એતા
મનસો વિભૂતીર્ ઇત્ય્-ઉક્ત-દિશા ચ જાનાતીત્ય્ અર્થઃ ।
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધીતિ । તદ્ ઉક્તમ્ -- વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્
એકાંશેન સ્થિતો જગત્ [ગીતા 10.42] । યત્ર ગત્ય્-અન્તરં નાસ્તિ તત્રૈવ લક્ષણા-
મય-કષ્ટમ્ આશ્રીયેત । તથાપિ તેન સામાનાધિકરણ્યં યદિ વિવક્ષિતં
સ્યાત્ તર્હિ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધીત્ય્ એતાવદ્ એવ તં ચ માં વિદ્ધીત્ય્
એતાવદ્ એવ વા પ્રોચ્યેત, ન તુ સર્વ-ક્સ્રેષુ ભારતેત્ય્ અધિકમ્ અપિ । કિન્તુ
ક્ષેત્રજ્ઞ એતા મનસો વ્ભૂતીર્ ઇત્ય્ આદિવત્ ક્ષેત્રજ્ઞ-દ્વયમ્ અપિ વક્તવ્યમ્ એવ
સ્યાત્ ।
તથા ચ બ્રહ્મ-સૂત્રં ગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિ તદ્-દર્શનાદ્ ઇતિ [વ્સ્
1.2.11] તદ્-વૈધ્યમ્ એવ ચોપસંહૃતમ્ । પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હીત્ય્ આદિના ।
તસ્માદ્ ઉપક્રમાર્થસ્યોપસંહારાધીનત્વાદ્ એષ એવાર્થઃ સમઞ્જસઃ ।
યથોક્તં બ્રહ્મ-સૂત્ર-કૃદ્ભિઃ - અસદ્ વ્યપદેશાન્ નેતિ ચેન્ ન
ધર્માન્તરેણ વાક્ય-શેષાદ્ ઇતિ [વ્સ્ 2.1.17] ।
અથ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અત્ર યત્ ક્ષેત્રે જ્ઞાનેન્દ્રિય-ગતં ચેતના-
ગતં ચ જ્ઞાનં દર્શયિષ્યતે યચ્ ચ પૂર્વ-ક્ષેત્ર-જ્ઞે નિજ-નિજ-ક્ષેત્ર-જ્ઞાનં
દર્શિતં તત્ તત્ મજ્-જ્ઞાનાંશસ્ય ક્ષેત્રેષુ ચ્છાયા-રૂપત્વાત્ ક્ષેત્ર-જ્ઞેષુ યત્
કિઞ્ચિદ્ અંશાંશતયા પ્રવેશાન્ મમૈવ જ્ઞાનં મતમ્ ઇતિ । તસ્માત્ સાધૂક્તં
મુખ્યં ક્ષેત્રજ્ઞત્વં પરમાત્મન્ય્ એવેતિ ।
અત્ર શ્રી-ભગવતઃ પરમાત્મ-રૂપેણાવિર્ભાવોઽપિ । અજનિ ચ યન્ મયં તદ્-
અવિમુચ્ય-નિયન્તૃ ભવેદ્ ઇત્ય્-ઉક્ત-દિશા [ભ્પ્ 10.87.30] શક્તિ-વિશેષાલિઙ્ગિત્વાદ્
યસ્માદ્ એવાંશાજ્ જીવાનામ્ આવિર્ભાવસ્ તેનૈવેતિ જ્ઞેયમ્ । તદ્ ઉક્તં તત્રૈવ
વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇત્ય્ આદિ । શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ચ -
યસ્યાયુતાંશાંશે વિશ્વ-શક્તિર્ ઇયં સ્થિતા ।
પર-બ્રહ્મ-સ્વરૂપસ્ય પ્રણમામ તમ્ અવ્યયમ્ ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.9.53]
પૂર્ણ-શુદ્ધ-શક્તિસ્ તુ કલા-કાષ્ઠા-નિમેષાદ્ ઇત્ય્ અનેન દર્શિતા । તથા શ્રી-
નારદ-પઞ્ચરાત્રે --
નારદ ઉવાચ -
શુદ્ધ-સર્ગમ્ અહં દેવ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
સર્ગ-દ્વયસ્ય ચૈવસ્ય યઃ પરત્વેન વર્તતે ॥
તત્રૈતત્ પૂર્વોક્તઃ પ્રાધાનિકઃ શાક્તશ્ ચેત્ય્ એતત્ સર્ગદ્વયસ્યેતિ જ્ઞેયમ્ ।
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
યઃ સર્વ-વ્યાપકો દેવઃ પર-બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।
ચિત્-સામાન્યં જગત્ય્ અસ્મિન્ પરમાનન્દ-લક્ષણમ્ ॥
વાસુદેવાદ્ અભિન્નસ્ તુ બહ્ન્-અર્કેન્દુ-શત-પ્રભમ્ ।
વાસુદેવોઽપિ ભગવાંસ્ તદ્-ધર્મા પરમેશ્વરઃ ॥
સ્વાં દીપ્તિં ક્ષોભયત્ય્ એવ તેજસા તેન વૈ યુતમ્ ।
પ્રકાશ-રૂપો ભગવાન્ અચ્યુતં ચાસકૃદ્ દ્વિજ ॥
સોઽચ્યુતોઽચ્યુત-તેજાશ્ ચ સ્વરૂપં વિતનોતિ વૈ ।
આશ્રિત્ય વાસુદેવં ચ સ્વસ્થો મેઘો જલં યથા ॥
ક્ષોભયિત્વા સ્વમ્ આત્માનં સત્ય-ભાસ્વર-વિગ્રહમ્ ।
ઉત્પાદયામાસ તદા સમુદ્રોર્મિ-જલં યથા ॥
સ ચિન્મયઃ પ્રકાશાત્મા ઉત્પાદ્યાત્માનમ્ આત્મના ।
પુરુષાખ્યમ્ અનન્તં ચ પ્રકાશ-પ્રસરં મહત્ ॥
સ ચ વૈ સર્વ-જીવાનામ્ આશ્રયઃ પરમેશ્વરઃ ।
અન્તર્યામી ચ તેષાં વૈ તારકાણામ્ ઇવામ્બરમ્ ॥
સેન્ધનઃ પાવકો યદ્વત્ સ્ફુલિઙ્ગ-નિચયં દ્વિજ ।
અનિચ્છાતઃ પ્રેરયતિ તદ્વદ્ એવ પરઃ પ્રભુઃ ॥
પ્રાગ્-વાસના-નિબન્ધાનાં બન્ધાનાં ચ વિમુક્તયે ।
તસ્માદ્ વિદ્ધિ તદ્-અંશાંશસ્ તાન્ સર્વાંશત્વમ્ અજમ્ પ્રભુમ્ ॥ ઇતિ ।
અતએવ યત્ તુ બ્રહ્માદૌ શ્રી-પ્રદ્યુમ્નસ્ય મન્વાદૌ શ્રી-વિષ્ણોઃ, રુદ્રાદૌ
શ્રી-સઙ્કર્ષણસ્યાન્તર્યામિત્વં શ્રૂયતે તન્ નાનાંશમ્ આદાયાવતીર્ણસ્ય
તસ્યૈવ તત્-તદ્-અંશેન તત્-તદ્-અન્તર્યામિત્વમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । અતએવ રુદ્રસ્ય
સઙ્કર્ષણ-પ્રકૃતિત્વં પુરુષ-પ્રકૃતિત્વં ચેત્ય્ ઉભયમ્ અપ્ય્ આમ્નાતં
પ્રકૃતિમ્ આત્મનઃ સઙ્કર્ષણ-સંજ્ઞાં ભવ ઉપધાવતીત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 5.17.16]
આદાવ્ અભૂચ્ છત-ધૃતિર્ ઇત્ય્ આદૌ ચ [ભ્પ્ 11.4.5] । એષ એવ--
ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ પ્રધાનાત્મા તથા ભવાન્ ।
આત્મા ચ પરમાત્મા ચ ત્વમ્ એકઃ પઞ્ચધા સ્થિતઃ ॥

ઇત્ય્ [વિપ્ 5.18.50] આદૌ વિવૃતમ્ । તસ્માત્ સર્વાન્તર્યામી પુરુષ એવ બ્રહ્મેતિ
પરમાત્મેતીત્ય્ આદૌ પરમાત્મત્વેન નિર્દિસ્ટ ઇતિ સ્થિતમ્ । વ્યાખ્યાતં ચ
સ્વામિભિઃ । નમસ્ તુભ્યં ભગવતે બ્રહ્મણે પરમાત્મન [ભ્પ્ 10.28.6]
ઇત્ય્ અત્ર વરુણ-સ્તુતૌ । પરમાત્મને સર્વ-જીવ-નિયન્ત્રે ઇતિ । અસ્ય
પરમાત્મનો માયોપાધિતયા પુરુષત્વં તૂપચરિતમ્ એવ । તદ્ ઉક્તં
વૈષ્ણવે એવ -
નાન્તોઽસ્તિ યસ્ય ન ચ યસ્ય સમુદ્ભવોઽસ્તિ
વૃદ્ધિર્ ન યસ્ય પરિણામ-વિવર્જિતસ્ય ।
નાપેક્ષયં ચ સમુપૈત્ય વિકલ્પ-સ્વસ્તુ
યસ્ તં નતોઽસ્મિ પુરુષોત્તમમ્ આદ્યમ્ ઈડ્યમ્ ॥ [વિપ્ 6.8.60]
તસ્યૈવ યોઽનુગુણ-ભુગ્ બહુધૈક એવ
શુદ્ધોઽપ્ય્ અશુદ્ધ ઇવ મૂર્તિ-વિભાગ-ભેદૈઃ ।
જ્ઞાનાન્વિતઃ સકલ-સત્ત્વ-વિભૂતિ-કર્તા
તસ્મૈ નતોઽસ્મિ પુરુષાય સદાવ્યયાય ॥ [વિપ્ 6.8.61] ઇતિ ।
તસ્યૈવાનુપૂર્વોક્તાત્ પરમેશ્વરાત્ સમનન્તરમ્ । બહુધા બ્રહ્માદિ-
રૂપેણ । અશુદ્ધ ઇવ સૃષ્ટ્ય્-આદિષ્વ્ આસક્ત ઇવ । મૂર્તિ-વિભાગાનાં દક્ષાદિ-
મન્વ્-આદિ-રૂપાણાં ભેદૈઃ । અર્વ-સત્ત્વાનાં વિભૂતીકર્તા વિસ્તારકૃત્ ઇતિ
સ્વામી ।
તત્ર ગુણ-ભુગ્ ઇતિ ષાડ્-ગુણ્યાનન્દ-ભોક્તેત્ય્ અર્થઃ ।
યત્ તત્ સૂક્ષ્મમ્ અવિજ્ઞાનમ્ અવ્યક્તમ્ અચલં ધ્રુવમ્ ।
ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયાર્થૈશ્ ચ સર્વ-ભૂતૈશ્ ચ વર્જિતમ્ ॥
સ હ્ય્ અન્તરાત્મા ભૂતાનાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચેતિ કથ્યતે ।
ત્રિગુણ-વ્યતિરિક્તો વૈ પુરુષશ્ ચેતિ કલ્પિતઃ ॥ [મ્ભ્ 12.321.28-29]
ઇતિ મોક્ષધર્મેઽપિ નારાયણીયોપાખ્યાને । શ્રુતયોઽપ્ય્ એનં શુદ્ધત્વેનૈવ
વર્ણયન્તિ
એકો દેવો સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વ-વ્યાપી સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વ-ભૂતાધિવાસઃ
સાક્સી ચેતાઃ કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ ॥ [શ્વેતુ 6.11] ।
અજામ્ એકાં લોહિત-શુક્લ-કૃષ્ણાં
બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાના સરૂપાઃ ।
અજો હ્ય્ એકો જૂષમાણોઽનુશેતે જહાત્ય્
એનાં ભુક્ત-ભોગામ્ અજોઽન્યઃ ॥ ઇત્ય્ આદ્યાઃ [શ્વેતુ 4.5]
તસ્માત્ સાધુ વ્યાખ્યાતં ક્ષેત્રજ્ઞ એતા ઇત્ય્ આદિ-પદ્ય-દ્વયમ્ ॥
॥ 5.11 ॥ શ્રી-બ્રાહ્મણો રહૂગણમ્

[2]
અથ તસ્યાવિર્ભાવે યોગ્યતા-પ્રાગ્વદ્ ભક્તિર્ એવ જ્ઞેયા । આવિર્ભાવસ્ તુ ત્રિધા
યથા નારદીયે તન્ત્રે[*એન્દ્નોતે #2] -
વિષ્ણોસ્ તુ ત્રીણિ રૂપાણિ પુરુષાખ્યાન્ય્ અથો વિદુઃ ।
એકં તુ મહતઃ સ્રષ્ટૃ દ્વિતીયં તન્તુ-સંસ્થિતમ્ ।
તૃતીયં સર્વ-ભૂતસ્થં તાનિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ॥
અત્ર પ્રથમો યથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્તિ સ
ઐક્ષતેત્યાદ્યુક્તેઃ । મહા-સમષ્ટિ-જીવ-પ્રકૃત્યોર્ એકતાપન્નયોર્ દ્રષ્ટેત્ય્
એક એવ । અયમ્ એવ સઙ્કર્ષણ ઇતિ મહાવિષ્ણુર્ ઇતિ ચ । બ્રહ્મ-સંહિતાયાં
યથા --
તલ્-લિઙ્ગં ભગવાન્ શમ્ભુર્ જ્યોતી-રૂપં સનાતનમ્ ।
તસ્મિન્ન્ આવિરભૂલ્ લિઙ્ગે મહા-વિષ્ણુર્ જગત્-પતિઃ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.8]
સહસ્ર-શીર્ષા પુરુષ ઇત્ય્ આરભ્ય [બ્રહ્મસ્ 5.11]
નારાયણઃ સ ભગવાન્ આપસ્ તસ્માત્ સનાતનાત્ ।
આવિરાસન્ કારણાર્ણોનિધિં સઙ્કર્ષણાત્મકઃ ।
યોગ-નિદ્રાં ગતસ્ તસ્મિન્ સહસ્રાંશઃ સ્વયં મહાન્ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.12]
તદ્-રોમ-બિલ-જાલેષુ બીજં સઙ્કર્ષણસ્ય ચ ।
હૈમાન્ય્ અણ્ડાનિ જાતાનિ મહા-ભૂતાવૃતાનિ તુ ॥ ઈત્ય્ આદિ [બ્રહ્મસ્ 5.13]
લિઙ્ગમ્ ઇતિ યસ્યાયુતાયુતાંશાંશે વિશ્વ-શક્તિર્ ઇયં સ્થિતેત્ય્ [વિપ્ 1.9.53]
અનુસારેણ તસ્ય મહા-ભગવતઃ શ્રી-ગોવિન્દસ્ય પુરુષોત્પાદકત્વાલ્ લિઙ્ગમ્
ઇવ લિઙ્ગં યઃ ખલ્વ્ અંઅ-વિશેષસ્ તદ્ એવ શમ્ભુઃ । શમ્ભુ-શબ્દસ્ય
મુખ્યાયા વૃત્તેર્ આશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ દ્વિતીય-પુરુષસ્ તત્ સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રવિશદ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તઃ સમષ્ટિ-
જીવાન્તર્યામી । તેષાં બ્રહ્માણ્ડાત્મકાનાં બહુ-ભેદાદ્ બહુ-ભેદઃ ।
તત્રૈવ સૂક્ષ્માન્તર્યામી પ્રદ્યુમ્નઃ સ્થૂલાન્તર્યામ્ય્ અનિરુદ્ધ ઇતિ ક્વચિત્ ।
અનેન મહા-વૈકુણ્ઠ-સ્થાઃ સઙ્કર્ષણાદયસ્ તદ્-અંશિનઃ । યે તુ ચિત્તાદ્ય્-
અધિષ્ઠાતારો વાસુદેવાદયસ્ તે તદ્-અંશા એવેત્ય્ આદિ વિવેચનીયમ્ ।
તૃતીયોઽપિ પુરુષઃ --
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા
સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્ત્ય્
અનશ્નન્ન્ અન્યો ઽભિચાકશીતિ ॥ [ઋગ્-વેદ 1.163.20, મુણ્ડુ 7.1.1]
ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તો વ્યષ્ટ્ય્-અન્તર્યામી । તેષામ્ બહુભેદાદ્ બહુભેદઃ ।
તત્ર પ્રથમસ્યાવિર્ભાવો યથા આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્યેતિ [ભ્પ્ 2.6.41] ।
ટીકા ચ પરસ્ય ભૂમ્નઃ પુરુષઃ પ્રકૃતિ-પ્રવર્તકઃ । યસ્ય સહસ્ર-શીર્ષેત્ય્
આદ્ય્ ઉક્તો લીલા-વિગ્રહઃ સ આદ્યોવતારઃ । ઇત્ય્ એષા ॥ અત્ર ચાન્યત્ર ચાવતારત્વં
નામૈક-પાદ-વિભૂત્ય્-આવિર્ભાવત્વં જ્ઞેયમ્ ॥ 2.6 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા
નારદમ્

[3]
દ્વિતીયસ્ય યથા -
કાલેન સોઽજઃ પુરુષાયુષાભિ-
પ્રવૃત્ત-યોગેન વિરૂઢ-બોધઃ
સ્વયં તદ્ અન્તર્-હૃદયે ઽવભાતમ્
અપશ્યતાપશ્યત યન્ ન પૂર્વમ્ ॥
મૃણાલ-ગૌરાયત-શેષ-ભોગ-
પર્યઙ્ક એકં પુરુષં શયાનમ્ । [ભ્પ્ 3.8.23]
અયં ગર્ભોદક-સ્થઃ સહસ્ર-શીર્ષા પ્રદ્યુમ્ન એવ । પુરુષાયુષા વત્સર-
શતેન । યોગો ભક્તિ-યોગઃ । એતદ્ અગ્રેઽપ્ય્ અવ્યક્ત-મૂલમ્ ઇત્ય્ અત્ર અવ્યક્તં
પ્રધાનં મૂલમ્ અધોભાગો યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । ભુવનાઙ્ઘ્રિપેન્દ્રમ્ ઇતિ ।
ભુવનાનિ ચતુર્દશ તદ્-રૂપા અઙ્ઘ્રિપાસ્ તેષામ્ ઇન્દ્રં તન્-નિયન્તૃત્વેન
વર્તમાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 3.8 ॥ શ્રી-મૈત્રેયો વિદુરમ્

[4]
તૃતીયસ્યાવિર્ભાવો યથા -
કેચિત્ સ્વ-દેહાન્તર્-હૃદયાવકાશે
પ્રાદેશ-માત્રં પુરુષં વસન્તમ્ ।
ચતુર્-ભુજં કઞ્જ-રથાઙ્ગ-શઙ્ખ-
ગદા-ધરં ધારણયા સ્મરન્તિ ॥ [ભ્પ્ 2.2.8]
પ્રાદેશસ્ તર્જન્ય્-અઙ્ગુષ્ઠેયોર્ વિસ્તારસ્ તત્ પ્રમાણં હૃદ્ય્ અપેક્ષયા
મનુષ્યાધિકારત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયેન ॥ 2.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[5]
એવં પુરુષસ્યાનેક-વિધત્વેઽપિ દૃષ્ટાન્તેનૈક્યમ્ ઉપપાદયતિ ।
યથાનિલઃ સ્થાવર-જઙ્ગમાનામ્
આત્મ-સ્વરૂપેણ નિવિષ્ટ ઈશેત્ ।
એવં પરો ભગવાન્ વાસુદેવઃ
ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મેદમ્ અનુપ્રવિષ્ટઃ ॥ [ભ્પ્ 5.11.14]
આત્મ-સ્વરૂપેણ પ્રાણ-રૂપેણ ઈશેદ્ ઈશેત નિયમયતિ । ઇદં વિશ્વમ્ । શ્રુતિશ્
ચ -
વાયુર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો
રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
એકસ્ તથા સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા
રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ ચ ॥ ઇતિ કાઠકે [કઠુ 2.2.10]
॥ 5.11 ॥ શ્રી-બ્રાહ્મણો રહૂગણમ્

[6]
તથા,
એક એવ પરો હ્ય્ આત્મા સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્ ।
નાનેવ ગૃહ્યતે મૂઢૈર્ યથા જ્યોતિર્ યથા નભઃ ॥ [ભ્પ્ 10.54.44]
દેહિનાં જીવાનામ્ । આત્મા પરમાત્મા ॥ 10.54 ॥ શ્રી-બલદેવઃ શ્રી-
રુક્મિણીમ્

[7]
એવમ્ એક એવ પરો હ્ય્ આત્મા ભૂતેષ્વ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતઃ ।
યથેન્દુર્ ઉદપાત્રેષુ ભૂતાન્ય્ એકાત્મકાનિ ચ ॥ [ભ્પ્ 11.18.32]
ભૂતેષુ જીવેષુ એક એવ પર આત્મા ન ત્વ્ અસૌ જીવવત્ તત્ર તત્ર લિપ્તો ભવતિ
ઇત્ય્ આહ આત્મનિ સ્વ-સ્વરૂપ એવાવસ્થિતઃ । ભૂતાનિ જીવ-દેહા અપિ યેન કારણ-
રૂપેણૈકાત્મકાનીતિ ॥ 11.18 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ઉદ્ધવમ્

[8]
એવમ્ એકસ્ય પુરુષસ્ય નાનાત્વમ્ ઉપપાદ્ય તસ્ય પુનર્ અંશા વિવ્રિયન્તે । અત્ર
દ્વિવિધા અંશા સ્વાંશા વિભિન્નાંશાશ્ ચ । વિભિન્નાંશા તટસ્થ-શક્ત્ય્-આત્મકા
જીવા ઇતિ વક્ષ્યતે । સ્વાંશાસ્ તુ ગુણ-લીલાદ્ય્-અવતાર-ભેદેન વિવિધાઃ । તત્ર
લીલાદ્ય્-અવતારાઃ પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગત્યા શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે વક્ષ્યતે ।
ગુણાવતારા યથા -
આદાવ્ અભૂચ્ છત-ધૃતી રજસાસ્ય સર્ગે,
વિષ્ણુઃ સ્થિતૌ ક્રતુપતિર્ દ્વિજ-ધર્મ-સેતુઃ ।
રુદ્રોઽપ્યયાય તમસા પુરુષઃ સ આદ્ય
ઇત્ય્ ઉદ્ભવ-સ્થિતિ-લયાઃ સતતં પ્રજાસુ ॥ [ભ્પ્ 11.4.5]
સ યુગપત્ ગુણ-ત્રયાધિષ્ઠાદ્યઃ પુરુષઃ પૃથક્ પૃથગ્ અપિ તત્-તદ્-
ગુણાધિષ્ઠાન-લીલયૈવ આદૌ રજસા અસ્ય જગતઃ સર્ગે વિસર્ગે કાર્યે શત-
ધૃતિર્ બ્રહ્માભૂત્ । સ્થિતૌ વિષ્ણુઃ સત્ત્વેનેતિ શેષઃ । તત્ર સાક્ષાદ્-ગુણાનુક્તિશ્
ચ તયાતિરોહિત-સ્વરૂપતયા તત્-સમ્બન્ધોપચારસ્યાપ્ય્ ઉટ્ટઙ્કનમ્ અયુક્તમ્
ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ । પાલન-કર્તૃત્વેન ક્રતુપતિસ્ તત્-ફલ-દાતા । યજ્ઞ-રૂપસ્ તુ
લીલાવતાર-મધ્ય એવ શ્રી-બ્રહ્મણા દ્વિતીયે ગણિતઃ । દ્વિજાનાં ધર્માનાં
ચ સેતુઃ પાલક ઇત્ય્ અર્થઃ । નમસા તસ્યાપ્યયાય રુદ્રોઽભૂત્ ઇત્ય્ અનેન
પ્રકારેણોદ્ભવ-સ્થિતિ-લયા ભવન્તીતિ । અત્ર બ્રહ્મ-રુદ્રયોર્ અવતારાવસરો
મોક્ષ-ધર્મે વિવૃત્તોઽસ્તિ । યથા --
બ્રાહ્મે રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે તસ્ય હ્ય્ અમિત-તેજસઃ
પ્રસાદાત્ પ્રાદુરભવત્ પદ્મં પદ્મ-નિભેક્ષણ
તત્ર બ્રહ્મા સમભવત્ સ તસ્યૈવ પ્રસાદજઃ
અહ્નઃ ક્ષયે લલાતાચ્ ચ સુતો દેવસ્ય વૈ તથા
ક્રોધાવિષ્ટસ્ય સંજજ્ઞે રુદ્રઃ સંહાર-કારકઃ [મ્ભ્ 12.328.15-16]
શ્રી-વિષ્ણોસ્ તુ તૃતીયે દૃશ્યતે -
તલ્-લોક-પદ્મં સ ઉ એવ વિષ્ણુઃ
પ્રાવીવિશત્ સર્વ-ગુણાવભાસમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વયં વેદ-મયો વિધાતા
સ્વયમ્ભુવં યં સ્મ વદન્તિ સોઽભૂત્ ॥ [ભ્પ્ 3.8.15]
અસ્યાર્થઃ - તલ્-લોકાત્મકં પદ્મમ્ । સર્વ-ગુણાન્ જીવભોગ્યાન્ અર્થાન્
અવભાસયતીતિ તથા । તત્ યસ્માજ્ જાતં શ્રી-નારાયણાખ્યઃ પુરુષ એવ વિષ્ણુ-
સંજ્ઞઃ સન્ સ્થાપન-રૂપાન્તર્યામિતાયૈ પ્રાવીવિશત્ પ્રકર્ષેનાલુપ્ત-
શક્તિતયૈવાવિશત્ । સ્વાર્થે ણિચ્ । તસ્મિન્ શ્રી-વિષ્ણુના લબ્ધ-સ્થિતૌ પદ્મં
પુનઃ સૃષ્ટ્ય્-અર્થં સ્વયમ્ એવ બ્રહ્માભૂત્ સ્થિતસ્યૈવ મૃદાદેર્
ઘટાદિતયા સૃષ્ટેઃ । અતએવ સ્થિત્ય્-આદયે હરિ-વિરિઞ્ચિર્ એતિ સંજ્ઞા ઇત્ય્
અન્યત્રાપિ ॥
॥ 11.4 ॥ દ્રુમિલો નિમિમ્

[9]
એવં - યો વા અહં ચ ગિરિશં ચ વિભુઃ સ્વયં ચે ઇત્ય્ [ભ્પ્ 3.9.3] આદૌ ત્રિપાદ્
ઇતિ ।
ટીકા ચ - યો વૈ એકસ્ ત્રિપાત્ ત્રયો બ્રહ્માદયઃ પાદાઃ સ્કન્ધા યસ્ય ઇત્ય્
એષા । વૃક્ષ-રૂપત્વેન તદ્-વર્ણનાદ્ એષાં સ્કન્ધત્વમ્ ॥3.9॥ બ્રહ્મા
ગર્ભોદશાયિનમ્

[10]
તેષામ્ આવિર્ભાવો યથા -
તપ્યમાનં ત્રિભુવનં પ્રાણાયામૈધસાગ્નિના ।
નિર્ગતેન મુનેર્ મૂર્ધ્નઃ સમીક્ષ્ય પ્રભવસ્ ત્રયઃ ॥
અપ્સરો-મુનિ-ગન્ધર્વ-સિદ્ધ-વિદ્યાધરોરગૈઃ ।
વિતાયમાન-યશસસ્ તદ્-આશ્રમ-પદં યયુઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ॥ [ભ્પ્ 4.1.21-22]
મુનેર્ અત્રેઃ । શ્રી-મૈત્રેયઃ

[11]
યથા વા -
સરસ્વત્યાસ્ તટે રાજન્ ઋષયઃ સત્રમ્ આસતે ।
વિતર્કઃ સમભૂત્ તેષાં ત્રિષ્વ્ અધીશેષુ કો મહાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.89.1]
ઇત્ય્ આદિર્ ઇતિહાસઃ । શ્રી-વિષ્ણોઃ સ્થાનં ચ ક્ષીરોદાદિકં પાદ્મોત્તર-
ખણ્ડાદૌ જગત્-પાલન-નિમિત્તક-નિવેદનાર્થં બ્રહ્માદયસ્ તત્ર મુહુર્
ગચ્છતીતિ પ્રસિદ્ધેઃ । વિષ્ણુ-લોકતયા પ્રસિદ્ધેશ્ ચ । બૃહત્-સહસ્ર-નામ્નિ ચ
ક્ષીરાબ્ધિ-મન્દિર ઇતિ તન્-નામ-ગણે પઠ્યતે । શ્વેત-દ્વીપ-પતેઃ ક્વચિદ્
અનિરુદ્ધતયા ખ્યાતિશ્ ચ તસ્ય સાક્ષાદ્ એવાવિર્ભાવ ઇત્ય્ અપેક્ષયેતિ ॥
॥ 10.89 ॥ શ્રી-શુકઃ

[12]
એવં પરોક્ષયા તત્ર ત્રિદેવ્યાસ્ તારતમ્યમ્ અપિ સ્ફુટમ્ । તથા ચાન્યત્ર
દ્વયેનાહ -
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ પ્રકૃતેર્ ગુણાસ્ તૈર્
યુક્તઃ પરમ-પુરુષ એક ઇહાસ્ય ધત્તે ।
સ્થિત્ય્-આદયે હરિ-વિરિઞ્ચિ-હરેતિ સંજ્ઞાઃ
શ્રેયાંસિ તત્ર ખલુ સત્ત્વ-તનોર્ નૄણાં સ્યુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.23]
ઇહ યદ્યપ્ય્ એક એવ પરઃ પુમાન્ અસ્ય વિશ્વસ્ય સ્થિત્ય્-આદયે સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-
લયાર્થં તૈઃ સત્ત્વાદિભિર્ યુક્તઃ સન્ હરિ-વિરિઞ્ચ-હરેતિ સંજ્ઞા ભિન્ના ધત્તે
તત્-તદ્-રૂપેણાવિર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ તત્ર તેષાં મધ્યે શ્રેયાંસિ
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષ-ભક્ત્ય્-આખ્યાનિ શુભ-ફલાનિ સત્ત્વ-તનોર્
અધિષ્ઠિત-સત્ત્વ-શક્તેઃ શ્રી-વિષ્ણોર્ એવ સ્યુઃ । અયં ભાવઃ । ઉપાધિ-દૃષ્ટ્યા
તૌ દ્વૌ સેવ્યમાને રજસ્-તમસોર્ ઘોર-મૂઢત્વાત્ ભવન્તોઽપિ ધર્માર્થ-
કામા નાતિ-સુખદા ભવન્તિ તથોપાધિ-ત્યાગેન સેવમાને ભવન્ન્ અપિ
મોક્ષો ન સાક્ષાન્ ન ચ ઝટિતિ કિન્તુ કથમ્ અપિ પરમાત્વાંશ એવાયમ્ ઇત્ય્
અનુસન્ધાના-ભ્યાસેનૈવ પરમાત્મન એવ ભવતિ । અથોપાધિ-દૃષ્ટ્યાપિ
શ્રી-વિષ્ણું સેવ્યમાને સત્ત્વસ્ય શાન્ત્તત્વાત્ ધર્માર્થ-કામા અપિ સુખદાઃ ।
તત્ર નિષ્કામત્વેન તુ તં સેવ્યમાને સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્ ઇતિ [ગીતા 14.17]
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનમ્ [ભ્પ્ 11.25.24] ઇતિ ચોક્તેર્ મોક્ષસ્ય સાક્ષાત્ ।
અત ઉક્તં સ્કાન્દે -
બન્ધકો ભવ-પાશેન ભવ-પાશાચ્ ચ મોચકઃ ।
કૈવલ્યદઃ પરં બ્રહ્મ વિષ્ણુર્ એવ સનાતનઃ ॥ ઇતિ ।
ઉપાધિ-પરિત્યાગેન તુ પઞ્ચમ-પુરુષાર્થો ભક્તિર્ એવ ભવતિ તસ્ય
પરમાત્માકારેણૈવ પ્રકાશાત્ । તસ્માત્ શ્રી-વિષ્ણોર્ એવ શ્રેયાંસિ સ્યુર્ ઇતિ । અત્ર
તુ યત્ ત્રયાણામ્ અભેદ-વાક્યેનોપજપ્ત-મતયો વિવદન્તે તત્રેદં બ્રૂમઃ ।
યદ્યપિ તારતમ્યમ્ ઇદમ્ અધિષ્ઠાન-ગતમ્ એવ અધિષ્ઠાતા તુ પરઃ પુરુષ
એક એવેતિ ભેદાસમ્ભવાત્ સત્યમ્ એવાભેદ-વાક્યં તથાપિ તસ્ય તત્ર તત્ર
સાક્ષાત્ ત્વાસાક્ષાત્ ત્વ્ અભેદેન પ્રકાશેન તારતમ્યં દુર્નિવારમ્ એવેતિ
સટ્ટષ્ટાન્તમ્ આહ ॥
[13]
પાર્થિવાદ્ દારુણો ધૂમસ્
તસ્માદ્ અગ્નિસ્ ત્રયીમયઃ ।
તમસસ્ તુ રજસ્ તસ્માત્
સત્ત્વં યદ્ બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.24]
પાર્થિવાન્ ન તુ ધૂમવદ્-અંશેનાગ્નેયાત્ તત એવ વેદોક્ત-કર્મણઃ સાક્ષાત્
પ્રવૃત્તિ-પ્રકાશ-રહિતાદ્ દારુણો યજ્ઞીયાન્ મથન-કાષ્ઠાત્ સકાશાદ્
અંશેનાગ્નેયો ધૂમસ્ ત્રયીમયઃ પૂર્વાપેક્ષયા વેદોક્ત-કર્મ-સ્થાનીયસ્ય
તત્-તદ્-અવતારિણઃ પુરુષસ્ય પ્રકાશ-દ્વારમ્ । તુ-શબ્દેન લયાત્મકાત્
તમસઃ સકાશાદ્ રજસઃ સોપાધિક-જ્ઞાન-હેતુત્વેનેષદ્-ગુણ-વિપ્રાદુર્ભાવ-
રૂપં કિઞ્ચિત્ બ્રહ્મ-દર્શન-પ્રત્યાસત્તિ-માત્રમ્ ઉક્તં ન તુ સર્વથા
વિક્ષેપકત્વમ્ । યદ્ અગ્નિ-સ્થાનીયં સત્ત્વં તત્ સાક્ષાત્ બ્રહ્મણો દર્શનમ્ ।
સાક્ષાદ્ એવ સમ્યક્ તત્-તદ્-ગુણ-રૂપાવિર્ભાવ-દ્વારં શાન્ત-સ્વચ્છ-
સ્વભાવાત્મકત્વાત્ । અતો બ્રહ્મ-શિવયોર્ અસાક્ષાત્ત્વં શ્રી-વિષ્ણૌ તુ
સાક્ષાત્ત્વં સિદ્ધમ્ ઇતિ ભાવઃ । તથા ચ શ્રી-વામન-પુરાણે --
બ્રહ્મ-વિષ્ણ્વ્-ઈશ-રૂપાણિ
ત્રીણિ વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ ।
બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ-રૂપઃ
સ શિવ-રૂપઃ શિવે સ્થિતઃ ॥
પૃથગ્ એવ સ્થિતો દેવો
વિષ્ણુ-રૂપી જનાર્દનઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્ ઉક્તં બ્રહ્મ-સંહિતાયાં -
ભાસ્વાન્ યથાશ્મ-શકલેષુ નિજેષુ તેજઃ
સ્વીયં કિયત્ પ્રકટયત્ય્ અપિ તદ્વદ્ અત્ર ।
બ્રહ્મા ય એવ જગદ્-અણ્ડ-વિધાન-કર્ત્રા
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.48]
ક્ષીરં યથા દધિ-વિકાર-વિશેષ-યોગાત્
સઞ્જાયતે ન તુ તતઃ પૃથગ્ અસ્તિ હેતોઃ ।
યઃ શમ્ભુતામ્ અપિ તથા સમુપૈતિ કાર્યાદ્
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.45]
દીપાર્ચિર્ એવ હિ દશાન્તરમ્ અભ્યુપેત્ય
દીપાયતે વિવૃત-હેતુ-સમાન-ધર્મા ।
યસ્ તાદૃગ્ એવ હિ ચ વિષ્ણુતયા વિભાતિ
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ ઇત્ય્ આદિ [બ્રહ્મસ્ 5.46]।
ન ચ દધિ-દૃષ્ટાન્તેન વિકારિત્વમ્ આયાતમ્ । તસ્ય શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્
ઇતિ ન્યાયેન મુહુઃ પરિહૃતત્વાત્ । યથોક્તમ્ - યત ઉદયાસ્તમયૌ વિકૃતેર્ મૃદ્
ઇવાવિકૃતાદ્ ઇતિ ।
દૃષ્ટાન્ત-ત્રયેણ તુ ક્રમેણેદં લભ્યતે । સૂર્ય-કાન્ત-સ્થાનીયે
બ્રહ્મોપાધૌ સૂર્યસ્યેવ તસ્ય કિઞ્ચિત્ પ્રકાશઃ । દધિ-સ્થાનીયે
શમ્ભૂપાધૌ ક્ષીર-સ્થાનીયસ્ય ન તાદૃગ્ અપિ પ્રકાશઃ । દશાન્તર-
સ્થાનીયે વિષ્ણૂપાધૌ તુ પૂર્ણ એવ પ્રકાશ ઇતિ ॥ 1.2 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[14]
એવમ્ એવાહ ત્રિભિઃ -
શિવઃ શક્તિ-યુતઃ શશ્વત્
ત્રિલિઙ્ગો ગુણ-સંવૃતઃ ।
વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ
તામસશ્ ચેત્ય્ અહં ત્રિધા ॥ [ભ્પ્ 10.88.3]
તતો વિકારા અભવન્
ષોડશામીષુ કઞ્ચન ।
ઉપધાવન્ વિભૂતીનાં
સર્વાસામ્ અશ્નુતે ગતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.88.4]
હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્
પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ સર્વ-દૃગ્ ઉપદ્રષ્ટા
તં ભજન્ નિર્ગુણો ભવેત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.88.5]
શશ્વચ્-છક્તિ-યુતઃ પ્રથમતસ્ તાવન્ નિત્યમ્ એવ શક્ત્યા ગુણ-સામ્યાવસ્થ-
પ્રકૃતિ-રૂપોપાધિના યુક્તઃ । ગુણ-ક્ષોભે સતિ ત્રિલિઙ્ગો ગુણ-ત્રયોપાધિઃ ।
પ્રકટેશ્ ચ સદ્ભિસ્ તૈર્ ગુણૈઃ સંવૃતશ્ ચ ।
નનુ તમ-ઉપાધિત્વમ્ એવ તસ્ય શ્રૂયતે કથં તત્-તદ્-ઉપાધિત્વં
તત્રાવૈકારિક ઇતિ । અહમ્ અહં-તત્ત્વં હિ તત્-તદ્-રૂપેણ ત્રિધા । સ ચ તદ્-
અધિષ્ઠાત્ય્ અર્થઃ । તતસ્ તેન ભગવત્-પ્રતિનિધિ-રૂપેણાધિષ્ઠિતાદ્ અહન્-
તત્ત્વાત્ ષોડશ-વિકારા યે અભવન્ અમીષુ વિકારેષુ મધ્યે સર્વાસાં
વિભૂતીનાં સમ્બન્ધિનં કઞ્ચન ઉપધાવન્ તદ્-ઉપાધિકત્વેન તમ્
ઉપાસીનો ગતિં પ્રાપ્યં ફલં લભતે । હિ પ્રસિદ્ધૌ હેતૌ વા । હરિસ્ તુ
પ્રકૃતેર્ ઉપાધિતઃ પરસ્ તદ્-ધર્મૈર્ અસ્પૃષ્ટઃ । અતએવ ત્રિર્ ગુણોઽપિ કુતસ્
ત્રિલિઙ્ગત્વાદિકમ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર હેતુઃ સાક્ષાદ્ એવ પુરુષ ઈશ્વરઃ । ન તુ
પ્રતિબિમ્બવદ્ વ્યવધાનેનેત્ય્ અર્થઃ । અતો વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ [ભ્પ્
11.11.3] ઇતિવત્ તનુ-શબ્દોપાદાનાત્ કુત્રચિત્ સત્ત્વ-શક્તિત્વ-શ્રવણમ્ અપિ
પ્રેક્ષાદિ-માત્રેણોપકારિત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતએવ સર્વેષાં શિવ-બ્રહ્માદીનાં
દૃક્ જ્ઞાનં યસ્માત્ તથાભૂતઃ સન્ન્ ઉપદ્રષ્ટા તદ્-આદિ-સાક્ષી ભવતિ । અતઃ
સ તં ભજન્ નિર્ગુણો ભવેદ્ ગુણાતીત-ફલ-ભાગ્ ભવતીતિ ॥ 10.88 ॥ શ્રી-
શુકઃ

[15]
અતએવ વિષ્ણોર્ એવ પરમ-પુરુષેણ સાક્ષાદ્ અભેદોક્તિમ્ આહ -
સૃજામિ તન્-નિયુક્તોઽહં હરો હરતિ તદ્-વશઃ ।
વિશ્વં પુરુષ-રૂપેણ પરિપાતિ ત્રિ-શક્તિ-ધૃક્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 2.6.31]
અહં બ્રહ્મા । શ્રુતિશ્ ચાત્ર --
સ બ્રહ્મણા સૃજતિ સ રુદ્રેણ વિલાપયતિ ।
સોઽનુત્પત્તિર્ અલય એવ હરિઃ પરઃ પરમાનન્દઃ ॥ ઇતિ
મહોપનિષદિ[*એન્દ્નોતે #3] ॥
॥ 2.6 ॥ બ્રહ્મા નારદમ્

[16]
તત્રૈવાહ --
અત્રાનુવર્ણ્યતેઽભીક્ષ્ણં
વિશ્વાત્મા ભગવાન્ હરિઃ ।
યસ્ય પ્રસાદ-જો બ્રહ્મા
રુદ્રઃ ક્રોધ-સમુદ્ભવઃ ॥ [ભ્પ્ 12.5.1]
અત્ર શ્રી-વિષ્ણુર્ ન કથિત ઇતિ તેન સાક્ષાદ્ અભેદ એવેત્ય્ આયાતમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ -
સ ઉ એવ વિષ્ણુર્ ઇતિ [ભ્પ્ 3.8.15] । શ્રુતિશ્ ચ પુરુષો વૈ નારાયણોઽકામયત અથ
નારાયણાદ્ અજોઽજાયત યતઃ પ્રજાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ [નારાયણૌ] ।
નારાયણઃ પરં બ્રહ્મ
તત્ત્વં નારાયણઃ પરમ્ ।
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ
પુરુષં કૃષ્ણ-પિઙ્ગલમ્ ॥ ઇતિ । [મહાનુ 13.4]
એકો હ નારાયણ આસીન્ ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ ।
સ મુનિર્ ભૂત્વા સમચિન્તયત્ ।
તત એવ વ્યજાયન્ત વિશ્વો હિરણ્યગર્ભોઽગ્નિર્ વરુણ-રુદ્રેન્દ્રા ઇતિ ચ ।
તસ્માત્ તસ્યૈવ વર્ણનીયત્વમ્ અપિ યુક્તમ્ ॥12.5॥ શ્રી-સૂતઃ

[17]
નનુ ત્રયાણામ્ એક-ભાવાનાં યો ન પશ્યતિ વૈ ભિદાં, તથા - ન તે મય્ય્
અચ્યુતેઽજે ચ ભિદામ્ અણ્વ્ અપિ ચક્ષતે ઇત્ય્ [ભ્પ્ 12.10.17] આદાવ્ અભેદઃ શ્રૂયત
પુરાણાન્તરે ચ વિષ્ણુતસ્ તયોર્ ભેદે નરકઃ શ્રૂયતે સત્યં વયમ્ અપિ ભેદં
ન બ્રૂમઃ ।
પરમ-પુરુષસ્યૈવ તત્-તદ્-રૂપમ્ ઇત્ય્ એકાત્મત્વેનૈવોપક્રાન્તત્વાત્ । શિવો
બ્રહ્મા ચ ભિન્ન-સ્વભાવાદિતયા દૃશ્યમાનોઽપિ પ્રલયે સૃષ્ટૌ ન તસ્માત્
સ્વતન્ત્ર એકાન્ય ઈશ્વર ઇતિ ન મન્તવ્યં કિન્તુ વિષ્વાત્મક એવ સઃ ઇતિ હિ
તત્રાર્થઃ । તદ્ ઉક્તં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ-રૂપઃ સ ઇત્ય્ [વામનપ્] આદિ ।
ન ચ પ્રકાશસ્ય સાક્ષાદ્ અસાક્ષાદ્-રૂપત્વાદ્-તારતમ્યં વયં કલ્પયામઃ
પરં શાસ્ત્રમ્ એવ વક્તિ । શાસ્ત્રં તુ દર્શિતમ્ । એવં ભગવદ્-
અવતારાનુક્રમણિકાસુ ત્રયાણાં ભેદમ્ અઙ્ગીકૃત્યૈવ કેવલસ્ય શ્રી-દત્તસ્ય
ગણના સીમ-દૂર્વાસોસ્ ત્વ્ અગણના । કિં ચ બ્રાહ્મે બ્રહ્મ-વૈવર્તે ચ
બ્રહ્મ-વાક્યં -
નાહં શિવો ન ચાન્યે ચ
તચ્-છક્ત્યેકાંઅ-ભાગિનઃ ।
બાલ-ક્રીડનકૈર્ યદ્વત્
ક્રીડતેઽસ્માભિર્ અચ્યુતઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવ શ્રુતૌ - યં કામયે તમ્ ઉગ્રં કૃણોમિ તં બ્રહ્માણં તમુષિં તં
સુમેધામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મમ યોનિર્ અપ્સ્વ્ અન્તર્ ઇતિ [ઋગ્-વેદ 10.125.5,7] શક્તિ-
વચનમ્ । અપ્સ્વ્ અન્તર્ ઇતિ કારણોદશાયી સૂચ્યતે । આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા ઇત્ય્ આદેઃ ।
યોનિઃ કારણમ્ । એવમ્ એવ સ્કાન્દે
બ્રહ્મેશાનાદિભિર્ દેવૈર્
યત્ પ્રાપ્તું નૈવ શક્યતે ।
તદ્વત્ સ્વભાવઃ કૈવલ્યં
સ ભવાન્ કેવઓલ્ હરે ॥ ઇતિ ।
તથા વિષ્ણુ-સામાન્ય-દર્શિનો દોષઃ શ્રૂયતે । યથા વૈષ્ણવ-તન્ત્રે -
ન લભેયુઃ પુનર્ ભક્તિં હરેર્ ઐકાન્તિકીં જડાઃ ।
ઐકા યં મનસશ્ ચાપિ વિષ્ણુ-સામાન્ય-દર્શિનઃ ॥ ઇતિ ।
અન્યત્ર-
યસ્ તુ નારાયણં દેવં બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-દૈવતૈઃ ।
સમત્વેનૈવ વીક્ષેત સ પાષણ્ડી ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥ ઇતિ [વૈષ્ણવ-તન્ત્ર] ।
તથા ચ મન્ત્ર-વર્ણઃ । મધ્યે વામનમ્ આસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસત
[કઠૌ 2.2.3] ઇતિ ।
નનુ ક્વચિદ્ અન્ય-શાસ્ત્રે શિવસ્યૈવ પરમ-દેવત્વમ્ ઉચ્યતે સત્યં તથાપિ
શાસ્ત્રસ્ય સારાસારત્વ-વિવેકેન તદ્ વાધિતમ્ ઇતિ । તથા ચ પાદ્મ-શૈવયોર્
ઉમાં પ્રતિ શ્રી-શિવેન શ્રી-વિષ્ણુ-વાક્યમ્ અનુકૃતમ્ -
ત્વામ્ આરાધ્ય તયા શમ્ભો ગ્રહીષ્યામિ વરં સદા ।
દ્વાપરાદૌ યુગે ભૂત્વા પ્રલયા મનુષાદિષુ ॥
સ્વાગમૈઃ કલ્પિતૈસ્ ત્વં તુ જનાન્ મદ્-વિમુખં કુરુ ।
માં ચ ગોપય યેન સ્યાત્ સૃષ્ટિર્ એષોત્તરોત્તરા ॥ ઇતિ ।
વારાહે ચ -
એષ મહીં સૃજામ્ય્ આશુ યો જનાન્ મોહયિષ્યતિ ।
ત્વં ચ રુદ્ર મહાબાહો મોહ-શાસ્ત્રાણિ કારય ॥
અતથ્યાનિ વિતથ્યાનિ દર્શયસ્વ મહાભુજ ।
પ્રકાશં કુરુ ચાત્માનમ્ અપ્રકાશં ચ માં કુરુ ॥ ઇતિ ।
પુરાણાનાં ચ મધ્યે યદ્ યત્ તામસ-કલ્પ-કથામયં તચ્ છિવાદિ-મહિમ-
પરમ્ ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-પ્રતિપાદક-પુરાણસ્યૈવ સમ્યગ્-જ્ઞાન-પ્રદત્વમ્ ।
સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્ ઇતિ દર્શનાત્ । તથા ચ માત્સ્યે -
સાત્ત્વિકેષુ ચ કલ્પેષુ માહાત્મ્યમ્ અધિકં હરેઃ ।
રાજસેષુ ચ માહાત્મ્યમ્ અધિકં બ્રહ્મણો વિદુઃ ॥
તદ્વદ્ અગ્નેશ્ ચ માહાત્મ્યં તામસેષુ શિવસ્ય ચ ।
સઙ્કીર્ણેષુ સરસ્વત્યાઃ પિતૄણાં ચ નિગદ્યતે ॥ ઇતિ ।
અત ઉક્તં સ્કાન્દે ષણ્મુખં પ્રતિ શ્રી-શિવેન -
શિવ-શાસ્ત્રેષુ તદ્ ગ્રાહ્યં ભગવચ્-છાસ્ત્ર-યોગિષત્ ।
પરમો વિષ્ણુર્ એવૈકસ્ તજ્-જ્ઞાનં મોક્ષ-સાધનમ્ ।
શાસ્ત્રાણાં નિર્ણયસ્ ત્વ્ એષસ્ તદ્ અન્યન્ મોહનાય હિ ॥ ઇતિ ।
તથૈવ ચ દ્રષ્ટું મોક્ષ-ધર્મે નારાયણોપાખ્યાને -
સાંખ્યં યોગં પઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા ।
જ્ઞાનાન્ય્ એતાનિ રાજર્ષે વિદ્ધિ નાના મતાનિ વૈ ॥
સાંખ્યસ્ય વક્તા કપિલઃ પરમર્ષિઃ સ ઉચ્યતે ।
હિરણ્યગર્ભો યોગસ્ય વેત્તા નાન્યઃ પુરાતનઃ ॥
અપાન્તરતમાશ્ ચૈવ વેદાચાર્યઃ સ ઉચ્યતે ।
પ્રાચીન ગર્ભં તમ્ ઋષિં પ્રવદન્તીહ કે ચન ॥
ઉમાપતિર્ ભૂતપતિઃ શ્રીકન્થો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
ઉક્તવાન્ ઇદમ્ અવ્યગ્રો જ્ઞાનં પાશુપતં શિવઃ ॥
પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વેત્તા તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
સર્વેષુ ચ નૃપ-શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનેષ્વ્ એતેષુ દૃશ્યતે ॥
યથાગમં યથા જ્ઞાનં નિષ્ઠા નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
ન ચૈનમ્ એવં જાનન્તિ તમો ભૂતા વિશાં પતે ॥
તમ્ એવ શાસ્ત્ર-કર્તારં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
નિષ્ઠાં નારાયણમ્ ઋષિં નાન્યો ઽસ્તીતિ ચ વાદિનઃ ॥
નિઃસંશયેષુ સર્વેષુ નિત્યં વસતિ વૈ હરિઃ ।
સસંશયાન્ હેતુ-બલાન્ નાધ્યાવસતિ માધવઃ ॥
પઞ્ચરાત્ર-વિદો યે તુ યથા-ક્રમ-પરા નૃપ ।
એકાન્ત-ભાવોપગતાસ્ તે હરિં પ્રવિશન્તિ વૈ ॥
સાંખ્યં ચ યોગં ચ સનાતને દ્વે
વેદાશ્ ચ સર્વે નિખિલેન રાજન્ ।
સર્વૈઃ સમસ્તૈર્ ઋષિભિર્ નિરુક્તો
નારાયણો વિશ્વમ્ ઇદં પુરાણમ્ ॥ ઇતિ [મ્ભ્ 12.337.59-68]
અત્રોપાન્તરતમા ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનસ્યૈવ જન્માન્તર-નામ-વિશેષ ઇતિ
તત્રૈવ જ્ઞેયમ્ । અત્રૈવં વ્યાખ્યેયમ્ । પઞ્ચરાત્ર-સમ્મતં શ્રી-નારાયણમ્
એવ સર્વોત્તમત્વેન વક્તું નાનામતં દર્શયતિ । સાઙ્ખ્યમ્ ઇતિ । તત્ર
પઞ્ચરાત્રમ્ એવ ગરિષ્ઠમ્ આચષ્ટૈ પઞ્ચરાત્રસ્યૈત્નાદૌ ભગવાન્ સ્વયમ્
ઇતિ । અથ - દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકે ઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ ઇતિ શ્રી-ગીતાસુ [ગીતા
16.6] શ્રૂયતે । યદ્ એવ તાનિ નાનામતાનીત્ય્ ઉક્તં તત્ત્વાસુર-પ્રકૃત્ય્-
અનુસારેણેતિ જ્ઞેયમ્ । દૈવ-પ્રકૃતયસ્ તુ તત્-તત્-સર્વાવલોકેન પઞ્ચરાત્ર-
પ્રતિપાદ્યે શ્રી-નારાયણ એવ પર્યવસ્યન્તીત્ય્ આહ સર્વેષ્વ્ ઇતિ । આસુરાસ્ તુ
નિન્દતિ ન ચૈનમ્ ઇતિ । તદ્ ઉક્તં વિષ્ણુ-ધર્માગ્નિપુરાણયોઃ
દ્વૌ ભૂત-સર્ગૌ લોકેઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ ।
વિષ્ણુ-ભક્તિ-પરો દૈવ આસુરસ્ તદ્-વિપર્યયઃ ॥ ઇતિ ।
નનુ તત્ર તત્ર નાના-મતય એવ દૃશ્યન્તે તત્રાહ તમ્ એવ ઇતિ ।
પઞ્ચરાત્રેતર-શાસ્ત્ર-કર્તારો હિ દ્વિ-વિધાઃ કિઞ્ચિજ્-જ્ઞાઃ સર્વ-જ્ઞાશ્ ચ ।
તત્રાદ્યા યથા - સ્વ-સ્વ-જ્ઞાનાનુસારેણ યત્ કિઞ્ચિત્ તત્ત્વૈક-દેશં વદન્તિ
નાસાભિર્ આસુરાણાં મોહનાર્થમ્ એવ કૃતાનિ શાસ્ત્રાણિ કિન્તુ દૈવાનાં
વ્યતિરેકેણ બોધનાર્થમ્ । તે હિ રજસ્-તમઃ-શબલસ્ય ખણ્ડસ્ય ચ તત્ત્વસ્ય
તથા ક્લેશ-બહુલસ્ય સાધનસ્ય પ્રતિપાદકાન્ય્ એતાનિ શાસ્ત્રાણિ દૃષ્ટ્વા
વેદાંશ્ ચ દુર્ગાન્ દૃષ્ટ્વા નિર્વિદ્ય સર્વ-વેદાર્થ-સારસ્ય શુદ્ધાખણ્ડ-
તત્ત્વ-શ્રી-નારાયણસ્ય સુખમય-તદ્-આરાધનસ્ય ચ સુષ્ઠુ પ્રતિપાદકે
પઞ્ચરાત્રે એવે ગાઢં પ્રવેક્ષ્યન્તીતિ । તદ્ એતદ્ આહ નિઃસંશયેષ્વ્ ઇતિ । તસ્માજ્
ઝટિતિ વેદાર્થ-પ્રતિપત્તયે પઞ્ચરાત્રમ્ એવાધેતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ।
પઞ્ચરાત્રેતિ । યત એવં તત ઉપસંહરતિ સાઙ્ખ્યં ચ યોગશ્ ચેતિ । તદ્ એવં
પઞ્ચરાત્ર-પ્રતિપાદ્યસ્ય શ્રી-ભગવત એવમ્ ઉત્કર્ષે સ્થિતે આત્મારામાશ્ ચ
મુનય ઇત્ય્ આદ્ય્ અસકૃદ્ અપૂર્વમ્ ઉપદિશતા શ્રી-ભાગવતેન પ્રતિપાદ્ય-
રૂપસ્ય તસ્ય કિમ્ ઉતેત્ય્ અપિ વિવેચનીયમ્ । તદ્ એતદ્ ઉક્તાનુસારેણ સદા-
શિવેશ્વર-ત્રિદેવી-રૂપ-વ્યૂહોઽપિ નિરસ્તઃ । તસ્માદ્ એવ ચ શ્રી-ભગવત્-
પુરુષયોર્ એવ શૈવાગમે સદા-શિવાદિ-સંજ્ઞે તન્-મહિમ-ખ્યાપનાય ધૃત
ઇતિ ગમ્યતે । સર્વ-શાસ્ત્ર-શિરોમણૌ શ્રી-ભાગવતે તુ ત્રિદેવ્યામ્ એવ તત્
તારતમ્ય-જિજ્ઞાસા પુરુષ-ભગવતોસ્ તુ તત્ પ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તિ ।

નનુ ન તે ગિરિત્રાખિલ-લોકપાલ-વિરિઞ્ચિ-વૈકુણ્ઠ-સુરેન્દ્ર-ગમ્યમ્ । જ્યોતિઃ
પરં યત્ર રજસ્ તમશ્ ચ સત્ત્વં ન યદ્ બ્રહ્મ નિરસ્ત-ભેદમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્
8.7.31] અત્ર તસ્ય પરત્વં શ્રૂયતે એવાષ્ટમે । મૈવમ્ । મહિમ્ના સ્તૂયમાના
હિ દેવા વીર્યેણ વર્ધતુ ઇતિ વૈદિક-
ન્યાયેન તદ્-યુક્તેઃ । સ હિ સ્તવઃ કાલ-કૂટ-નાશનાર્થ ઇતિ । તત્રૈવ પ્રીતે
હરૌ ભગવતિ પ્રીયેઽહં સચરાચર ઇતિ [ભ્પ્ 8.7.40] । તથા નવમે -
વયં ન તાત પ્રભવામ ભૂમ્નિ
યસ્મિન્ પરેઽન્યેઽપ્ય્ અજજીવ-કોષાઃ ।
ભવન્તિ કાલે ન ભવન્તિ હીદૃશાઃ
સહસ્રશો યત્ર વયં ભ્રમામઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 9.4.56]
એતે વયં યસ્ય વશે મતાત્મનઃ સ્થિતાઃ શકુન્તા ઇવ સૂત્ર-યન્ત્રિતાઃ । ઇતિ ચ
તદ્-વાક્ય-વિરોધાત્ અથવા યત્ શિવસ્ય જ્યોતિસ્ તત્ર સ્થિતં પરમાત્માખ્યં
ચૈતન્યં તત્-સમ્યગ્-જ્ઞાને તસ્યાપ્ય્ અક્ષમતા યુક્તૈવ । યદ્ ઉક્તમ્ -
દ્યુપતયઃ એવ તે ન યયુર્ અન્તમ્ અનન્તતયા ત્વમ્ અસીતિ [ભ્પ્ 10.87.41] ।
બ્રહ્મ-સંહિત-મતે તુ ભગવદ્-અંશ-વિશેષ એવ સદા-શિવો ન ત્વ્ અન્યઃ ।
યથા તત્રૈવ સર્વાદિ-કારણ-ગોવિન્દ-કથને -
નિયતિઃ સા રમા-દેવી તત્-પ્રિયા તદ્-વશંવદા ।
તલ્-લિઙ્ગે ભગવાન્ શમ્ભુર્ જ્યોતી રૂપઃ સનાતનઃ ॥
યા યોનિઃ સા પરા શક્તિર્ ઇત્ય્ આદિ
તસ્મિન્ આવિર્ભભૂલ્ લિઙ્ગે મહાવિષ્ણુર્ ઇત્ય્ આદ્ય્ અન્તમ્ ॥
તદ્ એતદ્ અભિપ્રેત્ય સદાશિવત્વાદિ-પ્રસિદ્ધિમ્ અપ્ય્ આક્ષિપ્યાહ ।
અથાપિ યત્-પદ-નખાવસૃષ્ટં
જગદ્-વિરિઞ્ચોપહૃતાર્હણામ્ભઃ ।
સેશં પુનાત્ય્ અન્યતમો મુકુન્દાત્
કો નામ લોકે ભગવત્ પદાર્થઃ ॥ [ભ્પ્ 1.18.21]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 1.18 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[18]
તસ્માન્ નાહં ન ચ શિવોઽન્યે ચ તચ્-છક્ત્ય્-એકાંશ-ભાગિનઃ ઇત્ય્ એવોક્તં
સાધ્યેવ ઇત્ય્ આહ । બ્રહ્મા ભવોઽહમ્ અપિ યસ્ય કલાઃ કલાયા ઇતિ [ભ્પ્
10.68.37] ।
શેષં સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.68 ॥ શ્રી-બલદેવઃ

[19]
અથ પરમાત્મ-પરિકરેષુ જીવસ્ તસ્ય ચ તટસ્થ-લક્ષણં ક્ષેત્રજ્ઞ એતા ઇત્ય્
એવોક્તં સ્વરૂપ-લક્ષણં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાદિકમ્ અનુસૃત્ય શ્રી-
રામાનુજાચાર્યાદ્ અતિ-પ્રાચીનેન શ્રી-વૈષ્ણવ-સમ્પ્રદાય-ગુરુણા શ્રી-
જામાતૃ-મુનિનોપદિષ્ટમ્ । તત્ર પ્રણવ-વ્યાખ્યાને પાદ્મોત્તર-ખણ્ડં
યથા -
જ્ઞાનાશ્રયો જ્ઞાન-ગુણશ્ ચેતનઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
ન જાતો નિર્વિકારશ્ ચ એકરૂપઃ સ્વરૂપ-ભાક્ ॥
અણુર્ નિત્યો વ્યાપ્તિ-શીલશ્ ચિદ્-આનન્દાત્મકસ્ તથા ।
અહમ્ અર્થોઽવ્યયઃ ક્ષેત્રી ભિન્ન-રૂપઃ સનાતનઃ ॥
અદાહ્યોઽચ્છેદ્ય અક્લેદ્ય અશોષ્યોઽક્ષર એવ ચ ।
એવમ્ આધિ-ગુણૈર્ યુક્તઃ શેષ-ભૂતઃ પરસ્ય વૈ ॥
મ-કારેણોચ્યતે જીવઃ ક્ષેત્ર-જ્ઞઃ પરવાન્ સદા ।
દાસ-ભૂતો હરેર્ એવ નાન્યસ્યૈવ કદાચન ॥ ઇતિ ।
શ્રી-જામાતૃ-મુનિનાપ્ય્ ઉપદિષ્ટં, યથા -
આત્મા ન દેવો ન નરો ન તિર્યક્ સ્થાવરો ન ચ ।
ન દેહો નેન્દ્રિયં નૈવ મનઃ પ્રાણો ન નાપિ ધીઃ ॥
ન જડો ન વિકારી ચ જ્ઞાન-માત્રાત્મકો ન ચ ।
સ્વસ્મૈ સ્વયં પ્રકાશઃ સ્યાદ્ એકરૂપઃ સ્વરૂપ-ભાક્ ॥
ચેતનો વ્યાપ્તિ-શીલશ્ ચ ચિદાનન્દાત્મકસ્ તથા ।
અહમ્ અર્થઃ પ્રતિક્ષેત્રં ભિન્નોઽણુર્ નિત્ય-નિર્મલઃ ॥
તથા જ્ઞાતૃત્વ-કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ-નિજ-ધર્મકઃ ।
પરમાત્મૈક-શેષત્વ-સ્વભાવઃ સર્વદા સ્વતઃ ॥ ઇતિ ।
શ્રી-રામાનુજ-ભાષ્યાનુસારેણ વ્યાખ્યા ચેયમ્ । તત્ર દેવાદિત્વં નિરસ્તમ્
એવાસ્તિ તત્ત્વ-સન્દર્ભે ।
અણ્ડેષુ પેશિષુ તરુષ્વ્ અવિનિશ્ચિતેષુ
પ્રાણો હિ જીવમ્ ઉપધાવતિ તત્ર તત્ર ।
સન્ને યદ્ ઇન્દ્રિય-ગણેઽહમિ ચ પ્રસુપ્તે
કૂટસ્થ આશયમ્ ઋતે તદ્ અનુસ્મૃતિર્ નઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.39] ઇત્ય્ અનેન ॥
દેહાદિત્વં નિરસ્યન્ન્ આહ -
વિલક્ષણઃ સ્થૂલ-સૂક્ષ્માદ્
દેહાદ્ આત્મેક્ષિતા સ્વદૃક્ ।
યથાગ્નિર્ દારુણો દાહ્યાદ્
દાહકોઽન્યઃ પ્રકાશકઃ ॥ [ભ્પ્ 11.10.8]
વિલક્ષણત્વે હેતુર્ ઈક્ષિતા તસ્ય દ્રષ્ટા પ્રકાશકશ્ ચ સ્વયં તુ સ્વદૃક્ સ્વ-
પ્રકાશ ઇતિ ॥ શ્રી-ભગવાન્

[20]
જડત્વં નિરસ્યન્ન્ આહ -
જાગ્રત્-સ્વપ્ન-સુષુપ્તં ચ ગુણતો બુદ્ધિ-વૃત્તયઃ ।
તાસાં વિલક્ષણો જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિનિશ્ચિતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.27]
યા તુ મયિ તુર્યે સ્થિતો જહ્યાદ્ ઇત્યાદૌ [ભ્પ્ 11.13.28] પરમેશ્વરેઽપિ તુર્યત્વ-
પ્રસિદ્ધિઃ સાન્યથૈવ ।
વિરાટ્ હિરણ્યગર્ભશ્ ચ કારણં ચેત્ય્ ઉપાધયઃ ।
ઈશ્વરસ્ય યત્ ત્રિભિર્ હીનં તુરીયં તત્-પદં વિદુઃ ॥[*એન્દ્નોતે #4]
ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેર્ વાસુદેવસ્ય ચતુર્-વ્યૂહે તુર્ય-કક્ષાક્રાન્તત્વાદ્
વા ॥ 11.13 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[21]
વિકારિત્વં નિરસ્યન્ન્ આહ -
વિસર્ગાદ્યાઃ શ્મશાનાન્તા ભાવા દેહસ્ય નાત્મનઃ ।
કલાનામ્ ઇવ ચન્દ્રસ્ય કાલેનાવ્યક્ત-વર્ત્મના ॥ [ભ્પ્ 11.7.48]
ચન્દ્રસ્ય જલમય-મણ્ડલત્વાત્ કલાનાં સૂર્ય-પ્રતિચ્છવિ-રૂપ-જ્યોતિર્-
આત્મત્વાત્ યથા કલાનામ્ એવ જન્માદ્યા નાશાન્તા ભાવા ન તુ ચન્દ્રસ્ય
તથા દેહસ્યૈવ તે ભાવા અવ્યક્ત-વર્ત્મના કાલેન ભવન્તિ ન ત્વ્ આત્મન
ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-દત્તાત્રેયો યદુમ્

[22]
જ્ઞાનાત્મકો ન ચેતિ કિં તર્હિ જ્ઞાન-માત્રત્વેઽપિ જ્ઞાન-શક્તિત્વં પ્રકાશસ્ય
પ્રકાશન-શક્તિત્વવત્ તાદૃક્ત્વમ્ અપિ ।
નાત્મા જજાન ન મરિષ્યતિ નૈધતેઽસૌ
ન ક્ષીયતે સવન-વિદ્ વ્યભિચારિણાં હિ ।
સર્વત્ર શશ્વદ્ અનપાય્ય્ ઉપલબ્ધિ-માત્રં
પ્રાણો યથેન્દ્રિય-બલેન વિકલ્પિતં સત્॥ ઇત્ય્ અનેન [ભ્પ્ 11.3.37]
તત્ત્વ-સન્દર્ભ એવ દર્શિતમ્ । ઉપલબ્ધિ-માત્રત્વેઽપિ સબલવત્ત્વેનોક્તેઃ ।
અતએવ શુદ્ધો વિચષ્ટે હ્ય્ અવિશુદ્ધ-કર્તુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રકારાન્તરેણાપિ તદ્
આહ -
ગુણૈર્ વિચિત્રાઃ સૃજતીં સરૂપાઃ પ્રકૃતિં પ્રજાઃ ।
વિલોક્ય મુમુહે સદ્યઃ સ ઇહ જ્ઞાન-ગૂહયા ॥ [ભ્પ્ 3.26.5]
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ [ગીતા 5.15] ઇતિ
॥ 3.26 ॥ શ્રી-કપિલદેવઃ

[23]
શક્ત્ય્-અન્તરં ચાહુઃ - સ યદ્ અજયા ત્વ્ અજામ્ અનુશયીત ગુણાંશ્ ચ જુષન્
ભજતિ સરૂપતાં તદ્ અનુ મૃત્યુમ્ ઉપેત-ભગ ઇતિ [ભ્પ્ 10.87.38] ॥
ટીકા ચ -- સ તુ જીવઃ યદ્ યસ્માદ્ અજયા માયયા અજામ્ અવિદ્યામ્ અનુશયીત
આલિઙ્ગ્યેત તતો ગુણાંશ્ ચ દેહેન્દ્રિયાદીન્ ગુષન્ સેવમાનઃ આત્મતયા
અધ્યસ્યન્ તદ્ અનુ તદ્-અનન્તરં સ-રૂપતાં તદ્-ધર્મ-યોગં ચ જુષન્ અપેત-
ભગઃ પિહિતાનન્દાદિ-ગુણઃ સન્ મૃત્યું સંસારં ભજતિ પ્રાપ્નોતિ ઇત્ય્
એષા ॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ

[24]
તથા -
તત્-સઙ્ગ-ભ્રંઇતૈશ્વર્યં
સંસરન્તં કુભાર્યવત્ ।
તદ્-ગતીર્ અબુધસ્યેહ
કિમ્ અસત્-કર્મભિર્ ભવેત્ ॥[ભ્પ્ 6.5.15]
તસ્યાઃ પુંશ્ચલી-રૂપાયા માયાયાઃ સઙ્ગેન ભ્રંશિતમ્ ઐશ્વર્યં કિઞ્ચિત્
સ્વીય-જ્ઞાનાદિ-સામર્થ્યં યસ્ય તમ્ । તસ્યા ગતીઃ સંસ્મરન્તં ગચ્છન્તં
જીવં સ્વ-સ્વરૂપમ્ અબુધસ્યાજાનત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥6.5॥ હર્યશ્વાઃ

[25]
તથા --
ઈશ્વરસ્ય વિમુક્તસ્ય
કાર્પણ્યમ્ ઉત બન્ધનમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.7.9]
ઈશ્વરસ્ય કિઞ્ચિજ્-જ્ઞાનાદિ-શક્તિમતઃ ॥ 3.7 ॥ મૈત્રેયઃ

[26]
તથા -
વિપ્રલબ્ધો મહિષ્યૈવં
સર્વ-પ્રકૃતિ-વઞ્ચિતઃ ।
નેચ્છન્ન્ અનુકરોત્ય્ અજ્ઞઃ
ક્લૈબ્યાત્ ક્રીડા-મૃગો યથા ॥ [ભ્પ્ 4.25.62]
મહિષ્યા પુરઞ્જન્યા વિપ્રલબ્ધઃ પુરઞ્જનઃ સર્વયા પ્રકૃત્યા
જ્ઞાનાદિરૂપયા વઞ્ચિતઃ ત્યાજિતઃ સન્ નેચ્છન્ તદ્-ઇચ્છયૈવેત્ય્ અર્થઃ ।
અનુકરોતિ તદ્-ધર્માત્મન્ય્ અધ્યસ્યતિ । અત્ર જીવસ્ય શક્તિમત્તાયાં
પરાભિધ્યાનાત્ તુ તિરોહિતં તતો હ્ય્ અસ્ય બન્ધ-વિપર્યયાવ્ ઇત્ય્ એતત્ સૂત્રમ્
અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ ॥ શ્રી-નારદઃ પ્રાચીનબર્હિષમ્

[27}
પૂર્વોક્તમ્ એવાર્થં વ્યઞ્જયિતું સ્વસ્મૈ સ્વયં પ્રકાશ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તથાભૂતત્વં ચ વિલક્ષણ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત-પદ્ય એવ સ્વદૃગ્ ઇત્ય્ અનેન વ્યક્તમ્
અસ્તિ । તત્ર પ્રકાશસ્ તાવદ્ ગુણ-દ્રવ્ય-ભેદેન દ્વિવિધઃ । પ્રથમો
નિજાશ્રયસ્ય સ્ફૂર્તિ-રૂપઃ । દ્વિતીયઃ સ્વ-પર-સ્ફૂર્તિ-નિદાનં વસ્તુ-વિશેષઃ ।
તત્રાત્મનો દ્રવ્યત્વાદ્ અયમ્ એવ ગૃહ્યતે । યથા દીપશ્ ચક્ષુઃ પ્રકાશયન્
સ્વરૂપ-સ્ફૂર્તિં સ્વયમ્ એવ કરોતિ ન તુ ઘટાદિ-પ્રકાશવત્ તદ્-આદિ-
સાક્ષેપઃ । તસ્માદ્ અયં સ્વયં પ્રકાશઃ । તથાપિ સ્વં પ્રતિ ન પ્રકાશતે
યત એવ જડ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્માત્ તુ સ્વં પરં ચ પ્રકાશયન્ સ્વાત્માનં પ્રતિ
પ્રકાશમાનત્વાત્ સ્વસ્મૈ સ્વયં પ્રકાશઃ । યત એવ ચિદ્-રૂપ ઉચ્યતે । તદ્
ઉક્તમ્ અન્યૈર્ અપિ । સ્વયં પ્રકાશત્વં સ્વ-વ્યવહારે પરાન્ અપેક્ષત્વાત્
અવેદ્યત્વે સત્ય-પરોક્ષ-વ્યવહાર-યોગ્યત્વં ચેતિ ।તત્ર પૂર્વત્ર-
સ્વસ્મૈપદમ્ અપેક્ષ્યમ્ ઉત્તરત્ર તુ સ્પષ્ટાર્થમ્ । અતઃ સ્વદૃક્ સ્વસ્મૈ
સ્વયં પ્રકાશ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચાસૌ પરમાત્મ-પ્રકાશ્યત્વે ઘટવત્ પર-
પ્રકાશ્યઃ પરમાત્મનસ્ તત્-પરમ-સ્વરૂપત્વેન પર-પ્રકાશ્યત્વાભાવાત્ ।
એવમ્ એવાહ દ્વાભ્યામ્ ।
મમાઙ્ગ માયા ગુણ-મય્ય્ અનેકધા
વિકલ્પ-બુદ્ધીશ્ ચ ગુણૈર્ વિધત્તે ।
વૈકારિકસ્ ત્રિવિધોઽધ્યાત્મમ્ એકમ્
અથાધિભૂતમ્ અધિદૈવમ્ અન્યત્ ॥
દૃગ્-રૂપમ્ આર્કં વપુર્ અત્ર રન્ધ્રે
પરસ્પરં સિધ્યતિ યઃ સ્વતઃ ખે ।
આત્મા યદ્ એષામ્ અપરો ય આદ્યઃ
સ્વયાનુભૂત્યાખિલ-સિદ્ધ-સિદ્ધિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.12.30-31]
વિકલ્પં ભેદં તદ્-બુદ્ધીશ્ ચ । અનેકધાત્વં પ્રપઞ્ચયતિ વૈકારિક ઇતિ ।
અનેક-વિકારવાન્ અપ્ય્ અસ્યૌ સ્થૂલ-દૃષ્ટ્યા તાવત્ ત્રિવિધઃ । ત્રૈવિધ્યમ્ આહ
અધ્યાત્મ ઇત્ય્ આદિના । તાનિ ક્રમેણાહ દૃગ્-આદિ-ત્રયેણ । વપુર્ અંશઃ । અત્ર
રન્ધ્રે દૃગ્-ગોલકે પ્રવિષ્ટં તત્ ત્રયં ચ પરસ્પરમ્ એવ સિધ્યતિ ન તુ
સ્વતઃ । યસ્ તુ ખે આકાશે અર્કો વર્તતે સ પુનઃ સ્વતઃ સિધ્યતિ । ચક્ષુર્
વિષયત્વેઽપિ સ્વ-વિરોધિનઃ પ્રતિયોગ્ય-પ્રેક્ષાભાવ-માત્રેણ સ્વત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
એવં યથા મણ્ડલાત્માર્કઃ સ્વતઃ સિધ્યતિ તથાત્માપીત્યાહ । યદ્ યતઃ
પૂર્વોક્ત-દૃષ્ટાન્ત-હેતોર્ આત્મા એષામ્ અધ્યાત્માદીનાં યોઽપર આદ્યસ્ તેષામ્
આશ્રયઃ । સોઽપિ સ્વતઃ સિધ્યતિ કિન્તુ સ્વયાનુભૂત્યેતિ ચિદ્-રૂપત્વાદ્ વિશેષઃ ।
ન કેવલમ્ એતાવદ્ અપિ તુ અખિલાનાં પરસ્પર-સિદ્ધાનાં સિદ્ધિર્ યસ્માત્
તથાભૂતઃ સન્ન્ ઇતિ ॥
॥ 11.12 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[28]
યસ્માત્ સ્વરૂપ-ભૂતયૈવ શક્ત્યા તથા પ્રકાશતે તસ્માદ્ એક-રૂપ-સ્વરૂપ-
ભાક્ત્વમ્ અપિ દીપવદ્ એવ । નાત્મા જજાનેત્ય્ આદાવ્ [ભ્પ્
11.3.37][*એન્દ્નોતે #5] ઉપલબ્ધિ-માત્રમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવોક્તં માત્ર-પદં
તદ્-ધર્માણામ્ અપિ સ્વરૂપાનતિરિક્તત્વં ધ્વનયતિ । અથ ચેતનત્વં નામ
સ્વસ્ય ચિદ્-રૂપત્વેઽપ્ય્ અન્યસ્ય દેહાદેશ્ ચેતયિતૃત્વં દીપાદિ-પ્રકાશયિતૃત્વવત્ ।
તદ્ એતદ્ વિલક્ષણ ઇત્ય્ આદાવ્ એવ દૃષ્ટાન્તેનોક્તમ્ । પ્રકાશક ઇતિ ચેતયિતૃત્વે
હેતુઃ । વ્યાપ્તિ-શીલત્વમ્ ઉદાહરિષ્યમાણ આત્મેત્ય્ આદૌ શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યે
વ્યાપક ઇત્ય્ અનેનોક્તં વ્યાપ્તિ-શીલત્વમ્ અતિ-સૂક્ષ્મતયા સર્વાચેતનાન્તઃ-
પ્રવેશ-સ્વભાવત્વમ્ । જ્ઞાન-માત્રાત્મકો ન ચેત્ય્ અત્ર ચિદ્-આનન્દાત્મક ઇત્ય્
અપિ હેત્વ્-અન્તરમ્ । તત્ર તસ્ય જડ-પ્રતિયોગિત્વેન જ્ઞાનત્વં દુઃખ-
પ્રતિયોગિત્વેન તુ જ્ઞાનત્વમ્ આનન્દત્વં ચ । જ્ઞાનત્વં તૂદાહૃતમ્ ।
આનન્દત્વં નિરુપાધિપ્રેમાસ્પદત્વેન સાધયતિ ।
તસ્માત્ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મા
સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્ ।
તદ્ અર્થમ્ એવ સકલં
જગચ્ ચૈતચ્ ચરાચરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.54]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.14 ॥ શ્રી-શુકઃ

[29]
તસ્મિંશ્ ચાનન્દાત્મકે જ્ઞાને પ્રતિસ્વં યુષ્મદ્-અર્થત્વં ન ભવતિ । કિન્ત્વ્
આત્મત્વાદ્ અસ્મદ્-અર્થત્વમ્ એવ । તચ્ ચાસ્મદ્-અર્થત્વમ્ અહમ્ભાવ એવ ।
તતોઽહમ્ ઇત્ય્ એતચ્ છબ્દાભિધેયાકારમ્ એવઅ જ્ઞાનં શુદ્ધ આત્મા
પ્રકૃત્યાવેશોઽન્યથા નોપપદ્યતે । યત એવાવેશાત્ તદીય-સઙ્ખાત એવાહમ્
ઇત્ય્ અહસ્માવાન્તરં પ્રાપ્નોતિ તદ્ એતદ્ અભિપ્રેત્ય તસ્યાહમત્વમ્ આહ ।
એવં પરાભિધ્યાનેન
કર્તૃત્વં પ્રકૃતેઃ પુમાન્ ।
કર્મસુ ક્રિયમાણેષુ
ગુણૈર્ આત્મનિ મન્યતે ॥ [ભ્પ્ 3.26.6]
પરાભિધ્યાનેન પ્રકૃત્યાવેશેન પ્રકૃતિર્ એવાહમ્ ઇતિ મનનેન પ્રકૃતિ-
ગુણૈઃ ક્રિયમાણેષુ કર્મસુ કર્તૃત્વમ્ આત્મનિ મન્યતે । અત્ર
નિરહમ્ભાવસ્ય પરાભિધ્યાનાસમ્ભવાત્ પરાવેશજાતાહઙ્કારસ્ય
ચાવરકત્વાદ્ અસ્ત્ય્ એવ તસ્મિન્ન્ અન્યોઽહમ્ભાવ-વિશેષઃ । સ ચ શુદ્ધ-
સ્વરૂપ-માત્ર-નિષ્ઠત્વાન્ ન સંસાર-હેતુર્ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ । એતદ્ એવાહઙ્કાર-
દ્વયં સન્ને યદ્ ઇન્દ્રિય-ગણેઽહમિ ચ પ્રસુપ્તે કૂટસ્થ આશયમ્ ઋતે તદ્-
અનુસ્મૃતિર્ ન ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 11.3.39] દર્શિતમ્[*એન્દ્નોતે #6] ।
ઉપાધ્વભિમાનાત્મકસ્યાહઙ્કારસ્ય પ્રસુપ્તત્વાત્ તદ્-અનુસ્મૃતિર્ ન ઇત્ય્
અનેન સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સ્વમ્ ઇત્ય્ આત્મનોઽહતયૈવ પરામર્શાચ્ ચ અતએવ
મામ્ અહં નાજ્ઞાસિષમ્ ઇત્ય્ અત્ર પરામર્શેઽપિ
ઉપાધ્યભિમાનિનોઽનુસન્ધાનાભાવઃ અન્યસ્ય ત્વ્ અજ્ઞાન-
સાક્ષિત્વેનાનુસન્ધાનમ્ ઇતિ દિક્ ।
॥ 3.26 ॥ શ્રી-કપિલદેવઃ

[30]
તથા -
નૃત્યતો ગાયતઃ પશ્યન્
યથૈવાનુકરોતિ તાન્ ।
એવં બુદ્ધિ-ગુણાન્ પશ્યન્ન્
અનીહોઽપ્ય્ અનુકાર્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.12.53]
પૂર્વવત્ ॥ 11.12 ॥ શ્રીભગવાન્

[31]
એવમ્ એવ સ્વપ્ન-દૃષ્ટાન્તમ્ અપિ ઘટયન્ન્ આહ ।
યદ્-અર્થેન વિનામુષ્ય
પુંસ આત્મ-વિપર્યયઃ ।
પ્રતીયત ઉપદ્રષ્ટુઃ
સ્વ-શિરશ્ છેદનાદિકઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.10]
ઉપદ્રષ્ટુર્ અમુષ્યેતિ સ્વપ્ન-દ્રષ્ટ્રા અમુના જીવેનેત્ય્ અર્થઃ ॥ 3.7 ॥ શ્રી-
મૈત્રેયઃ

[32]
સાધિતે ચ સવ્રૂપ-ભૂતેઽહમ્ભાવે પ્રતિક્ષેત્રં ભિન્નત્વમ્ અપિ સાધિતમ્ ।
યત્ તુ
વસ્તુનો યદ્ય્ અનાનાત્વમ્
આત્મનઃ પ્રશ્ન ઈદૃશઃ ।
કથં ઘટેત વો વિપ્રા
વક્તુર્ વા મે ક આશ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.22]
ઇત્યાદૌ જ્ઞાનિનો લૌકિક-ગુરુ-રીતિં તદીય-પ્રાકૃત-દૃષ્ટિં વાનુસૃત્ય સ્વસ્ય
જીવાન્તર-સાધારણ્ય-કલ્પના-મયે શ્રી-હંસ-દેવ-વાક્યે જીવાત્મનામ્
એકત્વમ્ । તત્ ખલુ અંશ-ભેદેઽપિ જ્ઞાનેચ્છૂન્ પ્રતિ જ્ઞાનોપયોગિત્વેન તમ્
અવિવિચ્યૈવ સમાનાકારત્વેન । ભેદ-વ્યપદેશઃ યથા તત્રૈવ ।
પઞ્ચાત્મકેષુ ભૂતેષુ સમાનેષ્વ્ અપિ વસ્તુતઃ ।
કો ભવાન્ ઇતિ વઃ પ્રશ્નો વાચારમ્ભો હ્ય્ અનર્થકઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.23] ઇતિ ।
તત્રાપ્ય્ અંશ-ભેદોઽસ્ત્ય્ એવ । અત ઉક્તં સ્વયં ભગવતા -- શુનિ ચૈવ શ્વપાકે
ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ [ગીતા 5.18] ઇતિ । નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદિ
ચ [ગીતા 5.19] । અત્ર બ્રહ્મેતિ જીવ-બ્રહ્મૈવોચ્યતે । યથા યથાહમ્ એતત્ સદ્-
અસત્ સ્વ-માયયા પશ્યે મયિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં પરે ઇતિ । મયિ બ્રહ્મણિ
દેહાત્મકં પરે બ્રહ્મણિ ચ જગદ્-આત્મકં સદ્-અસત્ કાર્ય-કારણ-
સઙ્ઘાતં સ્વ-વિષયક-માયયા જીવ-માયાખ્યયા દેહ એવાહં તથા ઇન્દ્ર-
ચન્દ્રાદ્ય્-આત્મકં જગદ્ એવેશ્વર ઇતીદં કલ્પિતમ્ એવ યયા મત્યા પશ્યે
પશ્યામીત્ય્ અર્થઃ । સમાન-કારણત્વાદ્ એવ પૂર્વવદ્ અન્યત્ર ચ સોઽહં સ ચ
ત્વમ્ ઇતિ । તદ્ એવં સર્વેષામ્ એવ જીવાનામ્ એકાકારત્વે સતિ । યાવત્ સ્યાદ્ ગુણ-
વૈષમ્યં તાવન્ નાનાત્વમ્ આત્મનઃ । નાનાત્વમ્ આત્મનો યાવત્ પારતન્ત્ર્યં
તદૈવ હીત્ય્-આદિષુ દેવાદિ-દેહ-ભેદ-કૃતાગન્તુક-નાનાત્વં નિગદ્યતે ।
વેણુ-રન્ધ્ર-વિભેદેન
ભેદઃ ષડ્-જાદિ-સંજ્ઞ્તઃ ।
અભેદ-વ્યાપિની વાયોસ્
તથા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ઇત્ય્ [વિપ્ 2.14.32] આદિકં તુ પરમાત્મ-વિષયકમ્
એવ ।
તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય જીવાનાં પ્રતિક્ષેત્રં ભિન્નત્વં સ્વ-પક્ષત્વેન
નિર્દિશન્તિ । અપરિમિતા ધ્રુવાસ્ તનુ-ભૃતો યદિ સર્વ-ગતા ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 10.87.30]
અત્ર યદિ-શબ્દાત્ પૂર્વ-પાઠેનાપરિમિતત્વં ધ્રુવત્વં ચાસન્દિગ્ધમ્ ઇતિ
તત્ર સ્વપક્ષત્વં પશ્ચાત્-પાઠેન સર્વ-ગતત્વં તુ સન્દિગ્ધમ્ ઇતિ । તત્ર
પર-પક્ષત્વં સ્પષ્ટમ્ એવ । અતએવ એકો દેવઃ સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢ ઇત્ય્
આદિકં પર્માત્મ-પરં વાક્યં જીવાનામ્ એકત્વં
બોધયતિ ॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ

[33]
પ્રતિ-ક્ષેત્ર-ભિન્નત્વે હેત્વ્-અન્તરમ્ અણુર્ ઇતિ । અણુઃ પરમાણુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પરમાણુશ્ ચ યસ્ય દિગ્-ભેદેઽપ્ય્ અંશો ન કલ્પયિતું શક્યતે સ એવાંશસ્ય
પરા કાષ્ઠેતિ તદ્-વિદઃ । અણોર્ અપ્ય્ અખણ્ડ-દેહ-ચેતયિતૃત્વં પ્રભાવ-
વિશેષાદ્ ગુણાદ્ એવ ભવતિ । યથા શિર આદુઅ ધાર્યમાણસ્ય જતુ-
જઠિતસ્યાપિ મહૌષધિ-ખણ્ડસ્યાખણ્ડ-દેહ-પુષ્ટીકરણાદિ-હેતુઃ
પ્રભાવઃ । યથા વાયસ્કાન્તાદેર્ લૌહ-ચાલનાદિ-હેતુઃ પ્રભાવ એવ તદ્વત્ ।
તદ્ એતદ્ અણુત્વમ્ આહ સૂક્ષ્માણામ્ અપ્ય્ અહં જીવ ઇતિ [ભ્પ્ 11.16.11]
તસ્માત્ સૂક્ષ્મતા-પરાકાષ્ઠા-પ્રાપ્તો જીવ ઇત્ય્ અર્થઃ । દુર્જ્ઞેયત્વાદ્ યત્
સૂક્ષ્મત્વં તદ્ અત્ર ન વિવક્ષિતમ્ । મહતાં ચ મહાન્ અહં સૂક્ષ્માણામ્
અપ્ય્ અહં જીવ ઇતિ પરસ્પર-પ્રતિયોગિત્વેન વાક્ય-દ્વયસ્યાનન્દર્યૌક્તૌ
સ્વારસ્ય-ભઙ્ગાત્ । પ્રપઞ્ચ-મધ્યે હિ સર્વ-કારણત્વાન્ મહત્-તત્ત્વસ્ય
મહત્ત્વં નામ વ્યાપકત્વં ન તુ પૃથિવ્યાદ્ય્-અપેક્ષયા સુજ્ઞેયત્વં યથા
તદ્વત્ પ્રપઞ્ચે જીવાનામ્ અપિ સૂક્ષ્મત્વં પરમાણુત્વમ્ એવેતિ સ્વારસ્યમ્ ।
શ્રુતયશ્ ચ - એષોઽણુર્ આત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્ પ્રાણઃ પઞ્ચધા
સંવિવેશેતિ [મુણ્ડુ 3.1.9] ।
બાલાગ્ર-શત-ભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ [શ્વેતુ 5.9] ઇતિ ।
આરાગ્ર-માત્રો હ્ય્ અપરોઽપિ દૃષ્ટ ઇતિ ચ ॥ 11.16 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[34]
તથા -
અપરિમિતા ધ્રુવાસ્ તનુ-ભૃતો યદિ સર્વ-ગતાસ્
તર્હિ ન શાસ્યતેતિ નિયમો ધ્રુવ નેતરથા ।
અજનિ ચ યન્ મયં તદ્ અવિમુચ્ય નિયન્તૃ ભવેત્
સમમ્ અનુજાનતાં યદ્ અમતં મત-દુષ્ટતયા ॥ [ભ્પ્ 10.87.30]
અયમ્ અર્થઃ - પરમાત્મનોઽંશત્વં તસ્માજ્ જાયમાનત્વં ચ જીવસ્ય
શ્રૂયતે । તત્ર મમૈવાંશો જીવ લોકે [ગીતા 15.7] ઇત્ય્ આદિ સિદ્ધેઽંશત્વે તાવત્
તસ્ય વિભુત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । અપરિમિતા વસ્તુત એવાનન્ત-સઙ્ખ્યા નિત્યાશ્
ચ યે તનુ-ભૃતો જીવાસ્ તે યદિ સર્વગતા વિભવાઃ સ્યુઃ, તર્હિ તેષાં
વ્યાપ્યત્વાભાવેન સમત્વાત્ શાસ્યતેતિ નિયમો ન સ્યાત્ । ઈશ્વરો નિયન્તા જીવો
નિયમ્ય ઇતિ વેદ-કૃત-નિયમો ન ઘટત ઇત્ય્ અર્થઃ । હે ધ્રુવ ઇતરથા
જીવસ્યાણુત્વેન વ્યાપ્ય-ભાવે તુ સતિ ન તન્-નિયમો ન અપિ તુ સ ઘટત એવેત્ય્
અર્થઃ ।
અથ યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ઇતિ જાયમાનત્વાવસ્થાયામ્ અપિ વ્યાપ્ય-
વ્યાપકત્વેનૈવ નિયન્તૃત્વં ભવતિ । સર્વત્રૈવ કાર્ય-કારણયોસ્
તથાભાવ-દર્શનાદ્ ઇત્ય્ આહુઃ અજનીતિ । યન્-મયં યદ્-ઉપાદાનકં યદ્ અજનિ
જાયત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-ઉપાદાનં કર્તૃ તસ્ય જાયમાનસ્ય યન્-નિયન્તૃ ભવેત્
તદ્ અવિમુચ્ય કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અનુક્તા વ્યાપ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ યદ્-ઉપાદાન-
રૂપં પરમાત્માખ્યં તત્ત્વં કેનાપ્ય્ અપરેણ સમં સમાનમ્ ઇત્ય્
અનુજાનતાં યઃ કશ્ચિત્ તથા વદતિ તત્રાનુજ્ઞામ્ અપિ દદતામ્ અમતં જ્ઞાતં
ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ મત-દુષ્ટતયા તસ્ય મતસ્યાશુદ્ધત્વેન ।
તત્રાશુદ્ધત્વં શ્રુત્વા ચ વિરોધાત્ । શ્રુતિશ્ ચ અસમો વા એષ પરો ન હિ
કશ્ચિદ્ એવ દૃશ્યતે સર્વે ત્વ્ એતે ન વા જાયન્તે ચ મ્રિયતે સર્વે હ્ય્ અપૂર્ણાશ્ ચ
ભવન્તીતિ ચતુર્વેદ-શિખાયામ્ । ન તત્-સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે ઇતિ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે બ્રહ્મા બૃંહતિ બૃંહયતિ ચેતિ ચાન્યત્ર । બૃહત્વાદ્
બૃંહણત્વાચ્ ચ યદ્ બ્રહ્મ પરમં વિદુર્ ઇતિ [વિપ્ 1.12.57] શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ।
અતઃ પરમાત્મન એવ સર્વ-વ્યાપકત્વમ્ । એકો દેવઃ સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વ-વ્યાપી સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા ઇત્ય્ આદૌ । તસ્માદ્ અણુર્ એવ જીવ ઇતિ ।
યત્ તુ શ્રી-ભગવદ્-ગીતાસુ નિત્યઃ સર્વ-ગતઃ સ્થાણુર્ ઇત્ય્ આદિના જીવ-
નિરૂપણં તત્ર સર્વ-ગતઃ શ્રી-ભગવાન્ એવ તત્-સ્થસ્ તદ્-આશ્રિતશ્ ચાસાવ્
અગુણશ્ ચ ઇતિ સર્વગતઃ સ્થાણુર્ જીવઃ પ્રોક્તઃ ॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ

[35]
અથ શુદ્ધ-સ્વરૂપત્વાન્ નિત્ય-નિર્મલત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ એવ । શુદ્ધો વિચષ્ટે
હ્ય્ અવિશુદ્ધ-કર્તુર્ ઇત્ય્ અનેન । તથા તેનૈવ શુદ્ધસ્યાપિ જ્ઞાતૃત્વમ્ અપ્ય્
ઉદાહૃતમ્ । જ્ઞાનં ચ નિત્યસ્ય સ્વાભાવિક-ધર્મત્વાન્ નિત્યમ્ । અતએવ ન
વિક્રિયાત્મકમ્ અપિ । તથા ચૈતન્ય-સમ્બન્ધેન દેહાદેઃ કર્તૃત્વ-દર્શનાત્ ।
ક્વચિદ્ અચેતનસ્ય કર્તૃત્વં ચ । ન ઋતે તત્ ક્રિયતે કિં ચ નારે ઇત્ય્ આદાવ્
અન્તર્યામિ-ચૈતન્ય-સમ્બન્ધેન ભવતીત્ય્ અઙ્ગીકારાચ્ ચ શુદ્ધાદ્ એવ
કર્તૃત્વં પ્રવર્તતે । તદ્ ઉક્તમ્ - દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-મનો-ધિયોઽમી યદ્-અંશ-
બિદ્ધાઃ પ્રચરન્તિ કર્મસ્વ્ ઇતિ [ભ્પ્ 6.16.24] । તત્ તૂપાધિ-પ્રાધાન્યેન
પ્રવર્તમાનમ્ ઉપાધિ-ધર્મત્વેન વ્યપદિશ્યતે । યથા - કાર્ય-કારણ-
કર્તૃત્વે કારણં પ્રકૃતિં વિદુર્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 3.26.8] આદૌ । પરમાત્મ-
પ્રાધાન્યેન પ્રવર્તમાનં તુ નિરુપાધિકમ્ એવેત્ય્ આહ ।
સાત્ત્વિકઃ કારકોઽસઙ્ગી
રાગાન્ધો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિ-વિભ્રષ્ટો
નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.25.26]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 11.25 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[36]
અથ ભોક્તૃત્વં સંવેદન-રૂપત્વેન યથા તથા તત્રૈવ ચિદ્-રૂપે
પર્યવસ્યતીત્ય્ આહ ભોક્તૃત્વે સુખ-દુઃખાનાં પુરુષં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ઇતિ
[ભ્પ્ 3.26.8] ॥ કારણમ્ ઇતિ પૂર્વેણૈવાન્વયઃ ॥ 3.26 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[37]
અથ પરમાત્મૈક-શેષત્વેતિ વ્યાખ્યેયમ્ । એકઃ પરમાત્મનોઽન્યઃ
શેષોઽંશઃ । સ ચાસૌ સ ચ એક-શેષઃ । પરમાત્મન એક-શેષઃ પરમાત્મૈક-
શેષઃ । તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વં તદ્ એવ સ્વભાવઃ પ્રકૃતિર્ યસ્ય સ
પરમાત્મૈક-શેષત્વ-સ્વભાવઃ । તથાભૂતશ્ ચાયં સર્વદા મોક્ષ-
દશાયામ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । એતાદૃશત્વં ચાસ્ય સ્વતઃ સ્વરૂપત એવ ન તુ
પરિચ્છેદાદિના । તદીય-સ્વાભાવિકાચિન્ત્ય-શક્ત્યા સ્વાભાવિક-તદીય-રશ્મિ-
પરમાણુ-સ્થાનીયત્વાત્ ઔપાધિકાવથાયાસ્ ત્વ્ અંશેન પ્રકૃતિ-શેષત્વમ્ અપિ
ભવતિ ઇતિ ચ સ્વત ઇત્ય્ અસ્ય ભાવઃ । શક્તિ-રૂપત્વં ચાસ્ય તટસ્થ-શક્ત્ય્-
આત્મકત્વાત્, તથા તદીય-રશ્મિ-સ્થાનીયત્વેઽપિ નિત્ય-તદ્-આશ્રયિત્વાત્ તદ્-
વ્યતિરેકેણ વ્યતિરેકાત્ । હેતુર્ ભાવોઽસ્ય સર્ગાદેર્ ઇત્ય્ અનુસારેણ જગત્-સૃષ્ટૌ
તત્-સાધનત્વાત્ । દ્રવ્ય-સ્વરૂપત્વેઽપિ પ્રધાન-સામ્યાચ્ ચાવગમ્યતે । ઉક્તં
ચ પ્રકૃતિ-વિશેષત્વેન તસ્ય શક્તિત્વમ્ -
વિષ્ણુ-શક્તિઃ પરા પ્રોક્તા
ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યા તથા પરા ।
અવિદ્યા કર્મ-સંજ્ઞાખ્યા
તૃતીયા શક્તિર્ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 6.7.61] ।
ભૂમિર્ આપોઽનલો વાયુર્ ઇત્ય્ [ગીતા 7.4] આદૌ ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધેત્ય્
અનન્તરમ્ ।
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં
પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવ-ભૂતાં મહાબાહો
યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥ ઇતિ શ્રી-ગીતોપનિષત્સુ ચ ।
વિષ્ણુ-શક્તિઃ પરા પ્રોક્તેત્ય્ આદિ વિષ્ણુ-પુરાણ-વચને તુ તિસૄણામ્ એવ પૃથક્
શક્તિત્વ-નિર્દેશાત્ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાવિદ્યા-કર્મ-સમ્બન્ધેન શક્તિત્વમ્ ઇતિ પરાસ્
તમ્ । કિન્તુ સ્વરૂપેનૈવેત્ય્ આયાતમ્ । તથા ચ ગીતમ્ મમૈવાંશ ઇતિ ।
અતએવાપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ક્ષેત્રજ્ઞ એતા મનસો વિભૂતીર્ ઇત્ય્
આદૌ ક્ષેત્રજ્ઞ-શબ્દશ્ ચ શુદ્ધેઽપિ પ્રવર્તતે ક્ષેત્ર-શબ્દસ્યોપલક્ષણ-
માત્રત્વાત્ ।
તદ્ એવં શક્તિત્વેઽપ્ય્ અન્યત્વમ્ અસ્ય તટસ્થત્વાત્ । તટસ્થત્વં ચ માયા-શક્ત્ય્-
અતીતત્વાત્ । અસ્યાવિદ્યાપરાભવાદિ-રૂપેણ દોષેણ પરમાત્મનો લેપાભાવાચ્
ચોભય-કોટાવ્ અપ્રવેશાત્ । તસ્ય તચ્-છક્તિત્વે સત્ય્ અપિ પરમાત્મનસ્ તલ્-
લેપાભાવશ્ ચ યથા ક્વચિદ્ એક-દેશ-સ્થે રશ્મૌ છાયયા તિરસ્કૃતેઽપિ
સૂર્યસ્યાતિરસ્કારસ્ તદ્વત્ । ઉક્તં ચ તટસ્થત્વં શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
યત્ તટસ્થં તુ ચિદ્-રૂપં
સ્વ-સંવેદ્યાદ્ વિનિર્ગતમ્ ।
રઞ્જિતં ગુણ-રાગેણ
સ જીવ ઇતિ કથ્યતે ॥ ઇત્ય્ આદૌ ।
અતો વિષ્ણુ-પુરાણેઽપ્ય્ અન્તરાલ એવ પઠિતોઽસૌ । અન્યત્વં ચ શ્રુતૌ અસ્માન્
માયી સૃજતે વિશ્વમ્ એતત્ તસ્મિંશ્ ચાન્યો માયયા સંનિરુદ્ધઃ [શ્વેતુ 4.9] ।
તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્તિ ઇત્ય્ આદૌ । અતએવોક્તં વૈષ્ણવે વિભેદ-જનકે
જ્ઞાને નાશમ્ આત્યન્તિકં ગતે । આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમ્ અસન્તં કઃ
કરિષ્યતીતિ । દેવત્વ-મનુષ્યત્વાદિ-લક્ષણો વિશેષતો યો ભેદસ્ તસ્ય જનકેઽપ્ય્
અજ્ઞાને નાશં ગતે બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ સકાશાદ્ આત્મનો જીવસ્ય યો
ભેદઃ સ્વાભાવિકસ્ તં ભેદમ્ અસન્તં કઃ કરિષ્યતિ અપિ તુ સન્તં
વિદ્યમાનમ્ એવ સર્વ એવ કરિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ । ઉત્તરત્ર પાઠે નાસન્તમ્ ઇત્ય્
એતસ્ય વિધેયત્વાદ્ અન્યાર્થઃ કષ્ટ-સૃષ્ટ એવેતિ મોક્ષદાયામ્ અપિ તદ્-
અંશત્વાવ્યભિચારઃ સ્વાભાવિક-શક્તિત્વાદ્ એવ । અતએવાવિદ્યા-વિમોક્ષ-
પૂર્વક-સ્વરૂપાવસ્હ્તિતિ-લક્ષણાયાં મુક્તૌ તલ્-લીનસ્ય તત્-સાધર્મ્યાપત્તિર્
ભવતિ । નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમ્ ઉપૈતીત્ય્ આદિ-શ્રુતિભ્યઃ । ઇદં જ્ઞાનમ્
ઉપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમ્ આગતાઃ । સ્વર્ગેઽપિ નોપજાયતે પ્રલયે ન
વ્યથન્તિ ચેતિ શ્રી-ગીતોપનિષદ્ભ્યશ્ ચ । અતએવ બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ
ભવતીત્ય્ [મુણ્ડ્ 3.2.9] આદિષુ ચ બ્રહ્મ-તાદાત્મ્યમ્ એવ બોધયતિ ।
સ્વાભાવ્યાપત્તિર્ ઉપપત્તેર્ ઇતિવત્ । તદ્ એવં શક્તિત્વે સિદ્ધે શક્તિ-શક્તિમતોઃ
પરસ્પરાનુપ્રવેશાત્ શક્તિમદ્-વ્યતિરેકે શક્તિ-વ્યતિરેકાત્ ચિત્ત્વાવિશેષાચ્ ચ
ક્વચિદ્ અભેદ-નિર્દેશ એકસ્મિન્ન્ અપિ વસ્તુનિ શક્તિ-વૈવિધ્ય-દર્શનાત્ ભેદ-
નિર્દેશશ્ ચ નાસમઞ્જસઃ । શ્રી-રામાનુજીયાસ્ તુ અધિષ્ઠાનાધિષ્ઠાત્રોર્ અપિ
જીવેશયોર્ અભેદ-વ્યપદેશો વ્યક્તિ-જાત્યોર્ ગવાદિ-વ્યપદેશવદ્ ઇતિ મન્યન્તે ।
યથા શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે[*એન્દ્નોતે #7]-
યોઽયં તવાગતો દેવ-
સમીપં દેવતા-ગણઃ ।
સ ત્વમ્ એવ જગત્-સ્રષ્ટા
યતઃ સર્વ-ગતો ભવાન્ ॥ ઇતિ ।
શ્રી-ગીતાસુ ચ - સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વ ઇતિ । તત્ર જ્ઞાનેચ્છૂન્ પ્રતિ
શાસ્ત્રમ્ અભેદમ્ ઉપદિશતિ ભક્તીચ્છૂન્ પ્રતિ તુ ભેદમ્ એવ । ક્વચિત્ તુ
પરમાત્મ-પ્રતિબિમ્બત્વં યદ્ અસ્ય શ્રૂયતે, યથા -
યથા પુરુષ આત્માનમ્ એકમ્ આદર્શ-ચક્ષુષોર્ દ્વિધા-ભૂતમ્ એવેક્ષેત
તથૈવાન્તરમ્ આવયોર્ ઇતિ । તદ્ અપિ જ્ઞાનેચ્છૂન્ પ્રત્ય્ અભેદ-દૃષ્ટિ-
પોષણાર્થમ્ એવોચ્યતે ન વાસ્તવ-વૃત્ત્યૈવ પ્રતિબિમ્બત્વેન । અદ્વયવાદ-
ગુરુ-મતેઽપ્ય્ અમ્બુવદ્ અગ્રહણાદ્[*એન્દ્નોતે #8] ઇતિ [વ્સ્ 3.2.19] ન્યાય-
વિરોધાદ્ વૃદ્ધિ-હ્રાસ-ભાક્ત્વમ્ અન્ત્રભાવાદ્ ઉભય-સામઞ્જસ્યાદ્ એવમ્ ઇતિ
[વ્સ્ 3.2.20] ન્યાયેન યથા-કથઞ્ચિત્ પ્રતિબિમ્બ-સાદૃશ્ય-માત્રાઙ્ગીકારાચ્ ચ ।
તદ્ એતત્ તસ્ય પર્માત્માંશ-રૂપતાયા નિત્યત્વં શ્રી-ગીતોપનિષદ્ભિર્ અપિ
દર્શિતમ્ મમૈવાંશો જીવ-લોકે જીવ-ભૂતઃ સનાતન ઇતિ । તદ્ એવં અંશત્વં
તાવદ્ આહ તત્ર સમષ્ટેઃ --
એષ હ્ય્ અશેષ-સત્ત્વાનામ્
આત્માંશઃ પરમાત્મનઃ ।
આદ્યો ઽવતારો યત્રાસૌ
ભૂત-ગ્રામો વિભાવ્યતે ॥ [ભ્પ્ 3.6.8]
ટીકા ચ - અશેષ-સત્ત્વાનામ્ પ્રાણિનામ્ આત્મા વ્યષ્ટીનાં તદ્-અંશત્વાત્ અંશો
જીવઃ । અવતારતોક્તિસ્ તસ્મિન્ નારાયણાવિર્ભાવાભિપ્રાયેણેત્ય્ એષા ॥ 3.6 ॥ શ્રી-
શુકઃ

[38]
અથ વ્યષ્ટેઃ -
એકસ્યૈવ મમાંશસ્ય
જીવસ્યૈવ મહામતે ।
બન્ધોઽસ્યાવિદ્યયાનાદેર્
વિદ્યયા ચ તથેતરઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.4]
ઇતરો મોક્ષઃ । અત્ર રશ્મિ-પરમાણુ-સ્થાનીયો વ્યષ્ટિઃ । તત્ર સર્વાભિમાની
કશ્ચિત્ સમષ્ટિર્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 11.11 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[39]
તત્ર શક્તિત્વેનૈવાંશત્વં વ્યઞ્જયન્તિ -
સ્વ-કૃત-પુરેઽપ્ય્ અમીષ્વ્ અબહિર્-અન્તર-સંવરણં
તવ પુરુષં વદન્ત્ય્ અખિલ-શક્તિ-ધૃતોઽંશ-કૃતમ્ । [ભ્પ્ 10.87.20] ઇતિ ।
અબહિર્-અન્તર-સંવર્ણં બહિર્ બહિરઙ્ગાણિ કારણાનિ કાર્યાણિ અન્તર્
અન્તરઙ્ગાનિ તૈર્ અસંવરણં કાર્ય-કારણૈર્ અસંસ્પૃષ્ટમ્ । અંશ-કૃતમ્
અંશમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અખિલ-શક્તિ-ધૃતઃ સર્વ-શક્તિ-ધરસ્યેતિ વિશેષણં જીવ-
શક્તિ-વિશિષ્ટસ્યૈવ તવ જીવોઽંશો ન તુ શુદ્ધસ્યેતિ ગમયિત્વા જીવસ્ય તચ્-
છક્તિ-રૂપત્વેનૈવાંશત્વમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવાંશત્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યઞ્જયન્તિ । અથ
તટસ્થત્વં ચ સ યદ્ અજયા ત્યજામ્ અનુશયીતેત્ય્ આદૌ વ્યક્તમ્ અસ્તિ
ઉભયકોટાવ્ અપ્રવિષ્ટત્વાદ્ એવ ॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[40]
અથ જ્ઞાનેચ્છું પ્રતિ જીવેશયોર્ અભેદમ્ આહ --
અહં ભવાન્ ન ચાન્યસ્ ત્વં
ત્વમ્ એવાહં વિચક્ષ્વ ભોઃ ।
ન નૌ પશ્યન્તિ કવયશ્
છિદ્રં જાતુ મનાગ્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 4.28.62]
સ્પષ્ટં ॥ 4.28 ॥ શ્રી-પરમાત્મા પુરઞ્જનમ્

[41]
તત્ર પૂર્વોક્ત-રીત્યા પ્રથમં તાવત્ સર્વેષામ્ એવ તત્ત્વાનાં
પરસ્પરાનુપ્રવેશ-
વિવક્ષયૈક્યં પ્રતીયતે ઇત્ય્ એવં શક્તિમતિ પરમાત્મનિ જીવાખ્ય-શક્ત્ય્-
અનુપ્રવેશ-વિવક્ષૈવ તયોર્ ઐક્ય-પક્ષે હેતુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રૈતે શ્રી-ભગવાન્ --
પરસ્પરાનુપ્રવેશાત્
તત્ત્વાનાં પુરુષર્ષભમ્ ।
પૌર્વાપર્ય-પ્રસઙ્ખ્યાનં
યથા વક્તુર્ વિવક્ષિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.22.7]
ટીકા ચ - અન્યોન્યસ્મિન્ન્ અનુપ્રવેશાદ્ વક્તુર્ યથા વિવક્ષિતં તથા પૂર્વા
અલ્પ-સઙ્ખ્યા અપરા અધિક-સઙ્ખ્યા તયોર્ ભાવઃ પરુવાપર્યં તેન
પ્રસઙ્ખ્યાનં ગણનમ્ ઇત્ય્ એષા ॥ 11.22॥ શ્રી-ભગવાન્

[42]
અથાવ્યતિરેકેણ ચિદ્-રૂપત્વાવિશેષેણાપિ તયોર્ ઐક્યમ્ ઉપદિશતિ -
પુરુષેશ્વરયોર્ અત્ર ન વૈલક્ષણ્યમ્ અણ્વ્ અપિ ।
તદ્-અન્ય-કલ્પનાપાર્થા ઇતિ [ભ્પ્ 11.22.11] ।
ટીકા ચ - કથં તર્હિ પઞ્ચવિંશતિ-પક્ષસ્ તત્રાહ પુરુષેતિ । વૈલક્ષણ્યં
વિસદૃશત્વં નાસ્તિ દ્વયોર્ અપિ ચિદ્-રૂપત્વાત્ । અતસ્ તયોર્ અત્યન્તમ્ અન્યત્વ-
કલ્પના-પાર્થા ઇત્ય્ એષા । અત્ર સદૃશત્વાનન્યત્વાભ્યાં તયોઃ શક્તિ-
શક્તિમત્ત્વં દર્શિતમ્ । તેનાવ્યતિરેકોઽપિ ॥ 11.21 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[43]
અથ ભક્તીચ્છું પ્રતિ તયોર્ ભેદમ્ ઉપદિશતિ ।
યદા રહિતમ્ આત્માનં
ભૂતેન્દ્રિય-ગુણાશયૈઃ ।
સ્વરૂપેણ મયોપેતં
પશ્યન્ સ્વારાજ્યમ્ ઋચ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 3.9.33]
આત્માનં જીવં સ્વરૂપેણ તસ્યા જીવ-શક્તેર્ આશ્રય-ભૂતેન શક્તિમતા મયા
ઉપેતં યુક્તમ્ । સ્વારાજ્યં સાર્ષ્ટ્યાદિકમ્ ॥ 3.9 ॥ ગ્રભોદશાયી
બ્રહ્માણમ્

[44]
તત્ર ભેદે હેતુમ્ આહ -
અનાદ્ય્-અવિદ્યા-યુક્તસ્ય
પુરુષસ્યાત્મ-વેદનમ્ ।
સ્વતો ન સમ્ભવાદ્ અન્યસ્
તત્ત્વજ્ઞો જ્ઞાનદો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 11.22.10]
ટીકા ચ - સ્વતો ન સમ્ભવતિ, અન્યતસ્ તુ સમ્ભવાત્ । સ્વતઃ સર્વજ્ઞઃ
પર્મેશ્વરોઽન્યો ભવેદ્ ઇતિ અડ્-વિંશતિ-તત્ત્વ-પોઅક્ષાભિપ્રાયઃ ઇત્ય્ એષા ।
જ્ઞાનદત્વમ્ અત્ર જ્ઞાનાજ્ જ્ઞાતુશ્ ચ વૈલક્ષણ્યમ્ ઈશ્વરસ્ય બોધયત્ય્ એવેતિ
ભાવઃ । એવં ત્વત્તો જ્ઞાનં હિ જીવાનાં પ્રમોષસ્ તેઽત્ર શક્તિતઃ [ભ્પ્ 11.22.28]
ઇત્ય્ ઉદ્ધવ-વાક્યં ચાગ્રે ।
અત્ર યદિ જીવાજ્ઞાનકલ્પિતમ્ એવ તસ્ય પરમેશ્વરત્વં સ્યાત્ તર્હિ સ્થાણુ-
પુરુષવત્ તસ્ય જ્ઞાન-દત્તમ્ અપિ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અતઃ સત્ય એવ જીવેશ્વર-ભેદ
ઇત્ય્ એવં શ્રીમદ્-ઈશ્વરેણૈવ સ્વયં તસ્ય
પારમર્થિકેશ્વરાભિમાનિત્વેનૈવાસ્તિત્વં મૂઢાન્ પ્રતિ બોધિતમ્ ઇતિ
સ્પષ્ટમ્ । ભેદ-વાદિનશ્ ચાત્રૈવ પ્રકરણે યથા વિવિક્તં યદ્ વક્ત્રં
ગૃહ્ણીમો યુક્તિ-સમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અત્ર પરમ-વિવેકજસ્ તુ ભેદ એવેતિ । તથા,
માયાં મદીયામ્ ઉદગૃહ્ય વદતાં કિં નુ દુર્ઘટમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 11.22.4] ચ
મન્યતે ।
નનુ,
શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઐતિહ્યમ્ અનુમાનં ચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રમાણેષ્વ્ અનવસ્થાનાદ્ વિકલ્પાન્ સ વિરજ્યતે ॥ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 11.19.17]
અત્ર ભેદ-માત્રં નિષિધ્યતે વિકલ્પ-શબ્દસ્ય સંશયાર્થત્વાત્ । સંશયં
પરિત્યજ્ય વસ્તુન્ય્ એવ નિષ્ઠા કરોતીત્ય્ અર્થઃ । અતએવ કર્મણાં
પરિણામિત્વાદ્ આવિરિઞ્ચ્યાદ્ અમઙ્ગલમ્ । વિપશ્ચિન્ નશ્વરં પશ્યેદ્ અદૃષ્ટમ્
અપિ દૃષ્ટવદ્ ઇત્ય્ અત્રાસ્યોત્તર-શ્લોકેઽપિ વિરિઞ્ચમ્ એવાવધિં કૃત્વા નશ્વરત્વ-
દૃષ્ટિર્ ઉક્તા ન તુ વૈકુણ્ઠાદિકમ્ અપીતિ ॥ 11.19 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[45]
અન્યત્રાપિ શ્રી-જામાતૃ-મુનિભિર્ ઉપદિષ્ટસ્ય જીવ-લક્ષણસ્યવિઓપજીવ્યત્વેન
તં લક્ષયતિ ત્રિભિઃ -
અહં મમાભિમાનોત્થૈઃ
કામ-લોભાદિભિર્ મલૈઃ ।
વીતં યદા મનઃ શુદ્ધમ્
અદુઃખમ્ અસુખં સમમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.25.16]
તદા પુરુષ આત્માનં
કેવલં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
નિરન્તરં સ્વયં-જ્યોતિર્
અણિમાનમ્ અખણ્ડિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.25.17]
જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તેન
ભક્તિ-યુક્તેન ચાત્મના ।
પરિપશ્યત્ય્ ઉદાસીનં
પ્રકૃતિં ચ હતૌજસમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.25.18]
સ્પષ્ટૈવ યોજના । તવાહમ્ ઇતિ પદ્યેન સ આત્મા નિત્ય-નિર્મલ ઇતિ । આત્માનમ્
ઇત્ય્ અનેનૈવાહમ્ અર્થ ઇતિ । અન્યથા હ્ય્ આત્મત્વ-પ્રતીત્ય્-અભાવઃ સ્યાત્ ।
કેવલમ્ ઇત્ય્ અનેનૈક-રૂપ-સ્વરૂપ-ભાગ્ ઇતિ । પ્રકૃતેઃ પરમ્ ઇત્ય્ અનેન વિકાર-
રહિતઃ । ભક્તિ-યુક્તેનેત્ય્ અનેન પરમાત્મ-પ્રસાદાધીન-તત્-પ્રકાશત્વાત્
નિરન્તરમ્ ઇત્ય્ અનેન નિત્યત્વાત્ પરમાત્મૈક-શેષત્વમ્ ઇતિ । સ્વયં જ્યોતિર્ ઇત્ય્
અનેન સ્વસ્મૈ સ્વયં પ્રકાશ ઇતિ જ્ઞાન-માત્રાત્મકો ન ચ ઇતિ ચ । અણિમાનમ્
ઇત્ય્ અનેનાણુર્ એવેતિ પ્રતિ-ક્ષેત્રં ભિન્ન ઇતિ ચ । અખણ્ડિતમ્ ઇત્ય્ અનેન વિચ્છિન્ન-
જ્ઞાનાદિ-શક્તિત્વાત્ જ્ઞાતૃત્વ-કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ-નિજ-ધર્મક ઇતિ
વ્યઞ્જિતમ્ ॥ 3.25 ॥ શ્રી-કપિલદેવઃ

[46]
તથેદમ્ અપિ પ્રાક્તન-લક્ષણા-વિરુદ્ધમ્ -
આત્મા નિત્યો ઽવ્યયઃ શુદ્ધ
એકઃ ક્ષેત્ર-જ્ઞ આશ્રયઃ ।
અવિક્રિયઃ સ્વ-દૃગ્ હેતુર્
વ્યાપકો ઽસઙ્ગ્ય્ અનાવૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.7.19]
એતૈર્ દ્વાદશભિર્ વિદ્વાન્
આત્મનો લક્ષણૈઃ પરૈઃ ।
અહં મમેત્ય્ અસદ્-ભાવં
દેહાદૌ મોહજં ત્યજેત્ ॥ [ભ્પ્ 7.7.20]
અવ્યયઃ અપક્ષય-શૂન્યઃ । એકો ન તુ દેહેદ્રિયાદિ-સઙ્ઘાત-રૂપઃ । ક્ષેત્રજ્ઞો
જ્ઞાતૃત્વાદિ-ધર્મકઃ । ઇન્દ્રિયાદીનામ્ આશ્રયઃ । સ્વાભાવિક-જ્ઞાતૃત્વાદ્
એવાવિક્રિયઃ । સ્વદૃક્ સ્વસ્મૈ સ્વયં પ્રકાશઃ । હેતુઃ સર્ગાદિ-નિમિત્તમ્ । તદ્
ઉક્તં શ્રી-સૂતેન - હેતુર્ જીવોઽસ્ય સર્ગાદેર્ અવિદ્યા-કર્મ-કારક [ભ્પ્ 12.7.18]
ઇતિ । વ્યાપકો વ્યાપ્તિ-શીલઃ । અસઙ્ગી અનાવૃતશ્ ચ સ્વતઃ પ્રકાશ-રૂપત્વાત્ ।
અહં મમેત્ય્ અસદ્ભાવં દેહાદૌ મોહજં ત્યજેદ્ ઇતિ દેહાદ્ય્-અધિકરણકસ્ય
મોહજસ્યૈવ ત્યાગો ન તુ સ્વરૂપ-ભૂતસ્યેત્ય્ અહમ અર્થ ઇતિ । વ્યજ્જતે । તદ્
એવં જીવસ્ તઅદ્ -અંશત્વાત્ સૂક્ષ્મ-જ્યોતી-રૂપ ઇત્ય્ એકે । તથૈવ હિ
કૌસ્તુભાંશત્વેન વ્યઞ્જિતમ્ । તથા ચ સ્કાન્દ-પ્રભાસ-ખણ્ડે જીવ-
નિરૂપણે -
ન તસ્ય રૂપં વર્ણા વા પ્રમાણં દૃશ્યતે ક્વચિત્ ।
ન શક્યં કથિતું વાપિ સૂક્ષ્મશ્ ચાનન્ત-વિગ્રહઃ ॥
બાલાગ્ર-શત-ભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
તસ્માત્ સૂક્ષ્મતરો દેવઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પ્ય્તે ॥
આદિત્ય-વર્ણં સૂક્ષ્માભમ્ અબ્-બિન્દુમ્ ઇવ પુષ્કરે ।
નક્ષત્રમ્ ઇવ પશ્યન્તિ યોગિનો જ્ઞાન-ચક્ષુષા ॥ ઇતિ ॥
॥7.9॥ શ્રી-પ્રહ્લાદોઽસુર-બાલકાન્

[47]
તદ્ એવમ્ અનન્તા એવ જીવાખ્યાસ્ તટસ્થાઃ શક્તયઃ । તત્ર તાસાં વર્ગ-
દ્વયમ્ । એકો વર્ગોઽનાદિત એવ ભગવદ્-ઉન્મુખઃ અન્યસ્ ત્વ્ અનાદિત એવ
ભગવત્-પરાઙ્મુખઃ । સ્વભાવતસ્ તદીય-જ્ઞાન-ભાવાત્ તદીય-
જ્ઞાનાભાવાચ્ ચ । અત્ર પ્રથમોઽન્તરઙ્ગાશક્તિ-વિલાસાનુગૃહીતો નિત્ય-
ભગવત્-પરિકર-રૂપો ગરુડાદિકઃ । યથોક્તં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ત્રિપાદ્-
વિભૂતેર્ લોકાસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ આદૌ ભગવત્-સન્દર્ભોદાહૃતે (81) । અસ્ય ચ
તટસ્થત્વં જીવત્વ-પ્રસિદ્ધેર્ ઈશ્વરત્વ-કોટાવ્ અપ્રવેશાત્ । અપરસ્ય તત્-
પરાઙ્મુખત્વ-દોષેણ લબ્ધ-ચ્છિદ્રયા માયયા પરિભૂતઃ સંસારી ।
યથોક્તં હંસ-ગુહ્ય-સ્તવે - સર્વં પુમાન્ વેદ ગુણાંશ્ ચ તજ્-જ્ઞો ન વેદ
સર્વજ્ઞમ્ અનન્તમ્ ઈડે ઇતિ [ભ્પ્ 6.4.25] । એકાદશે ચ -- ભયં
દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાદ્ ઇતિ [ભ્પ્ 11.2.37] ।
તદ્-વર્ગ-દ્વયમ્ એવોક્તં શ્રી-વિદુરેણાપિ -
તત્ત્વાનાં ભગવંસ્ તેષાં
કતિધા પ્રતિ-સઙ્ક્રમઃ ।
તત્રેમં ક ઉપાસીરન્
ક ઉ સ્વિદ્ અનુશેરતે ॥ [ભ્પ્ 3.7.37] ઇત્ય્ અનેન ।
તત્ર પરમેશ્વર-પરાડ્મુખાનાં શુદ્ધાનામ્ અપિ તચ્-છક્તિ-વિશિષ્ટાન્
પરમેશ્વરાત્ સોપાધિકં જન્મ ભવતિ । તચ્ ચ જન્મ નિજોપાધિ-જન્મના
નિજ-જ્નમાભિમાન-હેતુકાધ્યાત્મિકાવસ્થા-પ્રાપ્તિર્ એવ । તદ્ એતદ્ આહુઃ --
ન ઘટત ઉદ્ભવઃ પ્રકૃતિ-પુરુષયોર્ અજયોર્
ઉભય-યુજા ભવન્ય્ અસુભૃતો જલ-બુદ્બુદવત્ ।
ત્વયિ ન ઇમે તતો વિવિધ-નામ-ગુણૈઃ પરમે
સરિત ઇવાર્ણવે મધુનિ લિખ્યુર્ અશેષ-રસાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.31]
પ્રકૃતેસ્ ત્રૈગુણ્યં પુરુષં શુદ્ધૌ જીવસ્ તયોર્ દ્વયોર્ અપ્ય્ અજત્વાદ્ ઉદ્ભવો
ન ઘટતે યે ચાસુભૃત આધ્યાત્મિક-રૂપાઃ સોપાધયો જીવા જાયન્તે તત્-તદ્-
ઉભય-શક્તિ-યુજા પરમાત્મનૈવ કારણેન જાયન્તે પ્રકૃતિ-વિકાર-પ્રલયેણ
સુપ્ત-વાસનત્વાત્ શુદ્ધાસ્ તાઃ પરમાત્મનિ લીના જીવાખ્યાઃ શક્તયઃ સૃષ્ટિ-
કાલે વિકારિણીં પ્રકૃતિમ્ આસૃજ્ય ક્ષ્ભિત-વાસનાઃ સત્યઃ સોપાધિકાવસ્થાં
પ્રાપ્નુવન્ત્ય એવ વ્યુચ્ચરન્તીત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ અભિપ્રેત્યૈવ ભગવાન્ એક
આસેદમ્ ઇત્ય્ [3.5.23] આદિ તૃતીય-સ્કન્ધ-પ્રકરણે -
કાલ-વૃત્ત્યા તુ માયાયાં
ગુણ-મય્યામ્ અધોક્ષજઃ ।
પુરુષેણાત્મ-ભૂતેન
વીર્યમ્ આધત્ત વીર્યવાન્ ॥ [ભ્પ્ 3.5.26]
ઇત્ય્ અનેન વીર્ય-શબ્દોક્તસ્ય જીવસ્ય પ્રકૃતાવાધાનમ્ ઉક્તમ્ । એવં શ્રી-
ગીતોપનિષત્સ્વ્ અપિ મમ યોનિર્ મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્ય્ અહમ્
ઇત્ય્ [ગીતા 14.3] અત્રોક્તમ્ । ટીકાકારૈશ્ ચ બ્રહ્મ-શબ્દેન પ્રકૃતિર્ વ્યાખ્યાતા
ગર્ભ-શબ્દેન જીવ ઇતિ । પુનર્ એષ એવ તૃતીયે -
દૈવાત્ ક્ષુભિત-ધર્મિણ્યાં
સ્વસ્યાં યોનૌ પરઃ પુમાન્ ।
આધત્ત વીર્યં સાસૂત
મહત્ તત્ત્વં હિરણ્મયમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.26.19]
ઇત્ય્ અત્ર વીર્યં ચિચ્-છક્તિમ્ ઇતિ ટીકાયાં વ્યાખ્યાતમતઃ શક્તિત્વમ્ અસ્ય ટીકા-
સમ્મતમ્ । તતોઽકસ્માદ્ ઉદ્ભવ-માત્રાંશે દૃષ્ટાન્તઃ । જલ-બુદ્બુદવદ્ ઇતિ ।
અતઃ પુનર્ અપિ પ્રલય-સમયે ઇમે સોપાધિકા જીવાસ્ ત્વયિ બિમ્બસ્થાનીય-
મૂલ-ચિદ્-રૂપે રશ્મિ-સ્થાનીય-ચિદ્-એક-લક્ષણ-શુદ્ધ-જીવ-શક્તિમયે । તત
એવ સ્વમ્ અપીતો ભવતીત્ય્ આદિ શ્રુતૌ સ્વ-શબ્દાભિધેયે પરમે પરમાત્મનિ
વિવિધ-નામ-ગુણૈર્ વિવિધાભિર્ દેવાદિ સંજ્ઞાભિર્ વિવિધૈઃ શુભાશુભ-
ગુણૈશ્ ચ સહ લિલ્યુર્ લીયન્તે । પૂર્વવત્ પ્રલયેઽપિ દૃષ્ટાન્તઃ સરિત ઇવાર્ણવ
ઇતિ અશેષ-રસા ઇવ મધુનિ ઇતિ ચ । અત્ર દેવ-મનુષ્યાદિ-નામ-રૂપ-
પરિત્યાગેન તસ્મિન્ લીનેઽપિ સ્વરૂપ-ભેદોઽસ્ત્ય્ એવ તત્-તદ્-અંશ-સદ્-ભાવાદ્ ઇત્ય્
અભિપ્રાયઃ । અત્ર શ્રુતયઃ અજામ્ એકામ્ ઇત્ય્ [શ્વેતુ 5.5] આદિ ।
યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રે
ઽસ્તં ગચ્છન્તિ નામ-રૂપે વિહાય ।
તથા વિદ્વાન્ નામ-રૂપાદ્ વિમુક્તઃ
પરાત્ પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ દિવ્યમ્ ॥ [મુણ્ડુ 3.2.8] ઇતિ ।
યથા સૌમ્યેમા મધુ-કૃતો નિસ્તિષ્ઠન્તિ નાના-રૂપાણામ્ વૃક્ષાણાં રસાન્
સમવહારમ્
એકતાં રસં ગમયન્તિ ॥ [છાઉ 6.9.1]
તે યથા વિવેકં ન લભન્તે અમુષાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મીત્ય્ એવં ખલુ
સૌમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુઃ સતિ સમ્પદ્યામહ ઇતિ ॥ ઇતિ
[છાઉ 6.9.2]
॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[48]
તદ્ એવં પરમાત્મનસ્ તટસ્થાખ્યા શક્તિર્ વિવૃતા । અન્તરાઙ્ગાખ્યા તુ
પૂર્વવદ્ એવ જ્ઞેયા । અથ બહિરઙ્ગાખ્યા વિવ્રિયતે ।
એષા માયા ભગવતઃ
સૃષ્ટિ-સ્થિત્ય્-અન્ત-કારિણી
ત્રિ-વર્ણા વર્ણિતાસ્માભિઃ
કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ॥ [ભ્પ્ 11.3.18]
ભગવતઃ સ્વરૂપ-ભૂતૈશ્વર્યાદેઃ । પરમાત્મન એષા તટસ્થ-લક્ષણેન
પૂર્વોક્તા જગત્-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કારિણી માયાખ્યા શક્તિઃ । ત્રયો વર્ણા યસ્યાઃ સા ।
તથા ચાથર્વણિકાઃ પઠન્તિ । સિતાસિતા ચ કૃષ્ણા ચ સર્વ-કામ-દુઘા વિભોર્
ઇતિ । ઉક્તં ચ દૈવી હ્ય્ એષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા [ગીતા 7.14]
ઇતિ ॥11.3॥ અન્તરીક્ષો વિદેહમ્

[49]
તસ્યા માયાયાશ્ ચાંશ-દ્વયમ્ । તત્ર ગુણ-રૂપસ્ય માયાખ્યસ્ય
નિમિત્તાંશસ્ય દ્રવ-રૂપસ્ય પ્રધાનાખ્યસ્યોપાદાનાંશસ્ય ચ પરસ્પરં
ભેદમ્ આહ ચતુર્ભિઃ ।
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ
સાઙ્ખ્યં પૂર્વ-વિનિશ્ચિતમ્ ।
યદ્ વિજ્ઞાય પુમાન્ સદ્યો
જહ્યાદ્ વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.24.1]
ટીકા ચ - અદ્વિતીયાત્ પરમાત્મનો માયયા પ્રકૃતિ-પુરુષ-દ્વારા સર્વં
દ્વૈતમ્ ઉદેતિ પુનસ્ તત્રૈવ લીયતે ઇત્ય્ અનુસન્દધાનસ્ય પુરુષસ્ય દ્વન્દ્વ-
ભ્રમો નિવર્તતે ઇતિ વક્તું સાઙ્ખ્યં પ્રસ્તૌતિ અથ તે ઇત્ય્ એષા । અત્ર પ્રધાન-
પર્યાયઃ પ્રકૃતિ-શબ્ધઃ

[50]
આસીજ્ જ્ઞાન-મયો અર્થં
એકમ્ એવાવિકલ્પિતમ્ ।
યદા વિવેક-નિપુણા
આદૌ કૃત-યુગે યુગે ॥ [ભ્પ્ 11.24.2]
ટીકા ચ - અથો શબ્દઃ કાર્ત્સ્ન્યે । જ્ઞાનં દ્રષ્ટૃ । તેન દૃશ્ય-રૂપઃ કૃત્સ્નોઽપ્ય્
અર્થશ્ ચ વિકલ્પ-શૂન્યમ્ એકમ્ એવ । બ્રહ્મણ્ય્ એવ લીનમ્ આસીદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઇત્ય્ એષા ।
તૃતીય-સ્કન્ધે ચ ભગવાન્ એક આસેદમ્ અગ્ર આત્માત્મનાં વિભુર્ ઇત્ય્ [ભ્પ્
3.5.23] આદૌ યદ્ ભગવત્ત્વેન શબ્દ્યતે તદ્ એવાત્ર બ્રહ્મત્વેન શબ્દ્યતે ઇતિ
વદન્તીત્ય્ આદિવદ્ ઉભત્રૈકમ્ એવ વસ્તુ પ્રતિપાદ્યમ્ । અન્તે તુ એષ સાઙ્ખ્ય-
વિધિઃ પ્રોક્ત ઇત્ય્ આદૌ પરાવર-દૃશા મયેત્ય્ અનેન ભગવદ્-રૂપેણાપ્ય્
અવસ્થિતિઃ સ્પષ્ટૈવ । કદેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ । યદા આદૌ કૃત-યુગે વિવેક-
નિપુણા જના ભવન્તિ તસ્મિન્ યુગે તત્ પૂર્વસ્મિન્ પ્રલય-સમય ઇત્ય્
અર્થઃ

[51]
તન્-માયા-ફલ-રૂપેણ
કેવલં નિર્વિકલ્પિતમ્ ।
વાઙ્-મનો-ગોચરં સત્યં
દ્વિધા સમભવદ્ બૃહત્ ॥ [ભ્પ્ 11.24.3]
ટીકા ચ - તદ્ બૃહદ્ બ્રહ્મ વાઙ્-મનો-ગોચરં યથા ભવતિ તથા । માયા
દૃશ્યમ્ । ફલં તત્-પ્રકાશઃ । તદ્-રૂપેણ માયા-રૂપેણ વિલાસ-રૂપેણ ચ
દ્વિધાભૂદ્ ઇત્ય્ એષા । અત્ર માયા દૃશ્યમ્ ઇતિ ફલં તત્-પ્રકાશ ઇતિ છેદઃ ।
તેન બ્રહ્મણા યદ્ દૃશ્યં વસ્તુ તન્ માયા । તસ્ય બ્રહ્મણો યઃ પ્રકાશ-
વિકાશઃ સ ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

[52]
તયોર્ એકતરો હ્ય્ અર્થઃ
પ્રકૃતિઃ સોભયાત્મિકા ।
જાનન્ત્ય્ અન્યતમો ભાવઃ
પુરુષઃ સોઽભિધીયતે ॥ [ભ્પ્ 11.24.4]
ટીકા ચ - તયોર્ દ્વિધાભૂતયોર્ અંશયોર્ મધ્યે ઉભયાત્મિકા કાર્ય-કારણ-
રૂપિણી । ઇત્ય્ એષા । શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે - વિષ્ણોઃ સ્વરૂપાત્ પરતો હિ તેઽન્યે રૂપં
પ્રધાનં પુરુષશ્ ચ વિપ્ર ઇત્ય્ [વિપ્ 1.2.24] અત્ર તેષામ્ એવ ટીકા ચ - પરતો
નિરુપાદેર્ વિષ્ણોઃ સ્વરૂપાત્ તે પ્રાગ્ ઉક્તે પ્રધાનં પુરુષં ચેતિ દ્વે રૂપે
અન્યે માયા-કૃતે ઇતિ ॥ 11.24 ॥ ભગવાન્

[53]
અન્યત્ર તયોર્ ઉપાદાન-નિમિત્તયોર્ અંશયોર્ વૃત્તિ-ભેદેન ભેદાન્ અપ્ય્ આહ --
કાલો દૈવં કર્મ જીવઃ સ્વભાવો
દ્રવ્યં ક્ષેત્રં પ્રાણમ્ આત્મા વિકારઃ ।
તત્-સઙ્ઘાતો બીજરોહ-પ્રવાહસ્
તન્-માયૈષા તન્-નિષેધં પ્રપદ્યે ॥ [ભ્પ્ 10.63.26]
ટીકા ચ - કાલઃ ક્ષોભકઃ । કર્મ નિમિત્તં તદ્ એવ ફલાભિમુખમ્
અભિવ્યક્તં દૈવમ્ । સ્વભાવસ્ તત્-સંસ્કારઃ । જીવસ્ તદ્વાન્ । દ્રવ્યં ભૂત-
સૂક્ષ્માણિ । ક્ષેત્રં પ્રકૃતિઃ । પ્રાણઃ સૂત્રમ્ । આત્મા અહઙ્કારઃ । વિકાર
એકાદેશેન્દ્રિયાણિ મહાભૂતાનિ ચેતિ ષોડશકઃ તત્-સઙ્ઘાતો દેહઃ । તસ્ય ચ
બીજ-રોહવત્ પ્રવાહઃ । રોહોઽઙ્કુરઃ । દેહાદ્ બીજ-રૂપં કર્મ । તતોઽઙ્કુર-
રૂપો દેહઃ । તતઃ પુનર્ એવમ્ ઇતિ પ્રવાહઃ । તં ત્વાં નિષેધાવધિ-ભૂતં
પ્રપદ્યે ભજે ઇતિ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર કાલ-દૈવ-કર્મ-સ્વભાવા નિમિત્તાંશાઃ અન્યે ઉપાદાનાંશાસ્ તદ્વાન્
જીવસ્ તૂભયાત્મકસ્ તથોપાદાન-વર્ગે નિમિત્ત-શક્ત્ય્-અંશોઽપ્ય્ અનુવર્તતે ।
યથા જીવોપાધિ-લક્ષણેઽહમ્-આખ્યે તત્ત્વે તદીયાહમ્ (અંહ?)-ભાવઃ સ હ્ય્
અવિદ્યા-પરિણામ ઇત્ય્ આદિ । યથોક્તં તૃતીયસ્ય ષષ્ઠે -
આત્માનં ચાસ્ય નિર્ભિન્નમ્
અભિમાનો ઽવિશત્ પદમ્ ।
કર્મણાંશેન યેનાસૌ
કર્તવ્યં પ્રતિપદ્યતે ॥ [ભ્પ્ 3.6.25] ઇતિ ।
અત્રાત્માનમ્ અહઙ્કારમ્ અભિમાનો રુદ્રઃ કર્મણાહં-વૃત્ત્યા ઇતિ ટીકા ચ ।
અત્ર ચ યન્ નિર્ભિન્નં તદ્-અધિષ્ઠાત્નં વાગ્-આદીન્દ્રિયં તૃતીયાન્ત-
મધ્યાત્મમ્ ઇતિ પ્રકરણ-નિર્ણયષ્ ટીકાયામ્ એવ કૃતોઽસ્તિ । બીજ-રૂપત્વં
કારણતા-માત્ર-વિવક્ષયા । તદ્ એવમ્ અત્રાપિ મૂલ-માયાયાઃ
સર્વોપાદાનાંશ-મૂલ-ભૂતં ક્ષેત્ર-શબ્દોક્તં પ્રધાનમ્ અપ્ય્ અંશ-રૂપમ્
ઇત્ય્ અધિગતમ્ । જીવસ્ તદ્વાન્ ઇત્ય્ અનેન શુદ્ધ-જીવસ્ય માયાતીતત્વં
બોધયતિ ॥ 10.62 ॥ જ્વરઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[54]
અથ નિમિત્ત-રૂપાંશસ્ય પ્રથમે દ્વે વૃત્તી આહ -
વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ
વિદ્ધ્ય્ ઉદ્ધવ શરીરિણામ્ ।
બન્ધ-મોક્ષ-કરી આદ્યે
માયયા મે વિનિર્મિત્તે ॥ [ભ્પ્ 11.11.3]
ટીકા ચ -તન્યેતે બન્ધ-મોક્ષાવ્ આવાભ્યામ્ ઇતિ તનૂ શક્તી મે માયયા
વિનિર્મિતે । માયા-વૃત્તિ-રૂપત્વાદ્ બન્ધ-મોક્ષ-કરીત્ય્ એક-વચનં દ્વિ-
વચનાર્થે । નનુ તત્-કાર્યત્વે બન્ધ-મોક્ષયોર્ અનાદિત્વ-નિત્યત્વે ન સ્યાતાં
તત્રાહ આદ્યે અનાદી । તતો યાવદ્ અવિદ્યાં પ્રેરયામિ તાવદ્ બન્ધઃ યદા
વિદ્યાં દદામિ તદા મોક્ષઃ સ્ફુરતીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર માયા-વૃત્તિત્વાદ્ ઇતિ વસ્તુતો માયા-વૃત્તી એવ તે । વિનિર્મિતત્વં ત્વ્
અપરાનન્ત-વૃત્તિકયા તયા પ્રકાશમાનત્વાદ્ એવોચ્યતે । યતોઽનાદી ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા સ્ફુરતીત્ય્ અસ્ય મોક્ષ ઇત્ય્ અનેનૈવાન્વયઃ । જીવસ્ય સ્વતો મુક્તત્વમ્
એવ । બન્ધસ્ ત્વ્ અવિદ્યા-માત્રેણ પ્રતીતઃ । વિદ્યોદયે તુ તત્ પ્રકાશતે
માત્રમ્ । તતો નિત્ય એવ મોક્ષ ઇતિ ભાવઃ । ન ચ વાચ્યમ્ એષા માયેત્ય્ આદૌ
સામાન્ય-લક્ષણો મોક્ષ-પ્રદત્વં તસ્યા નોક્તમ્ ઇત્ય્ અસમ્યઅક્ત્વમ્ ઇતિ ।
અન્તકારિત્વેનાત્યન્ત-પ્રલય-રૂપસ્ય મોક્ષસ્યાપ્ય્ ઉપલક્ષિતત્વાત્ । અત્ર
વ્દિયાખ્યા વૃત્તિર્ ઇયં સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષ-વિદ્યા-પ્રકાશે દ્વારમ્ એવ
ન તુ સ્વયમ્ એવ સેતિ જ્ઞેયમ્ । અથાવિદ્યાખ્યસ્ય ભાગસ્ય દેવ વૃત્તી ।
આવરણાત્મિકા વિક્ષેપાત્મિકા ચ । તત્ર પૂર્વા જીવ એવ તિષ્ઠન્તી તદીયં
સ્વાભાવિકં જ્ઞાનમ્ આવૃણ્વાના । ઉત્તરા ચ તં તદ્-અન્યથા-જ્ઞાનેન
સઞ્ચયન્તી વર્તત ઇતિ ॥ 11.11 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[55]
અત્ર નિમિત્તાંશસ્ ત્વ્ એવં વિવેચનીયઃ । યથા નિમિત્તાંશ-રૂપયા
માયાખ્યયૈવ પ્રસિદ્ધા શક્તિસ્ ત્રિધા દૃશ્યતે જ્ઞાનેચ્છા-ક્રિયા-રૂપત્વેન ।
તત્ર તસ્યાઃ પરમેશ્વર-જ્ઞાન-રૂપત્વં યથા તૃતીયે ।
સા વા એતસ્ય સંદ્રષ્ટુઃ
શક્તિઃ સદ્-અસદ્-આત્મિકા ।
માયા નામ મહા-ભાગ
યયેદં નિર્મમે વિભુઃ ॥ [ભ્પ્ 3.5.25] ઇતિ ।
અસ્ય ટીકાયામ્ । સા વૈ દૃઅષ્ટૃ-દૃશ્યાનુસન્ધાન-રૂપા । સહ-દૃશ્યમ્ અસદ્-
દૃશ્યમ્ આત્મા સ્વરૂપમ્ । સદ્-અસતીર્ આત્મા યસ્યાસ્ તદ્-ઉભયાનુસન્ધાન-
રૂપત્વાદ્ ઇતિ । તદ્-ઇચ્છા-રૂપત્વં યથા તત્રૈવ । આત્મેચ્છાનુગતાવ્ આત્મેત્ય્
અસ્ય ટીકાયામ્ । આત્મેચ્છા માયા તસ્યાનુગતૌ લયે સતીતિ । તત્-ક્રિયા-રૂપત્વં
ચૈકાદશે એષા માયા ભગવત ઇત્ય્ ઉદાહૃત-વચને એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યદ્ યદિ
પરમેશ્વરસ્ય સાક્ષાજ્ જ્ઞાનાદિકં ન માયા । કિન્તુ સ્વરૂપ-શક્તિર્ એવ ।
તથાપિ તજ્-જ્ઞાનાદિકં પ્રાકૃતે કાર્યે ન તદ્-અર્થં પ્રવર્તતે । કિન્તુ
ભક્તાર્થમ્ એવ પ્રવર્તમાનમ્ અનુષઙ્ગેન્નૈવ પ્રવર્તત ઇત્ય્ અગ્રે
વિવેચનીયત્વાત્ । તત્-પ્રવૃત્ત્યાભાસ-સંવલિતં યન્ માયા-વૃત્તિ-રૂપં
જ્ઞાનાદિકમ્ અન્યત્ તદ્ એવ તજ્-જ્ઞાનાદિ-શબ્દેનોચ્યતે । તથાભૂતં ચ તજ્-
જ્ઞાનાદિકં દ્વિવિધમ્ । સ્વભાવ-સિદ્ધત્વાત્ કેવલ-પરમેશ્વર-નિષ્ઠં
તદ્-દત્તત્વાત્ જીવ-નિષ્ઠં ચ । તત્ર પ્રથમં દ્રષ્ટૃ-દૃશ્યાનુસન્ધાન-
સિસૃક્ષા-કાલાદિ-રૂપં દ્વિતીયં વિદ્યાવિદ્યા-ભોગેચ્છા-કર્માદિ-રૂપમ્ ઇતિ ।
અથો-પાદાનાંશસ્ય પ્રધાનસ્ય લક્ષણમ્ ।
યત્ તત્ ત્રિ-ગુણમ્ અવ્યક્તં
નિત્યં સદ્-અસદ્-આત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુર્
અવિશેષં વિશેષવત્ ॥ [ભ્પ્ 3.26.10]
યત્ ખલુ ત્રિ-ગુણં સત્ત્વાદિ-ગુણ-ત્રય-સમાહારસ્ તદ્ એવાવ્યક્તં પ્રધાનં
પ્રકૃતિં ચ પ્રાહુઃ । તત્રાવ્યક્ત-સંજ્ઞત્વે હેતુર્ અવિશેષં ગુણ-ત્રય-સામ્ય-
રૂપત્વાદ્ અનભિવ્યક્ત-વિશેષમ્ અતએવાવ્યાકૃત-સંજ્ઞં ચેતિ ગમિતમ્ ।
પ્રધાન-સંજ્ઞત્વે હેતુઃ વિશેષવત્ સ્વકાર્ય-રૂપાણાં મહદ્-આદિ-વિશેષાણામ્
આશ્રય-રૂપતયા તેભ્યઃ શ્રેષ્ઠમ્ । પ્રકૃતિ-સંજ્ઞત્વે હેતુઃ । સદ્-અસદ્-
આત્મકં સદ્-અસત્સુ કાર્ય-કારણ-રૂપેષુ મહદ્-આદિષુ કારણત્વાદ્ અનુગત
આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તત્ । તથા નિત્યં પ્રલયે કારણ-માત્રાત્મનાવસ્થિત-
સર્વાંશત્વેન સૃષ્ટિ-સ્થિત્યોશ્ ચ પઞ્ચીકૃતાંશત્વેનાવિકૃતં સ્વરૂપં યસ્ય
તાદૃશમ્ ઇતિ બ્રહ્મત્વં મહદ્-આદિ-રૂપત્વં ચ વ્યાવૃત્તમ્ । બ્રહ્મણો
નિર્ગુણત્વાત્ મહદ્-આદીનાં ચાવ્યક્તાપેક્ષયા કાર્યરૂપત્વાત્ । એવં ચ શ્રી-
વિષ્ણુ-પુરાણે --
અવ્યક્તં કારણં યત્ તત્
પ્રધાનમ્ ઋષિ-સત્તમૈઃ ।
પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા
નિત્યં સદ્-અસદ્-આત્મકમ્ ॥
અક્ષય્યં નાન્યદ્ આધારમ્
અમેયમ્ અજરં ધ્રુવમ્ ।
શબ્દ-સ્પર્શ-વિહીનં તદ્-
રૂપાદિભિર્ અસંહિતમ્ ॥
ત્રિગુણં તજ્-જગદ્-યોનિર્
અનાદિ-પ્રભવાપ્યયમ્ ।
તેનાગ્રે સર્વમ્ એવાસીદ્
વ્યાપ્તં વૈ પ્રલયાદ્ અનુ ॥ ઇત્ય્ આદિ [વિપ્ 1.2.19-21] ।
ઇદમ્ એવ પ્રધાનમ્ અનાદેર્ જગતઃ સૂક્ષ્માવસ્થા-રૂપમ્
અવ્યાકૃતાવ્યક્તાદ્ય્-અભિધં વેદાન્તિભિર્ અપિ પરમેશ્વરાધીનતયા મન્યતે
તદ્-અધીનત્વાદ્ અર્થવદ્ ઇત્ય્ [વ્સ્ 1.4.3] આદિ-ન્યાયેષુ નિષિધ્યતે તુ સાઙ્ખ્યવત્
સ્વતન્ત્રતયા આનુમાનિકમ્ અપ્ય્ એકેષામ્ ઇતિ ચેન્ ન શરીર-રૂપક-વિન્યસ્ત-
ગૃહીતેર્ દર્શયતિ ચ ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેષુ [વ્સ્ 1.4.1] । શ્વેતાશ્વતરોપનિષદિ
પ્રધાન-શબ્દશ્ ચ શ્રૂયતે । પ્રધાન-ક્ષેત્રજ્ઞ-પતિર્ ગુણેશઃ સંસાર-
બન્ધ-સ્થિતિ-મોક્ષ-હેતુર્ ઇત્ય્ આદૌ ॥3.26॥ શ્રી-કપિલદેવઃ

[56]
તદ્ એવં સન્દર્ભ-દ્વયે શક્તિ-ત્રય-વિવૃતિઃ કૃતા । તત્ર નામાભિન્નતા-જનિત-
ભ્રાન્તિ-હાનાય સઙ્ગ્રહ-શ્લોકાઃ -
માયા સ્યાદ્ અન્તરઙ્ગાયાં બહિરઙ્ગા ચ સા સ્મૃતા ।
પ્રધાનેઽપિ ક્વચિદ્ દૃષ્ટા તદ્-વૃત્તિર્ મોહિની ચ સા ।
આદ્યે ત્રયે સ્યાત્ પ્રકૃતિશ્ ચિચ્-છક્તિસ્ ત્વ્ અન્તરઙ્ગિકા ।
શુદ્ધ-જીવેઽપિ તે દૃષ્ટે તથેશ-જ્ઞાન-વીર્યયોઃ ॥
ચિન્માયા-શક્તિ-વૃત્ત્યોસ્ તુ વિદ્યા-શક્તિર્ ઉદીર્યતે ।
ચિચ્-છક્તિ-વૃત્તૌ માયાયાં યોગ-માયા સમા સ્મૃતા ॥
પ્રધાનાવ્યાકૃતાવ્યક્તં ત્રૈગુણ્યે પ્રકૃતૌ પરમ્ ।
ન માયાયાં ન ચિચ્-છક્તાવ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઊહ્યં વિવેકિભિઃ ॥ ઇતિ ।
અથ માયા-કાર્યં જગલ્ લક્ષ્યતે -
તતસ્ તેનાનુવિદ્ધેભ્યો
યુક્તેભ્યો ઽણ્ડમ્ અચેતનમ્ ।
ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માદ્
ઉદતિષ્ઠદ્ અસૌ વિરાટ્ ॥ [ભ્પ્ 3.26.51]
એતદ્ અણ્ડં વિશેષાખ્યં
ક્રમ-વૃદ્ધૈર્ દશોત્તરૈઃ ।
તોયાદિભિઃ પરિવૃતં
પ્રધાનેનાવૃતૈર્ બહિઃ
યત્ર લોક-વિતાનો ઽયં
રૂપં ભગવતો હરેઃ ॥ [ભ્પ્ 3.26.52]
તેનેશ્વરેણાનુબિદ્ધેભ્યઃ ક્ષુભ્તેભ્યો મહદ્-આદિભ્યોઽણ્ડમ્ અચેતનમ્
ઉત્થિતમ્ । યસ્માદ્ અણ્ડાસૌ વિરાટ્ પુરુષસ્ તૂદતિષ્ઠત્ । ભગવતઃ
પુરુષસ્ય ॥ 3.26 ॥ શ્રી-કપિલદેવઃ

[57]
તદ્ એવં ભગવતો રૂપમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેસ્ તસ્યાપિ પ્રાગ્વદ્-અપ્રાકૃતત્વમ્ આપતતિ ।
તન્-નિષેધાયાહ ।
અમુની ભગવદ્-રૂપે
મયા તે હ્ય્ અનુવર્ણિતે ।
ઉભે અપિ ન ગૃહ્ણન્તિ
માયા-સૃષ્ટે વિપશ્ચિતઃ ॥ [ભ્પ્ 2.10.35]
અમુની અમૂ ઉપાસનાર્થં ભગવત્ય્ આરોપિતે જગદ્-આત્મકે સ્થૂલ-
સૂક્ષ્માખ્યે વિરાટ્ હિરણ્ય-ગર્ભાપર-પર્યાયે સમષ્ટિ-શરીરે યે મયા
તુભ્યમ્ અનુવર્ણિતે તે ઉભે અપિ વિપશ્ચિતો ન ગૃહ્ણન્તિ વસ્તુતયા નોપાસતે કિં
તર્હિ તદીય-બહિરઙ્ગાધિષ્ઠાનતયૈવેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં વૈષ્ણવે -
યદ્ એતદ્ દૃશ્યતે મૂર્તમ્
એતજ્-જ્ઞાનાત્મનસ્ તવ ।
ભ્રાન્તિ-જ્ઞાનેન પશ્યન્તિ
જગદ્-રૂપમ્ અયોગિનઃ ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.4.39] ।
એતન્-મૂર્તં જગદ્ ભ્રાન્તિ-જ્ઞાનેનૈવ તવ રૂપં જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતિશ્ ચ
- નેદં યદ્ ઇદમ્ ઉપાસત ઇતિ । યદ્ ઇદં જગદ્ ઉપાસતે પ્રાણિનઃ નેદં
બ્રહ્મેતિ શ્રી-રામાનુજ-ભાષ્યમ્ । અતએવ ન ગૃહ્ણન્તીત્ય્ અત્ર હેતુર્ માયા-
સૃષ્ટે ન તુ સ્વરૂપ-શક્તિ-પ્રાદુર્ભાવિતે । અનેન ચતુર્ભુજાદિ-લક્ષણસ્ય
સાક્ષાદ્-રૂપસ્ય માયાતીતત્વમ્ અપિ વ્યક્તમ્ । અત્રાસ્ય જગતો માયામયસ્ય
પુરુષ-રૂપત્વે પુરુષ-ગુણાવતારાણાં વિષ્ણ્વ્-આદીનાં સત્ત્વાદિઅમયાસ્ તદ્-
અંશા રૂપાણીતિ જ્ઞેયમ્ । તાન્ય્ અપેક્ષ્ય ચોક્તં માર્કણ્ડેયે --
વિષ્ણુઃ શરીર-ગ્રહણમ્ અહમ્ ઈશાન એવ ચ ।
કારિતાસ્ તે યતોઽતસ્ ત્વાં કઃ સ્તોતું શક્તિમાન્ ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
શરીર-શબ્દસ્ય તત્-તન્-નિજ-શરીર-વાચિત્વે તુ તદ્-ગ્રહણાત્ પૂર્વં વિષ્ણ્વ્-આદિ-
ભેદાસમ્ભવાત્ તન્-નિર્દેશાનુપપત્તેઃ ॥ 2.10 ॥ શ્રી-શુકઃ

[58]
પૂર્વં માયા-સૃષ્ટે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર માયા-શબ્દસ્ય નાજ્ઞાનાર્થત્વમ્ । તદ્-
વાદે હિ સર્વમ્ એવ જીવાદિ-દ્વૈતમ્ અજ્ઞાનેનૈવ સ્વ-સ્વરૂપે બ્રહ્મણિ કલ્પ્યતે
ઇતિ મતમ્ । નિરહઙ્કારસ્ય કેનચિદ્ ધર્માન્તરેણાપિ રહિતસ્ય સર્વ-
વિલક્ષણસ્ય ચિન્-માત્રસ્ય બ્રહ્મણસ્ તુ નાજ્ઞાનાશ્રયત્વં ન ચાજ્ઞાન-
વિષયત્વં ન ચ બ્રહ્મ-હેતુત્વં સમ્ભવતીતિ । પરમાલૌકિક-વસ્તુત્વાદ્
અચિન્ત્ય-શક્તિત્વં તુ સમ્ભવેત્ । યત્ ખલુ ચિન્તામણ્ય્-આદાવ્ અપિ દૃશ્યતે,યતા
ત્રિદોષઘ્નૌષધિવત્ પરસ્પર-વિરોધિનામ્ અપિ ગુણાનાં ધારિણ્યા તસ્ય
નિરવયવત્વાદિકે સત્ય્ અપિ સાવયવત્વાદિકમ્ અઙ્ગીકૃતમ્ । તત્ર શબ્દશ્ ચાસ્તિ
પ્રમાણમ્ । વિચિત્ર-શક્તિઃ પુરુષઃ પુરાણઃ ચાન્વેષાં શક્તયસ્ તાદૃશઃ સ્યુર્
ઇત્ય્ આદિકાઃ શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ્-આદૌ । આત્મેશ્વરોઽતર્ક્ય-સહસ્ર-શક્તિર્ ઇત્ય્
[ભ્પ્ 3.33.3] આદિકઃ શ્રી-ભાગવતાદિષુ । તથા ચ બ્રહ્મ-સૂત્રમ્ - આત્મનિ
ચૈવં વિચિત્રાશ્ ચ હિ ઇતિ [વ્સ્. 2.1.28] ।
તત્ર દ્વૈતાન્યથાનુપપત્ત્યાપિ બ્રહ્મણ્ય્-અજ્ઞાનાદિકં કલ્પયિતું ન શક્તયે
અસમ્ભવાદ્ એવ । બ્રહ્મણ્ય્ અચિન્ત્ય-શક્તિ-સદ્-ભાવસ્ય યુક્તિ-લબ્ધત્વાત્
શ્રુતત્વાચ્ ચ દ્વૈતાન્યથાનુપપત્તિશ્ ચ દૂરે ગતા । તતશ્ ચાચિન્ત્ય-શક્તિર્ એવ
દ્વૈતોપપત્તીકારણં પર્યવસીયતે । તસ્માન્ નિર્વિકારાદિસ્વભાવેન સતોઽપિ
પરમાત્મનોઽચિન્ત્ય-શક્ત્યા વિશ્વાકારત્વાદિના પરિણામાદિકં ભવતિ
ચિન્તામણ્ય્-અયસ્કાન્તાદીનાં સર્વાર્થ-પ્રસવ-લોહ-ચાલવાદિવત્ । તદ્ એતદ્
અઙ્ગીકૃતં શ્રી-બાદરાયણેન શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્ ઇતિ [વ્સ્ 2.1.27] ।
તતસ્ તસ્ય તાદૃશ-શક્તિત્વાત્ પ્રાકૃતવન્-માયા-શબ્દસ્યેન્દ્ર-જાલ-વિદ્યા-
વાચિત્વમ્ અપિ ન યુક્તમ્ । કિન્તુ મીયતે વિચિત્રં નિર્મીયતેઽનયેતિ વિચિત્રાર્થ-
કર-શક્તિ-વાચિત્વમ્ એવ । તસ્માત્ પરમાત્મ-પરિણામ એવ શાસ્ત્ર-
સિદ્ધાન્તઃ । તદ્ એતચ્ ચ ભગવત્-સન્દર્ભે વિવૃતમ્ અસ્તિ । તત્ર
ચાપરિણતસ્યૈવ મતોઽચિન્તયા શક્ત્યા પરિણામ ઇત્ય્ આસૌ સન્-
માત્રતાવભાસમાન-સ્વરૂપ-વ્યૂહ-રૂપ-દ્રવ્યાખ્ય-શક્તિ-રૂપેણૈવ
પરિણમતે ન તુ સ્વરૂપેણેતિ ગમ્યતે । યથૈવ ચિન્તામણિઃ । અતસ્ તન્-
મૂલત્વાન્ ન પરમાત્મોપાદાનતા-સમ્પ્રતિપત્તિ-ભઙ્ગઃ । તદ્ ઉક્તમ્
એકાદશે શ્રી-ભગવતા -
પ્રકૃતિર્ યસ્યોપાદાનમ્
આધારઃ પુરુષઃ પરઃ ।
સતોઽભિવ્યઞ્જકઃ કાલો
બ્રહ્મ તત્-ત્રિતયસ્ ત્વ્ અહમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.24.19] ઇતિ ।
અતએવ ક્વચિદ્ અસ્ય બ્રહ્મોપાદાનત્વં ક્વચિત્ પ્રધાનોપાદાનત્વં શ્રૂયતે ।
તત્ર સા માયાખ્યા પરિણામ-શક્તિશ્ ચ દ્વિવિધા વર્ણ્યતે । નિમિત્તાંશો માયા
ઉપાદાનાંશઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ । તત્ર કેવલા શક્તિર્ નિમિત્તં તદ્ વ્યૂહ-મયી
તૂપાદાનમ્ ઇતિ વિવેકઃ । અતએવ શ્રુતાવ્ અપિ વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચેતિ [તૈત્તુ
2.6.1] કસ્ચ્યચિદ્ ભાગસ્યાચેતનતા શ્રૂયતે ।
અથ મૂલ-પ્રમાણે શ્રી-ભાગવતેઽપિ તૃતીયાદૌ મુખ્ય એવ સૃષ્ટિ-પ્રસ્તાવે
ચ જ્ઞાન-વૈરાગ્યાઙ્ગત્વેન ચ પુર્ણાન્તર-ગતિ-સામાન્ય-સેવિતઃ પ્રધાન-
પરિણામ એવ સ્ફુટમ્ ઉપલભ્યતે । ક્વ ચ સ્તુત્ય્-આદૌ જ્ઞાન-
વૈરાગ્યાઙ્ગતયૈવ વિવર્તોઽપિ યઃ શ્રૂયતે સોઽપિ જગતો નાન્યથા-સિદ્ધતાપરઃ
કિન્તુ પરમાત્મ-યૂહ-પ્રધાન-પરિણામેન સિદ્ધસ્યૈવ તસ્ય સમષ્ટિ-
વ્યષ્ટિ-રૂપસ્ય યથાયથં શુદ્ધે પરમાત્મનિ તદ્-અંશ-રૂપાત્મનિ
વાત્માત્મીયતાધ્યારોપિતાપરઃ ।
તત્ર પરમાત્મનિ વિરાદ્ધુપાસના-વાક્યાદિ-શ્રવણં હેતુર્ આત્મનિ તુ તત્-
તદ્-આવેશો હેતુર્ ઇતિ વિવેચનીયમ્ । અન્યત્ર સિદ્ધસ્ય વસ્તુન એવાન્યત્રારોપો
મિથ્યા-ખપુષ્પાદેર્ આરોપાસમ્ભવાત્ પૂર્વ-પૂર્વ-વિવર્ત-માત્ર-
સિદ્ધાનાદિ-પરમ્પરાત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવાચ્ ચ । કિં ચ પૂર્વં વારિ-દર્શનાદ્
વાર્ય્-આકારા વૃત્તિર્ જાતાપિ તદ્-અપ્રસઙ્ગ-સમયે સુપ્તા તિષ્ઠતિ તત્ તુલ્ય-વસ્તુ-
દર્શનેન તુ જાગર્તિ, તદ્ વિશેષાનુસન્ધાનં વિના તદ્-અભેદેન સ્વ-
તન્ત્રારોપયતિ તસ્માન્ ન વારિ મિથ્યા, ન વા સ્મરણ-મયી તદ્-આકારા વૃત્તિર્,
ન વા તત્-તુલ્યં મરીચિકાદિ વસ્તુ કિન્તુ તદ્-અભેદેનારોપ એવાયથાર્થત્વાન્
મિથ્યા । સ્વપ્ને ચ માયા-માત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્ત-સ્વરૂપત્વાદ્ ઇતિ
ન્યાયેન [વ્સ્ 3.2.3] જાગ્રદ્-દૃષ્ટ-વસ્ત્વ્-આકારાયાં મનો-વૃત્તૌ પરમાત્મ-
માયા તદ્-વસ્ત્વ્-અભેદમ્ આરોપયતીતિ પૂર્વવત્ । તસ્માદ્ વસ્તુ તસ્ય ન ક્વચિદ્
અપિ મિથ્યાત્વમ્ । શુદ્ધ આત્મનિ પરમાત્મનિ વા તાદૃશ-તદ્-આરોપ એવ
મિથ્યા ન તુ વિશ્વં મિથ્યેતિ । તતો જગતઃ પરમાત્મ-જાતત્વેન સાક્ષાત્-તદ્-
આત્મીયત્વાભાવાદ્ અબુધાનામ્ એવ તત્ર શુદ્ધે તત્-તદ્-બુદ્ધિઃ ।
યદ્યપિ શુદ્ધાશ્રયમ્ એવ જગત્ તથાપિ જગતા તત્-સંસર્ગો નાસ્તિ । તદ્ ઉક્તમ્
અસક્તં સર્વભૃચ્ ચૈવ ઇતિ ગીતાસુ [ગીતા 13.14] । તથા દેહ-ગેહાદાવ્
આત્માત્મીયતાજ્ઞાનં તેષામ્ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉભયત્રૈવારોપઃ શાસ્ત્રે શ્રૂયતે ।
યથા યદ્ એતદ્ દૃશ્યતે મૂર્તમ્ ઇત્ય્ [વિપ્ 1.4.39] આદિકં વિષ્ણુ-પુરાણે । યથા
વા
ત્વામ્ આત્માનં પરં મત્વા
પરમાત્માનમ્ એવ ચ ।
આત્મા પુનર્ બહિર્ મૃગ્ય
અહો અક્ષજનાજ્ઞતા ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.14.27] ।
ત્વામ્ આત્માનં સર્વેષાં મૂલ-રૂપં પરમ્ ઇતરં તદ્-વિપરીતં મત્વા તથા
પરમ્ ઇતરં જીવમ્ એવ ચ મૂલ-રૂપાત્માનં મત્વા સાઙ્ખ્ય-વિદ ઇવ તસ્ય
તથા મન્યમાનસ્ય પુનઃ સ જીવાત્મા બહિર્ મૃગ્યો ભવતિ । તસ્ય તેનૈવ
હેતુના લબ્ધ-ચ્છિદ્રયા માયયા દેહાત્મ-બુદ્ધિઃ કાર્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । અહો
અજ્ઞ-જનતાયા અજ્ઞતા ક્રમાજ્ જ્ઞાન-ભ્રંશ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં હંસ-
ગુહ્ય-સ્તવે -
દેહો ઽસવો ઽક્ષા મનવો ભૂત-માત્રામ્
આત્માનમ્ અન્યં ચ વિદુઃ પરં યત્ ।
સર્વં પુમાન્ વેદ ગુણાંશ્ ચ તજ્-જ્ઞો
ન વેદ સર્વ-જ્ઞમ્ અનન્તમ્ ઈડે ॥ [ભ્પ્ 6.4.25] ઇતિ ।
તથા શ્રી-ભગવદ્-ઉદ્ધવ-સંવાદે -
આત્મા પરિજ્ઞાનમયો વિવાદો
હ્ય્ અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ભિદાત્મ-નિષ્ઠઃ ।
વ્યર્થોઽપિ નૈવોપરમેત પુંસાં
મત્તઃ પરાવૃત્ત-ધિયાં સ્વલોકાત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 11.22.34]
કિં ચ વિવર્તસ્ય જ્ઞાનાદિ-પ્રકરણ-પઠિત્વેન ગૌણત્વાત્ પરિણામસ્ય તુ
સ્વ-પ્રકરણ-પઠિતત્વેન મુખ્યત્વાત્ જ્ઞાનાદ્ય્-ઉભય-પ્રકરણ-
પઠિતત્વેન સદ્-અંશ-ન્યાય-સિદ્ધ-પ્રાબલ્યાચ્ ચ પરિણામ એવ શ્રી-
ભાગવત-તાત્પર્યમ્ ઇતિ ગમ્યતે । તચ્ ચ ભગવદ્-અચિન્ત્યૈશ્વર્ય-જ્ઞાનાર્થં
મિથ્યાત્વાભિધાનં તુ નશ્વરત્વાભિધાનવત્ વિશ્વસ્ય પરમાત્મ-
બહિર્મુખત્વાપાદકત્વાદ્ ધેયતાજ્ઞાન-માત્રાર્થં ન તુ વસ્ત્વ્ એવ તન્ ન
ભવતીતિ જીવેશ-સ્વરૂપૈક્ય-જ્ઞાન-માત્રાર્થં વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન
સ્વપ્નાદિવત્ [વ્સ્ 2.2.29] ઇતિ ન્યાયેન । તથા ચ નારદીયે -
જગદ્-વિલાપયામાસુર્
ઇત્ય્ ઉચ્યેતાથ તત્ સ્મૃતેઃ ।
ન ચ તત્-સ્મૃતિ-માત્રેણ
લયો ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્ર મુખ્ય એવ સૃષ્ટિ-પ્રસ્તાવે પ્રધાન-પરિણામમ્ આહ --
કાલ-વૃત્ત્યા તુ માયાયાં
ગુણ-મય્યામ્ અધોક્ષજઃ ।
પુરુષેણાત્મ-ભૂતેન
વીર્યમ્ આધત્ત વીર્યવાન્ ॥ [ભ્પ્ 3.5.26]
તતો ઽભવન્ મહત્-તત્ત્વમ્
અવ્યક્તાત્ કાલ-ચોદિતાત્ ।
વિજ્ઞાનાત્માત્મ-દેહ-સ્થં
વિશ્વં વ્યઞ્જંસ્ તમો-નુદઃ ॥ [ભ્પ્ 3.5.27]
ભગવાન્ એક આસેદમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 3.5.23] પ્રાક્તનાનન્તર-ગ્રન્થાદ્ અધોક્ષજો
ભગવાન્ પુરુષેણ પ્રકૃતિ-દ્રષ્ટ્ર્-આત્મ-ભૂતેન સ્વાંશેન દ્વાર-ભૂતેન

કાલો વૃત્તિર્ યસ્યાસ્ તયા માયયા નિમિત્ત-ભૂતયા ગુણ-મય્યાં માયાયામ્
અવ્યક્તે વીર્યં જીવાખ્યમ્ આધત્ત । હન્તેમાસ્ તિસ્રો દેવતા ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ ।
વિજ્ઞાનાત્મૈવ મહત્-તત્ત્વમ્ । તમો-નુદઃ પ્રલ્ય-ગતાજ્ઞાન-ધ્વંસ-
કર્તા ॥ 3.5 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[59]
જ્ઞાનાદ્ય્-અઙ્ગત્વેઽપ્ય્ આહ --
એકો નારાયણો દેવઃ પૂર્વ-સૃષ્ટં સ્વ-માયયા ।
સંહૃત્ય કાલ-કલયા કલ્પન્ત ઇદમ્ ઈશ્વરઃ ॥
એક એવાદ્વિતીયોઽભૂદ્ આત્માધારોઽખિલાશ્રયઃ ।
કાલેનાત્માનુભાવેન સામ્યં નીતાસુ શક્તિષુ ।
સત્ત્વાદિષ્વ્ આદિ-પુરુષઃ પ્રધાન-પુરુષેશ્વરઃ ॥
પરાવરાણાં પરમ આસ્તે કૈવલ્ય-સંજ્ઞિતઃ ।
કેવલાનુભવાનન્દ-સન્દોહો નિરુપાધિકઃ ॥
કેવલાત્માનુભાવેન સ્વમાયાં ત્રિગુણાત્મિકામ્ ।
સઙ્ક્ષોભયન્ સૃજત્ય્ આદૌ તયા સૂત્રમ્ અરિન્દમ ॥
તામ્ આહુસ્ ત્રિગુણ-વ્યક્તિં સૃજન્તીં વિશ્વતોમુખમ્ ।
યસ્મિન્ પ્રોતમ્ ઇદં વિશ્વં યેન સંસરતે પુમાન્ ॥
યથોર્ણ-નાભિર્ હૃદયાદ્ ઊર્ણાં સન્તત્ય વક્ત્રતઃ ।
તયા વિહૃત્ય ભૂયસ્તાં ગ્રસત્ય્ એવં મહેશ્વરઃ ॥ [ભ્પ્ 11.9.16-21]
કાલઃ કલા યસ્યાસ્ તયા સ્વાધીનતયા માયયા । શ્રુતિશ્ ચ -
યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્ણતે ચ
યથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સંભવન્તિ ।
યથા સતઃ પુરુષાત્ કેશલોમાનિ
તથાઽક્ષરાત્ સંભવતીહ વિશ્વમ્ ॥ ઇતિ [મુણ્ડુ 1.1.7]
॥ 11.9 ॥ શ્રી-દત્તાત્રેયો યદુમ્

[60]
તદ્ એવં સૂક્ષ્મ-ચિદ્-અચિદ્-વસ્તુ રૂપ-શુદ્ધ-જીવાવ્યક્ત-શક્તેઃ
પરમાત્મનઃ સ્થૂલ-ચેતનાચેતન-વસ્તુ-રૂપાણ્ય્ આધ્યાત્મિક-જીવાદિ-પૃથિવ્ય્-
અન્તાનિ જાયન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તતઃ કેવલસ્ય પરમાત્મનો નિમિત્તત્વં શક્તિ-
વિશિષ્ટસ્યોપાદાનત્વમ્ ઇત્ય્ ઉભય-રૂપતામ્ એવ મન્યન્તે । પ્રકૃઇતિં ચ
પ્રતિજ્ઞા દૃષ્ટાન્તાનુરોધાદ્ ઇત્ય્ આદૌ । તદ્ એવં તસ્ય સદા શુદ્ધત્વમ્ એવ ।
તત્ર શક્તેઃ શક્તિમદ્-અવ્યતિરેકાદ્ અનનયત્વમ્ ઉક્તમ્ । તથા સત્-કાર્ય-
વાદાઙ્ગીકારે સ્વાન્તઃ સ્થિત-સ્વધર્મ-વિશેષાભિવ્યક્તિ-લબ્ધ-વિકાશેન
કારણસ્યૈવાંશેન કાર્યત્વમ્ ઇત્ય્ એવં વાચારમ્ભણં વિકારો નામ-ધેયં
મૃત્તિકેત્ય્ એવ સત્યમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુઇત્-સિદ્ધં કાર્યસ્ય કારણાદ્ અન્યત્વં
કારણસ્ય તુ કાર્યાદ્ અન્યત્વમ્ ઇત્ય્ આયાતિ ।
તદ્ એવં જગત્ કારણ-શક્તિ-વિશિષ્ટાત્ પરમાત્મનોઽનન્યદ્ એવેદં જગતસ્ ત્વ્
અભાવન્ય એવેત્ય્ આહ --
ઇદં હિ વિશ્વં ભગવાન્ ઇવેતરો
યતો જગત્-સ્થાન-નિરોધ-સમ્ભવાઃ
તદ્ ધિ સ્વયં વેદ ભવાંસ્ તથાપિ તે
પ્રાદેશ-માત્રં ભવતઃ પ્રદર્શિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.20]
ઇદં વિશ્વં ભગવાન્ ઇવ ભગવતોઽનન્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માદ્ ઇતરસ્
તટસ્થાખ્યો જીવશ્ ચ સ ઇવેતિ પૂર્વવત્ । અતએવ એતદ્-આત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ
સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મેતિ શ્રુત્ઃ । યતો ભગવતઃ । ભવતો ભવન્તં પ્રતિ
પ્રદેશ-માત્રં કિઞ્ચિન્-માત્રં દર્શિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-
વ્યાસમ્

[61]
સ્પષ્ટમ્ એવાહ -
સો ઽયં તે ઽભિહિતસ્ તાત
ભગવાન્ વિશ્વ-ભાવનઃ ।
સમાસેન હરેર્ નાન્યદ્
અન્યસ્માત્ સદ્-અસચ્ ચ યત્ ॥ [ભ્પ્ 2.7.50]
સોઽયં સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણાભિહિતઃ । કથં તટસ્થ-લક્ષણેનૈવેત્ય્ આહ ।
સત્ કાર્યં સ્થૂલમ્ અશુદ્ધ-જીવ-જગદ્-આખ્યં ચેતનાચેતનં વસ્તુ । અસત્
કરણં સૂક્ષ્મં શુદ્ધ-જીવ-પ્રધાનાખ્યં ચિદ્-અચિદ્-વસ્તુ ચ યત્ તત્ સર્વં
હરેર્ અન્યન્ ન ભવતિ સૂક્ષ્મસ્ય તચ્-છક્તિ-રૂપત્વાત્ સ્થૂલસ્ય તત્-કાર્ય-
રૂપત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ઇદમ્ એવ શ્રી-હંસ-દેવેનોક્તં - અહમ્ એવ ન
મત્તોઽન્યદ્ ઇતિ બુધ્યધ્વમ્ અઞ્જસા ઇતિ [ભ્પ્ 11.13.24] । જગતસ્ તદ્-અનન્યત્વેઽપિ
શુદ્ધસ્ય તસ્ય તદ્-દોષ-સાઙ્કર્યં નાસ્તીત્ય્ આહ અન્યસ્માદ્ ઇતિ ॥ 2.7 ॥ શ્રી-
બ્રહ્મા શ્રી-નારદમ્

[62]
તત્રાનન્યત્વે યુક્તિં વિવૃણોતિ પઞ્ચભિઃ -
આદાવ્ અન્તે જનાનાં સદ્
બહિર્ અન્તઃ પરાવરમ્ ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં વચો વાચ્યં
તમો જ્યોતિસ્ ત્વ્ અયં સ્વયમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.15.57]
જનાનાં દેહાદીનામ્ આદૌ કારણત્વેન અન્તે ચાવધિત્વેન યત્ પરમાત્મ-
લક્ષણં સર્વ-કારણં વસ્તુ સદ્ વર્તમાનં તદ્ એવ સ્વયં બહિર્ ભોગ્યં
અન્ત-ભોક્તૃ પરવરં ચોચ્ચ-નીચં તમોઽપ્રકાશઃ જ્યોતિઃ પ્રકાશશ્ ચ સ્ફુરતિ
નાન્યત્ । અન્યસ્ય તદ્ વિના સ્વતઃ સ્ફુરણાનિરૂપ્યત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[63]
નનુ કથં તર્હિ તસ્માદ્ અત્યન્ત-પૃથગ્ ઇવાથજાતં પ્રતીયતે તત્રાહ -
આબાધિતો ઽપિ હ્ય્ આભાસો
યથા વસ્તુતયા સ્મૃતઃ ।
દુર્ઘટત્વાદ્ ઐન્દ્રિયકં
તદ્વદ્ અર્થ-વિકલ્પિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.15.58]
આબાધિતસ્ તર્ક-વિરોધેન સર્વતો બાધિતઃ સ્વાતન્ત્ર્ય-સત્તાયાઃ સકાશાન્
નિરસ્તોઽપિ યથા આભાસઃ સૂર્યાદિ-પ્રતિ-રશ્મિર્ બાલાદિભિઃ પૃથક્ પ્રકાશમ્
આનતાદ્ અર્થનાદ્ વસ્તુતયા સ્વતન્ત્ર-પદાર્થતયા સ્મૃતઃ કલ્પિતઃ તદ્વદ્
ઐન્દ્રિયક સર્વં મૂઢૈઃ સ્વતન્ત્રાર્થત્વેન વિવિધં કલ્પિતં તત્ તુ ન
તત્ત્વ-દૃષ્ટ્યા સ્વાતન્ત્ર્ય-નિરૂપણસ્ય દુર્ઘટત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[64]
તદ્ એવાહ દ્વાભ્યામ્ -
ક્ષિત્ય્-આદીનામ્ ઇહાર્થાનાં
છાયા ન કતમાપિ હિ ।
ન સઙ્ઘાતો વિકારો ઽપિ
ન પૃથઙ્ નાન્વિતો મૃષા ॥ [ભ્પ્ 7.15.59]
ક્ષિત્ય્-આદીનાં પઞ્ચ-ભૂતાનાં છાયા ઐક્ય-બુદ્ધ્યાલમ્બન-રૂપં દેહાદિ-
સઙ્ઘાતારમ્ભ-પરિણામાનાં મધ્યે કતમાપ્ય્ અન્યતમાપિ ન ભવતિ ।
ન તાવત્ તેષાં સઙ્ઘાતો વૃક્ષાણામ્ ઇવ વનમ્ એક-દેશાકર્ષણે
સર્વાકર્ષણાનુપપત્તેઃ । ન હ્ય્ એકસ્મિન્ વૃક્ષ આકૃષ્ટે સર્વં વનમ્
આકૃષ્યતે । ન ચ વિકારઃ આરબ્ધોઽવયવી । અપિ-શબ્દાત્ પરિણામોઽપિ । કુતઃ ।
કિમ્ અવયવેભ્યઃ પૃથગ્ આરભ્યતે પરિણમતે ચ તદ્-અન્વિતો વા । ન તાવદ્
અત્યન્તં પૃથક્ તથા અપ્રતીતેઃ । ન ચાન્વિતઃ । સ કિં પ્રત્યવયવમ્ અન્વેતિ
અંશેન વા । આદ્યે અઙ્ગુલિ-માત્રેઽપિ દેહ-બુદ્ધિઃ સ્યાત્ । દ્વિતીયે તસ્યાપ્ય્
અંશાઙ્ગીકારે સત્ય્ અનવસ્થાપાતઃ સ્યાત્ । અતો દેહાદેઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાવસ્થિતિર્
મૃષૈવેતિ ।
[65]
એવં દેહાદેઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાનિરૂપ્યત્વમ્ ઉક્ત્વા તદ્-ધેતૂનાં ક્ષિત્ય્-આદીનામ્
અપિ તથૈવાનિરૂપ્યત્વમ્ આહ
ધાતવો ઽવયવિત્વાચ્ ચ
તન્-માત્રાવયવૈર્ વિના ।
ન સ્યુર્ હ્ય્ અસત્ય્ અવયવિન્ય્
અસન્ન્ અવયવો ઽન્તતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.15.60]
ધારયન્તીતિ । ધાતવો મહાભૂતાનિ તન્-માત્રૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ અવયવૈર્ વિના ન
સ્યુઃ । અવયવિત્વાત્ તેષામ્ અપિ । તર્હ્ય્ અવયવ એવ સ્વતન્ત્ર ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ઉક્ત-
પ્રકારેણાવયવિનિ નિરૂપયિતુમ્ અસતિ અવયવોઽપ્ય્ અન્તતો નિરૂપયિતુમ્ અસન્ન્ ઇવ
સ્યાત્ । અવયવિ-પ્રતીત્ય્-અન્યથાનુપપત્તિં વિના પરમાણુ-લક્ષણાવયવ-સદ્-
ભાવે પ્રમાણાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં પઞ્ચમે -
એવં નિરુક્તં ક્ષિતિ-શબ્દ-વૃત્તમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 5.12.9] આદિ । તસ્માદ્ ઐક્ય-
બુદ્ધ્યાલમ્બન-રૂપં યત્ પ્રતીયતે તત્ સર્વત્ર પરમાત્મ-લક્ષણં સર્વ-
કારણં વસ્ત્વ્ એવેતિ સાધૂક્તમ્ આદાવ્ અન્તે જનાનાં સદ્ ઇત્ય્ આદિના । એવમ્ એવ
તૃતીયેઽપ્ય્ ઉક્તમ્ -
ઇતિ તાસાં સ્વ-શક્તીનાં સતીનામ્ અસમેત્ય સઃ ।
પ્રસુપ્ત-લોક-તન્ત્રાણાં નિશામ્ય ગતિમ્ ઈશ્વરઃ ॥
કાલ-સંજ્ઞા તતો દેવીં વિભ્રચ્ છક્તિમ્ ઉરુક્રમઃ ।
ત્રયોવિંશતિત્-તત્ત્વાનાં ગણં યુગપદ્ આવિશત્ ॥
સો ઽનુપ્રવિષ્ટો ભગવાંશ્ ચેષ્ટારૂપેણ તં ગણમ્
ભિન્નં સંયોજયામ્ આસ સુપ્તં કર્મ પ્રબોધયન્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 3.6.1-3]
અતએવ યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતૌ [બૃહદુ 3.7.3] સર્વસ્ય
પરમાત્મ-શરીરત્વેન પ્રસિદ્ધિઃ પરમાત્મનસ્ તુ શરીરત્વેન । તદ્ એવમ્
અવયવ-રૂપેણ પ્રધાન-પરિણામઃ સર્વત્રાવયવી તુ પરમાત્મ-વસ્ત્વ્ એવેતિ
સિદ્ધમ્ । તતોઽપ્ય્ અમિથ્યાત્વમ્ એવ જગત ઉપપદ્યેત ॥
[66]
નનુ યદિ પરમાત્મ-વસ્ત્વ્ એવ સર્વત્રાવયવી દેહઃ સ્યાત્ તતશ્ ચ તત્રૈવ
બ્રાહ્મણત્વાદિ-સંજ્ઞા-પ્રાપ્તે ગુણ-દોષ-હેતૂ વિધિ-નિષેધાવ્ અપિ સ્યાતાં । તૌ
ચ ન સમ્ભવતઃ । તસ્માદ્ અન્ય એવાવયવી યુજ્યતે । ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -
સ્યાત્ સાદૃશ્ય-ભ્રમસ્ તાવદ્
વિકલ્પે સતિ વસ્તુનઃ ।
જાગ્રત્-સ્વાપૌ યથા સ્વપ્ને
તથા વિધિ-નિષેધતા ॥ [ભ્પ્ 7.15.61]
વસ્તુનઃ પરમાત્મનો વિકલ્પે સંશયે સતીતિ તસ્ય તાદૃશત્વેન નિર્ણયો યાવન્
ન સ્યાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તાવદ્ એવ તસ્માત્ સર્વૈક્ય-બુદ્ધિ-નિદાનાત્ પૃથગ્
દેહૈક્ય-બુદ્ધિઃ સાદૃશ્ય-ભ્રમઃ સ્યાત્ । પૂર્વાપરાવયવાનુસન્ધાને સતિ
પરસ્પરમ્ આસજ્યૈકત્ર સ્થિતત્વેનાવયવત્વ-સાધારણ્યેન ચૈક્ય-સાદૃશ્યાત્
પ્રત્યવયવમ્ એકતયા પ્રતીતેઃ । સોઽયં દેહ ઇતિ ભ્રમ એવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
પ્રતિવૃક્ષં તદ્ ઇદં વનમ્ ઇતિવત્ । યથોક્તં સ્વયં ભગવતા -
સોઽયં દીપોઽર્ચિષાં યદ્વત્ સ્રોતસાં તદ્ ઇદં જલમ્ ।
સોઽયં પુમાન્ ઇતિ નૄણાં મૃષા ધીર્ ગોર્ મૃષાયુષામ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 11.22.45] ।
તતશ્ ચ તત્રૈવ બ્રાહ્મણત્વાદ્ય્-અભિમાને સતિ સ્વપ્ન-વૈષયકૌ જાગ્રત્-
સ્વપ્નાવ્ ઇવ તદ્-વિષયકૌ વિધિ-નિષેધૌ સ્યાતામ્ ઇત્ય્ આહ જાગ્રદ્ ઇતિ । તથા
તેન પ્રકારેણ વિધેર્ વિધિતા નિષેધસ્ય નિષેધતેત્ય્ અર્થઃ । એવં
પરસ્વભાવ-કર્મણિ ન પ્રશંસેન્ ન ગર્હયેત્ ।
વિશ્વમ્ એકાત્મકં પશ્યન્ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ [ભ્પ્ 11.28.1]
ઇત્ય્ આદિર્ એકાદશાષ્ટવિંશતિતમાધ્યાયો જ્ઞેયઃ । તત્ર ચ કિં ભદ્રં કિમ્
અભદ્રં વા દ્વૈતસ્યાવસ્તુનઃ કિયદ્ ઇત્ય્ આદિકં સ્યાત્ સાદૃશ્ય-ભ્રમસ્ તાવદ્
ઇત્ય્ આદ્ય્-અનુસારેણૈવ વ્યાખ્યેયમ્ । અવસ્તુ યદ્ દ્વૈતં તસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્
સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિરૂપણાશક્ત્યા પરમાત્મનો æનન્યદ્ એવ સર્વમ્ ઇતિ
પ્રકરણાર્થઃ ॥
॥7.15 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-યુધિષ્ઠિરમ્

[67]
અત આહ -
ત્વં વાયુર્ અગ્નિર્ અવનિર્ વિયદ્ અમ્બુ માત્રાઃ
પ્રાણેન્દ્રિયાણિ હૃદયં ચિદ્ અનુગ્રહશ્ ચ ।
સર્વં ત્વમ્ એવ સગુણો વિગુણશ્ ચ ભૂમન્
નાન્યત્ ત્વદ્ અસ્ત્ય્ અપિ મનો-વચસા નિરુક્તમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.9.48]
હૃદયમ્ અન્તર્-ઇન્દ્રિયં મનો બુદ્ધ્યાહઙ્કાર-ચિત્તાત્મકં, ચિત્ શુદ્દો જીવઃ ।
અનુગ્રહઃ સ્વ-સમ્મુખી-કરણ-શક્તિઃ । કિં બહુના સ-ગુણો માયિકઃ
વિગુણશ્ ચામાયિકઃ સર્વાર્થસ્ ત્વમ્ એવેતિ ॥ 7.9 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ શ્રી-
નૃસિંહમ્

[68]
અથ તસ્ય માયા-શક્તિ-કાર્ય-માયા-જીવેભ્યોઽન્યત્વં ચ સ્પષ્ટયતિ -
યથોલ્મુકાદ્ વિસ્ફુલિઙ્ગાદ્
ધૂમાદ્ વાપિ સ્વ-સમ્ભવાત્ ।
અપ્ય્ આત્મત્વેનાભિમતાદ્
યથાગ્નિઃ પૃથગ્ ઉલ્મુકાત્ ॥ [ભ્પ્ 3.28.40]
ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણાત્
પ્રધાનાજ્ જીવ-સંજ્ઞિતાત્ ।
આત્મા તથા પૃથગ્ દ્રષ્ટા
ભગવાન્ બ્રહ્મ-સંજ્ઞિતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.28.41]
અયમ્ અર્થઃ । સ્વ-સમ્ભવાત્ સ્વોપાદાન-કારણાત્ ઉલ્મુકાત્ કાષ્ઠ-મુષ્ટ્ય્-
ઉપાધિકાત્ । અગ્નેર્ હેતોર્ યા વિસ્ફુલિઙ્ગો યશ્ ચ ધૂમસ્ તસ્માત્ તસ્માદ્ યથા
તત્-તદ્-ઉપાદાનમ્ અગ્નિઃ પૃથગ્ યથા ચ તસ્માદ્ ઉલ્મુકાત્ તદ્-ઉપાદાન, અસાવ્
અગ્નિઃ પૃથક્ । કીદૃશાદ્ અપિ તત્-ત્રયાદ્ અપ્ય્ આત્મત્વેનાભિમતાત્ નાપકતયા
ધૂમેઽગ્ન્ય્-અંશ-સદ્-ભાવેનાગ્નિ-સ્વરૂપતયા પ્રતીતાદ્ અપિ તથા વિસ્ફુલિઙ્ગ-
સ્થાનીયાજ્ જીવ-સંજ્ઞિતાજ્ જીવાત્ ઉલ્મુક-સ્થાનીયાત્ પ્રધાનાત્
પ્રધાનોપાધિક-ભગવત્-તેજસઃ ધૂમ-સ્થાનીયાદ્ ભૂતાદેઃ સર્વોપાદાન-
રૂપો ભગવાન્ પૃથક્ । ય એવાત્મા સ્વાંશેન તત્-તદ્-અન્તર્યામિતયા
પરમાત્મા । ક્વચિદ્ અધિકારિણિ નિર્વિશેષ-ચિન્માત્રતયા સ્ફુરન્ બ્રહ્મ-
સંજ્ઞિતશ્ ચ । યત એવ દ્રષ્ટા તેષામ્ આદિ-મધ્યાન્તાવસ્થા-
સાક્ષીતિ ॥ 3.28 ॥ શ્રી-કપિલદેવઃ

[69]
તત્ર યેષાં મનઃ પરમાત્મનિ નાસ્તિ, તે પરમાત્માત્મકે જગત્ય્ અસદ્ અંશમ્
એવ ગૃહ્ણન્તિ, યે તુ પરમાત્મ-વિદસ્ તે સદ્-અંશમ્ એવ ગૃહ્ણન્તીત્ય્ આહુર્
ભાગવતાઃ ।
સદ્ ઇવ મનસ્ તિર્વૃત્ ત્વયિ વિભાત્ય્ અસદામ્ અનુજાત્
સદ્ અભિમૃશન્ત્ય્ અશેષમ્ ઇદમ્ આત્મતયાત્મવિદઃ ।
ન હિ વિકૃતિં ત્યજન્તિ કનકસ્ય તદ્-આત્મતયા
સ્વકૃતમ્ અનુપ્રવિષ્ટમ્ ઇદમ્ આત્મતયાવસિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.26]
ત્વય્ય્ અસદ્ અવર્તમાનં યન્ મનસ્ તત્ ખલુ ત્રિવૃત્ ત્રિ-ગુણ-કાર્યે જગતિ
વર્તમાનં સત્ ત્વયિ સદ્ ઇવ વર્તમાનમ્ ઇવ વિભાતિ । દર્વીસૂપરસ-
ન્યાયેન સ્વાવગાઢે જગતિ સતોઽપિ પરમાત્મનો ગ્રહણાભાવાત્ । ન તુ
વર્તમાનમ્ એવ વિભાતીત્ય્ અર્થઃ । અતએવાસદ્-અંશસ્ય ત્રિગુણ-માયામયત્વં
મનોમયત્વં ચોક્તમ્ -
યદ્ ઇદં મનસા વાચા
ચક્ષુર્ભ્યાં શ્રવણાદિભિઃ ।
નશ્વરં ગૃહ્યમાણં ચ
વિદ્ધિ માયા-મનોમયમ્ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 11.7.7]
યે ત્વ્ આત્મ-વિદસ્ ત્વદ્-ધેતોર્ અઅસ્તે આમનુજાત્ સોપાધિક-જીવસ્વરૂપમ્
અભિવ્યાપ્ય ઇદમ્ અશેષં જગદ્ એવ આત્મતયા ત્વદ્-રૂપતયા સદ્ અભિમૃશન્તિ
તેષાં સદ્-અંશ એવ દૃષ્ટિર્ નાન્યત્રેત્ય્ અર્થઃ ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ન હિ વિકૃતમ્ ઇતિ । તેષાં કનક-માત્રં મૃગયમાનાનાં
કનક-વણિજાં હિ કનક-વિકારે સુન્દર-કુરૂપાકારતાયાં દૃષ્ટિર્ નાસ્તિ ।
શુદ્ધ-કનક-માત્ર-ગૃઆહિત્વાત્ તથાત્મ-વિદામ્ અપીતિ ભાવઃ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપિ તદ્-આત્મત્વે હેતુ-ત્રયમ્ આહુઃ ઇદં જગત્ સ્વેન સચ્-છક્તિ-
વિશિષ્ટેન ઉપાદાન-રૂપેણ ત્વયા કૃતં પશ્ચાત્ સિદ્ધેઽપિ કાર્યે કારણાંશ-
વ્યભિચારિતયાન્તર્યામિતયા ચ સ્વેન ત્વયા પ્રવિષ્ટં પુનઃ પ્રલયેઽપ્ય્
આત્મતયા સચ્-છક્તિ-વિશિષ્ટ-સદ્-રૂપતયૈવાવસિતં ચેતિ । એવં દૃષ્ટાન્તેઽપિ
વિવેચનીયમ્ । તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્યોક્તં વૈષ્ણવે -
જ્ઞાન-સ્વરૂપમ્ અખિલં
જગદ્ એતદ્ અબુદ્ધયઃ ।
અર્થ-સ્વરૂપં પશ્યન્તો
ભ્રામ્યન્તે મોહ-સમ્પ્લવે ॥
યે તુ જ્ઞાન-વિદઃ શુદ્ધ-
ચેતસસ્ તેઽખિલં જગત્ ।
જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યન્તિ
ત્વદ્-રૂપં પરમેશ્વર ॥ ઇતિ ॥ [વિપ્ 1.4.40-41]
॥10.87॥ શ્રુતયઃ

[70]
તદ્ એવં પરિણામાદિકં સાધિતમ્ । વિવર્તશ્ ચ પરિહૃતઃ । તતો વિવર્ત-
વાદિનામ્ ઇવ રજ્જુ-સર્પવન્ ન મિથ્યાત્વં કિન્તુ ઘટવન્ નશ્વરત્વમ્ એવ
તસ્ય । તતો મિથ્યાત્વાભાવેઽપિ ત્રિકાલ-વ્યભિચારભાવાજ્ જગતો ન સત્ત્વમ્ ।
વિવર્ત-પરિણામાસિદ્ધત્વેન તદ્-દોષ-દ્વયાભાવવત્ય્ એવ હિ વસ્તૂનિ સત્ત્વં
વિધીયતે । યથા પરમાત્મનિ તચ્-છક્તૌ વા । સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્
ઇત્ય્ આદૌ ઇદં-શબ્દોક્તં જગત્ । સૂક્ષ્માવસ્થા-લક્ષણ-તચ્-છક્તિ-બ્રહ્મણોર્
મિથસ્ તાદાત્મ્યાપન્નયોઃ સચ્-છબ્દ-વચનાત્ । અતઃ સત્-કાર્ય-વાદશ્ ચ
સૂક્ષ્માવસ્થામ્ અવલમ્બ્યૈવ પ્રવર્તતે । તદ્ એવં સ્થિતેઽપિ પુનર્ આશઙ્કતે ।
નનુ સદ્-ઉપાદાનં જગત્ કથં તદ્વન્ નશ્વરતામ્ અપિ ભજન્ ન ખલુ સત્
સ્યાત્ । યદિ ચ નશ્વરં સ્યાત્ તર્હિ કથં શુક્તિ-રજતવત્ વ્યભિચારિત્વેન
કેવલ-વિવર્તાન્તઃ પાતિ ન સ્યાત્ । તદ્ એતત્ પ્રશ્નમ્ ઉટ્ટઙ્ક્ય પરિહરન્તિ ॥
સત ઇદમ્ ઉત્થિતં સદ્ ઇતિ ચેન્ નનુ તર્ક-હતં
વ્યભિચરતિ ક્વ ચ ક્વ ચ મૃષા ન તથોભય-યુક્ ।
વ્યવહૃતયે વિકલ્પ ઇષિતોઽન્ધ-પરમ્પરયા
ભ્રમયતિ ભારતી ત ઉરુવૃત્તિભિર્ ઉક્થ-જડાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.36]
ઇદં વિશ્વં ધર્મિ સદ્ ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ સત ઉત્પન્નત્વાત્ યદ્ યત
ઉત્પન્નં તત્ ખલુ તદ્-આત્મકમ્ એવ દૃષ્ટં । યથા કનકાદ્ ઉત્પન્નં
કુણ્ડલાદિકં તદ્-આત્મકં તદ્વત્ । તત્રોત્થિતમ્ એવ ન તુ શુક્તૌ રજતમ્ ઇવ ।
તત્રારોપિતમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તિનઃ સ્વમતમ્ અનૂદિતં નૈવેત્ય્ આહુઃ ।
નનુ તર્ક-હતમ્ ઇતિ । અપાદાન-નિર્દેશેન ભેદ-પ્રતીતેર્ વિરુદ્ધ-હેતુત્વાત્ ।
નનુ નામેદં સાધયામઃ । કિન્તુ તત ઉત્પન્નત્વેન કુણ્ડલાદિવદ્ ભેદમ્
અનૂદ્ય પ્રતિષેધામઃ । તત્રાભેદ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાનૈકાન્તિકત્વેન
હેતું દૂષયતિ । વ્યભિચરતિ ક્વ ચેતિ । ક્વ ચ કુત્રાપિ કારણ-ધર્માનુગતિર્
વ્યભિચરતિ । કાર્ય-કારણ-ધર્મસ્ય સવાંશેનાનુગતં ભવતીતિ નિયમો
ન વિદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । દહનાદ્ય્-ઉદ્ભવએ પ્રભાદૌ દાહકત્વાદિ-
ધર્માદર્શનાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
દ્વે રૂપે બ્રહ્મણસ્ તસ્ય મૂર્તં ચામૂર્તમ્ એવ ચ ।
ક્ષરાક્ષર-સ્વરૂપે તે સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતે ॥
અક્ષરં તત્-પરં બ્રહ્મ ક્ષરં સર્વમ્ ઇદં જગદ્ । ઇત્ય્ [વિપ્ 1.22.55] આદ્ય્-
અનન્તરમ્ ।
એક-દેશ-સ્થિતસ્યાગ્નેર્ જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા ।
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્ તથેદમ્ અખિલં જગત્ ॥ ઇત્ય્ [વિપ્ 1.22.56] એતદ્ ।
એવં વ્યાખ્યાતં શ્રી-સ્વામિભિર્ એવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે - નન્વ્ અક્ષરસ્ય પર-
બ્રહ્મણસ્ તદ્-વિલક્ષણં ક્ષર-રૂપં કથં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય
દૃષ્ટાન્તેનોપપાદયતિ એકદેશેતિ । પ્રાદેશિકસ્યાગ્નેર્ દીપાદેર્ દાહકસ્યાપિ
તદ્-વિલક્ષણા જ્યોત્સ્ના પ્રભા યથા તત્-પ્રકાશ-વિસ્તારસ્ તથા બ્રહ્મણઃ
શક્તિ-કૃત-વિસ્તાર ઇદમ્ અખિલં જગદ્ ઇતિ ।
પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । નનુ તર્હિ વ્યભિચારિત્વે શુક્તિ-રજતવદ્ એવાસ્તુ ।
તત્રાહુઃ ક્વ ચ મૃષેતિ । ક્વ ચ શુક્તાદાવ્ એવ પ્રાતીતિક-માત્ર-સત્તાકં
રજતાદિકં મૃષા । અન્યત્ર યત્ર ઉભયં પ્રતીતિમ્ અર્થ-ક્રિયા-કારિત્વં ચ
યુનક્તિ ભજતે તત્ર ન તથા મૃષેતિ ।
નનુ કૂટતામ્રિકાદિષ્વ્ અર્થક્રિયા-કારિતાપિ દૃશ્યેતે ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહુઃ
વ્યવૃતય ઇતિ । ક્રય-વિક્રયાદિ-લક્ષણ-વ્યવહારાયૈવ વિકલ્પો ભ્રમ ઇષ્ટઃ ।
ન તુ તત્-તત્-પ્રસિદ્ધ-સમ્યગ્-અર્થ-ક્રિયા-કારિતાયૈ । તદ્-દાનાદૌ યથાવત્
પુણ્ય-ફલાદિકં ક્રીત્વા શુણ્ઠી-જ્ઞાનેન ભક્ષિતમ્ અપિ નારોગ્ય-જનકં
પ્રતુય્ત મારકમ્ એવ ઇતિ । તસ્માત્ તત્-તત્-પ્રસિદ્ધ-સમ્યગ્-અર્થ-ક્રિયા-
કારિતયૈવ સત્યત્વમ્ અઙ્ગી-ક્રિયતે । એકાઙ્ગેન સા કૂટ-સર્પાદૌ ભયાદિ-
રૂપા ત્વસ્ત્ય્ એવેતિ ન તદ્-ધેતુઃ । કિં ચાન્ધ-પરમ્પરયેતિ ।
સ ચ ક્રય-વિક્રયાદિ-લક્ષણ-વ્યવહારોઽપિ ન તુ યથાર્થ-તામ્રિકસ્યેવ તદ્-
વ્યવહાર-કુશલેષ્વ્ અપિ કિન્ત્વ્ અન્ધ-પરમ્પરયૈવ । અતસ્ તત્ર તદીય-
કુશલેષ્વ્ અસિદ્ધત્વેન વ્યવહારસ્યાભ્યાસ-માત્રત્વાત્ તસ્માદ્ અન્યથા
નાનુમેયમ્ । ધૂમાભાસે હિ વહ્નિ-વ્યભિચારસ્યૌચિત્યમ્ એવેતિ ભાવઃ । તદ્
એવમ્ અર્થ-ક્રિયા-કારિત્વેનાસ્ત્ય્ એવેતરસ્ય ભ્રમ-વસ્તુ-વૈલક્ષ્યાત્ સત્યત્વમ્
ઇતિ વિવર્તવાદિનિ નિરસ્તે પુનર્ અનશ્વર-વાદી પ્રત્યુત્તિષ્ઠતે ।
નન્વ્ અપામ સોમમ્ અમૃતા અભૂમ અક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ-યાજિનઃ
સુકૃતં ભવતીતિ [અથર્વ-શિર ઉપનિષદ્ 3] શ્રુત્યૈવ કર્મ-ફલસ્ય
નિત્યત્વ-પ્રતિપાદનાન્ નશ્વરત્વં ન ઘટતે ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહુઃ ભ્રમયતીતિ ।
હે ભગવન્ તે તવ ભારતી ઉરુ-વૃત્તિભિઃ વહ્નીભિર્ ગૌણ-લક્ષણાદિભિર્
વૃત્તિભિઃ ઉક્થ-જડાન્ ઉક્થાનિ યજ્ઞે શસ્યન્તે તત્ર જડાઃ કર્મ-શ્રદ્ધા-
ભરાક્રાન્ત-મન્દ-મતય ઇત્ય્ અર્થઃ તાન્ ભ્રમયતિ । અયં ભાવઃ ન હિ
વેદઃ કર્મ-ફલ:અ નિત્યમ્ અભિપ્રૈતિ । કિન્તુ લક્ષણયા પ્રાશસ્ત્ય-માત્રમ્ ।
અન્યેષાં વાક્યાનાં વિધ્ય્-એક-વક્યત્વેન વિધાવ્ એવ તાત્પર્યાત્ । અન્યથા
વાક્ય-ભેદ-પ્રસઙ્ગઃ તદ્ યથેહ કર્મ-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે એવમ્ એવામુત્ર
પુણ્ય-જિતો લોકઃ ક્ષીયત [છાઉ 8.1.6] ઇતિ ન્યાયોપાર્ત હિ શ્રુત્ય્-અન્તર-વિરોધશ્
ચ । અતઃ કર્મ-જડાનામ્ ઇદં ભ્રમ-માત્રં જગત્ તુ સત્યમ્ અપિ પરિણામ-
ધર્મત્વેન નશ્વરમ્ એવેતિ । તદ્ ઉક્તં ભટ્ટેનૈવ અથવેતિહાસ-પુરાણ-
પ્રામાણ્યાત્ સૃષ્ટિ-પ્રલયાવ્ અપીષ્યેતે ઇતિ ।
અથવા નાભેદં સાધયામ ઇત્ય્ આદિકમ્ આશઙ્ક્ય પ્રસિદ્ધસ્ય સત્તા-ત્રયસ્ય
મિથો વૈલક્ષણ્યાત્ પરિહરતિ । ક્વ ચ ઘટાદૌ અર્થ-ક્રિયા-કારિણ્ય્ અપિ
વ્યભિચરતિ સત્તેતિ શેષઃ । વસ્ત્વ્-અન્તરસ્યાર્થ-ક્રિયાકારિતાયામ્ અસામ્ર્થ્યાત્
દેશાન્તરે સ્વયમ્ ઐદ્યમાનત્વાત્ કાલાન્તરે તિરોભાવિત્વાચ્ ચ । ક્વ ચ શુક્તિ-
રજતાદૌ તત્રાપિ તદાનીમ્ અપિ મૃષા અર્થ-ક્રિયા-કારિત્વાભાવાત્ । યા તૂભય-
યુક્ ઉભયત્ર ઘટાદિ-સત્તાયાં શુક્તિ-રજતાદિ-સત્તાયાં ચ યુગ્ યોગો યસ્યાઃ ।
યયા સા સત્તા લબ્ધ-પદા ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સા પરમ-કારણ-સત્તા ન તથા
કિન્તુ સર્વત્રાપિ સર્વદાપિ તત્-તદ્-ઉપાધ્ય્-અનુરૂપ-સર્વાર્થ-ક્રિયાદ્ય્-
અધિષ્ઠાન-રૂપેત્ય્ અર્થઃ । તસ્માદ્ અર્થ-ક્રિયા-કારિત્વેન સત્યમ્ અપિ
પરિણતત્વેન ઘટવન્ નશ્વરમ્ એવ જગત્ ન પ્રતીત-માત્ર-સત્તાકં ન
ચાનશ્વર-સત્તાકમ્ ઇતિ પરસ્પર-વૈલક્ષણ્ય-દર્શનાત્ કથમ્ એકમ્ અન્યદ્
ભવિતુમ્ અર્હતીતિ ભાવઃ ।
કૂટ-તામ્રિકત્વમ્ આશઙ્ક્યાહુઃ વ્યવહૃતય ઇતિ । વિકલ્પ્યતે અન્યત્રારોપ્યતે
ઇતિ વિકલ્પઃ સ્વતઃ-સિદ્ધસ્ તામ્રિકાદિર્ અર્થઃ સ એવ વ્યવહૃતયે ઇષિતઃ । અયમ્
અર્થઃ । અત્ર કૂટ-તામ્રિકેણ યં વ્યવહારં મન્યસે સોઽપિ ન તેન સિધ્યતિ ।
કિં તર્હિ સત્ય-તામ્રિકેણૈવ । અર્થાન્તરં વ્યવહર્તુર્ હૃદિ તસ્યૈવ
પ્રત્યક્ષત્વાત્ । કૂટ-તામ્રિકમ્ અત્રોપલક્ષણમ્ એવ ક્વચિત્ તં વિનાપિ તવ
ગૃહે તામ્રિકો દત્ત ઇતિ પશ્ચાદ્ દાતવ્ય ઇતિ વા છલ-પ્રયોગે સ્મર્યમાણેનાપિ
તેન તથા વ્યવહાર-સિદ્ધેઃ । તસ્માદ્ વ્યવહાર-રૂપાપ્ય્ અર્થ-ક્રિયા-કારિતા
તસ્યૈવ ભવતીતિ સ સત્ય એવ । અન્યથા સત્યસ્ય તામ્રિકસ્યાભાવે શતમ્ અપ્ય્
અન્ધાનાં ન પશ્યતીતિ ન્યાયેન કૂટ-તામ્રિક-પરમ્પરયાપિ વ્યવહારોઽપિ

ન સિધ્યેદ્ ઇત્ય્ આહુઃ । અન્ધ-પરમ્પરયેતિ । અન્ધ-પરમ્પરા દોષાત્ સ એવ
વ્યવહૃતય ઇષિત ઇત્ય્ અન્વયઃ । યથાન્ધ-પરમ્પરયા વ્યવહારો ન સિધ્યેત્
તથા કૂટ-તામ્રિક-પરમ્પરયાપીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થમ્ એવ વિજ્ઞાન-વાદોઽપિ
નિરાકૃતઃ । શઙ્કર-શારીરિકેઽપિ અનાદિત્વેઽપ્ય્ અન્ધ-પરમ્પરા-
ન્યાયેનાપ્રતિષ્ઠૈવાનવસ્થા વ્યવહાર-વિલોપિની સ્યાત્ । નાભિપ્રાય-સિદ્ધિર્
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - યથેદં સુવર્ણં કેન ક્રીતમ્ ઇતિ પ્રશ્ને કશ્ચિદ્ આહ
અનેનાન્ધેનેતિ । અનેન કથં પરિચિતમ્ ઇતિ પુનર્ આહ તેનાન્ધેન
પરિચાયિતમ્ । તેન ચ કથ્મ્ ઇત્ય્ આહ કેનાપ્ય્ અપરેણાન્ધેનેત્ય્
અન્ધપરમ્પરયાપિ ન સિધેદ્ વ્યવહારઃ । કિન્તુ તત્રાન્ધ-પરમ્પરાયાય્ં
યદ્ય્ એકોઽપિ ચક્ષ્ષ્માન્ સર્વાદિ-પ્રવર્તકો ભવતિ તદૈવ સિધ્યતિ । યથા ચ
તત્ર સર્વેષ્વ્ અપિ ચક્ષુષ્મત એવ વ્યવહાર-સાધકત્વં । તથા કસ્મિંશ્ચિત્
તામ્રિકે પ્રથમં સત્યે સત્ય્ એવ વ્યવહારઃ સિધ્યતિ । તત્ર ચ સત્યસૈવ
વ્યવહાર-સાધકત્વં । તદ્ અનુસન્ધાનેનૈવ તત્ર પ્રવૃત્તેશ્ ચક્ષુષ્મત ઇવ
પ્રવર્તકત્વાત્ તતશ્ ચ ન તામ્રિક સત્ય ઇતિ સ્થિતે, યત્ર તદ્-વ્યવહાર-કુશલઃ
પરીક્ષયા સત્યતાવગમ્યતે સ એવ કૂટ-તામ્રિકેઽપ્ય્ આરોપ્યમાણઃ સત્યો
ભવેત્ । તદ્ એવમ્ અર્થ-ક્રિયા-કારિત્વેન તસ્ય સત્યત્વે તદ્-ઉપલક્ષિતં વિશ્વમ્
એવ ભ્રમ-વસ્તુ-વિલક્ષણં સત્યમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ । પરમાત્મન એવાવયવિત્વ-
વ્યવહાર-સાધિતત્વાદ્ યુક્તમ્ એવ તત્ । તથા ચ ભ્રમાદિભિઃ સ્તુતમ્ -
સત્યસ્ય યોનિમ્ [ભ્પ્ 10.2.26] ઇતિ । તત્ સત્યમ્ ઇત્ય્ આચક્ષત ઇતિ શ્રુતિશ્ ચ । શિષ્ટમ્
અન્યત્ સમાનમ્ ।
[71]
એવં જગતઃ સત્યત્વમ્ અઙ્ગીકૃતં તચ્ ચ નશ્વરમ્ ઇતિ । તત્ર નશ્વરત્વં
નાત્યન્તિકં કિન્ત્વ્ અવ્યક્તતયા સ્થિતેર્ અદૃશ્યતા-માત્રમ્ એવ । સત્-કાર્યતા-
સમ્પ્રત્તિપત્તેઃ । યદ્ ભૂતં ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । અતએવ
શુક્તિત્વે રજત્વમ્ ઇવ તસ્યાવ્યક્ત-રૂપત્વે જગત્ત્વમ્ અસન્ ન ભવતિ । પટવચ્
ચ ઇતિ [વ્સ્ 2.1.20] ન્યાયેન જગદ્ એવ હિ સૂક્ષ્મતાપન્નમ્ અવ્યક્તમ્ ઇતિ
દૃશ્યત્વેન ભ્રાન્તિ-રજત-કક્ષમ્ અપિ જગત્ તદ્-વિલક્ષણ-સત્તાકં
તથાત્મવદ્ અપરિણતત્વાભાવેન નૈકાવસ્થ-સત્તાકમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થ-
સિદ્ધયે તદ્-અનન્તરમ્ એવાહુઃ ।
ન યદ્ ઇદમ્ અગ્ર આસ ન ભવિષ્યદ્ અતો નિધનાદ્
અનુમિતમ્ અન્તરા ત્વયિ વિભાતિ મૃષૈક-રસ ।
અત ઉપમીયતે દ્રવિણ-જાતિ-વિકલ્પ-પથૈર્
વિતથ-મનો-વિલાસ-મૃતમ્ ઇત્ય્ અવયસ્ન્ત્ય્ અબુધાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.37]
યદ્ યદિ ઇદં વિશ્વમ્ અગ્રે સૃષ્ટેઃ પૂર્વં નાસત્ નાસીત્ તદા ન ભવિષ્યન્
નાભવિષ્યદ્ એવ અડાગમાભાવ આર્ષઃ આકાશે કુસુમમ્ ઇવેતિ । શ્રુતયશ્ આસીદ્
એવેતિ વદન્તિ સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ આત્મા વા યદ્ ઇદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્ય્
આદ્યાઃ । તદ્ એવં સૂક્ષ્મતયા ત્વત્-તાદાત્મ્યેન સ્થિતં કારણાવસ્થમ્ ઇદં
જગત્ વિસ્તૃતતય કાર્યાવસ્થં ભવતિ । અતો યન્-નિધનાન્ નાશ-માત્રાદ્ ધેતોઃ
શુક્તૌ રજતમ્ ઇવ ત્વયિ તદ્ ઇદમ્ અન્તરા સૃષ્ટિ-મધ્ય એવ ન ત્વ્ અગ્રે ચાન્તે
ચ વિભાતીત્ય્ અનુમિતં તન્ મૃષેતિ પ્રમાણ-સિદ્ધં ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર
હેતુમ્ આહુર્ એકરસે ઇતિ । અનુભવાન્તરા-વિષયાનન્દ-સ્વાદ ઇતિ । યસ્મિન્ન્
અનુભૂતે સતિ વિષયાન્તર-સ્ફૂર્તિર્ ન સમ્ભવતિ તસ્મિંસ્ ત્વયિ શુક્ત્ય્-આદિ-
નિકૃષ્ટ-વસ્તૂનીવ વિષયારોપઃ કથં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
દધતિ સકૃન્ મનસ્ ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્ય-સુખે
ન પુનર્ ઉપાસતે પુરુષ-સાર-હરાવસ્થાન્ ॥ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.87.35] અસ્માકમ્
એવોક્તેઃ ॥
અતોઽચિન્ત્ય-શક્ત્યા સ્વરૂપાદ્ અચ્યુતસ્યૈવ તવ પરિણામ-સ્વીકારેણ દ્રવિણ-
જાતીનાં દ્રવ્ય-માત્રાણાં મૃલ્-લોહાદીનાં વિકલ્પા ભેદા ઘટ-
કુણ્ડલાદયસ્ તેષાં પન્થાનો માર્ગાઃ પ્રકારાસ્ તૈર્ એવાસ્માભિર્ ઉપમીયતે
ન તુ કુત્રાપિ ભ્રમર-જતાદિભિઃ । યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ વિતથા મનો-
વિલાસાઃ ય એતાદૃશમ્ એવ ઋતં તદ્-રૂપં બ્રહ્મ વેદં જગદ્ ઇત્ય્ અબુધા
એવાવયન્તિ મન્યન્તે । તસ્ય તદ્-અધિષ્ઠાનત્વાસમભવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ઇત-
શબ્દ-પ્રયોગસ્ ત્વ્ અત્ર મિથ્યાસમ્બન્ધ-રાહિત્ય-વ્યઞ્જનાર્થમ્ વ કૃત ઇતિ
જ્ઞેયમ્ ।
અત્ર સત્-કાર્યવાદિનામ્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ । મૃત્-પિણ્ડાદિ-કારકૈર્ યો ઘટ
ઉત્પદ્યતે સન્ન્ અસન્ વા । આદ્યે પિષ્ટ-પેષણમ્ । દ્વિતીયે ક્રિયાયાઃ કારકૈશ્ ચ
તત્-સિદ્ધિર્ ઇતિ દિક્ । તસ્માન્ ન પ્રકટમ્ એવ સન્ન ચાત્યન્તમ્ અસન્ કિન્ત્વ્
અવ્યક્તતયા મૃત્-પિણ્ડે એવ સ્થિતોઽસૌ યથા કારક-તન્-નિષ્પન્ન-ક્રિયા-યોગેન
વ્યજ્યતે । તથા પરમ-કારણે ત્વયિ સ્થિતં વિશ્વં ત્વત્-સ્વાભાવિક-શક્તિ-તન્-
નિષ્પન્ન-ક્રિયા-યોગેનેતિ । અત્ર સ્વ-વેદાન્તિત્વ-પ્રખ્યાપકાનામ્ અન્યથા-
યુક્તિ-વિરુદ્ધમ્ એવ । મન એવ ભૂત-કાર્યમ્ ઇતિ હિ તત્ર પ્રસિદ્ધં યુક્તિ-
વિરુદ્ધં ચ । મનોઽહઙ્કારાદીનાં મનઃ-કલ્પિતત્વાસમ્ભવાત્ । તથા હિ
સતિ વેદ-વિરુદ્ધોઽનીશ્વર-વાદશ્ ચ પ્રસજ્યેત । સ ચ નિન્દિતઃ પાદ્મે -
શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ ચૈવ યુક્તયશ્ ચેશ્વરં પરમ્ ।
વદન્તિ તદ્-વિરુદ્ધં યો વદેત્ તસ્માન્ ન ચાધમઃ ॥ ઇતિ ।
અસત્યમ્ અપ્રતિષ્ઠન્તે જગદ્ આહુર્ અનીશ્વરમ્ ।
અપરસ્પર-સમ્ભૂતં કિમ્ અન્યત્ કામ-હૈતુકમ્ ॥ ઇતિ [ગીતા 16.8]
શ્રી-ગીતોપનિષદમ્ અનીશ્વર-વાદિન એવ વ્યાચક્ષતે । અસત્યં મિથ્યા-ભૂતં
સત્યાસત્યાભ્યામ્ અનિર્વચનીયત્વેનાપ્રતિષ્ઠં નિર્દેશ-શૂન્યં સ્થાણૌ
પુરુષત્વવત્ બ્રહ્મણીશ્વરત્વસ્યાજ્ઞાન-માત્ર-કલ્પિતત્વાદ્ ઈશ્વરાભિમાની
તત્ર કશ્ચિન્ નાસ્તીત્ય્ અનીશ્વરમ્ એવ જગત્ અપરસ્પર-સમ્ભૂતમ્ અનાદ્ય્-
અજ્ઞાન-પરમ્પરા-સમ્ભૂતમ્ અપરસ્પરાઃ ક્રિયા-સાતત્યે અતઃ કામ-હૈતુકં
મનઃ સઙ્કલ્પ-માત્ર-જાતં સ્વપ્નવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર પ્રવૃત્તિં ચેત્ય્ આદિના
તેષાં સંસ્કાર-દોષ ઉક્તઃ ।
એતાં દૃષ્ટિમ્ ઇત્ય્ [ગીતા 16.9] આદિના તુ ગતિશ્ ચ નિન્દિષ્યતે ઇતિ જ્ઞેયમ્ એભિર્ એવ
બ્રહ્મણ ઐશ્વર્યોપાદિર્ માયાપિ જીવાજ્ઞાન-કલ્પિતા તયૈવ જગત્-સૃષ્ટિર્ ઇતિ
મતમ્ । યદ્ ઉક્તં તદીય-ભાષ્યે તદ્-અનન્યત્વમ્ ઇત્ય્ [વ્સ્ 2.1.15] આદિ-સૂત્રે -
સર્વ-જ્ઞેશ્વરસ્યાત્મભૂતે ઇવાવિદ્યા-કલ્પિતે નામ-રૂપે તત્વાતત્ત્વાભ્યામ્
અનિર્વચનીયે સંસાર-પ્રપઞ્ચ-બીજ-ભૂતે સર્વજ્ઞેશ્વરસ્ય માયા-શક્તિઃ
પ્રકૃતિર્ ઇતિ શ્રુતિ-સ્મૃત્યોર્ અભિલપ્યેતે ઇતિ । કિન્ત્વ્ અત્ર વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ ઇત્ય્
[ભ્પ્ 11.11.3] આદિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યેન તુ વિરુદ્ધમ્ ઇતિ । અતો માયાવાદતયા
ચાયં વાદઃ ખ્યાયતે ।
તદ્ એવં ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે દેવીં પ્રતિ પાષણ્ડ-શાસ્ત્રં ગણતયા શ્રી-
મહાદેવેનોક્તમ્ -
માયાવાદમ્ અસચ્ છાસ્ત્રં પ્રચ્છન્નં બૌદ્ધમ્ ઉચ્યતે ।
મયૈવં કથિતં દેવિ કલૌ બ્રાહ્મણ-રૂપિણા ॥
વેદાન્તે તુ મહા-શાસ્ત્રે માયાવાદમ્ અવૈદિકમ્ ।
મયૈવ વક્ષ્યતે દેવિ જગતાં નાશ-કારણાત્ ॥ ઇતિ ।
તચ્ ચાસુરાણાં મોહનાર્થં ભગવત એવાજ્ઞયેતિ તત્રૈવોક્તમ્ અસ્તિ । તયા ચ
પાદ્મ એવાન્યત્ર શૈવે ચ --
દ્વાપરાદૌ યુગે ભૂત્વા કલયા માનુષાદિષુ ।
સ્વાગમૈઃ કલ્પતૈસ્ ત્વં ચ જનાન્ મદ્-વિમુખાન્ કુરુ ॥
ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યમ્ ઇતિ દિક્ । અતએવોક્તં શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણે યમ-
વાક્યમ્ -
વિષધર-કણ-ભક્ષ-શઙ્કરોક્તીર્
દશબલ-પઞ્ચ-શિખાક્ષ-પાદ-વાદાન્ ।

મહદ્ અપિ સુવિચાર્ય લોક-તન્ત્રં
ભગવદ્-ઉક્તિમ્ ઋતે ન સિદ્ધિર્ અસ્તિ ॥ ઇતિ ।
સર્વેઽત્ર વાદ-ગ્રન્થા એવ નિર્દિષ્ટા ન તુ મન્ત્ર-ગ્રન્થા ઇતિ નામાક્ષરમ્
એવ સાક્ષાન્ નિર્દિષ્ટમ્ ઇતિ ચ નાન્યથા મનનીયમ્ । અતો યત્ ક્વચિત્ તત્-તત્-
પ્રશંસા વા સ્યાત્ તદ્ અપિ નિતાન્ત-નાસ્તિક-વાદં નિર્જિત્યાંશેનાપ્ય્ આસ્તિક્ય-
વાદઃ ખ્યાપિત ઇત્ય્ અપેક્ષયા જ્ઞેયમ્ । તસ્માત્ સ્વતન્ત્ર ઈશ્વર એવ સર્વ-
સ્રષ્ટા ન તુ જીવઃ । સ્વાજ્ઞાનેન સ્વ-શક્ત્યૈવેત્ય્ આયાતમ્ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-
બાદરાયણેનાપિ બહુત્ર સંજ્ઞા-મૂર્તિ-ક્ પ્તિસ્ તુ ત્રિવૃત્ કુર્વત ઉપદેશાદ્ ઇત્ય્
[વ્સ્ 2.4.20] આદિષુ ।
અતસ્ તન્-મનોઽસૃજત મનઃ પ્રજાપતિમ્ ઇત્ય્ આદૌ મનઃ-શબ્દેન સમષ્ટિ-
મનોઽધિષ્ઠાતા શ્રીમાન્ અનિરુદ્ધ એવ । બહુ સ્યાં પ્રજાયેય ઇતિ [છા 6.2.3]
તત્-સઙ્કલ્પ એવ વા વાચ્યઃ । સત્ય-સ્વાભાવિકાચિન્ત્ય-શક્તિઃ પરમેશ્વરસ્
તુચ્છ-માયિકમ્ અપિ ન કુર્યાત્ ચિન્તામણીનામ્ અધિપતિઃ સ્વયં ચિન્તામણિર્
એવ વા કૂટ-કનકાદિવત્ । તથા ચ માધ્વ-ભાષ્ય-પ્રમાણિતા શ્રુતિઃ -
અથૈનમ્ આહુઃ સત્ય-કર્મેતિ સત્યં હ્ય્ એવેદં વિશ્વમ્ અસૃજત ઇતિ । એવં ચ --
સત્ય-વ્રતં સત્ય-પરં ત્રિ- સત્યં
સત્યસ્ય યોનિં નિહિતં ચ સત્યે ।
સત્યસ્ય સત્યમ્ ઋત- સત્ય-નેત્રં
સત્યાત્મકં ત્વાં શરણં પ્રપન્નઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.26]
ઇત્ય્ અત્ર સત્ય-સઙ્કલ્પત્વં સત્ય-પારાયણત્વં સૃષ્ટ્ય્-આદિ-લીલા-ત્રયેષુ
સત્યત્વં સત્યસ્ય વિશ્વસ્ય કારણત્વં સત્ય એવ વિશ્વસ્મિન્ન્ અન્તર્યામિતયા
સ્થિતત્વં સત્યસ્ય તસ્ય સ્થિતતા-હેતુત્વં સત્ય-વચનસ્યાવ્યભિચારિ-દિષ્ટેશ્ ચ
પ્રવર્તકત્વં સત્ય-રૂપત્વમ્ ઇત્ય્ એતેષામ્ અર્થાનામ્ આકૂતં પરિપાટી ચ
સઙ્ગચ્છતે । અન્યથા સત્યસ્ય યોનિમ્ ઇત્ય્ આદૌ ત્રયે તત્રાપિ નિહિતં ચ સત્ય
ઇત્ય્ અત્રાકસ્માદ્ અર્ધ-જરતીય-ન્યાયેન કષ્ટ-કલ્પનામયાર્થાન્તરે તુ
ભગવતા સ્વ-પ્રતિશ્રુતં સત્ય-કૃતં યત્ તત્ તદ્ યુક્તમ્ એવેત્ય્ અતો
બ્રહ્માદિભિસ્ તથા સ્તવે સ્વારસ્ય-ભઙ્ગઃ સ્યાત્ પ્રક્રમ-ભઙ્ગશ્ ચ ।
તસ્માત્ સત્યમ્ એવ વિશ્વમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[72]
તદ્ એવ ન યદ્ ઇદમ્ અગ્ર આસેત્ય્ અનેન પ્રાકૃત-લયોઽપિ સત્-કાર્ય-
વાદેઽનુગમિતઃ । આત્યન્તિકે તુ મોક્ષ-લક્ષણ-લયે ન પૃથિવ્યાદીનાં નાશઃ ।
જીવ-કૃતેન તથા ભાવના-માત્રેણ સ્વાભાવિક-પરમાત્મ-શક્તિ-મયાનાં
તેષાં નાશાયુક્તેઃ । લબ્ધ-મોક્ષેષુ શ્રી-પરીક્ષિતાદિષુ તદ્-દેહ-સ્થાનામ્ અપિ
પૃથિવ્ય્-આદ્ય્-અંશાનાં સ્થિતેઃ શ્રવણાત્ તથા હિરણ્યગર્ભાંશાનાં બુદ્ધ્ય્-
આદીનામ્ અપિ ભવિષ્યતિ । અતસ્ તેષ્વ્ અધ્યાસ-પરિત્યાગ એવાત્યન્તિક-લય ઇત્ય્
ઉચ્યતે । અતએવ
ઘટે ભિન્ને ઘટાકાશ
આકાશઃ સ્યાદ્ યથા પુરા ।
એવં દેહે મૃતે જીવો
બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે પુનઃ ॥ ઇત્ય્ અત્ર ।
તથા -
એવં સમીક્ષ્ય ચાત્માનમ્ આત્મન્ય્ આધાય નિષ્કલે ।
દશન્તં તક્ષકં પાદે લેલિહાનં વિષાનલમ્ ॥
ન દ્રક્ષ્યસિ શરીરં ત્વં વિશ્વં ચ પૃથગ્-આત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 12.5.12]
ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ ઉપાધેઃ સંયોગ એવ પર્તિયજ્યતે ન તુ તસ્ય મિથ્યાત્વં
પ્રતિપાદ્યતે ।
તથા હિ બુદ્ધીન્દ્રિયેત્ય્ આદિ-પ્રકરણમ્ । તત્ર તદ્-આશ્રયત્વ-તત્-
પ્રકાશ્યત્વ-તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વેભ્યો હેતુભ્યો બુદ્ધીન્દ્રિયાદીનાં
પરમાત્મ-સ્વભાવ-શક્તિમયત્વમ્ આહ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાર્થ-રૂપેણ
જ્ઞાનં ભાતિ તદ્-આશ્રયમ્ ।
દૃશ્યત્વાવ્યતિરેકાભ્યામ્
આદ્ય્-અન્તવદ્ અવસ્તુ યત્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.23]
અન્તઃકરણ-બહિઃ-કરણ-વિષય-રૂપેણ પરમાત્મ-લક્ષણં જ્ઞાનમ્ એવ
ભાતિ તસ્માદ્ અન્યદ્ એવ બુદ્ધ્ય્-આદિ-વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતસ્ તદ્-આશ્રયં તેષામ્
આશ્રય-રૂપં તજ્ જ્ઞાનમ્ । ક્લીબ્ત્વમ્ આર્ષમ્ । તથાપિ રાજ-ભૃત્યયોર્ ઇવાત્યન્ત-
ભેદઃ સ્યાત્ । તત્ર હેત્વ્-અન્તરેઽપ્ય્ આહ । દૃશ્યત્વં તત્-પ્રકાશ્યત્વમ્
અવ્યતિરેકસ્ તદ્-વ્યતિરેકે વ્યતિરેકઃ તાભ્યામ્ । તસ્માત્ એક-દેશ-સ્થિતસ્યાગ્નેર્
જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા । ઇત્ય્ [વિપ્ 1.22.56] આદિવદ્ બુદ્ધ્ય્-આદીનાં તત્-
સ્વાભાવિક-શક્તિમયત્વમ્ એવ સેત્સ્યતીતિ ભાવઃ । યત્ ખલ્વ્ આદ્ય્-અન્તવત્
શુક્ત્ય્-આદૌ કદાચિદ્ એવારોપિતં રજતં તત્ પુનર્ અવસ્તુ તદ્-આશ્રયકત્વ-તત્-
પ્રકાશકત્વ-તદ્-અવ્યતિરેકાભાવાત્ । શુક્ત્ય્-આદિ-વસ્તુ ન ભવતિ શુક્ત્ય્-
આદિભ્યોઽનન્યન્ ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચૈક-વિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાન-
પ્રતિજ્ઞા વિરુદ્ધેતેતિ ભાવઃ

[73]
એવમ્ અસત્-કાર્ય-વાદાન્તરેઽપિ જ્ઞેયમ્ । એકસ્યાપિ
વસ્તુનોઽંશભેદેનાશ્રયાશ્રયિત્વં સ્વયમ્ એવ દૃષ્ટાન્તેન સ્પષ્ટયતિ --
દીપશ્ ચક્ષુષશ્ ચ રૂપં ચ
જ્યોતિષો ન પૃથગ્ ભવેત્ ।
એવં ધીઃ ખાનિ માત્રાશ્ ચ
ન સ્યુર્ અન્યતમાદૃતાત્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.24]
દીપશ્ ચકૂ-રૂપાણાં મહાભૂત-જ્યોતિર્-અંશ-રૂપત્વાત્ દીપાદિકં ન તતઃ
પૃથક્ । એવં ધી-પ્રભૃતીનિ ઋતાત્ પરમાત્મનો ન પૃથક્ સ્યુઃ । તથાપિ
યથા મહા-ભૂત-જ્યોતિર્ દીપાદિ-દોષેણ ન લિપ્યતે તથા બુદ્ધ્યદિ-દોષેણ
પરમાત્માપિ । તદ્વદ્ અસ્યાપ્ય્ અન્યતમત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ અન્યતમાદ્ ઇતિ ।
[74]
તદ્ એવં ધી-પ્રભૃતીનાં પરમાત્મ-સ્વાભાવિક-શક્તિમયત્વમ્ ઉક્ત્વા
તથાપિ તેભ્યો બહિરઙ્ગઅ-શક્તિમયેભ્યોઽન્તરઙ્ગ-શક્તિ-તટસ્થ-શક્તિ-
વિશિષ્ટ-પરમાત્મનો ઽન્યતમત્વેન તેષામ્ અશુદ્ધત્વ-વ્યઞ્જનયા સ-
દોષત્વમ્ ઉક્ત્વા તેષ્ ધી-વૃત્તિષુ તાવચ્ છુદ્ધસ્યૈવ જીવસ્ય સકારણમ્
અધ્યાસમ્ આહ --
બુદ્ધેર્ જાગરણં સ્વપ્નઃ
સુષુપ્તિર્ ઇતિ ચોચ્યતે ।
માયામાત્રમ્ ઇદં રાજન્
નાનાત્વં પ્રત્યગ્-આત્મનિ ॥ [ભ્પ્ 12.4.25]
બુદ્ધિ-વૃત્તિ-રૂપં જાગરણં સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિર્ ઇતીદં પ્રત્યગ્-આત્મનિ શુદ્ધ-
જીવે વિશ્વતૈર્જસ-પ્રાજ્ઞત્વાખ્યં નાનાત્વં માયા-માત્રં માયા-કૃતાધ્યાસ-
માત્રેણ જાતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[75]
તતઃ પરમાત્મનિ બુદ્ધ્ય્-આદિ-મયસ્ય જગતઃ સતોઽપિ સમ્પર્કઃ સુતરાં
નાસ્તીત્ય્ અર્થં ચાહ --
યથા જલધરા વ્યોમ્નિ
ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
બ્રહ્મણીદં તથા વિશ્વમ્
અવયવ્યુદયાપ્યયાત્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.26]
યથા વ્યોમ્નિ વ્યોમ-કાર્ય-વાયુ-જ્યોતિઃ-સલિલ-પાર્થિવાંશ-ધૂમ-પરિણતા
જલધરાઃ સ્વેષામ્ એવાવયવિનામ્ ઉદયાદ્ ભવન્તિ દૃશ્યન્તે । અપ્ય્ અયાન્ ન
ભવન્તિ ન દૃશ્યન્તે ચ તે ચ તન્ ન સ્પૃશન્તીતિ જ્ઞેયમ્ । તથા બ્રહ્મણીદં
વિશ્વમ્ ઇતિ યોજ્યમ્ । તતઃ સૂક્ષ્મ-રૂપેણ તસ્ય સ્થિતિર્ અસ્ત્ય્ એવ જગચ્-છક્તિ-
વિશિષ્ટ-કારણાસ્તિત્વાત્ । ઇત્થમ્ એવોક્તમ્ સતોઽભિવ્યઞ્જકઃ કાલ ઇતિ

[76]
તદ્ એવં વક્તું કારણાસ્તિત્વં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપાદયતિ --
સત્યં હ્ય્ અવયવઃ પ્રોક્તઃ
સર્વાવયવિનામ્ ઇહ ।
વિનાર્થેન પ્રતીયેરન્
પટસ્યેવાઙ્ગ તન્તવઃ ॥ [ભ્પ્ 12.4.27]
સર્વેષામ્ અવયવિનાં સ્થૂલ-વસ્તૂનામ્ અવયવઃ કારણં સત્યં સત્યો
વ્યભિચાર-રહિતઃ પ્રોક્તઃ । લોકે યથા દર્શ્નાદ્ ઇત્ય્ આહ વિનેતિ

[77]
અર્થેન સ્થૂલ-રૂપેણ પટેનાપિ વિના તસ્મિન્ કાર્યાસ્તિત્વમ્ અપિ વ્યતિરેકેણ
પ્રતિપાદયતિ ।
યત્ સામાન્ય-વિશેષાભ્યામ્
ઉપલભ્યેત સ ભ્રમઃ । [ભ્પ્ 12.4.28]
અયમ્ અર્થઃ । યદ્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે પૂર્વં સૂક્ષ્માકારેણાપિ જગન્ નાસીત્ કિન્તુ
સામાન્યં કેવલં શુદ્ધં બ્રહ્મૈવાસીત્ તદ્ એવ શક્ત્યા નિમિત્ત-ભૂતયા
વિશેષાકારેણ જગદ્-રૂપેણ પરિણતમ્ ઇતિ તદ્ અસત્ । યતઃ યદ્ એવ સામાન્ય-
વિશેષાભ્યામ્ ઉપલભ્યેત સ ભ્રમો વિવર્ત-વાદ એવ । તત્ર હિ શુદ્ધં
બ્રહ્મૈવાજ્ઞાન-રૂપયા શક્ત્યા જગત્તયા વિવૃતમ્ ઇતિ મતં ન ચાસ્માકં તદ્-
અભ્યુપપત્તિઃ પરિણામવાદસ્ય સત્-કાર્યતા-પૂર્વકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

[78]
નન્વ્ અપૂર્વમ્ એવ કાર્યમ્ આરમ્ભ-વિવર્ત-વાદિનામ્ ઇવ યુષ્માકમ્ અપિ
જ્ઞાયતાં તત્રાહ -
અન્યોન્યાપાશ્રયાત્ સર્વમ્
આદ્યન્તવદ્ અવસ્તુ યત્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.28]
યદાદ્યન્તર્વદ્ અપૂર્વં કાર્યં તત્ પુનર્ અવસ્તુ નિરૂપણાસહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તત્ર હેતુર્ અન્યોન્યોપશ્રયાત્ । યાવત્ કાર્યં ન જાયતે તાવત્ કારણત્વં મૃત્-
શુક્ત્ય્-આદેર્ ન સિધ્યતિ કારણત્વાસિદ્ધૌ ચ કાર્યં ન જાયત એવેતિ પરસ્પર-
સાપેક્ષત્વ-દોષાત્ । તતઃ કારણત્વ-સિદ્ધયે કાર્ય-શક્તિસ્ તત્રાવશ્યમ્
અભુપગન્તવ્યા । સા ચ કાર્ય-સૂક્ષ્માવસ્થૈવેતિ કાર્યાસ્તિત્વં સિધ્યતિ ।
તથાપિ સ્થ્”લ-રૂપતા-પાદકત્વાન્ મૃદ્-આદેઃ કારણત્વમ્ અપિ સિધ્યતીતિ
ભાવઃ ।
[79]
તદ્ એવં સ્વાભાવૈક-શક્તિમયમ્ એવ પરમાત્મનો જગદ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -
વિકારઃ ખ્યાયમાનોઽપિ
પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ અન્તરા ।
ન નિરૂપ્યોઽસ્ત્ય્ અણુર્ અપિ
સ્યાચ્ ચેચ્ ચિત્-સમ આત્મવત્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.29]
યદ્યપિ ખ્યાયમામનઃ પ્રકાશમાન એવ તથાપિ સ્વલ્પોઽપિ વિકારઃ પ્રત્યગ્-
આત્માનં પરમાત્માનં વિના તદ્-વ્યતિરેકેણ સ્વતન્ત્રતયા ન નિરૂપ્યોઽસ્તિ ।
તદ્ ઉક્તં તદ્-અનન્યત્વ-વિવરણ એવ । યદિ ચ તં વિનાપિ સ્યાત્ તદા ચિત્-સમઃ
સ્યાચ્ ચિદ્-રૂપેણ સમઃ સ્વ-પ્રકાશ એવાભવિષ્યત્ । આત્મવત્ પરમાત્મવન્
નિત્યૈકાવસ્થશ્ ચાભવિષ્યત્ ।
[80]
નનુ યદિ પરમાત્માનં વિના વિકારો નાસ્તિ તર્હિ પરમાત્મનઃ સોપાધિત્વે
નિરુપાધિત્વં ન સિધ્યતિ । તસ્માત્ સોપાધેર્ નિરુપાધિર્ અન્ય્ એવ કિમ્ ઇત્ય્
અત્રાહ --
ન હિ સત્યસ્ય નાનાત્વમ્
અવિદ્વાન્ યદિ મન્યતે ।
નાનાત્વં છિદ્રયોર્ યદ્વજ્
જ્યોતિષોર્ વાતયોર્ ઇવ ॥ [ભ્પ્ 12.4.30]
સત્યસ્ય પરમાત્મનો નાનાત્વં ન હિ વિદ્યતે । યદિ તસ્ય નાનાત્વં મન્યતે
તર્હ્ય્ અવિદ્વાન્ યતસ્ તસ્ય નિરુપાધિત્વ-સોપાધિત્વ-લક્ષણં નાનાત્વં
મહાકાશ-ઘટાકાશયોર્ યદ્વત્ તદ્વદ્ ગૃહાઙ્ગન-ગત-સર્વ-વ્યાપિ-તેજસોર્
ઇવ બાહ્ય-શરીર-વાય્વોર્ ઇવ ચેતિ ।
[80]
યસ્માદ્ વિકારઃ ખ્યાયમાનોઽપિ પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ અન્તરા ન નિરૂપ્યોઽસ્ત્ય્ અણુર્
અપિ તસ્માત્ સર્વ-શબ્દ-વાચ્યોઽપિ સ એવેતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -
યથા હિરણ્યં બહુધા સમીયતે
નૃભિઃ કિર્યાભિર્ વ્યવહાર-વર્ત્મસુ ।
એવં વચોભિર્ ભગવાન્ અધોક્ષજો
વ્યાખ્યાયતે લૌકિક-વૈદિકૈર્ જનૈઃ ॥ [ભ્પ્ 12.4.31]
ક્રિયાભિસ્ તત્-તદ્-વચન-ભેદૈર્ બહુધા કટક-કુણ્ડાદિ-રૂપેણ યથા
સુવર્ણમ્ એવ વચોભિસ્ તત્-તન્-નામભિઃ પ્રતીયતે તથા લૌકિઅક્-વૈદિકૈઃ
સર્વૈર્ એવ વચોભિર્ ભગવાન્ એવ વ્યાખ્યાયતે । તદ્ ઉક્તમ્ - સર્વ-
નામાભિધેયશ્ ચ સર્વ-વેદેડિતશ્ ચ સઃ ઇતિ સ્કાન્દે ।
[81]
તદ્ એવં જગતઃ પરમાત્મ-સ્વાભાવિક-શક્તિમયત્વમ્ ઉક્ત્વા તેન ચ જીવ-
કર્તૃકેણ જ્ઞાનેન તન્-નાશન-સામર્થ્યં વ્યજ્ય મોક્ષાર્થં તદ્-અધ્યાસ-
પરિત્યાગમ્ ઉપદેષ્ટું પરમાત્મ-શક્તિમયસ્યાપિ તસ્યોપાધ્યધ્યાત્મકસ્ય
જીવ-સ્વરૂપ-પ્રકાશાવરકત્વ-રૂપં દોષં સદૃષ્ટાન્તમ્ ઉપપાદયતિ --
યથા ઘનોઽર્ક-પ્રભવોઽર્ક-દર્શિતો
હ્ય્ અર્કાંશ-ભૂતસ્ય ચ ચક્ષુષસ્ તમઃ ।
એવં ત્વ્ અહં બ્રહ્મ-ગુણસ્ તદ્-ઈક્ષિતો
બ્રહ્માંશકસ્યાત્મન આત્મ-બન્ધનઃ ॥ [ભ્પ્ 12.4.32]
અર્ક-રશ્મય એવ મેઘ-રૂપેણ પરિણતા વર્ષન્તિ । (!)
અગ્નૌ પ્રાપ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયત વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ । ઇતિ વચનાત્ ।
અયમ્ અર્થઃ । યથાર્ક-પ્રભવોઽર્કેણૈવ દર્શિતઃ પ્રકા-
શિતશ્ ચ ઘનો નિવિડો મેઘઃ । અર્કાંશ-ભૂતસ્ય ચક્ષુષસ્ તમઃ દિવિ
ભૂમૌ ચ મહાન્ધકાર-રૂપો ભવતિ । એવમ્ અહં પ્રાકૃતાહઙ્કારો
બ્રહ્મ-ગુણઃ પરમાત્મ-શક્તિ-કાર્ય-ભૂતઃ તદીક્ષિતસ્ તેનૈવ
પરમાત્મના પ્રકાશિતશ્ ચ બ્રાહ્માંશકસ્ય તટસ્થ-શક્તિ-રૂપત્વાત્
પરમાત્મનો યો હીનાંશસ્ તસ્યાત્મનો જીવસ્યાત્મ-બન્ધનઃ સ્વરૂપ-
પ્રકાશાવરકો ભવતિ ।
[82]
સ ચાધ્યાસ-પરિત્યાગઃ સ્વતો ન ભવતિ કિન્તુ પરમાત્મ-જિજ્ઞાસયા તત્-
પ્રભાવેનૈવેતિ વક્તું પૂર્વવદ્ એવ દૃષ્ટાન્ત-પઅરિપાટીમ્ આહ --
ઘનો યદાર્ક-પ્રભવો વિદીયર્યતે
ચક્ષુઃ સ્વરૂપં રવિમ્ ઈક્ષતે તદા ।
યદા હ્ય્ અહઙ્કાર ઉપાધિર્ આત્મનો
જિજ્ઞાસયા નશ્યતિ તર્હ્ય્ અનુસ્મરેત્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.33]
ઘનો યથાર્ક-પ્રભવો વિદીર્યતે ઇતિ દૃષ્ટાન્તાંશે તદ્-વિદારણસ્ય ન
ચક્ષુઃ-શક્તિ-સાધ્યત્વમ્ કિન્તુ સૂર્ય-પ્રભાવ-સાધ્યત્વમ્ ઇતિ વ્યક્તમ્ ।
અનેન દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપિ આત્મનઃ પરમાત્મનો જિજ્ઞાસયા જાતેન તત્
પ્રસાદેનાહઙ્કારો નશ્યતિ પલાયતે ઇત્ય્ અત્રાંશે પુરુષ-જ્ઞાન-સાધ્યત્વમ્
અહઙ્કાર-નાશસ્ય ખણ્ડિતમ્ । અતો વિવર્ત-વાદો નાભ્યુપગતઃ । અત્ર
ચોપાધિર્ ઇતિ વિશેષણેન સ્વરૂપ-ભૂતાહઙ્કારસ્ ત્વ્ અન્ય એવેતિ સ્પષ્ટીભૂતમ્ ।
એવં યથા દૃષ્ટાન્તેઘન-પ્રાય-મહાન્ધકારાવરણાભાવાત્ તત્-
પ્રભાવેણ યોગ્યતાલાભાચ્ ચ ચક્ષ્ઃ કર્તૃ ભૂતં સ્વરૂપં કર્મ-ભૂતમ્
ઈક્ષતે સ્વ-સ્વરૂપ-પ્રકાશમ્ અસ્તિત્વેન જાનાતિ સ્વ-શક્તિ-પ્રાકટ્યં લભત ઇત્ય્
અર્થઃ । કદાચિત્ તદીક્ષણોન્મુખઃ સન્ રવિં ચેક્ષતે તથા દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપ્ય્
અનુસ્મરેત્ સ્મર્તુર્ અનુસન્ધાતું યોગ્યો ભવતિ, આત્માનં ચેતિ શેષઃ ।
[83]
નિગમયતિ -
યદૈવમ્ એતેન વિવેક-હેતિના
માયામયાહઙ્કારણાત્મ-બન્ધનમ્ ।
ચ્છિત્વાચ્યુતાત્માનુભવોઽવતિષ્ઠતે
તમ્ આહુર્ આયન્તિકમ્ અઙ્ગ સમ્પ્લવમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.34]
એતેન પૂર્વોક્ત-વિવેક-શસ્ત્રેણ । માયામયેતિ વિશેષણં સ્વરૂપ-
ભૂતાહઙ્કારસ્ય વ્યવચ્છેદાર્થમ્ । અવતિષ્ઠતે સ્વ-સ્વરૂપેણાવસ્થિતો
ભવતિ । ન કેવલમ્ એતાવદ્ એવ અચ્યુત્માનુભવઃ અચ્યુતેઽચ્યુત-નામ્ન્ય્ આત્મનિ
પરમાત્મન્ય્ અનુભવો યસ્ય તથાભૂત એવ સન્ન્ અવતિષ્ઠતે ॥ 12.4 ॥ શ્રી-
શુકઃ

[84]
અત્રાયમ્ અપ્ય્ એકેષાં પક્ષઃ પરમેશ્વરસ્ય શક્તિ-દ્વયમ્ અસ્તિ સ્વરૂપાખ્યા
માયાખ્યા ચેતિ । પૂર્વયા સ્વરૂપ-વૈભવ-પ્રકાશનમ્ અપરયા ત્વ્ ઇન્દ્ર-
જાલ-વત્તયૈવ મોહિતેભ્યો જીવેભ્યો વિશ્વ-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-દર્શનમ્ । દૃશ્યતે
ચૈકસ્ય નાનાવિદ્યાવતઃ કસ્યાપિ તથા વ્યવહારઃ । ન ચૈવમ્
અદ્વૈતવાદિનામ્ ઇવ વેદનમ્ આપતિતમ્ । સત્યેનૈવ કર્ત્રા સત્યમ્ એવ
દ્રષ્ટારં પ્રતિ સત્યયૈવ તથા શક્ત્યા વસ્તુનઃ સ્ફોરણાત્ લોકેઽપિ તથૈવ
દૃશ્યત ઇતિ ભવત્વ્ અપીદં નામ ।
યતઃ સત્યં ન સત્યં નઃ
કૃષ્ણ-પાદાબ્જામોદમ્ અન્તરા ।
જગત્ સત્યમ્ અસત્યં વા
કોઽયં તસ્મિન્ દુરાગ્રહઃ ॥
તદ્ એતન્-મતે સત ઇદમ્ ઉત્થિતમ્ ઇત્ય્ આદિવાક્યાનિ પ્રાયો યથા ટીકા-
વ્યાખ્યાનમ્ એવ જ્ઞેયાનિ । ક્વચિત્ તત્-કૃતાનુમાનાદૌ ભેદ-માત્રસ્યાસત્ત્વે
પ્રસક્તે વૈકુણ્ઠાદીનામ્ અપિ તથાત્વ-પ્રસક્તિસ્ તન્-મતે સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્ર તુ
તેષામ્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ । વયં હિ યલ્ લોક-પ્રત્યક્ષાદિ-સિદ્ધં વસ્તુ તદ્ એવ
તત્-સિદ્ધ-વસ્ત્વ્-અન્તર-દૃષ્ટાન્તેન તદ્-ધર્મકં સાધયામઃ । યત્ તુ તદ્
અસિદ્ધં શાસ્ત્રવિદ્-અનુભવૈક-ગમ્ય-તાદૃશત્વં તત્ પુનસ્ તદ્-દૃષ્ટાન્ત-
પરાર્ધાદિનાપ્ય્ અન્યથાકર્તું ન શક્યત એવેતિ । જીવેશ્વરાભેદ-સ્થાપના
ચ ચિદ્-રૂપતા-માત્ર એવેતિ । અથ સ્વાભાવિક-માયા-શક્ત્યા પરમેશ્વરો વિશ્વ-
સૃષ્ટ્ય્-આદિકં કરોતિ જીવ એવ તત્ર મુહ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર સન્દેહં
પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં પરિહરત્ય્ અષ્ટભિઃ -
શ્રી-વિદુર ઉવાચ
બ્રહ્મન્ કથં ભગવતશ્
ચિન્-માત્રસ્યાવિકારિણઃ ।
લીલયા ચાપિ યુજ્યેરન્
નિર્ગુણસ્ય ગુણાઃ ક્રિયાઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.2]
હે બ્રહ્મન્ ચિન્-માત્રસ્ય ચિન્માત્ર-સ્વરૂપસ્ય સતઃ સ્વરૂપ-શક્ત્યા
ભગવતઃ શ્રી-વૈકુણ્ઠાદિ-ગત-તાદૃશૈશ્વર્યાદિ-યુક્તસ્ય અતએવ નિર્ગુણસ્ય
પ્રાકૃત-ગુણાસ્પૃષ્ટસ્ય તત એવાવિકારિણસ્ તાદૃક્-સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસ-
ભૂતાનાં ક્રિયાણામ્ અનન્તાનામ્ અપિ સદોદિત-વરાનન્ત-વિધ-પ્રકાશે તસ્મિન્
નિત્ય-સિદ્ધત્વાત્ તત્-તત્-ક્રિયાવિર્ગ્ભાવ-કર્તુસ્ તસ્યાવસ્થાઅન્તર-
પ્રાપ્તત્વાભાવાત્ પ્રાકૃત-કર્તુર્ ઇવ ન વિકારાપત્તિર્ ઇતિ । નિર્વિકારસ્ય ચ
કથં સત્ત્વાદયઃ પ્રાકૃત-ગુણાઃ કથં વા તદાસઙ્ગ-હેતુકાઃ સ્થિત્ય્-
આદયઃ ક્રિયાશ્ ચ યુજ્યેરન્ । તતશ્ ચ ચિન્માત્ર-વસ્તુ-વિરોધાદ્ એવ તે ચ તાશ્ ચ
ન યુજ્યન્તે । ભગવત્ત્વે તુ સ્વૈર-ચેષ્ટયાપિ ન યુજ્યેરન્ ઇત્ય્ આહ લીલયા
વાપીતિ । અત્રાવિકારિત્વ-નિર્ગુણત્વાભ્યાં સહ ચિન્માત્ર-ભગવત્ત્વં ચેત્ય્
ઉભયમ્ અપિ સ્વીકૃત્યૈવ પૂર્વ-પક્ષિણા પૃષ્ટમ્ ।
[85]
તતશ્ ચ તસ્ય ચિન્-માત્ર-સ્વરૂપસ્ય ભવતુ ભગવત્ત્વં તત્રાસ્માકં ન
સન્દેહઃ । કિન્તુ તસ્ય કથમ્ ઇતર-ગુણાદિ-સ્વીકારો યુજ્યતે ઇત્ય્ એવ પૃચ્છત
ઇતિ વાક્યાર્થઃ । તતશ્ ચિન્માત્રત્વે ભગવત્ત્વે ચ તસ્ય તુચ્છા ગુણાઃ ક્રિયાશ્
ચ ન સમ્ભવન્ત્ય્ એવેતિ દ્વિગુણીભૂયૈવ પ્રશ્નઃ । લીલયા વાપિ કથં
યુજ્યેરન્ ઇતિ વિશદયતિ ।
ક્રીડાયામ્ ઉદ્યમો ઽર્ભસ્ય
કામશ્ ચિક્રીડિષાન્યતઃ ।
સ્વતસ્-તૃપ્તસ્ય ચ કથં
નિવૃત્તસ્ય સદાન્યતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.3]
ઉદ્યમયૈત્ પ્રવર્તયતિ ઇત્ય્ ઉદ્યમઃ । અર્ભકસ્ય ક્રીડાયાં પ્રવૃત્તિ-હેતુઃ
કામોઽસ્તિ । અન્યતસ્ તુ વસ્ત્વ્-અન્તરેણ બાલાન્તર-પ્રવર્તનેન વા તસ્ય
ક્રીડેચ્છા ભવતિ । ભગવતસ્ તુ સ્વતઃ સ્વેનાત્મના સ્વરૂપ-વૈભવેન ચ
તૃપ્તસ્ય અત એવાન્યતઃ સદા નિવૃત્તસ્ય ચ કથમ્ અન્યતો જીવાજ્ જગચ્ ચ
નિમિત્તાત્ ચિક્રીડિષેતિ । ન ચ તસ્ય તે ગુણાસ્ તાઙ્ ક્રિયાશ્ ચ ન વિદ્યન્તે ઇત્ય્
અપલપનીયમ્ ।
[86]
તથૈવ પ્રસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ આહ --
અસ્રાક્ષીદ્ ભગવાન્ વિશ્વં
ગુણ-મય્યાત્મ-માયયા ।
તયા સંસ્થાપયત્ય્ એતદ્
ભૂયઃ પ્રત્યપિધાસ્યતિ ॥ [ભ્પ્ 3.7.4]
ગુણ-મય્યા ત્રૈગુણ્ય-વ્યઞ્જિન્યા આત્માશ્રિતયા માયયા સંસ્થાપયતિ પાલયતિ
પ્રત્યપિધાસ્યતિ પ્રાતિલૌમ્યેન તિરોહિતં કરિષ્યતિ । જીવસ્ય ચ કથં માયા-
મોહિતત્વં
[88]
ઘટતીત્ય્ આક્ષેપાન્તરમ્ આહ --
દેશતઃ કાલતો યો ઽસાવ્
અવસ્થાતઃ સ્વતો ઽન્યતઃ ।
અવિલુપ્તાવબોધાત્મા
સ યુજ્યેતાજયા કથમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.7.5]
યોઽસૌ દેશાદિભિર્ અવિલુપ્તાવબોધ આત્મા જીવઃ સ કથમ્ અજયાવિદ્યયા
યુજ્યેત । તત્ર દેશ-વ્યવધાનતો દેશ-ગત-દોષતો વા ચક્ષુઃ પ્રકાશ ઇવ
કાલતો વિદ્યુદ્ ઇવ અવસ્થાતઃ સ્મૃતિર્ ઇવ સ્વતઃ શુક્તિ-રજતમ્ ઇવ અન્યતો
ઘટાદિ-વસ્ત્વ્ ઇવ ન તસ્યાવબોધો લુપ્યતે અવ્યાહત-સ્વરૂપ-ભૂત-
જ્ઞાનાશ્રયત્વાદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ॥
[89]
તત્રૈવ વિરોધાન્તરમ્ આહ -
ભગવાન્ એક એવૈષ
સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ અવસ્થિતઃ ।
અમુષ્ય દુર્ભગત્વં વા
ક્લેશો વા કર્મભિઃ કુતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.6]
એષ એક એવ ભગવાન્ પરમાત્માપિ સર્વ-ક્ષેત્રેષુ સર્વસ્ય જીવસ્ય ક્ષેત્રેષુ
દેહેષ્વ્ અવસ્થિતઃ । તત્ર સતિ કથમ્ અમુષ જીવસ્ય દુર્ભગત્વં સ્વરૂપ-
ભૂત-જ્ઞાનાદિ-લોપઃ કર્મભિઃ ક્લેશશ્ ચ તસ્ય વા કુતો નાસ્તિ । ન હ્ય્ એકસ્મિન્
જલાદૌ સ્થિતયોર્ વસ્તુનોઃ કસ્યચિત્ તત્-સંસર્ગઃ કસ્યચિન્ નેતિ યુજ્યત ઇત્ય્
અર્થઃ ।
[90]
તત્ર કેવલં ચિન્-માત્રત્વં ન સમ્ભવતીતિ ભત્ગવત્ત્વમ્ એવાઙ્ગીકૃત્ય શ્રી-
મૈત્રેય ઉવાચ -
સેયં ભગવતો માયા
યન્ નયેન વિરુધ્યતે ।
ઈશ્વરસ્ય વિમુક્તસ્ય
કાર્પણ્યમ્ ઉત બન્ધનમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.7.9]
યયા વિશ્વ-સૃષ્ટ્ય્-આદિકં ભવતિ સેયં ભગવતોઽચિન્ત્ય-સ્વરૂપ-શક્તેર્
માયાખ્યા શક્તિઃ । યદ્ યા ચ નયેન તર્કેણ વિરુધ્યતે તર્કાતીતતયા સેયમ્
અપ્ય્ અચિન્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપ્ય્ એવં દ્વયોર્ અપ્ય્ અચિન્ત્યત્વં તથાપિ ભગવતો
મ્>અયેત્ય્ અનેન વ્યક્તત્વાત્ સ્વરૂપ-શક્તેર્ અન્તરઙ્ગત્વાદ્ બહિરઙ્ગાયા
માયાયા ગુણૈઃ સત્ત્વાદિભિસ્ તત્-કાર્યૈઃ સ્થાપનાદિ-લીલાભિશ્ ચ નાસૌ સ્પૃશત
ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્ત્રેણ ચાયમ્ અર્થઃ । યદ્ યયા માયયા યેન ભગવતા સહ ન
વિરુધ્યતે નાસૌ વિરોધ-વિષયીક્રિયત ઇતિ ચ એવમ્ એવ ષષ્ઠે નવમાધ્યાયે
- દુરવબોધ ઇવ તવાયમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 6.9.34] આદિના ગદ્યેન તસ્ય સગુણ-
કર્તૃત્વં વિરુધ્ય પુનર્ અથ તત્રભવાન્ ઇતિ [ભ્પ્ 6.9.35]
ગદ્યેનાન્તર્યામિતયા ગુણ-વિસર્ગ-પતિતત્વેન જીવવદ્ ભોક્તૃત્વ-યોગં
સમ્ભાવ્ય, ન હિ વિરોધ ઉભયમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 6.9.36] આદિ ગદ્યેન તત્ર
તત્રાવિતર્ક્ય-શક્તિત્વમ્ એવ ચ સિદ્ધાન્તે યોજિતમ્ ।
તત્ર સ્વરૂપ-શક્તેર્ અવિતર્ક્યત્વં ભગવતીત્ય્ આદિભિર્ વિશેષણૈર્ માયાયાશ્
ચાત્મ-માયામ્ ઇત્ય્ અનેન દર્શિતમ્ । તત્ર સ્વરૂપ-દ્વયાભાવાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય
તથાપ્ય્ અચિન્ત્ય-શક્ત્યા તત્-કર્તૃત્વં તદ્-અન્તઃપાતિત્વં ચ વિદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સમ-વિષમ-મતીનામ્ ઇતિ [ભ્પ્ 6.9.37] તુ ગદ્યં તથાપ્ય્ ઉચ્ચાવચ-બુદ્ધીનાં
તથા સ્ફુરસીતિ પ્રતિપત્ત્ય્-અર્થં જ્ઞેયમ્ । દુરવબોધ ઇવેતિ પ્રાક્તન-ગદ્યે
ત્વ્ અશરીર ઇતિ શરીર-ચેષ્ટાં વિના અશરણ ઇતિ ભૂમ્ય્-આદ્ય્-આશ્રયં વિના ઇત્ય્
અર્થઃ ।
અથ તત્રેત્ય્ આદૌ સ્વકૃતેઽપિ તસ્યાપિ હેતુ-કર્તૃત્વાદ્ યોજનીયમ્ । તસ્માદ્ અત્રાપિ
સ્વરૂપ-શક્તેર્ એવ પ્રાધાન્યં દર્શિતમ્ । અતએવ ઋતેઽર્થં યત્ પ્રતીયેત ઇત્ય્
[ભ્પ્ 2.9.34] આદૌ માયાયા આભાસ-સ્થાનીયત્વં પ્રદર્શ્ય તદ્-અસ્પૃશ્યત્વમ્
એવ ભગવતો દર્શિતમ્ । ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષઃ સાક્ષાદ્ ઇત્ય્ આદૌ માયાં

વ્યુદસ્ય ચિચ્-છક્ત્યા ઇત્ય્ [ભ્પ્ 1.7.23] અનેન ચ તથા જ્ઞાપિતમ્ । માયા પરૈત્ય્
અભિમુખે ચ વિલજ્જમાના ઇત્ય્ [ભ્પ્ 2.7.47] અનેન ચ । તદ્ એવં ભગવતિ તદ્-
વિરોધં પરિહૃત્ય જીવેઽપ્ય્ અવિદ્યા-સમ્બન્ધમ્ અતર્ક્યત્વેન દર્શિતયા તન્-
માયયૈવ સમાદધતિ । ઈશ્વરસ્યેતિ યદ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ સમ્બધ્યતે ।
અર્થ-વશાદ્ અત્ર ચ તૃતીયયા પરિણમ્યતે । યદ્ યયા ઈશ્વરસ્ય સ્વરૂપ-
જ્ઞાનાદિભિઃ સમર્થસ્ય અતએવ વિમુક્તસ્ય જીવસ્ય કાર્પણ્યં તત્-તત્-
પ્રકાશ-તિરોભાવસ્ તથા બન્ધનં તદ્-દર્શિ-ગુણ-મય-જાલ-પ્રવેશશ્ ચ
ભવતીતિ । તદ્ ઉક્તમ્ - તત્-સઙ્ગ-ભ્રંશિતૈશ્વર્યમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 6.5.15] । તદ્ એતત્
સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય શ્રુતયોઽપ્ય્ આહુઃ - સ યદ્ અજયા ત્વ્ અજામ્ ઇત્ય્ આદાવ્ અપેત-
ભગ ઇતિ [ભ્પ્ 10.87.38] ચ ।
અત્ર મૂલ-પદ્યે ભગવતો માયેત્ય્ અનેન ભગવત્ત્વં તુ માયિકમ્ ઇત્ય્
આયાતમ્ । ઇન્દ્રસ્ય માયેત્ય્ અત્ર યથેન્દ્રત્વમ્ ।
[91]
એવં પૂર્વત્રાપિ જ્ઞેયમ્ । પુનર્ અપિ જીવસ્ય વસ્તુતઃ સ્વીય-તત્-તદ્-
અવસ્થત્વાભાવેઽપિ ભગવન્-માયયૈવ તત્-તત્-પ્રતીતિર્ ઇતિ સદૃષ્ટાન્તમ્
ઉપપાદયતિ ।
યદ્ અર્થેન વિનામુષ્ય
પુંસ આત્મ-વિપર્યયઃ ।
પ્રતીયત ઉપદ્રષ્ટુઃ
સ્વ-શિરશ્ છેદનાદિકઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.10]
યદ્ યસ્ય । માયયા હેતોર્ અર્થેન વિનાપિ । યદ્ય્ અપિ તસ્ય ત્રિકાલમ્ એવ સોઽર્થો
નાસ્તિ તથાપ્ય્ આત્મ-વિપર્યયઃ આત્મવિસ્મૃતિ-પૂર્વક-પરાભિમાને નાહમ્ એવ
તદ્-ધર્મીત્ય્ એવંરૂપઃ સોઽર્થઃ સ્યાત્ । ઉપદ્રષ્ટુર્ જીવસ્ય । તૃતીયાર્થે
ષષ્ઠી । સ્વપ્નાવસ્થાયાં જીવેન સ્વ-શિરશ્-છેદનાદિકોઽતીવાસમ્ભવોઽર્થઃ
પ્રતીયતે । ન હિ તસ્ય શિરશ્ છિન્નં ન તુ વા સ્વ-શિરશ્ છેદં કોઽપિ પશ્યેત્ ।
કિન્તુ ભગવન્-માયૈવાન્યત્ર-સિદ્ધં તદ્-રૂપમ્ અર્થં તસ્મિન્ન્
આરોપયતીતિ ।
[92]
માયા-માત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્ત-સ્વરૂપત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયેન । અતએવ
શુદ્ધસ્યાપિ સતો જીવસ્યૌપાધિકેનૈવ રૂપેણોપાધિ-ધર્માપત્તિર્ ઇતિ
દૃષ્ટાન્તાન્તરેણોપપાદયતીતિ --
યથા જલે ચન્દ્રમસઃ
કમ્પાદિસ્ તત્-કૃતો ગુણઃ ।
દૃશ્યતે ઽસન્ન્ અપિ દ્રષ્ટુર્
આત્મનો ઽનાત્મનો ગુણઃ ॥ [ભ્પ્ 3.7.11]॥
યથા જલે પ્રતિબિમ્બિતસ્યૈવ ચન્દ્રમસો જલોપાધિ-કૃતઃ કમ્પાદિ-ગુણો
ધર્મો દૃશ્યતે ન ત્વ્ આકાશ-સ્થિતસ્ય તદ્વદ્ અનાત્મનઃ પ્રકૃત-રૂપોપાધેર્
ધર્મઃ આત્મન શુદ્ધસ્યાસન્ન્ અપિ અહમ્ એવ સોઽયમ્ ઇત્ય્ આવેશાન્
માયયોપાધિ-તાદાત્મ્યાપન્નાહઙ્કારાભાસસ્ય પ્રતિબિમ્બ-સ્થાનીયસ્ય તસ્ય
દ્રષ્ટુર્ આધ્યાત્મિકાવસ્થસ્યૈવ યદ્યપિ સ્યાત્ તથાપિ શુદ્ધોઽસૌ તદ્-
અભેદાભિમાનેન તં પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તમ્ એકાદશે શ્રી-ભગવતા -
નૃત્યતો ગાયતઃ પશ્યન્
યથૈવાનુકરોતિ તામ્ ।
એવં બુદ્ધિ-ગુણાન્ પશ્યન્ન્
અનીહોઽપ્ય્ અનુકાર્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.22.53] ઇતિ ।
તથૈવોક્તમ્ - શુદ્ધો વિચષ્ટે હ્ય્ અવિશુદ્ધ-કર્તુર્ ઇતિ । વિ-શબ્દસ્ય ચાત્ર તદ્-
આવેશ એવ તાત્પર્યં તસ્માદ્ ભગવતોઽચિન્ત્ય-સ્વરૂપાન્તરઙ્ગ-મહા-પ્રવલ-
શક્તિત્વાદ્ બહિરઙ્ગયા પ્રવલયાપ્ય્ અચિન્તયાપિ માયયાપિ ન સૃષ્ટિઃ । જીવસ્ય
તુ તયા સૃષ્ટિર્ ઇતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ॥ 3.7 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 85-92 ॥
[93]
એવં સૃષ્ટ્ય્-આદિ-લીલા-ત્રયે યોજિનેઽપિ પુનર્ વિશેષતઃ સંશય્ય સિદ્ધાન્તઃ
ક્રિયતે સ્થૂણા-નિખનન-ન્યાયેન । નનુ પાલન-લીલાયાં યે યેઽવતારાસ્ તથા
તત્રૈવ સ્વ-પ્રસાદ-વ્યટ્જક-સ્મિતાભય-મુદ્રાદિ-ચેષ્ટયા સુર-પક્ષ-પાતો
યુદ્ધાદિ-ચેષ્ટયા દૈત્ય-સંહાર ઇત્ય્ આદિકા યા યા વા લીલાઃ શ્રૂયન્તે તે ચ તાશ્
ચ સ્વયં પરમેશ્વરેણ ક્રિયન્તે ન વા । આદ્યે પૂર્વ-પક્ષસ્ તદ્ અત્રસ્થ એવ
પ્રત્યુત પક્ષ-પાતાદિના વૈષમ્યં ચ । અન્તે તેષામ્ અવતારાણાં લીલાનાં ચ
ન સ્વરૂપ-ભૂતયા સિધ્યતીતિ સમ્પ્રતિપત્તિ-ભઙ્ગઃ । અત્રોચ્યતે । સત્યં વિશ્વ-
પાલનાર્થં પરમેશ્વરો ન કિઞ્ચિત્ કરોતિ કિન્તુ સ્વેન સહૈવાવતીર્ણાન્
વૈકુણ્ઠ-પાર્ષદાન્ તથાધિકારિક-દેવાદ્ય્-અન્તર્ગતાન્ તથા તટસ્થાન્
અન્યાંશ્ ચ ભક્તાન્ આનન્દયિતું સ્વરૂપ-શક્ત્યાવિષ્કારેણૈવ નાનાવતારાન્
લીલાશ્ ચાસૌ પ્રકાશયતિ । તદ્ ઉક્તં પાદ્મે -
મુહૂર્તેનાપિ સંહર્તું શક્તો યદ્યપિ દાનવાન્ ।
મદ્-ભક્તાનાં વિનોદાર્થં કરોમિ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ ॥
દર્શન-ધ્યાન-સંસ્પર્શૈર્ મત્સ્ય-કૂર્મ-વિહઙ્ગમાઃ ।
સ્વાન્ય્ અપત્યાનિ પુષ્ણન્તિ તથાહમ્ અપિ પદ્મજ ॥ ઇતિ ।
હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે -
નિત્યં ચ પૂર્ણ-કામસ્ય જન્માનિ વિવિધાનિ મે ।
ભક્ત-સર્વેષ્ટ-દાનાય તસ્માત્ કિં તે પ્રિયં વદ ॥ ઇતિ ।
તથા શ્રી-કુન્તી-દેવી-વચનં ચ -- ભક્તિ-યોગ-વિધાનાર્થં કથં પશ્યેમ
હિ સ્ત્રિય ઇતિ [ભ્પ્ 1.8.20] । અત્ર ભક્તિ-યોગ-વિધાનાર્થં તદ્-અર્થમ્ અવતીર્ણં
ત્વામ્ ઇતિ ટીકા ચ । શ્રી-બ્રહ્મ-વચનં ચ --
પ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચોઽપિ
વિડમ્બયસિ ભૂતલે ।
પ્રપન્ન-જનતાનન્દ-
સન્દોહં પ્રથિતું પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 10.14.37]
સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવાવિષ્કારશ્ ચ શ્રી-બ્રહ્મણૈવ દર્શિતઃ -
એષ પ્રપન્ન-વરદો રમયાત્મ-શક્ત્યા યદ્ યત્ કરિષ્યતિ ગૃહીત-ગુણાવતાર
[ભ્પ્ 3.9.23] ઇત્ય્ આદિના । ગૃહીતા ગુણાઃ કારુણ્યાદયો યત્ર તથાભૂતોઽવતારો
યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં ભક્તાનન્દાર્થમ્ એવ તાન્ પ્રકટયતસ્
તસ્યાનનુસંહિતમ્ અપિ સુર-પક્ષ-પાતાદિ-વિશ્વ-પાલન-રૂપં તન્-માયા-
કાર્યં સ્વત એવ ભવતિ । લોકે યથા કેચિદ્ ભક્તાઃ પરસ્પરં ભગવત્-
પ્રેમ-મુખોલ્લાસાય મિલિતાસ્ તદ્ અનભિજ્ઞાન્ અપિ કાંશ્ચિન્ માર્દઙ્ગિકાદીન્
સઙ્ગૃહ્ય તદ્-ગુણ-ગાનાનન્દેનોન્મત્તવન્ નૃત્યન્તો વિશ્વેષામ્ એવામઙ્ગલં
ઘ્નન્તિ મઙ્ગલમ્ અપિ વર્ધયન્તીતિ । તદ્ ઉક્તં વાગ્ ગદ્-ગદેત્ય્ આદૌ મદ્-
ભક્તિ-યુક્તો
ભુવનં પુનાતીતિ [ભ્પ્ 11.14.24] । એવમ્ એવોક્તમ્ -
સૃષ્ટ્ય્-આદિકં હરેર્ નૈવ
પ્રયોજનમ્ અપેક્ષ્ય તુ ।
કુરુતે કેવલાનન્દાદ્
યથા મર્ત્યસ્ય નર્તનમ્ ॥ ઇતિ । [નારાયણ-સંહિતા]
ન ચ વક્તવ્યં સ્વેન તેષાં તૈર્ અપિ સ્વસ્યાનન્દને સ્વતસ્ તૃપ્તતા-હાનિઃ સ્યાત્
તથાન્યાન્ પરિત્યજ્ય ચ તેષામ્ એવાનન્દને વૈષમ્યાન્તરમ્ અપિ સ્યાદ્ ઇતિ ।
તત્રાદ્યે વિશુદ્ધોર્જિત-સત્ત્વ-તનુમ્ આશ્રિતેઽપિ મુનિ-જને સ્વતસ્ તૃપ્તિ-
પરાકાષ્ઠાં પ્રાપ્તો ભક્ત-વાત્સલ્ય-દર્શનાત્ તદ્-અનુચર એવાસૌ ગુણો ન
તુ તત્-પ્રતિઘાતીતિ લભ્યતે । યથા સર્વાન્ મુનીન્ પ્રતિ શ્રી-પરીક્ષિદ્-વાક્યમ્
નેહાથ નામુત્ર ચ કશ્ચનાર્થ
ઋતે પરાનુગ્રહમ્ આત્મ-શીલમ્ । [ભ્પ્ 1.19.23]
તથા જડ-ભરત-ચરિતાદૌ - સિન્ધુ-પતય આત્મ-સતત્વં વિગણયતઃ
પરાનુભાવઃ પરમ-કારુણિકતયોપદિશ્ય ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 5.13.24]
શ્રી-નારદ-પૂર્વ-જન્મનિ -- ચક્રુઃ કૃપાં યદ્યપિ તુલ્ય-દર્શનાઃ;
શુશ્રૂષમાણે મુનયો ઽલ્પ-ભાષિણિ । [ભ્પ્ 1.5.24]
તથા કુન્તી-સ્તવે -
નમો ઽકિઞ્ચન-વિત્તાય નિવૃત્ત-ગુણ-વૃત્તયે ।
આત્મારામાય શાન્તાય કૈવલ્ય-પતયે નમઃ ॥ [ભ્પ્ 1.8.27]
અકિઞ્ચના ભક્તા એવ વિત્તં સર્વસ્વં યસ્યેતિ ટીકા ચ । તતોઽન્યથા
ચાકૃતજ્ઞતા-દોષશ્ ચ નિર્દોષે ભગવત્ય્ આપતતિ । તતઃ સિદ્ધે તથાવિધસ્યાપિ
ભક્ત-વાત્સલ્યે ભક્તાનાં દુઃખ-હાન્યા સુખ-પ્રાપ્ત્યા વા સ્વાનન્દો
ભવતીત્ય્ આયાતમ્ એવ । કિં ચ પરમ-સારઅ-ભૂતાયા અપિ સ્વરૂપ-શક્તેઃ સાર-

ભૂતા હ્લાદિની નામ યા વૃત્તિસ્ તસ્યા એવ સાર-ભૂતો વૃત્તિ-વિશેષો ભક્તિઃ સા ચ
રત્ય્-અપર-પર્યાયા । ભક્તિર્ ભગવતિ ભક્તે ચ નિક્ષિપ્ત-નિજોભય-કોટિઃ
સર્વદા તિષ્ઠતિ । અતએવોક્તં ભગવાન્ ભક્ત-ભક્તિમાન્ ઇતિ । તસ્માદ્
ભક્તસ્થયા તયા ભગવતસ્ તૃપ્તૌ ન સ્વતસ્ તૃપ્તિર્તા-હાનિઃ । પ્રત્યુત
શક્તિત્વેન સ્વરૂપતો ભિન્નાભિન્નાયા અપિ તસ્યાઃ યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે
તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ ઇતિ ન્યાયેન ભક્ત-ચિત્ત-સ્ફુરિતાયા ભેદ-વૃત્તેર્
એવ સ્ફુરણાત્ ભગવતો માં હ્લાદયત્ય્ અસ્ય ભક્તિર્ ઇતિ
આનન્દચમત્કારાતિશયશ્ ચ ભવતિ । શક્તિ-તદ્વતોર્ ભેદમતેઽપિ
વિશિષ્ટસ્યૈવ સ્વરૂપત્વં સમ્પ્રતિપન્નમ્ ।
તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય ભણિતં દુર્વાસસં પ્રતિ શ્રી-વિષ્ણુના -
અહં ભક્ત-પરાધીનો
હ્ય્ અસ્વતન્ત્ર ઇવ દ્વિજ ।
સાધુભિર્ ગ્રસ્ત-હૃદયો
ભક્તૈર્ ભક્ત-જન-પ્રિયઃ ॥
નાહમ્ આત્માનમ્ આશાસે
મદ્-ભક્તૈઃ સાધુભિર્ વિના ।
શ્રિયં ચાત્યન્તિકીં બ્રહ્મન્
યેષાં ગતિર્ અહં પરા ॥
યે દારાગાર-પુત્રાપ્ત-
પ્રાણાન્ વિત્તમ્ ઇમં પરમ્ ।
હિત્વા માં શરણં યાતાઃ
કથં તાંસ્ ત્યક્તુમ્ ઉત્સહે ॥
મયિ નિર્બદ્ધ-હૃદયાઃ
સાધવઃ સમ-દર્શનાઃ ।
વશે કુર્વન્તિ માં ભક્ત્ય્
સત્-સ્ત્રિયઃ સત્-પતિં યથા ॥
મત્-સેવયા પ્રતીતં તે
સાલોક્યાદિ-ચતુષ્ટયમ્ ।
નેચ્છન્તિ સેવયા પૂર્ણાઃ
કુતો ઽન્યત્ કાલ-વિપ્લુતમ્ ॥
સાધવો હૃદયં મહ્યં
સાધૂનાં હૃદયં ત્વ્ અહમ્ ।
મદ્-અન્યત્ તે ન જાનન્તિ
નાહં તેભ્યો મનાગ્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 9.4.63-68] ઇતિ ।
અત્ર યે દારાગારેતિ ત્રયમ્ અકૃતજ્ઞતા-નિવારણે સાધવો હૃદયં મહ્યમ્ ઇતિ
સ્વતસ્ તૃપ્તિ-પરિહારે । ભક્તેઃ સ્વરૂપ-શક્તિ-સાર-હ્લાદિની-સારત્વે ચ અહં
ભક્ત-પરાધીન ઇતિ દ્વયમ્ ।
તત્રૈવ ભક્તેષ્વ્ અપિ ભક્તિ-રૂપેણ તત્-પ્રવેશે સતિ વિશેષતો મત્-સેવયા
પ્રતીતમ્ ઇત્ય્ અપિ જ્ઞેયમ્ । તતો ન પ્રાક્તનો દોષઃ । દ્વિતીયેઽપ્ય્ એવમ્
આચક્ષ્મહે । પરાનન્દને પ્રવૃત્તિર્ દ્વિધા જાયતે પરતો નિજાભીષ્ટ-
સમ્પત્ત્યૈ ક્વચિત્ તદ્-અભીષ્ટ-માત્ર-સમ્પત્ત્યૈ ચ । તત્ર પ્રથમો નાત્રાપ્ય્
અયુક્તઃ સાત્માર્થ-માત્રતયા કુત્રાપિ પક્ષપાતાભાવાત્ । અત્રોત્તર-પક્ષે
પર-સુખસ્ય પર-દુઃખસ્ય ચાનુભવેનૈવ પરાનુકૂલ્યેનૈવ પ્રવૃત્તીચ્છા
જાયતે ન તુ યત્-કિઞ્ચિજ્-જ્ઞાન-માત્રેણ ચિત્તસ્ય પર-દુઃખાસ્પર્શે કૃપા-રૂપ-
વિકારાસમ્ભવાત્ ।
યથા કણ્ટક-બિદ્ધાઙ્ગો
જન્તોર્ નેચ્છતિ તાં વ્યથામ્ ।
જીવ-સામ્યં ગતો લિઙ્ગૈર્
ન તથાબિદ્ધ-કણ્ટકઃ ॥ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તતશ્ ચ સદા પરમાનન્દૈકરૂપેઽપહત-કલ્મષે ભગવતિ પ્રાકૃતસ્ય
સુખાભિધ-દુઃખસ્ય પ્રસિદ્ધ-દુઃખસ્ય ચ સૂર્ય પેચક-ચક્ષુર્ જ્યોતિષ
ઇવ તમસ ઇવ ચાત્યન્તાભાવાત્ તત્-તદ્-અનુભવો નાસ્ત્ય્ એવ ।
યત્ તુ ભગવતિ દુઃખ-સમ્બન્ધં પરિજિહીર્ષન્તોઽપિ કેચિદ્ એવં વદન્તિ,
તસ્મિન્ દુઃખાનુભવ-જ્ઞાનમ્ અસ્ત્ય્ એવ, તચ્ ચ પરકીયત્વેનૈવ ભાસતે ન
તુ સ્વીયત્વેનેતિ । તદ્ અપિ ઘટ્ટ-કુડ્યાં પ્રભાતમ્ દુઃખાનુભવો નામ
હિ અન્તઃ-કરણે દુઃખ-સ્પર્શઃ, સ ચ સ્વસ્માદ્ ભવતુ પરસ્માદ્ વેતિ
દુઃખ-સમ્બન્ધાવિશેષાત્ । અસર્વજ્ઞતા-દોષશ્ ચ સૂર્ય-દૃષ્ટાન્તેનૈવ
પરિહૃતઃ, પ્રત્યુત ગુણત્વેનૈવ દર્શિતશ્ ચ । તસ્માત્ તસ્મિન્ યત્ કિઞ્ચિદ્
દુઃખ-જ્ઞાનમ્ અસ્તુ, દુઃખાનુભવસ્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ । યત એવ કર્તુમ્ અકર્તુમ્
અન્યથા-કર્તું સમર્થે પરમ-કરુણામય-નિચય-શિરોમણૌ તસ્મિન્
વિરાજમાનેઽપ્ય્ અદ્યાપિ જીવાઃ સંસાર-દુઃખમ્ અનુભવન્તીત્ય્ અત્ર નૈર્ઘૃણ્ય-
પરિહારશ્ ચ ભવતિ । યત્ તુ ભક્તાનાં સુખં તત્ તસ્ય ભક્તિ-રૂપમ્ એવ,
તથા તેષાં દુઃખં ભગવત્-પ્રાપ્ત્ય્-અન્તરાયેણૈવ ભવતિ, તત્ર ચાધિકા
ભગવત્ય્ એવ ચિત્તાર્દ્રતા જાયતે સા ચ ભક્તિર્ એવેતિ ।
ક્વચિદ્ ગજેન્દ્રાદીનામ્ અપિ પ્રાકૃત એવ દુઃખે સ એવ મમ શરણમ્ ઇત્ય્
આદિના તથૈવ ભક્તિર્ ઉદ્ભૂતૈવેતિ । ક્વચિદ્ યમલાર્જુનાદિષુ શ્રી-નારદાદિ-
ભક્તાનાં ભક્તિઃ સ્ફુટૈવેતિ ચ સર્વથા દૈન્યાત્મક-ભક્ત-ભક્ત્ય્-
અનુભવ એવ તં કરુણયતિ ન તુ પ્રાકૃતં દુઃખં, યોગ્યે કારુણે સત્ય્
અયોગ્યસ્ય કલ્પનાનૌચિત્યઆત્ દુઃખ-સદ્-ભાવોઽસ્ત્ય્ એવ કારણત્વે સર્વ-
સંસારોચ્છિત્તેઃ ।
અથ તસ્ય પરમ્પરા-કારણત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ ચેદ્ અસ્સ્તુ ન કાપિ હાનિર્ ઇતિ । તસ્માદ્
ઉભયથા ભક્તાનન્દને તદ્-ભક્ત્ય્-અનુભવ એવ ભગવન્તં
પ્રવર્તયતીતિ સિદ્ધમ્ । તત્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યદ્ય્ અન્યસ્ય સુખ-દુઃખમ્
અનુભૂયાપિ તત્-તત્-ત્યાગેનેતરસ્ય સુખઃ દુઃખ-હાનિં વા સમ્પાદયતિ
તદૈવ વૈષમ્યમ્ આપતતિ । શ્રી-ભગવતિ તુ પ્રાકૃત-સુખ-
દુઃખાનુભવાભાવાન્ ન તદ્ આપતતિ, યથા કલ્પ-તરૌ । તદ્ ઉક્તં શ્રીમદ્-
અક્રૂરેણ -
ન તસ્ય કશ્ચિદ્ દયિતઃ સુહૃત્તમો
ન ચાપ્રિયો દ્વેષ્ય ઉપેક્ષ્ય એવ વા ।
તથાપિ ભક્તાન્ ભજતે યથા તથા
સુર-દ્રુમો યદ્વદ્ ઉપાશ્રિતોઽર્થદઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.38.22] ।
અત્ર ભક્તાદ્ અન્ય એવ કશ્ચિદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
કઃ પણ્ડિતસ્ ત્વદ્-અપરં શરણં સમીયાદ્ ભક્ત-પ્રિયાદ્ ઋત-ગિરઃ સુહૃદઃ
કૃતજ્ઞાદ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.48.26] એતદ્-વાક્યેનૈવ તત્-પ્રિયત્વ-પ્રોક્તેઃ । શ્રી-
મહાદેવેનાપ્ય્ ઉક્તમ્ --
ન હ્ય્ અસ્યાસ્તિ પ્રિયઃ કશ્ચિન્
નાપ્રિયઃ સ્વઃ પરો ઽપિ વા ।
આત્મત્વાત્ સર્વ-ભૂતાનાં
સર્વ-ભૂત-પ્રિયો હરિઃ ॥
તસ્ય ચાયં મહા-ભાગશ્
ચિત્રકેતુઃ પ્રિયો ઽનુગઃ ।
સર્વત્ર સમ-દૃક્ શાન્તો
હ્ય્ અહં ચૈવાચ્યુત-પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 6.17.33-34]
તથોક્તં શ્રી-પ્રહ્લાદેનાપિ --
ચિત્રં તવેહિતમ્ અહો ઽમિત-યોગમાયા-
લીલા-વિસૃષ્ટ-ભુવનસ્ય વિશારદસ્ય ।
સર્વાત્મનઃ સમદૃશો ઽવિષમઃ સ્વભાવો
ભક્ત-પ્રિયો યદ્ અસિ કલ્પતરુ-સ્વભાવઃ ॥ [ભ્પ્ 8.23.8] ઇતિ ।
અર્થશ્ ચ -- યત્ ત્વં ભક્ત-પ્રિયોઽસિ સોઽપિ સમદૃશસ્ તવ સ્વભાવોઽવિષમઃ
વિષમો ન ભવતિ । તત્ર હેતુ-ગર્ભ-વિશેષણં કલ્પતરુ-સ્વભાવ ઇતિ ।
તસ્માદ્ વિષમ-સ્વભાવતયા પ્રતીતેઽપિ ત્વય્ય્ અવૈષ્યમ્ ઇત્ય્ અતીવ ચિત્રમ્ ઇતિ ।
અથવા પરત્રાપિ કલ્પ-વૃક્ષાદિ-લક્ષણે સમાન એવાશ્રયણીયે વસ્તુનિ ભક્ત-
પક્ષ-પાત-રૂપ-વૈષમ્ય-દર્શનાદ્ વૈષમ્યમ્ અપિ સમસ્યૈવ સ્વભાવ ઇત્ય્
એવ વ્યાખ્યેયમ્ । તથા પૂર્વત્રાપિ ભક્તાન્ ભજત ઇતિ વૈષમ્ય એવ
યોજનીયમ્ ઇતિ । વસ્તુતસ્ તુ શ્રી-ભગવત્ય્ અચિન્ત્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ એવ મુખ્યસ્
તદ્-અવિરોધે હેતુઃ । યદ્ ઉક્તમ્ - નમો નમસ્ તેઽસ્ત્વ્ ઋષભાય સાત્વતામ્ ઇત્ય્
[ભ્પ્ 2.4.14] આદૌ દ્વિતીયસ્ય ચતુર્થે ટીકાયામ્ । તદ્ એવં વૈષમ્ય-પ્રતીતાવ્
અપ્ય્ અદોષત્વાયાચિન્ત્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ આહેતિ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-ભીષ્મેણ
સર્વાત્મનઃ સમદૃશો હ્ય્ અદ્વયસ્યાનહઙ્કૃતેઃ ।
તત્-કૃતં મતિ-વૈષમ્યં નિરવદ્યસ્ય ન ક્વચિત્ ॥
તથાપ્ય્ એકાન્ત-ભક્તેષુ પશ્ય ભૂપાનુકમ્પિતમ્ ।
યન્ મે ઽસૂંસ્ ત્યજતઃ સાક્ષાત્ કૃષ્ણો દર્શનમ્ આગતઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 1.9.21-22]
તથા શ્રી-ભગવતા -
સમો ઽહં સર્વભૂતેષુ
ન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃ
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા
મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 9.29]
તદ્ એવં તત્-તદ્-દોષે ભક્ત-પક્ષ-પાતસ્ય સ્વરૂપ-શક્તિ-સાર-ભૂતત્વે
ભક્ત-વિનોદાર્થમ્ એવ સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ સ્વયમ્ એવ ચ તત્-તદ્-અવતાર-લીલાઃ

કરોતિ ભગવાન્ તતો વિશ્વ-પાલનં તુ સ્વયમ્ એવ સિધ્યતીતિ સ્થિતે ન વૈદુર-
પ્રશ્નસ્ તદ્-અવસ્થઃ । અત્ર દેવાદીનાં પ્રાકૃતતયા તૈઃ સહ લીલાયાં સ્વતસ્
તૃપ્તતા-હાનિસ્ તેષુ તદ્-અંશાવેશાદિ-સ્વીકારેણાગ્રે પરિહર્તવ્યા । તથા ન
ચાવતારાદીનાં સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-આત્મતા-હાનિઃ । તથા ભક્ત-વિનોદૈક-
પ્રયોજનક-સ્વૈર-લીલા-કૈવલ્યેન ચાન્યત્ર રાગ-દ્વેષાભાવાન્ ન વૈષમ્યમ્
અપિ પ્રત્યુત પિત્ત-દૂષિત-જિહ્વાનાં ખણ્ડાદ્ વૈરસ્ય ઇવ તસ્માન્ નિગ્રહેઽપ્ય્
અનુભૂયમાને તેષાં દુષ્ટતાદિ-ક્ષપણ-લક્ષણં હિતમ્ એવ ભવતિ । અત્ર
ન હ્ય્ અસ્ય જન્મનો હેતુઃ કર્મણો વા મહીપતે ।
આત્મ-માયાં વિનેશસ્ય પરસ્ય દ્રષ્ટુર્ આત્મનઃ ।
યન્ મયા ચેષ્ટિતં પુંસઃ સ્થિત્ય્-ઉત્પત્ત્ય્-અપ્યયાય હિ ।
અનુગ્રહસ્ તન્-નિવૃત્તેર્ આત્મ-લાભાય ચેષ્યતે ॥ [ભ્પ્ 9.24.57-58]
ઇતિ નવમાન્તસ્થ-શ્રી-શુક-વાક્યાનુસારેણ પ્રલયે લીનોપાધેર્ જીવસ્ય
ધર્માદ્ય્-અસમ્ભવાદ્ ઉપાધિ-સૃષ્ટ્ય્-આદિના ધર્માદિ-સમ્પાદનેનાનુગ્રહ
ઇતિ તદીય=ટીકાનુસારેણ ચ । તથા,
લોકે ભવાન્ જગતિ નઃ કલયાવતીર્ણઃ
સદ્-રક્ષણાય ખલ-નિગ્રહણાય ચાન્યઃ ।
કશ્ચિત્ તદીયમ્ અભિયાતિ નિદેશમ્ ઈશ
કિં વા જનઃ સ્વકૃતમ્ ઋછતિ તન્ ન વિદ્મઃ ॥ [ભ્પ્ 10.70.27]
ઇતિ જરાસન્ધ-બદ્ધ-રાજ-વૃન્દ-નિવેદનેઽપિ ઈશ્વરે ત્વયિ સદ્-રક્ષણાર્થમ્
અવતીર્ણેઽપિ ચેદ્ અસ્માકં દુઃખં સ્યાત્ તર્હિ કિમ્ અન્યઃ કશ્ચિજ્ જરાસન્ધાદિસ્
ત્વદ્-આજ્ઞામ્ અપિ લઙ્ઘયતિ કિં ચ ત્વયા વક્ષ્યમાણોઽપિ જનઃ સ્વ-કર્મ-
દુઃખં પ્રાપ્નોતીત્ય્ એવેતિ ન વિદ્મઃ । ન ચૈતદ્ ઉભયમ્ અપિ યુક્તમ્ ઇતિ
ભાવઃ । ઇતિ તદીય-ટીકાનુસારેણ ચ લીલાયાઃ સ્વૈરત્વેઽપિ દુર્ઘટની માયૈવ
તદા તદા દેવાનુસરાદીનાં તત્-તત્-કર્મોદ્બોધ-સન્ધાનમ્ અપિ ઘટયતિ ।
યથા સ્વ-સ્વ-કર્મણા પૃથગ્ એવ ચેષ્ટમાનાનાં જીવાનાં ચેષ્ટા-વિશેષાઃ
પરસ્પર-શુભાશુભ-શકુન્તતયા ઘટિતા ભવતીત્ય્ આદિકં લોકેઽપિ દૃશ્યતે ।
યત્ર તુ ક્વચિદ્ એષા તલ્-લીલાજવમ્ અનુગન્તું ન શક્નોતિ તત્રૈવ પરમેશિતુઃ
સ્વૈરતા વ્યક્તીભવતિ । યથા -
ગુરુ-પુત્રમ્ ઇહાનીતં નિજ-કર્મ-નિબન્ધનમ્ ।
આનયસ્વ મહારાજ મચ્-છાસન-પુરસ્કૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.45.45]
ઇતિ યમ-વિષયક-શ્રી-ભગવદ્-આદેશાદૌ । તતશ્ ચ તસ્યાતિવિરલ-પ્રચારત્વાન્
ન સર્વત્ર કૃત-હાન્ય્-અકૃતાભ્યાગમ-પ્રસઙ્ગશ્ ચ ।
અથ યદિ કેચિદ્ ભક્તાનામ્ એવ દ્વિષન્તિ તદા તદા ભક્ત-પક્ષ-
પાતાન્તઃપાતિત્વાદ્ ભગવતા સ્વયં તદ્-દ્વેષેઽપિ ન દોષઃ । પ્રત્યુત ભક્ત-
વિષયક-તદ્-રતેઃ પોષકત્વેન હ્લાદિની-વૃત્તિ-ભૂતાનન્દોલ્લાસ-વિશેષ એવાસૌ ।
યેન હિ દ્વેષેણ પ્રતિપદ-પ્રોન્મીલત્-સાન્દ્રાનન્દ-વૈચિત્રી-સમતિરિક્ત-ભક્તિ-
રસ-મરુસ્થલ-બ્રહ્મ-કૈવલ્યાપાદાન-રૂપત્વેન તદીય-ભક્તિ-રસ-મહા-
પ્રતિયોગિતયા તતોઽન્યથા દુશ્ચિકિત્સતયા ચ તત્રોચિતમ્ । તદ્-ઉત્થ-ભગવત્-
તેજસા તત્-સ્વરૂપ-શક્તેર્ અપિ તિરસ્કારેણ ધ્વંસાભાવ-તુલ્યત્વમ્ ।
સ્વર્ગાપવર્ગ-નરકેષ્વ્ અપિ તુલ્યાર્થ-દર્શિન ઇતિ [ભ્પ્ 6.17.28]
ન્યાયેનાન્યેષામ્ અતીવ દુઃસહં તેષામ્ અપિ કામુકાનાં નિકામમ્
અનભીષ્ટમ્ ઉદ્દણ્ડ-દણ્ડ-વિશેષં કુર્વત્ય્ એવ ભગવતિ તસ્ય સર્વ-હિત-
પર્યવસાયિ-ચારિત્ર-સ્વભાવત્વાદ્ એવ તત્-તદ્-દુર્વાર-દુર્વાસનામયાશેષ-
સંસાર-ક્લેશ-નાશોઽપિ ભવતિ । યઃ ખલ્વ્ અભેદોપાસકાનામ્ અતિકૃચ્છ્ર-
સાધ્યઃ પુરુષાર્થઃ । ક્વચિચ્ ચ પરમાર્થ-વસ્ત્વ્-અવભિજ્ઞાનાં નરક-
નિર્વિશેષં તેષાં કામિનાં તુ નિકામમ્ અભીષ્ટં વિટકીટાનામ્ ઇવામેધ્યં
સ્વર્ગ-વિશેષં તેભ્યો દદાતિ સ પરમેશ્વરઃ । અતએવોક્તં નાગપત્નીભિઃ -
રિપોઃ સુતાનામ્ અપિ સુતવત્
પાલ્યાનાં દેવાનામ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.16.33] અર્થઃ । દમમ્ ઇતિ યતો દમ અપીત્ય્
અર્થઃ । યત્ તુ પૂતનાદાવ્ ઉત્તમ-ભક્ત-ગતિઃ શ્રૂયત તદ્-ભક્તાનુકરણ-
માહાત્મ્યેનૈવેતિ તત્ર તત્ર સ્પષ્ટમ્ એવ । યથા સદ્-વેષાદ્ અપિ પૂતનાપિ
સકુલેત્ય્ [ભ્પ્ 10.14.35] આદિ ।
અથ યદિ કેચિદ્ ભક્તા એવ સન્તો ભક્તાન્ત્રેષુ કથઞ્ચિદ્ અપરાધ્યન્તિ તદા
તેનૈવાપરાધેન ભક્તેષુ ભગવતિ ચ વિવર્તમાનં દ્વેષ-બાડવાનલ-
જ્વાલાલાપમ્ અનુભૂય ચિરાત્ કથઞ્ચિત્ પુનઃ સદ્-વેષેણાપિ ભગવત્-
સંસ્પર્શાદિના સપરિકરે તદ્-અપરાધ-દોષે વિનષ્ટે સ્વપદમ્ એવ
પ્રાપ્નુવન્તિ । ન તુ બ્રહ્મ-કૈવલ્યમ્ ભક્તિ-લક્ષણ-બીજસ્યાનશ્વર-
વભાવત્વાત્ । તેષુ ભગવતઃ ક્રોધશ્ ચ બાલેષુ માતુર્ ઇવેતિ ॥
[93]
તથા હિ શ્રી-રાજોવાચ -
સમઃ પ્રિયઃ સુહૃદ્ બ્રહ્મન્
ભૂતાનાં ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
ઇન્દ્રસ્યાર્થે કથં દૈત્યાન્
અવધીદ્ વિષમો યથા ॥ [ભ્પ્ 7.1.1]
પરમાત્મત્વેન સમઃ સુહૃત્ હિતકારી પ્રિયઃ પ્રીતિ-વિષયો ભગવાન્ । એવં
સતિ સામ્યેનૈવોપકર્તવ્યત્વેન પ્રીતિ-વિષયત્વેન ન ચ સર્વેષ્વ્ એવ પ્રાપ્તેષુ
કથં વિષમ ઇવ દૈત્યાન્ અવધીત્ । વિષમત્વમ્ ઉપલક્ષણમ્ અસુહૃદિ વા
પ્રિય ઇવ ચેતિ ।
[94]
કિં ચ યસ્ય યૈઃ પ્રયોજનં સિધ્યતિ સ તત્-પક્ષપાતી ભવતિ । યેભ્યો બિભેતિ
તાન્ દ્વેષેણ હન્તિ ન તુ તદ્ અત્રાસ્તીત્ય્ આહ --
ન હ્ય્ અસ્યાર્થઃ સુર-ગણૈઃ
સાક્ષાન્ નિઃશ્રેયસાત્મનઃ ।
નૈવાસુરેભ્યો વિદ્વેષો
નોદ્વેગશ્ ચાગુણસ્ય હિ ॥ [ભ્પ્ 7.1.2]
નિઃશ્રેયસં પરમાનન્દઃ ।
[95]
અતઃ -
ઇતિ નઃ સુમહા-ભાગ
નારાયણ-ગુણાન્ પ્રતિ ।
સંશયઃ સુમહાન્ જાતસ્
તદ્ ભવાંશ્ છેત્તુમ્ અર્હતિ ॥ [ભ્પ્ 7.1.3]
ગુણાન્ અનુગ્રહ-નિગ્રહાદીન્ પ્રતિ તત્-તત્-સંશયમ્ ।
[96]
અત્ર શ્રી-ઋષ્ર્ ઉવાચ -
સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ
હરેશ્ ચરિતમ્ અદ્ભુતમ્ ।
યદ્ ભાગવત-માહાત્મ્યં
ભગવદ્-ભક્તિ-વર્ધનમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.1.4]
હે મહારાજ । ઇદં યત્ પૃષ્ઠં તત્ સાધુ સુવિચારિતમ્ એવ । કિન્તુ હરેશ્
ચરિતમ્ અદ્ભુતમ્ અપૂર્વમ્ અવૈષમ્યેઽપિ વિષમતયા પ્રતીયમાનત્વેન
વિચારાતીતત્વાત્ । યદ્ યત્ર હરેશ્ ચરિત્રે ભગવદ્-ભક્તિ-વર્ધનં ભાગવત-
માહાત્મ્યં ભાગવતાનાં પ્રહ્લાદોપલક્ષિત-ભક્ત-વૃન્દાનાં માહાત્મ્યં
વર્તતે । અનેન ભાગવતાર્થમ્ એવ સર્વં કરોતિ ભગવાન્ ન ત્વ્ અન્યાર્થમ્
ઇત્ય્ અસ્યૈવાર્થસ્ય પર્યવસાનં ભવિષ્યતીતિ વ્યઞ્જિતમ્ । ટીકા ચ -
સ્વ-ભક્ત-પક્ષ-પાતેન તદ્-વિપક્ષ-વિદારણમ્ ।
નૃસિંહમ્ અદ્ભુતં વન્દે પરમાનન્દ-વિગ્રહમ્ ॥ ઇત્ય્ એષા ।
[97]
અતો -
ગીયતે પરમં પુણ્યમ્
ઋષિભિર્ નારદાદિભિઃ ।
નત્વા કૃષ્ણાય મુનયે
કથયિષ્યે હરેઃ કથામ્ ॥ [ભ્પ્ 7.1.5]
પરમં પુણ્યં યથા સ્યાત્ તથા યા ગીયતે તાં કથામ્ ઇતિ યત્
તદોરધ્યાહારેણાન્વયઃ । અત્ર ચ તૈર્ ગીયમાનત્વેન ભક્તૈક-સુખ-
પ્રયોજનત્વમ્ એવ વ્યઞ્જિતમ્ ।
[98]
તત્ર તત્ર તાવદ્ વ્યઞ્જિતાર્થાનુરૂપમ્ એવ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ --
નિર્ગુણો ઽપિ હ્ય્ અજો ઽવ્યક્તો
ભગવાન્ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ્વ-માયા-ગુણમ્ આવિશ્ય
બાધ્ય-બાધકતાં ગતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.6]
યસ્માત્ પ્રકૃતેઃ પરસ્ તસ્માન્ નિર્ગુણઃ પ્રાકૃત-ગુણ-રહિતઃ તત એવાજો નિત્ય-
સિદ્ધઃ તત એવ ચાવ્યક્તઃ પ્રાકૃત-દેહેન્દ્રિયાદિ-રહિતત્વાન્ નાન્યેન વ્યજ્યતે
ઇતિ સ્વયં પ્રકાશ-દેહાદિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચ પ્રકૃતિ-ગુણોત્થ-રાગ-દ્વેષાદિ-
રહિતશ્ ચેતિ ભાવઃ । એવમ્ એવમ્ભૂતોઽપિ સ્વેષુ ભક્તેષુ યા માયા કૃપા

તત્રોપિતો યો ગુણો લીલા-કૌતુકમય-વિશુદ્ધોર્જિત-સત્ત્વાખ્યસ્ તમ્
આવિશ્યાલમ્બ્ય ભગવાન્ નિત્યમ્ એવ પ્રકાશિત-ષડ્-ગુણૈશ્વર્યઃ સન્, એતદ્ અપ્ય્
ઉપલક્ષણં કદાચિદ્ ઇત્ય્ આદૌ જાતઃ સન્ લોકેન્દ્રિયેષુ વ્યક્તોઽપિ સન્ બાધ્ય-
બાધકતાં ગતઃ । નિજ-દૃષ્ટિ-પથેઽપિ સ્થાતુમ્ અસમર્થેષુ અતિક્ષુદ્રેષુ
દેવાસુરાદિષુ સ્વ-સાહાય્ય-પ્રતિયોદ્ધૃત્વ-સમ્પાદનાય સ્વયં સઞ્ચારિતં
કિઞ્ચિત્ તદ્-અંશ-લક્ષણમ્ એવ તેજઃ સમાશ્રિત્ય બાધ્યતાં બાધકતાં ચ
ગતઃ । યુદ્ધ-લીલા-વૈચિત્ર્યાય પ્રતિયોદ્ધૃષુ તદાનીં સ્વસ્મિન્
પ્રકાશ્યમાનાદ્ અપિ તેજસોઽધિકં તેજોઽંશં સઞ્ચાર્ય બાધ્યતાં પરાજયં
કદાચિત્ તુ તસ્માન્ નૂનં સઞ્ચાર્ય બાધકતાં જયં પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્યાત્
કૃપા-દમ્ભયોર્ માયા ઇતિ વિશ્વ-પ્રકાશઃ ।
અત્ર સત્ય્ અપ્ય્ અર્થાન્તરે ભાગવતાનુગ્રહ-પ્રયોજનત્વેનૈવોપક્રાન્તત્વાદ્
ઉપસંહરિષ્યમાણત્વાચ્ ચ ગતિ-સામાન્યાચ્ ચ છલ-મય-માયયા તત્-તત્-
કર્તૃત્વેઽપ્ય્ અધિક-દોષાપાતાચ્ ચ તન્ નાપેક્ષતે । તસ્માદ્ ભક્ત-વિનોદૈક-
પ્રયોજનક-સ્વૈર-લીલા-કૈવલ્યેનાન્યત્ર રાગ-દ્વેષાભાવાન્ નાત્ર વૈષમ્યમ્
ઇતિ ભાવઃ । અતએવ બાધ્યતામ્ અપિ યાતીતિ બાધક્તયા સહૈવોક્તમ્ । તથા નિજ-
સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસ-લક્ષણ-લીલાવિષ્કારેણ સર્વેષામ્ એવ હિતં પર્યવસ્યતીતિ
સુહૃત્તાદિકં ચ નાપયાતીતિ ધ્વનિતમ્ ।
[99]
અથ કથં સોઽપિ વિશુદ્ધ-સત્ત્વાખ્યો ગુણઃ પ્રાકૃતો ન ભવતિ કદા વા
કુત્ર તં વીર્યાતિશયં સઞ્ચારયતિ કથાં વા કૃત-હાન્ય-કૃતાભ્યાભ્યાગમ-
પ્રસઙ્ગો ન ભવતીત્ય્ આદિકમ્ આશઙ્ક્યાહ દ્વાભ્યામ્ --
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ
પ્રકૃતેર્ નાત્મનો ગુણાઃ ।
ન તેષાં યુગપદ્ રાજન્
હ્રાસ ઉલ્લાસ એવ વા ॥ [ભ્પ્ 7.1.7]
સત્ત્વાદયો ગુણાઃ પ્રકૃતેર્ એવ નાત્મનઃ । આત્મનઃ પરમેશ્વરસ્ય તસ્ય તુ
યે સર્વેઽપિ નિત્યમ્ એવોલ્લાસિનો ગુણાસ્ તે તુ તે ન ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
સત્ત્વાદયો ન સન્તીશ [વિપ્ 1.9.44] ઇતિ ।
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્
ત્વય્ય્ એવ સર્વ-સંસ્થિતૌ ઇતિ [વિપ્ 1.12.69] ચ ।
યસ્માન્ નાત્મનસ્ તે તસ્માદ્ એવ યુગપત્ હ્રાસ એવ વા ઉલ્લાસ એવ વા નાસ્તિ,
કિન્તુ વિકારિત્વેન પરસ્પરમ્ ઉપમર્દ્યત્વાત્ કસ્યચિત્ કદાચિત્ હ્રાસઃ કદાચિત્
કદાચિદ્ ઉલ્લાસો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
[100]
તતશ્ ચ દેવાદીનાં તત્-સાહાય્યે સુરાદીનાં ચ તદ્-યુદ્ધે યોગ્યતાં
દર્શયતિ । તથા સત્ત્વાદ્ય્-ઉલ્લાસ-કાલે તલ્-લીલાયાસ્ તદ્-અધીનત્વમ્ ઇવ યત્
પ્રતીયતે તદ્ અનુવદન્ પરિહરતિ --
જય-કાલે તુ સત્ત્વસ્ય
દેવર્ષીન્ રજસો ઽસુરાન્ ।
તમસો યક્ષ-રક્ષાંસિ
તત્-કાલાનુગુણો ઽભજત્ ॥ [ભ્પ્ 7.1.8]
સત્ત્વસ્ય જય-કાલે દેવાન્ ઋષીંશ્ ચાભજત્ ભજતિ ભગવાન્ તત્-તદ્-દેહેષુ
સત્ત્વોપાધિક-નિજ-તેજઃ સઞ્ચારયતિ યેન ચ તાન્ સહાયમાનાન્ કરોતીત્ય્
અર્થઃ । એવં રજસો જય-કાલે અસુરેષુ રજ-ઉપાધિકં તમસો જય-કાલે યક્ષ-
રક્ષઃસુ તમ-ઉપાધિકમ્ ઇતિ યોજનીયમ્ ।
તતશ્ ચ યેન તાન્ યક્ષાદીન્ પ્રતિયોદ્દૄન્ કુર્વન્ દેવાદીન્ પરાજિતાન્ કરોતિ
સ્વયમ્ અપિ તથા દર્શયતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં ભક્ત-રસ-પોષ-લીલા-
વૈચિત્ર્યાય બાધ્ય-બાધકતાં યાતીતિ દર્શિતમ્ । યચ્ ચ ક્ષીરોદ-મથને
શ્રૂયતે ।
તથા સુરાણ્ આવિશદ્ આસુરેણ
રૂપેણ તેષાં બલ-વીર્યમ્ ઈરયન્ ।
ઉદ્દીપયન્ દેવ-ગણાંશ્ ચ વિષ્ણુર્
દેવેન નાગેન્દ્રમ્ અબોધ-રૂપઃ ॥ [ભ્પ્ 8.7.11] ઇતિ ।
તત્રાપિ તદ્-વૈચિત્ર્યાર્થમ્ એવ તથા તત્-તદ્-આવેશસ્ તસ્યેતિ લભ્યતે ।
નન્વ્ આયાતા તસ્ય તત્-તદ્-ગુણોદ્બોધકાલપારવશ્યેન સ્વૈર-લીલતા-હાનિઃ ।
તતશ્ ચ ગુણ-સમ્બન્ધાતિશયે વૈષ્યાદિકં ચ સ્પષ્ટમ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ તત્-
કાલાનુગુણ ઇતિ । તેષાં સત્ત્વાદીનાં કાલ એવાનુગુણો યસ્ય સઃ । ભગવચ્-
છરણ ઇતિવત્ સમાસઃ । સ્વૈરમ્ એવ ક્રીડતિ તસ્મિન્ નિત્યમ્ એવ તદ્-
અનુગતિકયા માયયા તદ્-અનુસારેણૈવાનાદિ-સિદ્ધ-પ્રવાહં તં જગત્-કર્મ-
સમુદાયં પ્રેર્ય સ્વ-વૃત્તિ-વિશેષ-રૂપત્વેન પ્રવર્ત્યમાનઃ સત્ત્વાદિ-
ગુણાનાં કાલ એવ તદ્-અધીનો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । કાલસ્ય માયા-વૃત્તિત્વમ્
ઉદાહૃતં કાલો દૈવમ્ ઇત્ય્ આદૌ ત્વન્-માયૈષેતિ । યદ્ વા તેષાં કાલોઽપિ
સદાનુગતો ભક્તાનુગ્રહ-માત્રાર્થ-સ્વૈર-ચેષ્ટાત્મક-પ્રભાવ-લક્ષણો
ગુણો યસ્ય સ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતોઽપિ તચ્-ચેષ્ટાનુસારેણૈવ માયયા તત્-તત્-
પ્રવર્તનમ્ ઇતિ ભાવઃ । યદ્ ઉક્તમ્ -
યો ઽયં કાલસ્ તસ્ય તે ઽવ્યક્ત-બન્ધો
ચેષ્ટામ્ આહુશ્ ચેષ્ટતે યેન વિશ્વમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.3.26] ઇતિ ।
તથા ચોભયથાપિ ન પારવશ્યમ્ ઇત્ય્ આયાતમ્ । ઇત્થમ્ એવ શ્રી-કપિલ-દેવોઽપિ
- યઃ કાલઃ પઞ્ચ-વિંશક ઇતિ [ભ્પ્ 3.26.15] । પ્રભાવં પૌરુષં પ્રાહુઃ
કાલમ્ એકે યતો ભયમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 3.26.16] ચ । તત્ર માયાવ્યઙ્ગત્વ-પુરુષ-
ગુણત્વ-લક્ષણ-મત-દ્વયમ્ ઉપન્યસ્તવાન્ । અત્ર તસ્ય ચેષ્ટા પ્રભાવસ્ય
ભક્ત-વિનોદાયૈવ મુખ્યા પ્રવૃત્તિઃ । ગુણોદ્બોધાદિ-કાર્યં તુ તત્ર સ્વત
એવ ભવતીતિ તત્ર પ્રવૃત્ત્યાભાસ એવ । તતશ્ ચ પૂર્વોઽંશઃ સ્વયમ્ એવેતિ
સ્વરૂપ-શક્તેર્ એવ વિલાસઃ પરસ્ તદ્-આભાસ-રૂપ એવેત્ય્ આભાસ-શક્તેર્
માયાયા એવાન્તર્ગતઃ । યોઽયં કાલ ઇત્ય્ આદૌ નિમેષાદિર્ ઇત્ય્ ઉક્તિસ્ તુ દ્વયોર્
અભેદ-વિવક્ષયૈવેતિ જ્ઞેયમ્ ।
અત એવં વ્યાખ્યેયં । યથા ભૃત્યસ્યાનુગતો ભૃત્યોઽનુભૃયઃ તથાત્ર
પ્રભાવ-લક્ષણસ્ય ગુણસ્યાનુગત આભાસ-રૂપો ગુણોઽનુગુણઃ । તથા ચ
તેષાં કાલોઽપ્ય્ અનુગુણો ન તુ સાક્ષાદ્ ગુણો યસ્યેતિ ॥
[101]
નનુ તેષુ તેષુ તેનાવેશ્યમાનં તેજઃ કથં ન લક્ષ્યતે । તત્રાહ --
જ્યોતિર્-આદિર્ ઇવાભાતિ
સઙ્ઘાતાન્ ન વિવિચ્યતે ।
વિદન્ત્ય્ આત્માનમ્ આત્મ-સ્થં
મથિત્વા કવયો ઽન્તતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.9]
યદ્યપિ તેષુ તેષુ નિજ-તેજોઽંશેનાવિષ્ટોઽસૌ સઙ્ઘાતાત્ સમ્મિશ્રત્વાત્ ન
વિવિચ્યતે લોકૈર્ વિવેક્તું ન શક્યતે તથાપિ કવયો વિવેક-નિપુણા અન્તતો
મથિત્વા તસ્યાપિ સાહાય્યં તેનાપિ યુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આદિકાસમ્ભવાર્થ-નિષેધેન
વિવિચ્ય તદ્-અંશેનાત્મસ્થં તત્-તદ્-આત્મનિ પ્રવિષ્ટમ્ આત્માનમ્ ઈશ્વરં
વિદન્તિ જાનન્તિ । તત્ર હેતુ-ગર્ભો દૃષ્ટાન્તઃ । યસ્માત્ તત્-તેજઃ જ્યોતિર્-આદિ-
પદાર્થ ઇવાભાતિ દ્રષ્ટૃષ્વ્ ઇતિ વિશેષઃ ।
અયમ્ અર્થઃ । યથા નેદં મણેસ્ તેજઃ પૂર્વમ્ અદર્શનાત્, કિન્તુ તદાતપ-
સંયોગેન સૌરં તેજ એવાત્ર પ્રવિષ્ટમ્ ઇતિ સૂર્ય-કાન્તાદૌ તૂલાદિ-દાહેન તદ્-
અનુભવિષુ તદા ભાતિ । યથા ચ પૂર્વવદ્ એવ વાયોર્ અયં ગન્ધઃ પાર્થિવ
એવ પ્રવિષ્ટ ઇતિ તેષ્વ્ આભાતિ । તથાત્રાપીતિ ।
અથવા નન્વ્ એવં તર્હિ તૈર્ અપિ ક્રીડતીતિ દૃશ્યત તત્રાહ જ્યોતિર્ ઇતિ । યથા
ચક્ષ્ર્-આદિ-જ્યોતિભિઃ સ્વાંશે રૂપ-માત્રેઽપિ પ્રકાશ્યમાને ગન્ધાદિ-ગુણ-
પઞ્ચકા મૃદ્ એવાસુઅ પ્રકાશત ઇતિ પ્રતીયતે । યથા ચ કર્ણાદિ-નભસા
સ્વાંશે શબ્દ-માત્રેઽપિ ગૃહ્યમાને દુન્દુભિર્ એવાસાવ્ ઇતિ પ્રતીયતે । તચ્ ચ તત્-
તદ્-ગુણાનાં સંમિશ્રત્વાદ્ એવ ભવતિ ન વસ્તુતઃ । તથા કવયઃ આત્માનમ્
ઈશ્વરં તત્-તત્-સઙ્ઘાત-સ્થત્વેનાન્યૈર્ અવિવિક્તમ્ અપિ આત્મસ્થં સ્વાંશ-
તેજોભિર્ એવ ક્રીડન્તં જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
[102]
યદ્ એવં યુદ્ધાદિ-નિજ-લીલાભિર્ ભક્ત-વિનોદનમ્ એવ પ્રયોજનં, વિશ્વ-

પાલનં તુ તતઃ સ્વત એવ ભવતીત્ય્ ઉક્ત્વા, સૃષ્ટિ-પ્રલયયોઃ પ્રકૃતીક્ષણાદાવ્
અપિ સર્વાશઙ્ક-નિરાસાર્થમ્ અતિદિશન્ ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ અવિશેષમ્ આહ -
યદા સિસૃક્ષુઃ પુર આત્મનઃ પરો
રજઃ સૃજત્ય્ એષ પૃથક્ સ્વ-માયયા ।
સત્ત્વં વિચિત્રાસુ રિરંસુર્ ઈશ્વરઃ
શયિષ્યમાણસ્ તમ ઈરયત્ય્ અસૌ ॥ [ભ્પ્ 7.1.10]
યદા યત્ર સ્વ-ચેષ્ટા-લક્ષણે કાલે એષ પરઃ પરમેશ્વરઃ સ્વ-માયયા
ભક્ત-કૃપયા આત્મનઃ પુરઃ પ્રાચીન-સૃષ્ટિ-ગત-સાધક-ભક્ત-રૂપાણિ
સ્વસ્યાધિષ્ઠાનાનિ સિસૃક્ષુર્ ભવતિ પ્રકૃત્યા સહ તેષુ લીનેષુ
આવિર્ભાવનાર્થામ્ ઈક્ષાં કરોતિ તદા પૃથક્ સ્વરૂપ-શક્તેર્ ઇતરાસૌ જીવ-
માયાખ્યા શક્તિઃ પૂર્વવત્ તચ્-ચેષ્ટાત્મક-પ્રભાવાભાસોદ્દીપ્તા રજઃ સૃજતિ
સ્વાંશ-ભૂતાદ્ ગુણ-ત્રય-સામ્યાદ્ અવ્યક્તાદ્ વિક્ષિપતિ ઉદ્બોધયતીતિ વા । યદ્
વા પૃથઙ્-માયાનુગત એષ કાલ એવ સૃજતિ તથાસૌ-પદેન ચ કાલ એવોચ્યતે ।
અથ વિચિત્રાસુ નાના-ગુણ-વૈચિત્રી-મતીષુ તલ્-લક્ષણાસુ પૂર્ષુ યદા રન્તુમ્
ઇચ્છુર્ ભવતિ તદાસૌ સત્ત્વં સૃજતિ, યદા પુનસ્ તાભિર્ એવ મિલિત્વા
શયિષ્યમાણઃ શયિતુમ્ ઇચ્છુર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તદાસૌ તમઃ સૃજતીતિ । તતો
ભક્ત-નિમિત્તમ્ એવ સર્વા એવ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે ઇતિ ભાવઃ ।
યથાઙ્ગીકૃતમ્ એકાદશસ્ય તૃતીયે ટીકાકૃદ્ભિર્ અપિ । કિમ્ અર્થં સસર્જ સ્વ-
માત્રાત્મ-પ્રસિદ્ધયે । સ્વં મિમીતે પ્રમિમીતે આત્માનમ્ ઉપાસ્તે યઃ સ સ્વ-
માતા તસ્યાત્મનો જીવસ્ય પ્રકૃષ્ટા યે સિદ્ધય ઇતિ શયનમ્ અત્ર
પુરુષાવતારસ્ય કદાચિત્ પ્રલયોદધૌ યોગ-નિદ્રા કદાચિદ્ ભગવત્-પ્રવેશો
વા । યદ્યપિ સર્વેષ્વ્ અપિ જીવેષુ અન્તર્યામિતયા પરમેશ્વરસ્ તિષ્ઠતિ તથાપિ
તત્રાસંસક્તત્વાદ્ અસ્થિત એવ ભવતિ તદ્ ભક્તેષુ તુ સમાસક્તત્વાન્ ન
તથેતિ । ન ચ તત્-સઙ્ગાદૌ તસ્યેચ્છેતિ યથોક્ત-વ્યાખ્યાનમ્ એવ બલવત્ ।
તથા ચ શ્રી-ભગવદ્-ઉપનિષદઃ
મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વ્ અવસ્થિતઃ ।
ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ॥ [ગીતા 9.4-5] ઇતિ
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્ ॥ [ગીતા 9.29] ઇતિ ચ ।
ઉક્તં ચ હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે -
ભક્તાનાં હૃદયં શાન્તં સશ્રિયો મે પ્રિયં ગૃહમ્ ।
વસામિ તત્ર શોભૈવ વૈકુણ્ઠાખ્યાદ્ ઇવર્ણના ॥ ઇતિ ।
[103]
એવં પ્રસઙ્ગેન સૃષ્ટિ-પ્રલયાવ્ અપિ વ્યાખ્યાય પુનઃ પાલનમ્ એવ
વ્યાચક્ષાણઃ પ્રકરણમ્ ઉપસંહરતિ સાર્ધેન --
કાલં ચરન્તં સૃજતીશ આશ્રયં
પ્રધાન-પુમ્ભ્યાં નર-દેવ સત્ય-કૃત્ ।
ય એષ રાજન્ન્ અપિ કાલ ઈશિતા
સત્ત્વં સુરાનીકમ્ ઇવૈધયત્ય્ અતઃ ।
તત્-પ્રત્યનીકાન્ અસુરાન્ સુર-પ્રિયો
રજસ્-તમસ્કાન્ પ્રમિણોત્ય્ ઉરુશ્રવાઃ ॥ [ભ્પ્ 7.1.11]
સત્ય-કૃત્ સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસેનૈવ સ્વયં પરમાર્થ-સત્ય-ક્રિયાવિર્ભાવક
એવ સન્ સ્વ-ચેષ્ટા-રૂપં કાલં સૃજતિ વ્યઞ્જયતિ । કિં કુર્વન્તં પ્રધાન-
પુંભ્યાં ચ ચરન્તં તત્-તત્-સમ્બન્ધાનાં સાધક-ભક્તાનાં દેવાદિ-
પ્રવિષ્ટં નિજ-તેજોઽંશાનાં ચ સાહાય્યઅ-હેતોર્ એવ સૃજ્યમાનતયા
ઉત્પત્તૈવાવ્યક્ત-જીવ-સઙ્ઘાતાભ્યાં ચરન્તમ્ અતએવ સન્નિધાનેનૈવ તયોસ્
તત્-તદ્-અવસ્થાનામ્ આશ્રયમ્ ઉદ્ભવ-હેતું ચ । નરદ્-દેવેતિ સમ્બોધનેન
યથા નિજૈષયા મુખ્યમ્ એવ કાર્યં કુર્વતસ્ તવ તથૈવાનયદ્ અપિ
ક્ષુદ્રતરં સ્વયમ્ એવ સિધ્યતિ તદ્વદ્ ઇહાપીતિ બોધિતમ્ । તતો ય એષ ચેષ્ટા-
રૂપઃ કાલ સ સત્ત્વં સત્ર્ત્વ-પ્રધાનં સુરાનીકમેઘયતીવ તત એવ ત-
પ્રત્યનીકાન્ રજસ્-તમઃ-પ્રધાનાન્ અસુરાન્ પ્રમિણોતીવ હિન્સ્તીવ, યે તુ
દેવેષુ ભક્તા અસુરેષુ ભક્ત-દ્વેષિણસ્ તાન્ સ્વયં પાલયતિ ચૈવેતિ પૂર્વેમ્
એવોક્તમ્ । યસ્માત્ તચ્-ચેષ્ટા-લક્ષણસ્ય કાલસ્યૈવં વાર્તા તસ્માદ્ ઈશિતાપિ
એધયતીવ પ્રમિણોતીવ ચેતિ । હે રાજન્ન્ ઇતિ પૂર્વાભિપ્રાયમ્ એવ ।
નનુ યદિ ચેશિતુઃ પ્રયોજનં ન ભવતિ તર્હિ કથં કદાપ્ય્ અસુરાન્ અપિ સ્વ-
પક્ષાન્ વિધાય દેવૈર્ ન યુધ્યેત, તત્રાહ સુર-પ્રિયઃ । સુરેષુ વર્તમાનાઃ
પ્રિયા ભક્તા યસ્ય સઃ । સત્ત્વ-પ્રધાનેષુ સુરેષુ પ્રાયશસ્ તેષાં સર્વેષામ્
અનુગમનેનૈવ તસ્યાનુગમનમ્ । કદાચિદ્ બૃહસ્પત્ય્-આદિષુ મહત્સ્વ્
અપરાધે તુ તેષાં માલિન્યેન સુરત્વાચ્છાદનાત્ તેષાં તસ્ય ચૈતેષ્વ્
અનનુગમનં સ્યાદ્ ઇતિ । જયકાલે તુ સત્ત્વસ્યેત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ કથં તેઽપિ તાન્ નાનુગચ્છન્તિ તત્રાહ - રજસ્-તમસ્કાન્ ઇતિ । અત્યન્ત-
ભગવદ્-બહિર્મુખતા-કરયોર્ ગુણયોર્ અરોચકત્વાદ્ એવેતિ ભાવઃ । તર્ય્ અસૌ
સદૈવાસુરાણાં નિગ્રહમ્ એવ કરોતીત્ય્ અથાપ્ય્ અસમઞ્જસ્યમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ
ઉરુશ્રવાઃ । ઉરુ સર્વતો વિસ્તૃતં મહત્તમં વા શ્રવઃ કીર્તિર્ યસ્ય સ તેષામ્
અપ્ય્ અનુગ્રહં કરોતીતિ ભાવઃ ।
[104]
તદ્ એવં સિદ્ધાન્તં પ્રદર્શ્ય તત્ર સ્વ-ભક્તાનુગ્રહ-માત્ર-પ્રયોજનસ્ તત્
તત્ કરોતિ પરેશ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થોદાહરણાય પ્રહ્લાદ-જય-વિજયાદિ-કૃપાયાઃ
સૂચકમ્ ઇતિહાસ-વિશેષમ્ આહ --
અત્રૈવોદાહૃતઃ પૂર્વમ્
ઇતિહાસં સુરર્ષિણા ।
પ્રીત્યા મહાક્રતૌ રાજન્
પૃચ્છતેઽજાત-શત્રવે ॥ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 7.1.12] આદિ । ટીકૈવ દૃશ્યા ॥ 7.1 ॥ શ્રી-
શુકઃ ॥93-104॥
[105-106]
તદ્ એવં સર્વે અપિ વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે પરિહૃતે । ઈશ્વરસ્ તુ પર્યન્યવદ્
દ્રષ્ટવ્ય ઇત્ય્ અસ્ય બ્રહ્મ-સૂત્ર-નિર્ગતાર્થ-ન્યાયસ્યાપ્ય્ અત્રૈવાન્તર્ભાવ-
સિદ્ધેઃ । ઇતિ બ્રહ્મ-ભગવત્-પરમાત્માનો વિવૃતાઃ । તદ્ એવં ત્રિવ્યૂહત્વમ્
એવ વ્યાખ્યાતમ્ । ક્વચિદ્ વાસુદેવાદિ-ચતુર્વ્યૂહાદિત્વં ચ દૃશ્યતે । સ ચ
ભેદઃ કસ્યચિત્ કેનચિદ્ અભેદ-વિવક્ષયા ચ નાયુક્તઃ। તદ્ ઉક્તં મોક્ષ-
ધર્મે નારાયણીયે --
એક-વ્યૂહ-વિભાગો વા ક્વચિદ્ દ્વિ-વ્યૂહ-સંજ્ઞિતઃ ।
ત્રિ-વ્યૂહશ્ ચાપિ સઙ્ખ્યાતશ્ ચતુર્વ્યૂહશ્ ચ દૃશ્યતે ॥ ઇતિ [મ્ભ્ 12.336.53]
શ્રુતિશ્ ચ - સ એકધા ભવતિ દ્વિધા ભવતીત્ય્ [છા 7.26.2] આદ્યા ।
અથ પૂર્વ-રીત્યા ચતુર્વ્યૂહત્વાદ્ય્-અવિસંવાદિતયા યદ્ અત્ર ત્રિ-વ્યૂહત્વં તત્ર
પ્રથમ-વ્યૂહસ્ય શ્રી-ભગવત એવ મુખ્યત્વં યત્-પ્રતિપાદકત્વેનૈવાસ્ય
શ્રી-ભાગવતમ્ ઇત્ય્ આખ્યા । યથોક્તમ્ - ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં
બ્રહ્મ-સમ્મિતમ્ ઇતિ । તસ્ય હિ પ્રાધાન્યે ષડ્-વિધેન લિઙ્ગેન તાત્પર્યમ્ અપિ
પર્યાલોચ્યતે ।
ઉપક્રમોપસંહારાવ્ અભ્યાસોઽપૂર્વતા ફલમ્ ।
અર્થવાદોપપત્તી ચ લિઙ્ગં તાત્પર્ય-નિર્ણયે ॥ ઇત્ય્ ઉક્ત-પ્રકારેણ ।
તથા હિ તાવદ્ ઉપક્રમોપસંહારયોર્ ઐક્યેન --
જન્માદ્ય્ અસ્ય યતો ઽન્વયાદ્ ઇતરતશ્ ચાર્થેષ્વ્ અભિજ્ઞઃ સ્વરાટ્
તેને બ્રહ્મ હૃદા ય આદિ-કવયે મુહ્યન્તિ યત્ સૂરયઃ ।
તેજો-વારિ-મૃદાં યથા વિનિમયો યત્ર ત્રિ-સર્ગો ઽમૃષા
ધામ્ના સ્વેન સદા નિરસ્ત-કુહકં સત્યં પરં ધીમહિ ॥ [ભ્પ્ 1.1.1]
કસ્મૈ યેન વિભાસિતોઽયમ્ અતુલો જ્ઞાન-પ્રદીપઃ પુરા
તદ્-રૂપેણ ચ નારદાય મુનયે કૃષ્ણાય તદ્-રૂપિણા ।
યોગીન્દ્રાય તદ્-આત્મનાથ ભગવદ્-રાતાય કારુણ્યતસ્
તચ્ છુદ્ધં વિમલં વિશોકમ્ અમૃતં સત્યં પરં ધીમહિ ॥ [ભ્પ્ 12.13.19]
તત્ર પુર્વસ્યાર્થઃ । અર્થોઽયં બ્રહ્મ-સૂત્રાણામ્ ઇતિ ગારુડોક્તેર્ અસ્ય મહા-
પુરાણસ્ય બ્રહ્મ-સૂત્રાકૃત્રિમ-ભાષ્યાત્મકત્વાત્ પ્રથમં તદ્

ઉપાદાયૈવાવતારઃ । તત્ર પૂર્વમ્ અથાતો બ્રહ્મ જિજ્ઞાસેતિ વ્યાચષ્ટે તેજો-વારિ-
મૃદામ્ ઇત્ય્-આદ્ય્-અર્ધેન । યોજનાયાં પ્રાથમિકત્વાદ્ અસ્ય પૂર્વત્વમ્ ।
તત્ર બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસેતિ વ્યાચષ્ટે પરં ધીમહીતિ । પરં શ્રી-ભગવન્તં
ધીમહિ ધ્યાયેમ । તદ્ એવં મુક્ત-પ્રગ્રહયા યોગ-વૃત્ત્યા બૃહત્વાદ્
બ્રહ્મ યત્ સર્વાત્મકં તદ્-બહિશ્ ચ ભવતિ । તત્ તુ નિજ-રશ્મ્ય્-આદિભ્યઃ
સૂર્ય ઇવ સર્વેભ્યઃ પરમ્ એવ સ્વતો ભવતીતિ મૂલ-રૂપત્વ-પ્રદર્શનાય
પર-પદેન બ્રહ્મ-પદં વ્યાખ્યાયતે । તચ્ ચાત્ર ભગવાન્ એવેત્ય્
અભિમતમ્ । પુરુષસ્ય તદ્-અંશત્વાન્ નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણો ગુણાદિ-હીનત્વાત્ ।
ઉક્તં ચ શ્રી-રામાનુજ-ચરણૈઃ - સર્વત્ર બૃહત્વ-ગુણ-યોગેન હિ બ્રહ્મ-
શબ્દઃ । બૃહત્વં ચ સ્વરૂપેણ ગુણૈશ્ ચ યત્રાનવધિકાતિશયઃ સોઽસ્ય
મુખોઽર્થઃ । સ ચ સર્વેશ્વર એવેતિ । ઉક્તં પ્રચેતોભિઃ નહ્યન્તો યદ્
વિભૂતીનાં સોઽનન્ત ઇતિ ગીયતે । અતએવ વિવ્ધ-મનોહરાનન્તાકારત્વેઽપિ તત્-
તદ્-આકારાશ્રય-પરમાદ્ભુત-મુખ્યાકારત્વમ્ અપિ તસ્ય વ્યઞ્જિતમ્ । તદ્
એવં મૂર્તત્વે સિદ્ધે તેનૈવ પરત્વેન ન તસ્ય વિષ્ણ્વ્-આદિ-રૂપક-
ભગવત્ત્વમ્ એવ સિદ્ધમ્ । તસ્યૈવ બ્રહ્મ-શિવાદિ-પરત્વેન દર્શિતત્વાત્ ।
અત્ર જિજ્ઞાસેત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યા ધીમહીતિ । યતસ્ તજ્-જિજ્ઞાસાસ્ તાત્-પર્યં તદ્-
ધ્યાન એવ । તદ્ ઉક્તમ્ એકાદશે સ્વયં ભગવતા --
શબ્દ-બ્રહ્મણિ નિષ્ણાતો
નિષ્ણાયાત્ પરે યદિ ।
શ્રુતસ્ તસ્ય શ્રમ-ફલો
હ્ય્ અધેનુમ્ ઇવ રક્ષત ॥ [ભ્પ્ 11.11.18] ઇતિ ।
તતો ધીમહીત્ય્ અનેન શ્રી-રામાનુજ-મતં જિજ્ઞાસા-પદં નિદિધ્યાસન-
પરમ્ એવેતિ । સ્વીયત્વેનાઙ્ગીકરોતિ શ્રી-ભાગવત-નામા સર્વ-વેદાદિ-સાર-
રૂપોઽયં ગ્રન્થ ઇત્ય્ આયાતમ્ । ધીમહીતિ બહુ-વચનં કાલ-દેશ-પરમ્પરા-
સ્થિતસ્ય સર્વસ્યાપિ તત્-કર્તવ્યતાભિપ્રાયેણ અનન્ત-કોટિ-
બ્રહ્માણ્ડાન્તર્યામિનાં પુરુષાણામ્ અંશિભૂતે ભગવત્ય્ એવ
ધ્યાનસ્યાભિધાનાત્ । અનેનૈક-જીવ-વાદ-જીવન-ભૂતો વિવર્ત-વાદોઽપિ
નિરસ્તઃ । ધ્યાયતિર્ અપિ ભગવતો મૂર્તત્વમ્ અપિ બોધયતિ ધ્યાનસ્ય મૂર્ત
એવાકષ્ટાર્થત્વાત્ । સતિ ચ સુસાધ્યે પુમર્થોપાયે દુઃસાધ્યસ્ય
પુરુષાપ્રવૃત્ત્યા સ્વત એવાપકર્ષાત્ તદ્-ઉપાસકસ્યૈવ યુક્તતમત્વ-નિર્ણયાચ્
ચ । તથા ચ ગીતોપનિષદઃ -
મય્ય્ આવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ।
શ્રદ્ધયા પરયોપેતાસ્ તે મે યુક્તતમા મતાઃ ॥ [ગીતા 12.2]
યે ત્વ્ અક્ષરમ્ અનિર્દેશ્યમ્ અવ્યક્તં પર્યુપાસતે ।
તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥ [ગીતા 12.3-4]
ક્લેશો ઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્ત-એતસામ્
અવ્યક્તા હિ ગતિર્ દુઃખં દેહવદ્ભિર્ અવાપ્યતે ॥ [ગીતા 12.5]
ઇદમ્ એવ ચ વિવૃતં બ્રહ્મણા --
શ્રેયઃ-સૃતિં ભક્તિમ્ ઉદસ્ય તે વિભો
ક્લિશ્યન્તિ યે કેવેલ-બોધ-લબ્ધયે ।
તેષામ્ અસૌ ક્લેશલ એવ શિષ્યતે
નાન્યદ્ યથા સ્થૂલ-તુષાવઘાતિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.4] ઇતિ ।
અતએવાસ્ય ધ્યેયસ્ય સ્વયં ભગવત્ત્વમ્ એવ સાધિતમ્ । શિવાદયશ્ ચ
વ્યાવૃત્તાઃ । તથા ધીમહીતિ લિઙ્ગા ધ્યોતિતા પૃથગ્-અનુસન્ધાન-રહિતા
પ્રાર્થના ધ્યાનોપલક્ષિત-ભગવદ્-ભજનમ્ એવ પરમ્-પુરુષાર્થત્વેન
વ્યનક્તિ । તતો ભગ્વતસ્ તુ તથાત્વં સ્વયમ્ એવ વ્યક્તમ્ । તતશ્ ચ યથોક્ત-
પરમ-મનોહર-મૂર્તિત્વમ્ એવ લક્ષ્યતે । તથા ચ વેદાનાં સામવેદોઽસ્મીતિ
[ગીતા 10.22]। તત્ર ચ બૃહત્-સામ તથા સામ્નામ્ ઇત્ય્ [ગીતા 10.35] ઉક્ત-મહિમ્નિ
બૃહત્-સામ્નિ બૃહદ્-ધામં બૃહત્-પાર્થિવં બૃહદ્-અન્તરીક્ષં બૃહદ્ દિવં
બૃહદ્ વામં બૃહદ્ભ્યો વામં વામેભ્યો વામમ્ ઇતિ । તદ્ એવં બ્રહ્મ-
જિજ્ઞાસેતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથાત ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યામ્ આહ સત્યમ્ ઇતિ । યતસ્ તત્રાથ-શબ્દ આનન્તર્યે અતઃ
શબ્દો વૃત્તસ્ય હેતુ-ભાવે વર્તતે તસ્માદ્ અથેતિ સ્વાધ્યાય-ક્રમતઃ પ્રાક્
પ્રાપ્ત-કર્મ-કાણ્ડે પૂર્વ-મીમાંસયા સમ્યક્ કર્મ-જ્ઞાનાદ્ અનન્તરમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । અત ઇતિ તત્-ક્રમતઃ સમનન્તરં પ્રાપ્ત-બ્રહ્મ-કાણ્ડે તૂત્તર-
મીમાંસયા નિર્ણેય-સમ્યગ્-અર્થેઽધીત-ચરાદ્ યત્-કિઞ્ચિદ્-અનુસંહિતાર્થાત્
કુતશ્ચિદ્ વાક્યાદ્ ધેતોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વ-મીમાંસાયાઃ પૂર્વ-
પક્ષત્વેનોત્તર-મીમાંસાનિર્ણયોત્તર-પક્ષેઽસ્મિન્ન્ અવય્શ્યાપેક્ષ્યત્વાદ્
અવિરુદ્ધાંશે સહાયત્વાત્ કર્મણઃ શાન્ત્ય્-આદિ-લક્ષણ-સત્ત્વ-શુદ્ધિ-હેતુત્વાચ્
ચ તદ્-અનન્તરમ્ ઇત્ય્ એવ લભ્યમ્ । વાક્યાનિ ચૈતાનિ તદ્ યથેહ કર્મ-જિતો
લોકઃ ક્ષીયતે એવામેવામુત્ર પુણ્ય-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે । અથ ય ઇહાત્માનમ્
અનુવિદ્ય વ્રજન્ત્ય્ એતાંશ્ ચ સત્ય-કામાંસ્ તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામ-ચારો
ભવતીતિ ન સ પુનર્ આવર્તતે ઇતિ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે ઇતિ નિરઞ્જનઃ પરમં
સામ્યમ્ ઉપૈતીતિ ।
ઇદં જ્ઞાનમ્ ઉપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમ્ આગતાઃ ।
સર્ગે ઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ॥ ઇતિ [ગીતા 14.2] ।
તદ્ એતદ્ ઉભયં વિવૃતં રામાનુજ-શારીરકે મીમાસા-પૂર્વભાગ-જ્ઞાતસ્ય
કર્મણોઽલ્પાસ્થિર-ફલત્વં તદ્-ઉપરિતન-ભાગાવસેયસ્ય બ્રહ્મ-જ્ઞાનસ્ય
ત્વ્ અનન્તાહ-પ્રફલત્વં શ્રૂયતે । અતઃ પૂર્વ-વૃત્તાન્ કર્મ-જ્ઞાનાદ્ અનન્તરં
બ્રહ્મ જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તદ્ આહ સર્વાદિ-વૃત્તિકારો ભગવાન્
બૌધાયનઃ - વૃત્તાન્ કર્માધિગમાદ્ અનન્તરં બ્રહ્મ વિવિદિષેતીતિ ।
એતદ્ એવ પુરઞ્જનોપાખ્યાને ચ દક્ષિણ-વામ-કર્ણયોઃ પિતૃ-હૂદ્વ-હૂ-શબ્દ-
નિરુક્તૌ વ્યક્તમ્ અસ્તિ । તદ્ એવં સમ્યક્ કર્મ-કાણ્ડ-જ્ઞાનાનન્તરં બ્રહ્મ-
કાણ્ડ-ગતેષુ કેષુચિદ્ વાક્યેષુ સ્વર્ગાદ્ય્-આનન્દસ્ય વસ્તુ-વિચારેણ દુઃખ-
રૂપત્વ-વ્યભિચારિ-સત્તાકત્વ-જ્ઞાન-પૂર્વકં બ્રહ્મણસ્ ત્વ્ અવ્યભિચારિ-
પરતમાનન્દત્વેન સત્યત્વ-જ્ઞાનમ્ એવ બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસાયાં હેતુર્ ઇતિ અર્થાત
ઇત્ય્ અસ્યાર્થે લબ્ધે તન્-નિર્ગલિતાર્થમ્ એવાહ સત્યમ્ ઇતિ । સર્વ-
સત્તાદાત્રવ્યભિછારિ-સત્તાકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પરમ્ ઇત્ય્ અનેનાન્વયાત્ સત્યં
જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મેત્ય્ અત્ર [તૈત્ત્ 2.1.3] શ્રુતૌ ચ બ્રહ્મેત્ય્ અનેન ।
તદ્ એવમ્ અન્યસ્ય તદ્-ઇચ્છાધીન-સત્તાકત્વેન વ્યભિચારિ-સત્તાકત્વમ્ આયાતિ ।
તદ્ એવમ્ અત્ર તદ્ એતદ્ અવધિ વ્યભિચારિ-સત્તાકમ્ એવ ધ્યાતવન્તો વયમ્
ઇદાનીં ત્વ્ અવ્યભિચારિ-સત્તાકં ધ્યાયેમેતિ ભાવઃ ।
અથ પરત્વમ્ એવ વ્યનક્તિ ધામ્નેતિ । અત્ર ધામ-શબ્દેન પ્રભાવ ઉચ્યતે
પ્રકાશો વા । ગૃહ-દેહ-ત્વિટ્-પ્રભાવા ધામનીત્ય્ અમરાદિ-નાનાર્થ-વર્ગાત્ ।
ન તુ સ્વરૂપમ્ । તથા કુહક-શબ્દેનાત્ર પ્રતારણ-કૃદ્ ઉચ્યતે । તચ્ ચ જીવ-
સ્વરૂપાવરણ-વિક્ષેપકારિત્વાદિના માયા-વૈભવમ્ એવ । તતશ્ ચ સ્વેન
ધામ્ના સ્વ-પ્રભાવ-રૂપયા સ્વ-પ્રકાશ-રૂપયા વા શક્ત્યા સદા નિત્યમ્ એવ
નિરસ્તં કુહકં માયા-વૈભવં યસ્માત્ તમ્ । તદ્ ઉક્તં માયાં વ્યુદસ્ય
ચિચ્-છક્ત્યેતિ । તસ્યા અપિ શક્તેર્ આગન્તુકત્વેન સ્વેનેત્ય્ અસ્ય વૈયઅર્થ્યં સ્યાત્ ।
સ્વ-સ્વરૂપેણેત્ય્ એવં વ્યાખ્યાને તુ સ્વેનેત્યનેનૈવ ચરિતાર્થતા સ્યાત્ । યથા
કથઞ્ચિત્ તથા વ્યાખ્યાનેઽપિ કુહક-નિરસન-લક્ષણા શક્તિર્ એવાપદ્યતે । સા
ચ સાધકતમ-રૂપયા તૃતીયયા વ્યક્તેતિ । એતેન માયાતત્કાર્ય-વિલક્ષણં
યદ્ વસ્તુ તત્ તસ્ય સ્વરૂપમ્ ઇતિ સ્વ-સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ અપિ ગમ્યમ્ । તચ્ ચ

સત્યં જ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મેતિ [તૈત્ત્ 2.1.3]
શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધમ્ એવ । એતચ્-છ્રુતિ-લક્ષકમ્ એવ ચ સત્યમ્ ઇતિ વિન્યસ્તમ્ । તદ્
એવં સ્વરૂપ-શક્તિશ્ ચ સાક્ષાદ્ એવોપક્રાન્તા તતઃ સુતરામ્ એવાસ્ય
ભગવત્ત્વં સ્પષ્ટમ્ ।
અથ મુખ્યે સત્યત્વે યુક્તિં દર્શયતિ યત્રેતિ । બ્રહ્મત્વાત્ સર્વત્ર સ્થિતે
વાસુદેવે ભગવતિ યસ્મિન્ સ્હ્તિતસ્ ત્રયાણાં ગુણાનાં ભૂતેન્દ્રિય-
દેવતાત્મકો યસ્યૈવેશિતુઃ સર્ગોઽપ્ય્ અયમ્ ઋષા શક્ત્યાદૌ રજતાદિકમ્
ઇવારોપિતો ન ભવતિ । કિન્તુ યતો વા ઇમાનીતિ શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધે બ્રહ્મણિ યત્ર
સર્વદા સ્થિતત્વાત્ સંજ્ઞા-મૂર્તિ-ક્ પ્તિસ્ તુ ત્રિવૃત્ કુર્વત ઉપદેશાદ્ ઇતિ [વ્સ્. 2.4.20]
યદ્ એક-કર્તૃકત્વાચ્ ચ સત્ય એવ । તત્ર દૃષ્ટાન્તેનાપ્ય્ અમૃષાત્વં સાધયતિ -
તેજ-આદીનાં વિનિમયઃ પરસ્પરાંશ-વ્યત્યયઃ પરસ્પરસ્મિન્ન્
અંશેનાવસ્થિતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ યથા મૃષા ન ભવતિ કિન્તુ યથૈવેશ્વર-
નિર્માણં તથેત્ય્ અર્થઃ । હતેમાસ્ તિસ્રો દેવતાસ્ ત્રિવૃદ્ એકૈકા ભવતિ । તદ્
અગ્ને રોહિતં રૂપં તેજસસ્ તદ્-રૂપં યત્ શુક્લં તદ્ અપાં યત્ કૃષ્ણં તત્
પૃથિવ્યાઃ તદ્ અન્નસ્યેતિ શ્રુતેઃ [છાઉ 6.4.1] ।
તદ્ એવમ્ અર્થસ્યાસ્ય શ્રુતિ-મૂલત્વાત્ કલ્પના-મૂલસ્ ત્વ્ અન્યોઽર્થઃ સ્વત એવ
પરાસ્તઃ । તત્ર ચ સામાન્યતયા નિર્દિષ્ટાનાં તેજ-આદીનાં વિશેષત્વે
સઙ્ક્રમણં ન શાબ્દિકાનાં હૃદય-મધ્યારોહતિ । યદિ ચ તદ્ એવામંસ્યત
તદા વારાદીનિ મરીચિકાદિષુ યથેત્ય્ એવાવક્ષ્યતે । કિં ચ તન્-મતે બ્રહ્મતસ્
ત્રિસર્ગસ્ય મુખ્યં જન્મ નાસ્તિ કિન્ત્યારોપ એવ જન્મેત્ય્ ઉચ્યતે । સ પુનર્
ભ્રમાદ્ એવ ભવતિ । ભ્રમશ્ ચ સાદૃશ્યાવલમ્બી । સાદૃશ્યં તુ કાલ-
ભેદેનોભયમ્ એવાધિષ્ઠાનં કરોતિ । રજતેઽપિ શુક્તિ-ભ્રમ-સમ્ભવાત્ ।
ન ચૈકાત્મકં ભ્રમાધિષ્ઠાનં બહ્વ્-આત્મકં તુ ભ્રમ-કલ્પિતમ્ ઇત્ય્
અસ્તિ નિયમો મિથો મિલિતેષુ વિદૂર-વર્તિ-ધૂમ-પર્વત-વૃક્ષેષ્વ્ અખણ્ડ-
મેઘ-ભ્રમ-સમ્ભવાત્ ।
તદ્ એવં પ્રકૃતેઽપ્ય્ અનાદિત એવ ત્રિ-સર્ગઃ પ્રત્યક્ષં પ્રતીયતે । બ્રહ્મ ચ
ચિન્માત્રતયા સ્વત એવ સ્ફુરદ્ અસ્તિ । તસ્માદ્ અનાદ્ય-જ્ઞાનાક્રાન્તસ્ય જીવસ્ય
યથા સદ્-રૂપતા-સાદૃશ્યેન બ્રહ્મણિ ત્રિ-સર્ગ-ભ્રમઃ સ્યાત્ તથા ત્રિ-સર્ગેઽપિ
બ્રહ્મ-ભ્રમઃ કથં ન કદાચિત્ સ્યાત્ । તતશ્ ચ બ્રહ્મણ
એવાધિષ્ઠાનત્વમ્ ઇત્ય્ અનિર્ણયે સર્વ-નાશ-પ્રસઙ્ગઃ । આરોપકત્વં તુ
જડસ્યૈવ ચિન્માત્રસ્યાપિ ન સમ્ભવતિ । બ્રહ્મ ચ ચિન્માત્રમ્ એવ તન્-
મતમ્ ઇતિ । તતશ્ ચ શ્રુતિ-મૂલ એવ વ્યાખ્યાને સિદ્ધે સોઽયમ્ અભિપ્રાયઃ ।
યત્ર હિ યન્ નાસ્તિ કિન્ત્વ્ અન્યત્રૈવ દૃશ્યતે તત્રૈવ તદ્-આરોપઃ સિદ્ધઃ । તતશ્
ચ વસ્તુતસ્ તદ્-અયોગાત્ તત્ર તત્-સત્તયા તત્-સત્તા કર્તું ન શક્યત એવ । ત્રિ-
સર્ગસ્ય તુ તચ્-છક્તિ-વિશિષ્ટાદ્ ભગવતો મુખ્ય-વૃત્ત્યૈવ જાતત્વેન
શ્રુતત્વાત્ તદ્-વ્યતિરેકાત્ તત્રૈવ સર્વાત્મકે સોઽસ્તિ । તતસ્ તસ્મિન્ ન ચારોપિતં
ચ । આરોપસ્ તુ તથાપિ ધામ્નેત્ય્ આદિ-રીત્યૈવાચિન્ત્ય-શક્તિત્વાત્ તેન
લિપ્તત્વાભાવેઽપિ તચ્-છાઙ્કર-રૂપ એવ । તથા ચ એકદેશ-સ્થિતસ્યાગ્નેર્
જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથેત્ય્ અનુસારેણ તત્-સત્તયા તત્-સત્તા ભવતિ ।
તતો ભગવતો મુખ્યં સત્યત્વં ત્રિ-સર્ગસ્ય ચ ન મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ । તથા ચ
શ્રુતિઃ સત્યસ્ય સત્યમ્ ઇતિ તથા પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામ્ એવ સત્યમ્ ઇતિ
(બૃહ્દદુ 2.3.6) । પ્રાણ-શબ્દોદિતાનાં સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-ભૂતાનાં
વ્યવહારતઃ સત્યત્વેનાધિગતાનાં મૂલ-કારણ-ભૂતં પરમ-સત્યં
ભગવન્તં દર્શયતીતિ ।
અથ તમ્ એવ તટસ્થ-લક્ષણેન ચ તથા વ્યઞ્જયન્ પ્રથમં વિશદાર્થતયા
બ્રહ્મ-સૂત્રાણામ્ એવ વિવૃતિર્ ઇયં સંહિતેતિ બિબોદયિષયા ચ તદ્-અન્તરં
સૂત્રમ્ એવ પ્રથમમ્ અનુવદતિ જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ । જન્માદીનિ સૃષ્ટિ-
સ્થિતિ-પ્રલયમ્ । તદ્-ગુણ-સ:અવિજ્ઞાન-બહુવ્રીહિ । અસ્ય વિશ્વસ્ય
બ્રહ્માદિસ્તમ્બ-પર્યન્તાનેક-કર્તૃ-ભોક્તૃ-સંયુક્તસ્ય પ્રતિન્યત-દેશકાલ-
નિમિત્ત-ક્રિયા-ફલાશ્રયસ્ય મનસાપ્ય્ અચિન્ત્ય-વિવિધ-ચિત્ર-રચના-રૂપસ્ય
યતો યસ્માદ્ અચિન્ત્ય-શક્ત્યા સ્વયમ્ ઉપાદાન-રૂપાત્ કર્ત્રાદિ-રૂપાચ્ ચ
જન્માદિ તં પરં ધીમહીત્ય્ અન્વયઃ । અત્ર વિષયા-વાક્યં ચ ભૂગુર્વૈ
વારુણિર્ વરુણં પિતરમ્ ઉપસસાર અધીહિ ભો ભગવો બ્રહ્મેત્ય્ આરભ્ય
યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્ પ્રયન્ત્ય્ અભિસંવિશન્તિ
તદ્-વિજિજ્ઞાસસ્વ તદ્ બ્રહ્મ ઇતિ (તૈત્તુ 3.1.1.) તત્ તેજોઽસૃજત ઇત્ય્ આદિ (છાઉ
6.2.3) ચ ।
જન્માદિકમ્ ઇહો લક્ષણં ન તુ વિશેષણમ્ । તતસ્ તદ્-ધ્યાને તન્ ન
પ્રવિશન્તિ । કિન્તુ શુદ્ધ એવ ધ્યેય ઇતિ । કિં ચ અત્ર પ્રાગ્ ઉક્ત-વિશેષણ-
વિશિષ્ટ-વિશ્વ-જન્માદેસ્ તાદૃશ-હેતુત્વેન સર્વ-શક્તિત્વં સત્ય-સઙ્કલ્પત્વં
સર્વ-જ્ઞત્વં સર્વેશ્વરત્વં ચ તસ્ય સૂચિતમ્ । યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વ-વિદ્ યસ્ય
જ્ઞાનમયં તપઃ સર્વસ્ય વશી ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ [મુણ્ડ્ 1.1.9, 2.2.7]। તથા
પરત્વેન નિરસ્તાખિલ-હેય-પ્રત્યનીક-સ્વરૂપત્વં જ્ઞાનાદ્ય્-અનન્ત-કલ્યાણ-
ગુણત્વં સૂચિતમ્ । ન તસ્ય કાર્યં કારણં ચ વિદ્યતે ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । યે તુ
નિર્વિશેષ-વસ્તુ જિજ્ઞાસ્યમ્ ઇતિ વદન્તિ તન્-મતે બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસાયાં જન્માદ્યસ્ય
યત ઇત્ય્ અસઙ્ગતં સ્યાત્ । નિરતિશય-બૃહદ્-બૃંહણં ચેતિ નિર્વચનાત્ । તચ્ ચ
બ્રહ્મ જગજ્-જન્માદિ-કારણમ્ ઇતિ વચનાચ્ ચ । એવમ્ ઉત્તરેષ્વ્ અપિ સૂત્રેષુ
સૂત્રોદાહૃત-શ્રુતયશ્ ચ ન તત્ર પ્રમાણમ્ । તર્કશ્ ચ સાધ્ય-
ધર્માવ્યભિચારિ-સાધન-ધર્માન્વિત-વસ્તુ-વિષયત્વાન્ ન નિર્વિશેષ-
વસ્તુનિ પ્રમાણમ્ । જગઞ્-જન્માદિભ્રમો યતસ્ તદ્ બ્રહ્મતિ સ્વોત્પ્રેક્ષ-
પક્ષે ચ ન નિર્વિશેષ-વસ્તુ-સિદ્ધિઃ । ભ્રમ્-મૂલમ્ અજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાન-સાક્ષિ
બ્રહ્મેતિ ઉપયમાત્ । સાક્ષિત્વં હિ પ્રકાશૈક-રસતયોચ્યતે । પ્રકાશત્વં તુ
જડાદ્ વ્યાવર્તકં સ્વસ્ય પરસ્ય ચ વ્યવહાર-યોગ્યતાપાદન-સ્વભાવેન
ભવતિ । તથા સતિ સ્વૈશેષત્વં તદ્-અભાવે પ્રકાશતૈવ ન સ્યાત્ । તુચ્છતૈવ
સ્યાત્ । કિં ચ તેજો-વારિ-મૃદામ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ તેષાં વિવક્ષિતં સેત્સ્યતીતિ
જન્માદ્યસ્ય યત ઇત્ય્ અપ્રયોજકં સ્યાત્ । અતસ્ તદ્-વિશેષત્વે લબ્ધે સ વિશેષઃ
શક્તિ-રૂપ એવ । શક્તિશ્ ચાન્તરાઙ્ગા બહિરઙ્ગા તડસ્થા ચેતિ ત્રિધા દર્શિતા ।
તત્ર વિકારાત્મકેષુ જગજ્-જન્માદિષુ સાક્ષાદ્-ધેતુના બહિરઙ્ગાયા એવ સ્યાદ્
ઇતિ સા માયાખ્યા ચોપક્રાન્તા । તટસ્થા ચ વયં ધીમહીત્ય્ અનેન ।
અથ યદ્યપિ ભગવતોઽંશાત્ તદ્-ઉપાદાન-ભૂત-પ્રકૃત્યાખ્ય-શક્તિ-વિશિષ્ટાત્
પુરુષાદ્ એવાસ્ય જન્માદિ તથાપિ ભગવત્ય્ એવ તદ્-ધેતુના પર્યવસતિ ।
સમુદ્રૈક-દેશે યસ્ય જન્માદિ તસ્ય સમુદ્ર એવ જન્માદીનિ । યથોક્તમ્ -
પ્રકૃતિર્ યસ્યોપાદાનમ્
આધારઃ પુરુષઃ પરઃ ।
સતોઽભિવ્યઞ્જકઃ કાલો
બ્રહ્મ તત્ ત્રિતયં ત્વ્ અહમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.24.19]
તસ્ય ચ ભગવતો જન્માદ્યસ્ય યત ઇત્ય્ અનેનાપિ મૂર્તત્વમ્ એવ લભ્યતે । યતો
મૂર્તસ્ય જગતો મૂરિત્-શક્તેર્ નિધાન-રૂપ-તાદૃશાનાનન્ત-પર-શક્તીનાં
નિધાન-રૂપોઽસાવ્ ઇત્ય્ આક્ષિપ્યતે । તસ્ય પરમ-કારુણત્વાઙ્ગીકારાત્ । ન ચ
તસ્ય મૂર્તત્વે સત્ય્ અન્યતો જન્માપતેત્ અનવસ્થાપત્તેર્

એકસ્યૈવાદિત્વેનાઙ્ગીકારાત્ । સાઙ્ખ્યાનામ્ અવ્યક્તસ્યેવ ।
સ કારણં કરણાધિપાધિપો
ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃ [શ્વેતુ 6.9]
ઇતિ શ્રુતિ-નિષેધાત્ । અનાદુ-સિદ્ધાપ્રાકૃત-સ્વાભાવિક-મૂર્તિત્વેન તસ્ય તત્
પ્રસિદ્ધિશ્ ચ । તદ્ એવં મૂર્તત્વે સિદ્ધે સ ચ મૂર્તો વિષ્ણુ-નારાયઆદિ-
સાક્ષાદ્-રૂપકઃ શ્રી-ભગવાન્ એવ નાન્યઃ । તથા ચ -
યતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ
ભવન્ત્ય્ આદિ-યુગાગમે ।
યસ્મિંશ્ ચ પ્રલયં યાન્તિ
પુનર્ એવ યુગ-ક્ષયે ॥
ઇત્ય્ આદિ તત્-પ્રતિપાદક-સહસ્ર-નામાદૌ તત્રૈવ તુ યથોક્તમ્ અનિર્દેશ્ય-
વપુઃ શ્રીમાન્ ઇતિ ।
એવં ચ સ્કાન્દે -
સ્રષ્ટા પાતા ચ સંહર્તા સ એકો હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
સ્રષ્ટૃત્વાદિકમ્ અન્યેષાં દારુ-યોષાવદ્ ઉચ્યતે ॥
એક-દેશ-ક્રિયાવત્ત્વાન્ ન તુ સર્વાત્મનેરિતમ્ ।
સૃષ્ટ્ય્-આદિકં સમસ્તં તુ વિષ્ણોર્ એવ પરં ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
મહોપનિષદિ ચ - સ બ્રહ્મણા સૃજતિ સ રુદ્રેણ વિલાપયતિ ઇત્ય્ આદિકમ્ । અત
એવ વિવૃતં -
નિમિત્તં પરમ્ ઈશસ્ય વિશ્વ-સર્ગ-નિરોધયોઃ ।
હિરણ્યગર્ભઃ સર્વશ્ ચ કાલસ્યારૂપિણસ્ તવ ॥ ઇતિ ।
તવ યો રૂપ-રહિતઃ કાલઃ કાલ-શક્તિસ્ તસ્ય નિમિત્ત-માત્રમ્ ઇતિ વ્યધિકરણ
એવ ષષ્ઠી । તથા આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્યેત્ય્ આદિ । યદ્-અંશતોઽસ્ય સ્થિતિ-
જન્મ-નાશા ઇત્ય્ આદિ ચ ।
તદ્ એવમ્ અત્રાપિ તથાવિધ-મૂર્તિર્ ભગવાન્ એવોપક્રાન્તઃ । તદ્ એવં
તટસ્થ-લક્ષણેન પરં નિર્ધાર્ય તદ્ એવ લક્ષણં બ્રહ્મ-સૂત્રે શાસ્ત્ર-
યોનિત્વાત્, તત્ તુ સમન્વયાદ્ ઇત્ય્ એતત્-સૂત્ર-દ્વયેન (1.1.3-4) સ્થાપિતમ્ અસ્તિ તત્ર
પૂર્વ-સૂત્રસ્યાર્થઃ । કુતો બ્રહ્મણો જગજ્-જન્માદિ-હેતુત્વં તત્રાહ - શાસ્ત્રં
યોનિર્ જ્ઞાન-કારણં યસ્ય તત્ત્વાત્ । યતો વામાનિ ભૂતાનીત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-
પ્રમાણકત્વાદ્ ઇતિ । નાત્ર દર્શનાનતરવત્ તર્ક-પ્રમાણકત્વમ્ ।
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાત્ અન્ત્યન્તાતીન્દ્રિયત્વેન પ્રત્યક્ષાદિ-પ્રમાણ-વિષયત્વાદ્
બ્રહ્મણશ્ ચેતિ ભાવઃ । વૈનાશિકાસ્ ત્વ્ અવિરોધા-ધ્યાયે તર્કેણૈવ
નિરાકરિષ્યન્તે । અત્ર તર્કાપ્રતિષ્ઠાનં ચૈવમ્ - ઈશ્વરઃ કર્તા ન ભવતિ
પ્રયોજન-શૂન્યત્વાન્ મુક્તાત્મવત્ । તનુ-ભુવનાદિકં જીવ-કર્તૃકં
કાર્યત્વાત ઘટવત્ । વિમતિ-વિષયઃ કાલો ન લોક-શૂન્યઃ કાલત્વાત્
વર્તમાન-કાલવદ્ ઇત્ય્ આદિ । તદ્ એવં દર્શનાનુગુણ્ય્નેશ્વરાનુમાનં
દર્શનાન્તર-પ્રાતિકૂલ્ય-પરાહતમ્ ઇતિ શાસ્ત્રૈક-પ્રામાણિકઃ પર-બ્રહ્મ-
ભૂતઃ સર્વેશ્વરઃ પુરુષોત્તમઃ । શાસ્ત્રં તુ સકલેતર-પ્રમાણ-પરિદૃષ્ટ-
સમસ્ત-વસ્તુ-વિજાતીય-સાર્વજ્ઞ્ય-સત્ય-સઙ્કલ્પત્વાદિ-
મિશ્રાનવધિકાતિશયાપરિમિતોદાર-વિચિત્ર-ગુણ-સાગરં નિખિલ-હેય-
પ્રત્યનીક-સ્વરૂપં પ્રતિપાદયતીતિ ન પ્રમાણાન્તરાવસિત-વસ્તુ-સાધર્મ્ય-
પ્રયુક્ત-દોષ-ગન્ધઃ । અતએવ સ્વાભાવિકાનન્ત-નિત્ય-મૂર્તિમત્ત્વમ્ અપિ
તસ્ય સિધ્યતિ ।
અથોત્તર-સૂત્રસ્યાર્થઃ । બ્રહ્મણઃ કથં શાસ્ત્ર-પ્રમાણકત્વં તત્રાહ તત્
ત્વ્ ઇતિ । તુ શબ્દઃ પ્રસક્તાશઙ્ક-નિવૃત્ત્ય્-અર્થઃ । તચ્-છાસ્ત્ર-પ્રમાણકત્વં
બ્રહ્મણઃ સમ્ભવત્ય્ એવ । કુતઃ સમન્વયાત્ । અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યામ્
ઉપપાદનં સમન્વયસ્ તસ્માત્ । તત્રાન્વયઃ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મેતિ
[તૈત્ત્ 2.1.3] આનન્દો બ્રહ્મેતિ એકમ્ એવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ ઇતિ । તત્ સત્યં સ આત્મા
ઇતિ । સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇતિ । આત્મા વા ઇદમ્ એક એવાગ્ર આસીત્ પુરુષ-
વિધ ઇતિ । પુરુષો હ વૈ નારાયણ ઇતિ । એકો હ વૈ નારાયણ આસીદ્ ઇતિ । બહુ
સ્યાં પ્રજાયેય ઇતિ [છા 6.2.3] । તસ્માદ્ વા એતસ્માદ્ આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત
ઇતિ । તત્-તેજોઽસૃજત ઇતિ । યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્ત ઇતિ । પુરુષો હ વૈ
નારાયણોઽકામયત અથ નારાયણાદ્ અજોઽજાઆયત યતઃ પ્રજાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ
નારાયણં પરં બ્રહ્મ તત્ત્વં નારાયણઃ પરમ્ ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ
પુરુષં પિઙ્ગલમ્ ઇત્ય્ આદિષુ ચ ।
અથ વ્યતિરેકઃ । કથમ્ અસતઃ સજ્જાયેત ઇતિ । કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાદ્ યદ્
એષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાદ્ ઇતિ । એકો હ વૈ નારાયણ આસીન્ ન બ્રહ્મા ન ચ
શઙ્કર ઇત્ય્ આદિના । સ ચૈવં પરમાનન્દ-રૂપત્વેનૈવ સમન્વિતો ભવતીતિ
તદ્ ઉપલબ્ધ્યૈવ પરમ-પુરુષાર્હ્તત્વ-સિદ્ધેર્ ન પ્રયોજન-શૂન્યત્વમ્
અપિ ।
તદ્ એવં સૂત્ર-દ્વયાર્થે સ્થિતે તદ્ એતદ્ વ્યાચષ્ટે, અન્વયાદિતરતશ્ ચાર્થેષ્વ્
ઇતિ । અર્થેષુ નાના-વિધેષુ વેદ-વાક્યાર્થેષ્ સત્સ્વ્ અન્વયાત્ અન્વય-મુખેન
યતો યસ્માત્ એકસ્માદ્ અસ્ય જન્માદિ પ્રતીયતે તથેતરતો વ્યતિરેક-મુખેન
ચ યસ્માદ્ એવાસ્ય તતઃ પ્રતીયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ તસ્ય શ્રુત્ય્-અન્વય-
વ્યતિરેક-દર્શિતેન પરમ-સુખ-રૂપત્વેન પરમ-પુરુષાર્થત્વં ચ
ધ્વનિતમ્ । એકો હ વૈ નારાયણ આસીદ્ ઇત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-પ્રમાણત્વેન પ્રાક્-
સ્થાપિત-રૂપં ચેતિ ।
અથેક્ષતેર્ નાશબ્દમ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે અભિજ્ઞ ઇતિ । અત્ર સૂત્રાર્થઃ ઇદમ્ આમ્નાયતે
છાન્દોગ્યે સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ તદ્ ઐક્ષત
બહુ સ્યાં પ્રજાયયેતિ । [છા 6.2.3] । તત્-તેજોઽસૃજતેત્ય્ આદિ । અત્ર પરોક્તં
પ્રધાનમ્ અપિ જગત્-કારણત્વેનાયાતિ । તચ્ ચ નેત્ય્ આહ ઈક્ષતેર્ ઇતિ । યસ્મિન્
શબ્દ એવ પ્રમાણં ન ભવતિ તદ્-અશબ્દમ્ આનુમાનિકં પ્રધાનમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । ન તદ્ ઇહ પ્રતિપાદ્યમ્ । કુતોઽશબ્દત્વં તસ્યેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ઈક્ષતેઃ ।
ન તદ્ ઇહ પ્રતિપાદ્યમ્ । કુતોઽશબ્દત્વં તસ્યેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ઈક્ષતેઃ । સચ્-
છબ્દ-વાચ્ય-સમ્બન્ધિ-વ્યાપાર-વિશેષાભિધાયિઅ ઈક્ષતેર્ ધાતોઃ શ્રવણાત્ ।
તદ્ ઐક્ષતેતીક્ષણં ચાચેતને પ્રધાને ન સમ્ભવેત્ । અન્યત્ર
ચેક્ષાપૂર્વિકૈવ સૃષ્ટિઃ । સ ઐક્ષત લોકાનુસૃજા ઇતિ સ ઇમાન્ લોકાન્ અસૃજતેત્ય્
આદૌ । ઈક્ષણં ચાત્ર તદેશ-સૃજ્ય-વિચારાત્મકત્વાત્ સર્વજ્ઞત્વમ્ એવ
ક્રોડીકરોતિ । તદ્ એતદ્ આહ અભિજ્ઞ ઇતિ ।
નનુ તદાનીયમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેસ્ તસ્યેક્ષણ-સાધનં ન સમ્ભવતિ
તત્રાહ સ્વરાડ્ ઇતિ । સ્વ-સ્વરૂપેણૈવ તથા રાજત ઇતિ । ન તસ્ય કાર્યં કરણં
ચ વ્દિયત ઇત્ય્ આદૌ સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચેત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ ।
એતેનેક્ષણવન્-મૂર્તિમત્ત્વમ્ અપિ તસ્ય સ્વાભાવૈકમ્ ઇત્ય્ આયાતમ્ ।
નિઃશ્વતિતસ્યાન્ય્ અગ્રે દર્શયિષ્યમાણત્વાત્ । તચ્ ચ યથોક્તમ્ એવેતિ ચ ।
અત્ર શાસ્ત્ર-યોનિત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થાન્તરં વ્યાચષ્ટે તેન ઇતિ । તચ્ ચાર્થાન્તરં
યથા કથં તસ્ય જગજ્-જન્માદિ-કર્તૃત્વં કથં વા નાન્ય-તન્ત્રોક્તસ્ય
પ્રધાનસ્ય ન ચાન્યસ્યેતિ તત્રાહ । શાસ્ત્રસ્ય વેદ-લક્ષણસ્ય યોનિઃ કારણં
તદ્-રૂપત્વાત્ । એવં વા અરે અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમ્ એતદ્ યદૃગ્-વેદો
યજુર્-વેદઃ સામવેદોઽથ વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસ-પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ
શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્ય્ ઉપસૂત્રાણિ વ્યાખ્યાનાનીતિ શ્રુતેઃ । શાસ્ત્રં હિ સર્વ-
પ્રમાણાગોચર-વિવિધાનન્ત-જ્ઞાન-મયં તસ્ય ચ કારણં બ્રહ્મૈવ
શ્રૂયત ઇતિ ।
તદ્ એવં મુખ્યં સર્વજ્ઞં તાદૃશં સર્વજ્ઞત્વં વિના ચ સર્વ-શૃષ્ટ્ય્-
આદિકમ્ અન્યસ્ય નોપપદ્યત્ ઇતિ પ્રોક્ત-લક્ષણં બ્રહ્મૈવ જગત્-કારણં ન
પ્રધાનં ન જીવાન્તરમ્ ઇતિ । તદ્ એવ વિવૃત્યાહ તેને બ્રહ્મ હૃદા ય
આદિકવય ઇતિ । બ્રહ્મ વેદમ્ આદિ-કવયે બ્રહ્મણે બ્રહ્માણણં હૃદાન્તઃ-

કરણ-દ્વારૈવ, ન તુ વાક્ય-દ્વારા । તેને આવિર્ભાવિતવાન્ ।
અત્ર બૃહદ્-વાચકેન બ્રહ્મ-પદેન સર્વ-જ્ઞાન-મયત્વં તસ્ય જ્ઞાપિતમ્ ।
હૃદેત્ય્ અનેનાન્તર્યામિત્વં સર્વ-શક્તિમયત્વં ચ જ્ઞાપિતમ્ । આદિકવય ઇત્ય્
અનેન તસ્યાપિ શિક્ષા-નિદાનત્વાચ્ છાસ્ત્ર-યોનિત્વં ચેતિ । શ્રુતિશ્ ચાત્ર
યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વૈ વેદાંશ્ ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ ।
તં હ દેવમ્ આત્મ-બુદ્ધિ-પ્રકાશં
મુમુક્ષુર્ વૈ શરણમ્ અહં પ્રપદ્યે ॥ [શ્વેતુ 6.18] ।
મુક્ત-જીવા અપિ તત્-કારણં નેત્ય્ આહ મુહ્યન્તીતિ । યત્ર બ્રહ્મણિ વેદખ્યે
સૂરયઃ શેષાદયોઽપિ । અનેન ચ શયન-લીલા-વ્યઞ્જિત-નિશ્વસિતમય-વેદો
બ્રહ્માદિ-વિવિધાનન-લોચનશ્ ચ યઃ પદ્મનાભસ્ તદ્-આદિ-મૂર્તિકઃ શ્રી-
ભગવાન્ એવાભિહિતઃ । વિવૃતં ચૈતત્ । પ્રચોદિતા યેન પુરા સરસ્વતીત્ય્ [ભ્પ્
2.4.22] આદિના ।
અથ તત્ તુ સમન્વયાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાન્તરં, યથા શાસ્ત્ર-યોનિત્વે હેતુશ્ ચ દૃશ્યતે
ઇત્ય્ આહ તત્ ત્વ્ ઇતિ । સમન્વયોઽત્ર સમ્યક્ સર્વતોમુખોઽન્વયો વ્યુત્પત્તિર્
વેદાર્થ-પરિજ્ઞાતં યસ્માત્ તુ શાસ્ત્ર-નિદાનત્વં નિશ્ચીયત ઇતિ જીવે સમ્યક્ ।
જ્ઞાનમ્ એવ નાસ્તિ પ્રધાનં ત્વ્ અચેનમ્ એવેતિ ભાવઃ । સ વેત્તિ વિશ્વં ન હિ
તસ્ય વેત્તેતિ શ્રુતેઃ । યદ્ એતદ્ અસ્ય તદીય-સમ્યગ્-જ્ઞાનં વ્યતિરેકમુખેન
બોધયિતું જીવાનાં સર્વેષામ્ અપિ તદીય-સમ્યગ્-જ્ઞાનાભાવમ્ આહ
મુહ્યન્તીતિ । સૂરયઃ શેષાદયોઽપિ યદ્ યત્ર શબ્દ-બ્રહ્મણિ મુહ્યન્તિ । તદ્
એતદ્ વિવૃતં સ્વયં ભગવતા -
કિં વિધત્તે કિમ્ આચષ્ટે કિમ્ અનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ ।
ઇત્ય્ અસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યા મદ્ વેદ કશ્ચન ॥ ઇતિ (ભ્પ્ 11.21.42) ।
અનેન ચ સાક્ષાદ્-ભગવાન્ એવાભિહિતઃ ।
અથેક્ષતેર્ નાશબ્દમ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થાન્તરમ્ અભિઇજ્ઞ ઇત્ય્ અત્રૈવ વ્યઞ્જિતમ્ અસ્તિ ।
અત્ર સૂત્રાર્થઃ - નન્વ્ અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અવ્યયમ્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ ।
કથં તસ્ય શબ્દ-યોનિત્વં, તત્ર હિ પ્રકૃત-બ્રહ્મ શબ્દ-હીનં ન ભવતિ ।
કુતઃ ।
ઈક્ષતેઃ । તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજ્યાયેયેત્ય્ અત્ર બહુ સ્યામ્ ઇતિ
શબ્દાત્મકેક્ષ-ધાતોઃ શ્રવણાત્ । તદ્ એતદ્ આહ, અભિજ્ઞઃ । બહુ સ્યામ્ ઇત્ય્ આદિ-
શબ્દાત્મક-વિચાર-વિદગ્ધઃ । સ ચ શબ્દાદિ-શક્તિ-સમુદાયસ્ તસ્ય ન
પ્રાકૃતઃ પ્રકૃતિ-ક્ષોભાત્ પૂર્વત્રાપિ સદ્-ભાવાત્ । તતઃ સ્વરૂપ-ભૂત એવેત્ય્
આહ સ્વરાડ્ ઇતિ ।
અત્ર પૂર્વવત્ તાદૃશં સધર્મકત્વં મૂર્તિમત્ત્વમ્ અપિ સિદ્ધમ્ । યથાહુઃ
સૂત્રકારાઃ અન્તસ્ તદ્-ધર્મોપદેશાદ્ ઇતિ (વ્સ્ 1.1.10) । અતોઽશબ્દત્વાદિકં
પ્રાકૃત-શબ્દ-હીનત્વાદિમ્ એવેતિ જ્ઞેયમ્ । અત્રોત્તર-મીમાંસાધ્યાય-
ચતુષ્ટયસ્યાપ્ય્ અર્થો દર્શિતઃ । તત્રાન્વયાદ્ ઇતરતશ્ ચેતિ સમન્વયાધ્યાયસ્ય
સત્યં પરમ્ ઇતિ ફલાધ્યાયયેતિ । તથા ગાયત્ર્ય્-અર્થોઽપિ સ્પષ્ટઃ । તત્ર
જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ પ્રણવાર્થઃ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-શક્તિમત્ત્વ-વાચિત્વાત્ । તદ્ એવમ્
એવાગ્નિ-પુરાણે ગાયત્રી-વ્યાખ્યાને પ્રોક્તમ્ તજ્-જ્યોતિર્ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ જગજ્-
જન્માદિ-કારણમ્ ઇતિ । યત્ર ત્રિ-સર્ગો મૃષેતિ વ્યાહૃતિ-ત્રયાર્થઃ । ઉભયત્રાપિ
લોકત્રયસ્ય તદ્-અનન્યત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ । સ્વરાડ્ ઇતિ સવિતૃ-પ્રકાશક-
પરમ-તેજો-વાચિ । તેને બ્રહ્મ હૃદેતિ બુદ્ધિ-પ્રવૃત્તિ-પ્રેરણા પ્રાર્થના
સૂચિતા । તદ્ એવ કૃપયા સ્વધ્યાનાયાસ્માકં બુદ્ધિ-વૃત્તીઃ પ્રેરયતાદ્ ઇતિ
ભાવઃ । એવમ્ એવોક્તં ગાયત્ર્યા ચ સમારમ્ભ ઇતિ । તચ્ ચ તેજસ્ તત્ર અન્તસ્
તદ્-ધર્મોપદેશાદ્ ઇત્ય્ આદિના સમ્પ્રતિપન્નં યન્-મૂર્તં તદ્-આદ્ય્-અનન્ત-
મૂર્તિમદ્ એવ ધ્યેયમ્ ઇતિ । તત્ર ચાગ્નિ-પુરાણ-ક્રમ-વચનાનિ
એવં સન્ધ્યા-વિધિં કૃત્વા ગાયત્રીં ચ જપેત્ સ્મરેત્ ।
ગાયત્ર્ય્-ઉક્થાનિ શાસ્ત્રાણિ ભર્ગં પ્રાણાંસ્ તથૈવ ચ ॥
તતઃ સ્મૃતેયં ગાયત્રી સાવિત્રી યત એવ ચ ।
પ્રકાશિની સા સવિતુર્ વાગ્-રૂપત્વાત્ સરસ્વતી ॥
તજ્-જ્યોતિઃ પરમં બ્રહ્મ ભર્ગસ્ તેજો યતઃ સ્મૃતઃ ।
ભર્ગઃ સ્યાત્ ભ્રાજત ઇતિ બહુલં છન્દસીરિતમ્ ॥
વરેણ્યં સર્વ-તેજોભ્યઃ શ્રેષ્ઠં વૈ પરમં પરમ્ ।
સર્ગાપવર્ગ-કામૈર્ વા વરણીયં સદૈવ હિ ॥
વૃણોતેર્ વરણાર્થત્વાત્ જાગ્રત્-સ્વપ્નાદિ-વર્જિતમ્ ।
નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધમ્ એકં નિત્યં ભર્ગમ્ અધીશ્વરમ્ ॥
અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ ધ્યાયેમ હિ વિમુક્તયે ।
તજ્-જ્યોતિર્ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ જગજ્-જન્માદિ-કારણમ્ ॥
શિવં કેચિત્ પઠન્તિ સ્મ શક્તિ-રૂપં પઠન્તિ ચ ।
કેચિત્ સૂર્યં કેચિદ્ અગ્નિં દૈવતાન્ય્ અગ્નિ-હોત્રિણઃ ॥
અગ્ન્ય્-આદિ-રૂપો વિષ્ણુર્ હિ વેદાદૌ બ્રહ્મ ગીયતે ।
તત્ પદં પરમં વિષ્ણોર્ દેવસ્ય સ્વૈતુઃ સ્મૃતમ્ ॥
દધાતેર્ વા ધીમહીતિ મનસા ધારયેમહિ ।
નોઽસ્માકં યચ્ ચ ભર્ગસ્ તત્ સર્વેષાં પ્રાણિનાં ધિયઃ ॥
ચોદયાત્ પ્રેરયાદ્ બુદ્ધિં ભોક્તૄણાં સર્વ-કર્મસુ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિપાકેષુ વિષ્ણુઃ સૂર્યાગ્નિ-રૂપ-ભાક્ ॥
ઈશ્વર-પ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમ્ એવ વા ।
ઈશાવાસ્યમ્ ઇદં સર્વં મહદ્-આદિ-જગદ્ ધરિઃ ॥
સ્વર્ગાદ્યૈઃ ક્રીડતે દેવી યો હંસઃ પુરુષઃ પ્રભુઃ ।
ધ્યાનેન પુરુષોઽયં ચ દ્રષ્ટવ્યઃ સૂર્ય-મણ્ડલે ॥
સત્યં સદા-શિવં બ્રહ્મ વિષ્ણોર્ યત્ પરમં પદમ્ ।
દેવસ્ય સ્વૈતુર્ દેવો વરેણ્યં હિ તુરીયકમ્ ॥
યોઽસાવ્ આદિત્ય-પુરુષઃ સોઽસાવ્ અહમ્ અનુત્તમમ્ ।
જનાનાં શુભ-કર્માદીન્ પ્રવર્તયતિ યઃ સદા ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીં વર્ણ્યતે ધર્મ-વિસ્તરઃ ।
વૃત્રાસુર-વધોત્સિક્તં તદ્-ભાગવતમ્ ઉચ્યતે ॥ ઇત્ય્ આદીનિ ચ ।
તસ્માદ્ ભગ બ્રહ્મ પરા વિષ્ણુર્ ભગવતચ્-છબ્દાભિન્ન-વર્ણતયા તત્ર
તત્ર નિર્દિષ્ટા અપિ ભગવત્-પ્રતિપાદકા એવ જ્ઞેયાઃ । મધ્યે મધ્યે ત્વ્
અહંગ્રહોપાસના-નિર્દેશસ્ તત્-સામ્ય ઇવ લબ્ધે હિ તદ્-ઉપાસના-યોગ્યતા
ભવતીતિ । તથા દશ-લક્ષણર્થોઽપ્ય્ અત્રૈવ દૃશ્યઃ । તત્ર સર્ગ-વિસર્ગ-
સ્થાન-નિરોધા જન્દ્માદ્ય્ અસ્ય યતઃ ઇત્ય્ અત્ર । મન્વન્તરેશાનુકથને ચ
સ્થાનાન્તર્ગતે પોષણં તેન ઇત્ય્ આદૌ । ઊતિર્ મુહ્યન્તીત્ય્ આદૌ । મુક્તિર્
જીવાનામ્ અપિ તત્-સાન્નિધ્યે સતિ કુહક-નિરસન-વ્યઞ્જકે ધામ્નેત્ય્ આદૌ ।
આશ્રયઃ સત્યં પરમ્ ઇત્ય્ આદૌ[*એન્દ્નોતે #9] ।
સ ચ સ્વયં-ભગવત્ત્વેન નિર્ણીયત્વાત્ શ્રી-કૃષ્ણ એવેતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકાર એવ
વ્યક્ત ઇતિ । તદ્ એવમ્ અસ્મિન્ન્ ઉપક્રમ-વાક્યે સર્વેષુ પદ-વાક્ય-તાત્પર્યેષુ
તસ્ય ધ્યેયસ્ય સવિશેષત્વં મૂર્તિત્વં ભગવદ્-આકારં ચ વ્યક્તમ્ । તચ્ ચ
યુક્તમ્ । સ્વરૂપ-વાક્યાન્તર-વ્યક્તત્વાત્ ।
યોઽસ્યોત્પ્રેક્ષક આદિ-મધ્ય-નિધને યોઽવ્યક્ત-જીવેશ્વરો
યઃ સૃષ્ટ્યેદમ્ અનુપ્રવિશ્ય ઋષિણા ચક્ર-પુરઃ શાસ્તિ તાઃ ।
યં સમ્પદ્ય જહાત્ય્ અજામ્ અનુશયી સુપ્તઃ કુલાયં યથા
તં કૈવલ્ય-નિરસ્ત-યોનિમ્ અભયં ધ્યાયેદ્ અજસ્રં હરિમ્ ॥ ઇતિ ।[ભ્પ્ 10.87.50]
અતો ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિતેત્ય્ આદાવ્ અનન્તર-વાક્યેઽપિ કિં વા પરૈર્ ઇત્ય્ આદિના
તત્રૈવ તાત્પર્યં દર્શિતમ્ ।
તથોપસંહાર-વાક્યાધીનાર્થત્વાદ્ ઉપક્રમસ્ય નાતિકમણીયમ્ એવ ।
કસ્મૈ યેન વિભાસિતોઽયમ્ ઇત્ય્ આદિ-દર્શિતમ્ તસ્ય તાદૃશ-વિશેષવત્ત્વાદિકમ્ ।
યથૈવ આત્મ-ગૃહીતિર્ ઇતરવદ્ ઉત્તરાદ્ ઇત્ય્ અત્ર (વ્સ્ 3.3.16) શઙ્કર-
શારીરકસ્યાપરસ્યાં યોજનાયામ્ ઉપક્રમોક્તસ્ય સચ્-છબ્દ-

વાચ્યસ્યાત્મત્વમ્ ઉપસંહારસ્થાદ્ આત્મ-શબ્દાલ્ લભ્યતે તદ્વદ્ ઇહાપિ
ચતુઃશ્લોકી-વક્તુર્ ભગવત્ત્વં દર્શિતં ચ શ્રી-વ્યાસ-સમાધાવ્ અપિ તસ્યૈવ
ધ્યેયત્વમ્ । તદ્ એવ ચ સ્વ-સુખ-નિભૃતેત્યાદિ શ્રી-શુક-હૃદયાનુગતમ્
ઇતિ ॥ 1.1 ॥ શ્રી-વ્યાસઃ

અથોપસંહાર[*એન્દ્નોતે #10]-વાક્યસ્યાપ્ય્ અયમ્ અર્થઃ । કસ્મૈ
ગર્ભોદક-શાયિ-પુરુષ-નાભિ-કમલસ્થાય બ્રહ્મણે તત્રૈવ યેન મહા-
વૈકુણ્ઠં દર્શયતા દ્વિતીય-સ્કન્ધ-વર્ણિત-તાદૃશ-શ્રી-મૂર્ત્ય્-આદિના
ભગવતા વિભાસિતઃ પ્રકાશિતઃ ન તુ તદાપિ રચિતઃ અયં શ્રી-ભાગવત-
રૂપઃ પુરા પૂર્વ-પરાર્ધાદૌ તદ્-રૂપેણ બ્રહ્મ-રૂપેણ તદ્-રૂપિણા શ્રી-
નારદ-રૂપિણા યોગીન્દ્રાય શ્રી-શુકાય તદ્-આત્મના શ્રી-કૃષ્ણ-દ્વૈપાયન-
રૂપેણ । તદ્-આત્મનેત્ય્ અસ્યોત્તરેણાન્વયઃ । તત્ર તદ્-આત્મના શ્રી-શુક-
રૂપેણેતિ જ્ઞેયમ્ । તદ્-રૂપેણેત્ય્ આદિભિસ્ ત્રિભિઃ પદૈર્ ન કેવલં ચતુઃશ્લોક્ય્
એવ તેન પ્રકાશિતા કિં તર્હિ તત્ર તત્રાવિષ્ટેનાખણ્ડમ્ એવ પુરાણમ્ ઇતિ
દ્યોતિતમ્ ।
અત્ર મદ્-રૂપેણ ચ યુષ્મભ્યમ્ ઇતિ સઙ્કોચેનાનુક્તોઽપિ શ્રી-સૂત-વાક્ય-શેષો
ગમ્યઃ । એવં સર્વસ્યાપિ શ્રી-ભાગવત-ગુરોર્ મહિમા દર્શિતઃ । સઙ્કર્ષણ-
સમ્પ્રદાય-પ્રવૃત્તિસ્ તુ કૃષ્ણ-દ્વૈપાયન-કર્તૃક-પ્રકાશનાન્તર્ગતૈવેતિ
પૃથઙ્ નોચ્યતે ।
તત્-પરં સત્યં શ્રી-ભગવદ્-આખ્યં તત્ત્વં ધીમહિ । યત્ તત્ પરમ્
અનુત્તમમ્ ઇતિ સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રાત્ પર-શબ્દેન ચ શ્રી-ભગવાન્ એવોચ્યતે ।
આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્યેતિ દ્વિતીયાત્ । બ્રહ્માદીનાં બુદ્ધિ-વૃદ્ધિ-
પ્રેરકત્વેનાભિધાનાદ્ ગાયત્ર્યા અપ્ય્ અર્થોઽયં ગ્રન્થ ઇતિ દર્શયતિ । તદ્
ઉક્તં - ગાયત્રી-ભાષ્ય-રૂપોઽસૌ ભારતાર્થ-વિનિર્ણયઃ ॥ ઇતિ ॥
॥12.13॥ શ્રી-સૂતઃ

[107]
અથાભ્યાસેન -
કલિ-મલ-સંહતિ-કાલનોઽખિલેશો
હરિર્ ઇતરત્ર ન ગીયતે હ્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ ।
ઇહ તુ પુનર્ ભગવાન્ અશેષ-મૂર્તિઃ
પરિવૃતોઽનુપદં કથા-પ્રસઙ્ગૈઃ ॥ [ભ્પ્ 12.12.66]
કાલેનોનાશનઃ । ઇતરત્ર કર્મ-બ્રહ્માદિ-પ્રતિપાદક-શાસ્ત્રાન્તરે । અખિલેશો
વિરાડ્-અન્તર્યામી નારાયણોઽપિ તત્-પાલકો વિષ્ણુર્ વાપિ ન ગીયતે ક્વચિદ્ ગીયતે
વા તત્ર ત્વ્ અભીક્ષ્ણં નૈવ ગીયતે તુ-શબ્દોઽવધારણે સાક્ષાત્ શ્રી-ભગવાન્
પુનર્ ઇહ શ્રી-ભાગવતે એવાભીક્ષ્ણં ગીયતે । નારાયણાદયો વા યેઽત્ર
વર્ણિતાસ્ તેઽપ્ય્ અશેષા એવ મૂર્તયોઽવતારા યસ્ય સઃ । તથાભૂત એવ ગીયતે ન
ત્વ્ ઇતરત્રૈવ તદ્-અવિવેકેનેત્ય્ અર્થઃ । અતએવ તત્ તત્ કથા-પ્રસઙ્ગૈર્ અનુપદં
પદં પદમ્ અપિ લક્ષ્યીકૃત્ય ભગવાન્ એવ પરિ સર્વતો-ભાવેન પઠિતો
વ્યક્તમ્ એવોક્ત ઇતિ । અનેનાપૂર્વતાપિ વ્યાખ્યાતા
અન્યત્રાનધિગતત્વાત્ ॥ 12.12 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[108]
અથ ફલેનાપિ -
પિબન્તિ યે ભગવત આત્મનઃ સતાં
કથામૃતં શ્રવણ-પુટેષુ સમ્ભૃતમ્ ।
પુનન્તિ તે વિષય-વિદૂષિતાશયં
વ્રજન્તિ તચ્-ચરણ-સરોરુહાન્તિકમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.37]
સતામ્ આત્મનઃ પ્રાણેશ્વરસ્ય યદ્ વા વ્યધિકરણે ષષ્ઠી સતામ્ આત્મનઃ
સ્વસ્ય યો ભગવાંસ્ તસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તેષાં ભગવતિ સ્વામિત્વેન
મમતાસ્પદત્વાત્ અત્ર કથામૃતં પ્રક્રમ્યમાણં શ્રી-ભાગવતાખ્યમ્
એવ મુખ્યમ્ । યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયામ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 1.7.7] આદિકં ચ
તથૈવોક્તમ્ ઇતિ ॥2.2॥ શ્રી-શુકઃ

[109]
અથાર્થવાદેન -
યં બ્રહ્મ વરુણેન્દ્ર-રુદ્ર-મરુતઃ સ્તુન્વન્તિ દિવ્યૈઃ સ્તવૈર્
વેદૈઃ સાઙ્ગ-પદ-ક્રમોપનિષદૈર્ ગાયન્તિ યં સામાગાઃ ।
ધ્યાનાવસ્થિત-તદ્-ગતેન મનસા પશ્યન્તિ યં યોગિનો
યસ્યાન્તં ન વિદુઃ સુરાસુર-ગણા દેવાય તસ્મૈ નમઃ ॥ [ભ્પ્ 12.13.1]
સ્તવૈર્ વેદૈશ્ ચ સ્તુન્વન્તિ સ્તુવન્તિ । ધ્યાનેનાવસ્થિતં નિશ્ચલં તદ્-ગતં
યન્-મનસ્ તેન ॥ 12.13 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[110]
અથોપપત્ત્યા -
ભગવાન્ સર્વ-ભૂતેષુ
લક્ષિતઃ સ્વાત્મના હરિઃ ।
દૃશ્યૈર્ બુદ્ધ્ય્-આદિભિર્
દ્રષ્ટા લક્ષણૈર્ અનુમાપકૈઃ ॥ [ભ્પ્ 2.2.35]
પ્રથમ-દ્રષ્ટા જીવો લક્ષિતઃ । કૈર્ દૃશ્યૈર્ બુદ્ધ્ય્-આદિભિઃ । તદ્ એવ
દ્વેધા દર્શયતિ દૃશ્યાનાં જડાનાં બુદ્ધ્ય્-આદીનાં દર્શનં સ્વ-પ્રકાશં
દ્રષ્ટારં વિના ન ઘટત જ્ઞાનોપપત્તિ-દ્વારા લક્ષણૈઃ સ્વ-પ્રકાશ-
દ્રષ્ટૃઅ-લક્ષકૈઃ તથા બુદ્ધ્ય્-આદીનિ કર્તૃ પ્રયોજ્યાનિ કરણત્વાદ્
વાસ્યાદિવદ્ ઇતિ વ્યાપ્તિ-દ્વારાનુમાપકૈર્ ઇતિ ।
અથ ભગવાન્ અપિ લક્ષિતઃ । કેન સર્વ-ભૂતેષુ સર્વેષુ તેષુ દ્રષ્ટૃષુ
પ્રવિષ્ટેન સ્વાત્મના સ્વાંશ-રૂપેણાન્તર્યામિણા । આદૌ સર્વૈર્ દ્રષ્ટૃભિર્
અન્તર્યામી લક્ષિતઃ તતસ્ તેન ભગવાન્ અપિ લક્ષિત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ચ સ ચ
પૂર્વવત્ દ્વિધૈવ લક્ષ્યતે । તથા હિ કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વયોર્ અસ્વાતત્ન્ર્ય-
દર્શનાત્ કર્મણો જડત્વાત્ કર્મણો જડત્વાત્ સર્વેષામ્ અપિ જીવાનાં તત્ર
તત્ર પ્રવૃત્તિર્ અન્તઃ-પ્રયોજક-વિશેષં વિના ન ઘટત ઇત્ય્ અનુપપત્તિ-
દ્વારાન્તર્યામી લક્ષ્યતે । એષ હ્ય્ અનેનાત્મના ચક્ષુષા દર્શયતિ શ્રોત્રેણ
શ્રાવયતિ મનસા માનયતિ બુદ્ધ્યા બોધયતિ તસ્માદ્ એતા બાહુઃ । મૃતિર્
અમૃતિર્ ઇતિ ભાલ્લવેય-શ્રુતિશ્ ચ ।
અતએવ ગીતોપનિષત્સુ -
અથવા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન ।
વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ ॥ ઇતિ ।
વિષ્ણુ-પુરાણે ચ - સ્વ-શક્તિ-લેશાવૃત-ભૂત-સર્ગ ઇતિ । તથા જીવાઃ પ્રયોજક-
કર્તૃ-પ્રેરિતવ્યાપારાઃ । અસ્વાતન્ત્ર્યાત્ । તક્ષાદિ-કર્મ-કર-જનવદ્ ઇત્ય્ એવમ્
અન્તર્યામિણિ તત્ત્વે વ્યાપ્તિ-દ્વારા સિદ્ધેઃ । પુનસ્ તેનૈવ ભગવાન્ અપિ
સાધ્યતે । તુચ્છ-વૈભવ-જીવાન્તર્યામિ-સ્વરૂપમ્ ઈશ્વર-તત્ત્વં
નિજાંશિત્વાશ્રયં તથૈવ પર્યાપ્તેઃ । રાજ-પ્રભુત્વાશ્રિત-તક્ષકાદિ-કર્મ-
કર પ્રયોજક-પ્રભુત્વાદિવદ્ ઇતિ । અથવાત્ર
યથેન્દ્રિયૈઃ પૃથગ્-દ્વારૈર્ અર્થો બહુ-ગુણાશ્રયઃ ।
એકો નાનેયતે તદ્વદ્ ભગવાન્ શાસ્ત્ર-વર્ત્મભિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.32.33] ઇત્ય્
એવોદાહરણીયમ્ । અનેનૈવ ગતિ-સામાન્યં ચ સિધ્યતીતિ ॥ 2.2 ॥ શ્રી-
શુકઃ

પ્રત્યવસ્થાપિતં વદન્તીત્ય્ આદિપદ્યમ્ ।
ઇતિ શ્રી-કલિ-યુગ-પાવન-સ્વ-ભજન-વિભાજન-પ્રયોજનાવતાર-શ્રી-શ્રી-
ભગવત્-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-દેવ-ચરણાનુચર-વિશ્વ-વૈષ્ણવ-રાજ-સભાજન-
ભાજન-શ્રી-રૂપ-સનાતનાનુશાસન-ભારતી-ગર્ભે શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે
પરમાત્મ-સન્દર્ભો નામ તૃતીયઃ સન્દર્ભઃ ॥
શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે સર્વ-સન્દર્ભ-ગર્ભ-ગે ।
પરમાત્માભિધેયોઽસૌ સન્દર્ભોઽભૂત્ તૃતીયકઃ ॥
સમાપ્તોઽયં તૃતીયઃ સન્દર્ભઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #1] થે યદવ્પુર્ એદિતિઓન્ મકેસ્ રેfએરેન્ચે તો સ્રિધર્ઽસ્
ચોમ્મેન્તર્ય્ તો 3.29.13.
[*એન્દ્નોતે #2] ઇન્ લઘુ-ભાગવતામૃત 1.2.9, થિસ્ ઇસ્ ગિવેન્ અસ્ આસાત્વત-
તન્ત્ર.
[*એન્દ્નોતે #3] નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ મ્ય્ એદિતિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #4] થિસ્ વેર્સે ઇસ્ fઇર્સ્ત્ qઉઓતેદ્ ઇન્ શ્રીધરઽસ્ ચોમ્મેન્તર્ય્ તો ભ્પ્
11.15.16 અન્દ્ લતેર્ અત્ ચ્ચ્ 1.2.53.
[*એન્દ્નોતે #5] qઉઓતેદ્ અબોવે ઇન્ સેચ્તિઓન્ 22.
[*એન્દ્નોતે #6] અબોવે, સેચ્તિઓન્ 19.
[*એન્દ્નોતે #7] નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ગિત પ્રેસ્સ્ એદિતિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #8] અમ્બુવદ્ અગ્રહણાત્ તુ ન તથાત્વમ્ ઇસ્ થે fઉલ્લ્ સૂત્ર.
[*એન્દ્નોતે #9] સેએ તત્ત્વ-સન્દર્ભ 55-56. ભ્પ્ 2.10.1-7.
[*એન્દ્નોતે #10] થે વેર્સે ઇસ્ ગિવેન્ અબોવે અત્ થે બેગિન્નિન્ગ્ ઓf 106. કસ્મૈ
યેન, એત્ચ્.
શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભ
[થેરે અરે સેવેરલ્ દિffએરેન્ત્ એદિતિઓન્સ્ ઓf થે કૃષ્ણ-સન્દર્ભ. થે બેન્ગલિ
એદિતિઓન્ અપ્પેઅર્સ્ તો બે એઅર્લિએર્ થન્ થે વ્રિન્દવન્ એદિતિઓન્ પુબ્લિસ્હેદ્ બ્ય્ હરિદસ્
સ્હસ્ત્રિ ઇન્ 1983. થે અદ્દિતિઓન્સ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ થે વૃ એદિતિઓન્ અરે પ્રોબબ્લ્ય્ ઔથેન્તિચ્,
અસ્ થેરે ઇસ્ ચ્લેઅર્ એવિદેન્ચે જિવ ગોસ્wઅમિ મદે એxતેન્સિવે ચોર્રેચ્તિઓન્સ્ અન્દ્
એમેન્દતિઓન્સ્ ઇન્ સોમે ઓf હિસ્ બોઓક્સ્ અfતેર્ થેય્ wએરે સેન્ત્ તો બેન્ગલ્ wઇથ્ સ્રિનિવસ્
થકુર્ ઇન્ થે 1570ઽસ્.]
તૌ સન્તોષયતા સન્તૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
દાક્ષિણાત્યેન ભટ્ટેન પુનર્ એતદ્ વિવિચ્યતે ॥ઓ॥
તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ ॥ઓ॥
[1]
અથ પૂર્વ-સન્દર્ભ-ત્રયેણ યસ્ય સર્વ-પરત્વં સાધિતં તસ્ય શ્રી-
ભગવતો નિર્ધારણાય સન્દર્ભોઽયમ્ આરભ્યતે । તત્ર પ્રથમસ્ય દ્વિતીયે
વદન્તિ [ભ્પ્ 1.2.11] ઇત્ય્ આદિના [વૃ. અદ્દ્સ્: નાનાવિર્ભાવત્વાત્ તાનિ વચનાનિ
તત્ત્વ-નિર્ધારણાર્થમ્ ઉદ્ધ્રિયન્તે । એન્દ્ વૃ.] તદ્ એકમ્ એવ તત્ત્વં
બ્રહ્માદિતયા શબ્દ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ એવ બ્રહ્માદિ-ત્રયં તૃતીયં વિવિચ્યતે ।
બ્રહ્મ ત્વ્ ઇહ -
યત્રેમે સદ્-અસદ્-રૂપે પ્રતિષિદ્ધે સ્વ-સંવિદા ।
અવિદ્યયાત્મનિ કૃતે ઇતિ તદ્ બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.33]
ઇત્ય્ આદિના તત્ર વિવિક્તમ્ અપિ । એકાકારાવિર્ભાવતયા સંશયાભાવાન્
નોપયુક્તમ્ ઇતિ તદ્-વચનં નોદાહરણીયમ્ । શ્રી-ભગવત્-પરમાત્મનોસ્ તુ
ઉદાહ્રિયતે । તત્ર ઈશ્વરો નામ નિરાકારો નાસ્તીતિ પૂર્વં નિર્ણીતં,
પરમાત્મ-શબ્દેન ચ સર્વાન્તર્યામિ-પુરુષઃ પ્રતિપાદિતઃ તેષ્વ્ એવ
સન્દર્ભેષુ । તથા ચ સતિ તસ્મિંસ્ તૃતીયાધ્યાયારભ્ય એવમ્ આભાસ્યમ્ ।
નનુ પૂર્વં બ્રહ્માદિતયા ત્રિધૈવ તત્ત્વમ્ એકમ્ ઉક્તમ્ । તત્ર બ્રહ્મણઃ
કિં લક્ષણં ભગવત્-પરમાત્મનોર્ વા તત્ર વિશેષઃ કશ્ચિદ્ વા કિમ્ અસ્તીતિ
શ્રીમદ્-ઈશ્વરાકારાદિષુ બહુષુ ચ સત્સુ શ્રી-ભગવન્-નામ કતમાકારઃ
પરમાત્મા વા તયોશ્ ચ કિં સ્વરૂપાદિકમ્ ઇતિ શ્રી-શૌનકાદિ-પ્રશ્નમ્
આશઙ્ક્ય પ્રથમં શ્રી-ભગવત્-પરમાત્મનૌ નિર્ધારયન્ શ્રી-સૂત ઉવાચ
જગૃહે પૌરુષં રૂપં ભગવાન્ મહદ્-આદિભિઃ ।
સમ્ભૂતં ષોડશ-કલમ્ આદૌ લોક-સિસૃક્ષયા ॥ [ભ્પ્ 1.3.1]
[પગે 2]
આદૌ જીવાવિર્ભાવ-મહદ્-આદિ-સૃષ્ટિતઃ પૂર્વં પૌરુષં રૂપં જગૃહે
પ્રકટિતવાન્ । કેન હેતુના ? લોક-સિસૃક્ષયા । લોકાનાં સમષ્ટિ-વ્યષ્ટિ-
જીવાનાં તદ્-અધિષ્ઠાનાનાં ચ પ્રાદુર્ભાવાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્મિન્ હિ તાનિ
લીનાન્ય્ આસન્ન્ ઇતિ ।
અતસ્ તત્-પ્રાદુર્ભાવસ્ તૃતીયે તદ્-દ્વારૈવ ઉક્તઃ । ભગવાન્ એક આસેદમ્ [ભ્પ્
3.5.23] ઇત્ય્-આદિ-પ્રકરણે --
કાલ-વૃત્ત્યા તુ માયાયાં ગુણ-મય્યામ્ અધોક્ષજઃ ।
પુરુષેણાત્મ-ભૂતેન વીર્યમ્ આધત્ત વીર્યવાન્ ॥ [ભ્પ્ 3.5.26] ઇતિ ।
તત્ર તેષાં સદ્-ભાવં વિવૃણોતિ મહદ્-આદિભિઃ સમ્ભૂતં મિલિતમ્ ।
અન્તર્ભૂત-મહદ્-આદિ-તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સોઽન્તઃ-શરીરેઽર્પિત-ભૂત-સૂક્ષ્મા
[ભ્પ્ 3.8.11] ઇતિ તૃતીયાદ્ એવ । સમ્-પૂર્વો ભવતિઃ સઙ્ગમાર્થે પ્રસિદ્ધ એવ,
સમ્ભૂયામ્ભોધિમ્ અભ્યેતિ મહાન્ અદ્યા નગાપાગેતિ [શિશ્વ્ 2.100] ઇત્ય્ આદૌ ।
તદ્ એવં વિષ્ણોસ્ તુ ત્રીણિ રૂપાણિ ઇત્ય્ આદૌ મહત્-સ્રષ્ટૃત્વેન પ્રથમં
પુરુષાખ્યં રૂપં યચ્ છ્રૂયતે યચ્ ચ બ્રહ્મ-સંહિતાદૌ કારણાર્ણવ-
શાયિ-સઙ્કર્ષણત્વેન શ્રૂયતે । તદ્ એવ જગૃહે ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ તસ્ય જગત્-
સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તૃત્વેન । તતોઽપિ પરત્રૈશ્વર્ય-સમ્ભાવનાર્થમ્ આહ ષોડશ-
કલં સમ્પૂર્ણ-સર્વ-શક્તિ-યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્ણત્વં ચાત્રાપેક્ષિકં
સ્વરૂપ-શક્તિ-નિધિર્ અપિ સ્વસાન્નિધ્યેન માયા-વૃત્તિભિર્ જગત્-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તા
ભગવદ્-અંશી સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-એક-વિલાસવાન્ ઇત્ય્ અભિહિતમ્ ।
[2]
તદ્ એવં સામાન્યતો ભગવત્-પરમાત્માનૌ નિરૂપ્ય પરમાત્માનં તાવદ્
અનેકૈઃ સ્થાન-કર્મ-સ્વરૂપાકાર-વિશેષૈર્ નિર્ધારયતિ ત્રિભિઃ -
યસ્યામ્ભસિ શયાનસ્ય યોગ-નિદ્રાં વિતન્વતઃ ।
નાભિ-હ્રદામ્બુજાદ્ આસીદ્ બ્રહ્મા વિશ્વ-સૃજાં પતિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.2]
યસ્ય પૌરુષ-રૂપસ્યામ્ભસિ પ્રલય-કાલીન-ગર્ભોદકે શયાનસ્ય સતઃ ।
[થે વૃ. એદિતિઓન્ દિffએર્સ્ બેત્wએએન્ આદૌ અન્દ્ શયાનસ્ય સતઃ: યઃ શ્રી-ભગવાન્
પૂર્ણ-ષડ્-ઐશ્વર્યત્વેન પૂર્વં નિર્દિષ્ટઃ । સ એવ પૌરુષં રૂપં
પુરુષત્વેનામ્ન્યાયતે । યદ્ રૂપં તદ્ એવાદૌ સર્ગારમ્ભે જગૃહે । પ્રાકૃત-
પ્રલયેષ્વ્ અસ્મિન્ લીનં સત્ પ્રકટતયા સ્વીકૃતવાન્ । કિમ્ અર્થમ્ ? તત્રાહ -
લોક-સિસૃક્ષયા । તસ્મિન્ન્ એવ લીનાનાં લોકાનાં સમષ્ટિ-વ્યષ્ટિ-જીવાનાં
સિસૃક્ષયા પ્રાદુર્ભાવનાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કીદૃશં સત્ ? તદ્-રૂપં લીનમ્ આસીત્ તત્રાહ - મહદ્-આદિભિઃ સમ્ભૂતં
મિલિતમ્ અન્તર્ભૂત-મહદ્-આદિ-તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સમ્ભૂયામ્ભોધિમ્
અભ્યેતિ મહાન્ અદ્યા નગાપાગેતિ [શિશ્વ્ 2.100] ઇતિ સમ્ભવતિર્ મિલનાર્થઃ ।
તત્ર હિ મહદ્-આદીનિ લીનાન્ય્ આસન્ન્ ઇતિ ।
તદ્ એવં વિષ્ણોસ્ તુ ત્રીણિ રૂપાણિ ઇત્ય્ આદૌ મહત્-સ્રષ્ટૃત્વેન પ્રથમં
પુરુષાખ્યં રૂપં યચ્ છ્રૂયતે યચ્ ચ બ્રહ્મ-સંહિતાદૌ કારણાર્ણવ-
શાયિ-સઙ્કર્ષણત્વેન શ્રૂયતે । તદ્ એવ જગૃહે ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । પુનઃ
કીદૃશં તદ્ રૂપમ્ ? તત્રાહ ષોડશ-કલં તત્-સૃષ્ટ્ય્-ઉપયોગિ-પૂર્ણ-શક્તીત્ય્
અર્થઃ । તદ્ એવં યસ્ તદ્-રૂપં જગૃહે સ ભગવાન્ । યત્ તુ તેન ગૃહીતં તત્ તુ
સ્વ-સૃજ્યાનામ્ આશ્રયત્વાત્ પરમાત્મેતિ પર્યવસિતમ્ । તસ્ય પુરુષ-રૂપસ્ય
વિસર્ગ-નિદાનત્વમ્ અપિ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ સાર્ધેન --
યસ્યામ્ભસિ શયાનસ્ય યોગ-નિદ્રાં વિતન્વતઃ ।
નાભિ-હ્રદામ્બુજાદ્ આસીદ્ બ્રહ્મા વિશ્વ-સૃજાં પતિઃ ।
યસ્યાવયવ-સંસ્થાનૈઃ કલ્પિતો લોક-વિસ્તરઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.3]
યસ્ય પૌરુષ-રૂપસ્ય દ્વિતીયેન વ્યૂહેન બ્રહ્માણ્ડં પ્રવિશ્ય અમ્ભસિ
ગર્ભોદકે શયાનસ્યેત્ય્ આદિ યોજ્યમ્ । યસ્ય ચ તાદૃશત્વેન તત્ર શયાનસ્ય

અવયવ-સંસ્થાનૈઃ સાક્ષાચ્-છ્રી-ચરણાદિ-સન્નિવેશે લોકસ્ય વિસ્તારો વિરાડ્-
આકારઃ પ્રપઞ્ચઃ કલ્પિતઃ । યથા તદ્-અવયવ-સન્નિવેશાસ્ તથૈવ પાતાલમ્
એતસ્ય હિ પાદ-મૂલમ્ [ભ્પ્ 2.1.26] ઇત્ય્ આદિના નવીનોપાસકાન્ પ્રતિ મનઃ-
સ્થૈર્યાય પ્રખ્યાપિતઃ । ન તુ વસ્તુતસ્ તદ્ એવ યસ્ય રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્
વા ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ ઇત્ય્ આરભ્ય પદ્ભ્યાં ભૂમિર્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા
લોકાન્ અકલ્પયત્ ઇતિ શ્રુતેસ્ [ઋક્ 10.90.13-14] તૈર્ હેતુ-ભૂતૈર્ લોક-વિસ્તારો રચિત
ઇત્ય્ અર્થઃ । [એન્દ્ વૃ. રેઅદિન્ગ્.]
તથા ચ ભારતે મોક્ષ-ધર્મ-નારાયણીયે -
અસ્મન્ મૂર્તિશ્ ચતુર્થી યા સાસૃજચ્ છેષમ્ અવ્યયમ્ ।
સ હિ સંકર્ષણઃ પ્રોક્તઃ પ્રદ્યુમ્નં સો ઽપ્ય્ અજીજનત્ ॥
પ્રદ્યુમ્નાદ્ અનિરુદ્ધો ઽહં સર્ગો મમ પુનઃ પુનઃ ।
અનિરુદ્ધાત્ તથા બ્રહ્મા તત્રાદિ કમલોદ્ભવઃ ॥
બ્રહ્મણઃ સર્વભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ॥ [મ્ભ્ 12.326.68-70]
તત્રૈવ વ્યાસઃ --
પરમાત્મેતિ યં પ્રાહુઃ સાંખ્યયોગવિદો જનાઃ ।
મહાપુરુષ સંજ્ઞાં સ લભતે સ્વેન કર્મણા ॥
તસ્માત્ પ્રસૂતમ્ અવ્યક્તં પ્રધાનં તદ્ વિદુર્ બુધાઃ ।
અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તમ્ ઉત્પન્નં લોકસૃષ્ટ્ય્ અર્થમ્ ઈશ્વરાત્ ॥
અનિરુદ્ધો હિ લોકેષુ મહાન્ આત્મેતિ કથ્યતે ।
યો ઽસૌ વ્યક્તત્વમ્ આપન્નો નિર્મમે ચ પિતામહમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.327.24-26] ઇતિ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે:] તદ્ એવં સઙ્કર્ષણસ્ય વૈભવમ્ ઉક્ત્વાનિરુદ્ધસ્યાપ્ય્ આહ
અનિરુદ્ધો હીતિ । લોકેષુ પ્રત્યેકં બ્રહ્માણ્ડેષુ મહાન્ આત્મા પરમાત્મા ।
વ્યક્તત્વં પ્રાકટ્યં પ્રદ્યુમ્નાદ્ ઇતિ શેષઃ । સુતેન ત્વ્ અભેદ-વિવક્ષયા
પ્રદ્યુમ્નઃ પૃથઙ્ નોક્તઃ વિષ્ણોસ્ તુ ત્રીણિ રૂપાણિ ઇતિવત્ । સેયં પ્રક્રિયા
દ્વિતીયસ્ય સષ્ઠે દૃશ્યતે યથા સ એષ આદ્યઃ પુરુષઃ [ભ્પ્ 2.9.39] ઇત્ય્ આદિ-
પદ્યે ટીકા - સ એષ આદ્યો ભગવાન્ યઃ પુરુષાવતારઃ સન્ સૃષ્ટ્ય્-આદિકં
કરોતિ ઇત્ય્ એષા । એવમ્ આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય [ભ્પ્ 2.6.42] ઇત્ય્ અત્ર ટીકા
પરસ્ય ભૂમ્નઃ પુરુષઃ પ્રકૃતિ-પ્રવર્તકો યસ્ય સહસ્ર-શીર્ષા [ઋક્ 10.90.1]
ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તો લીલા-વિગ્રહઃ સ આદ્યોઽવતારઃ ઇત્ય્ એષા । તથા તૃતીયસ્ય વિંશે
દેવેન [ભ્પ્ 3.20.12] ઇત્ય્ આદિકં સોઽનુ ઇત્ય્ અન્તં સ-ટીકમ્ એવ પ્રકરણમ્
અત્રાનુસન્ધેયમ્ । તસ્માદ્ વિરાટ્ત્વેન તદ્-રૂપં ન વ્યાખ્યાતમ્ । તસ્માચ્ ચ
વાસુદેવ-સ્થાનીયો ભગવાન્ પુરુષાદ્ અન્ય એવેત્ય્ આયાતમ્ ।
અથ યસ્ય રૂપ-દ્વયસ્ય સામાન્યત ઐકવિધ્યેન સ્વરૂપમ્ આહ તદ્ વૈ
ભગવતો રૂપં વિશુદ્ધં સત્ત્વમ્ ઊર્જિતમ્ [ભ્પ્ 1.3.3] ઇતિ । તત્ શ્રી-ભગવતઃ
પૌરુષં રૂપં વૈ પ્રસિદ્ધૌ વિશુદ્ધોઽર્જિત-સત્ત્વાભિવ્યક્તત્વાચ્ છક્તિ-
સ્વરૂપયોર્ અભેદાચ્ ચ તદ્-રૂપમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । ઉક્તં ચ દ્વિતીયં પુરુષ-
વ્યૂહમ્ અધિકૃત્ય સ્વરૂપત્વં તદ્-રૂપસ્ય - નાતઃ પરં પરમ યદ્ ભવતઃ
સ્વરૂપમ્ [ભ્પ્ 3.9.3] ઇત્ય્ અત્ર । વિશુદ્ધં જાડ્યાંશેનાપિ રહિતમ્, સ્વરૂપ-
શક્તિ-વૃત્તિત્વાત્ । ઊર્જિતં સર્વતો બલવત્ પરમાનન્દ-રૂપત્વાત્ - કો હ્ય્ એવાન્યાત્
કઃ પ્રાણ્યાત્ યદ્ એષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ [તૈત્તુ 2.7.1] ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માચ્
છાક્ષાદ્ ભગવદ્-રૂપે તુ કૈમુત્યમ્ એવાયાતમ્ । તદ્ એવં પુરુષસ્ય દ્વિધા
સ્થાન-કર્મણી ઉક્ત્વા સ્વરૂપવદ્ આકારં ત્વ્ એક-પ્રકારમ્ આહ પશ્યન્ત્ય્ અદો
[સેએ પર. 4] [એન્દ્ ઓf વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
તતોઽત્રાવાન્તર-ભેદેઽપ્ય્ અભેદ-સ્વીકારેણ દ્વિ-વ્યૂહોક્તિર્ ઇત્ય્ એવ વિશેષ ઇતિ
વાસુદેવ-સ્થાનીયો ભગવાંસ્ તસ્માદ્ અન્ય એવેત્ય્ આયાતમ્ । એવમ્ એકાદશે ચ -
- [પગે 4]
ભૂતૈર્ યદા પઞ્ચભિર્ આત્મ-સૃષ્ટૈઃ
પુરં વિરાજં વિરચય્ય તસ્મિન્ ।
સ્વાંશેન વિષ્ટઃ પુરુષાભિધાનમ્
અવાપ નારાયણ આદિ-દેવઃ ॥ [ભ્પ્ 11.4.3]
ઇત્ય્ અત્ર તૈર્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ । આદૌ પુરુષાવતારમ્ આહ - ભૂતૈર્ ઇતિ । યદા
સ્વ-સૃષ્ટૈઃ ભૂતૈઃ વિરાજં બ્રહ્માણ્ડં પુરં નિર્માય તસ્મિન્ લીલયા
પ્રવિષ્ટઃ, ન તુ ભોક્તૃત્વેન । પ્રભૂત-પુણ્યસ્ય જીવસ્ય તત્ર ભોક્તૃત્વાદ્ ઇત્ય્
એવમ્ અસ્યોત્તરત્ર શ્લોક-દ્વયેઽપ્ય્ એવમ્ એવાર્થો દૃશ્યતે । તથા દ્વિતીયસ્ય
ષષ્ઠે સ એષ આદ્યઃ પુરુષઃ [ભ્પ્ 2.6.39] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યે ચ ટીકા - સ એષ આદ્યો
ભગવાન્ યઃ પુરુષાવતારઃ સન્ સૃષ્ટ્ય્-આદિકં કરોતિ ઇત્ય્ એષા । એવમ્
આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય [ભ્પ્ 2.6.42] ઇત્ય્ અસ્ય ટીકા ચ દર્શિતૈવ । તથા
તૃતીયસ્ય વિંશે દૈવેન [ભ્પ્ 3.20.12] ઇત્ય્ આદિકં સોઽનુ [ભ્પ્ 3.20.17] ઇત્ય્ અન્તમ્
સ-ટીકમ્ એવ પ્રકરણમ્ અત્રાનુસન્ધેયમ્ । તસ્માદ્ વિરાટ્ત્વેન તદ્-રૂપં
ન વ્યાખ્યાતમ્ । અત્ર મહત્-સ્રષ્ટૃ-બ્રહ્માણ્ડ-પ્રવિષ્ટ-પુરુષયોર્
અભેદેનૈવોક્તિઃ ।
[3]
અથ તટસ્થ-સ્વરૂપ-લક્ષણાભ્યાં તદ્ એવ વિશિનષ્ટિ -
યસ્યાવયવ-સંસ્થાનૈઃ કલ્પિતો લોક-વિસ્તરઃ ।
તદ્ વૈ ભગવતો રૂપં વિશુદ્ધં સત્ત્વમ્ ઊર્જિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.3]
અવયવ-સંસ્થાનૈઃ સાક્ષાચ્-છ્રી-ચરણાદિ-સન્નિવેશૈર્ લોક-વિસ્તરો વિરાડ્-
આકારઃ પ્રપઞ્ચઃ કલ્પિતઃ । યથા તદ્-અવયવ-સન્નિવેશાસ્ તથૈવ પાતાલમ્
એતસ્ય હિ પાદ-મૂલમ્ [ભ્પ્ 2.1.26] ઇત્ય્ આદિના નવીનોપાસકાન્ પ્રતિ મનઃ-
સ્થૈર્યાય પ્રખ્યાપિતઃ । ન તુ વસ્તુતસ્ તદ્ એવ તસ્યાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્
છ્રી-ભગવતઃ પૌરુષં રૂપં । વૈ પ્રસિદ્ધૌ । વિશુદ્ધોર્જ્જિત-
સત્ત્વાભિવ્યક્તત્વાચ્ છક્તિ-સ્વરૂપયોર્ અભેદાચ્ ચ તદ્-રૂપમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
ઉક્તં ચ સ્વરૂપત્વં તદ્-રૂપસ્ય નાતઃ પરં પરમ યદ્ ભવતઃ સ્વરૂપમ્
[ભ્પ્ 3.9.3] ઇત્ય્ અત્ર । વિશુદ્ધં જાડ્યાંશેનાપિ રહિતં સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિત્વાત્ ।
ઊર્જિતં સર્વતો બલવત્ પરમાનન્દ-રૂપત્વાત્ । કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાત્
યદ્ એષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાદ્ [તૈત્તુ 2.7.1] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
[4]
તદ્ એવં સ્થાન-કર્મ-સ્વરૂપાણ્ય્ અભિધાય આકારમ્ અપ્ય્ આહ --
પશ્યન્ત્ય્ અદો રૂપમ્ અદભ્ર-ચક્ષુષા
સહસ્ર-પાદોરુ-ભુજાનનાદ્ભુતમ્ ।
સહસ્ર-મૂર્ધ-શ્રવણાક્ષિ-નાસિકં
સહસ્ર-મૌલ્ય્-અમ્બર-કુણ્ડલોલ્લસત્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.4]
(પગે 5)
અદઃ પૌરુષ-રૂપમ્ અદભ્ર-ચક્ષુષા ભક્ત્ય્-આખ્યેન । પુરુષઃ સ પરઃ
પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા [ગીતા 8.22] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । અસ્ય સહસ્ર-
પાદાદિત્વં ચ વ્યઞ્જિતં તૃતીયસ્યાષ્ટમે શ્રી-મૈત્રેયેણ - વેણુ-
ભુજાઙ્ઘ્રિપાઙ્ઘેઃ [ભ્પ્ 3.8.24] ઇતિ, દોર્-દણ્ડ-સહસ્ર-શાખમ્ [ભ્પ્ 3.8.29]
ઇતિ, કિરીટ-સાહસ્ર-હિરણ્ય-શૃઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 3.8.30] ઇતિ ચ । તથા નવમસ્ય
ચતુર્દશે શ્રી-શુકેન -
સહસ્ર-શિરસઃ પુંસો નાભિ-હ્રદ-સરોરુહાત્ ।
જાતસ્યાસીત્ સુતો ધાતુર્ અત્રિઃ પિતૃ-સમો ગુણૈઃ ॥ [ભ્પ્ 9.14.2] ઇતિ ।
[5]
તસ્ય પૂર્ણત્વમ્ એવ વિવૃણોતિ -
[બ્. રેઅદ્સ્ હેરે: તત્ર શ્રી-ભગવન્તં સુષ્ઠુ સ્પષ્ટીકર્તું ગર્ભોદક-
સ્થસ્ય દ્વિતીયસ્ય પુરુષસ્ય વ્યૂહસ્ય નાનાવતારિત્વં વિવૃણોતિ -- [એન્દ્ વૃ.
રેઅદિન્ગ્.]
એતન્ નાનાવતારાણાં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્ ।
યસ્યાંશાંશેન સૃજ્યન્તે દેવ-તિર્યઙ્-નરાદયઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.5]
એતદ્ ઇતિ બ્રહ્માણ્ડસ્થમ્ । નિધાનં સરોવરાણાં સમુદ્ર ઇવ સ્વ-રાશ્મીન્
સૂર્ય ઇવ સદૈવાશ્રયઃ । અતએવાવ્યયમ્ અનપક્ષયમ્ । બીજમ્ ઉદ્ગમ-
સ્થાનમ્ । ન કેવલમ્ અવતારાણાં બીજં જગતોઽપીત્ય્ આહ યસ્યેતિ ।
[6]
અથ પ્રાચુર્યેણ તદ્-અવતારાન્ કથયંસ્ તદ્-ઐક્ય-વિવક્ષયા તદ્-અંશાંશિનોર્

અપ્ય્ અવિર્ભાવ-માત્રં ગણયતિ વિંશત્યા -
સ એવ પ્રથમં દેવઃ કૌમારં સર્ગમ્ આશ્રિતઃ ।
ચચાર દુશ્ચરં બ્રહ્મા બ્રહ્મચર્યમ્ અખણ્ડિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.6]
યોઽમ્ભસિ શયાનો યશ્ ચ સહસ્ર-પાદાદિ-રૂપઃ સ એવ પુરુષાખ્યો દેવઃ । એતે
ચાંશ-કલાઃ પુંસઃ [ભ્પ્ 1.3.28] ઇત્ય્ ઉપસંહારસ્યાપિ સંવાદાત્ । કૌમારં
ચતુઃસન-રૂપમ્ । બ્રહ્મા બ્રહ્મણો ભૂત્વા ।
[7]
દ્વિતીયં તુ ભવાયાસ્ય રસાતલ-ગતાં મહીમ્ ।
ઉદ્ધરિષ્યન્ન્ ઉપાદત્ત યજ્ઞેશઃ સૌકરં વપુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.7]
અસ્ય વિશ્વસ્ય ઉદ્ભવાય ।
[8]
તૃતીયમ્ ઋષિ-સર્ગં વૈ દેવર્ષિત્વમ્ ઉપેત્ય સઃ ।
તન્ત્રં સાત્વતમ્ આચષ્ટ નૈષ્કર્મ્યં કર્મણાં યતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.8]
ઋષિ-સર્ગમ્ ઉપેત્ય તત્રાપિ દેવર્ષિત્વં નારદત્વમ્ ઉપેત્ય । સાત્વતં
વૈષ્ણવમ્ । તન્ત્રં પઞ્ચરાત્રાગમમ્ । કર્મણા કર્માકારેણાપિ સતાં શ્રી-
ભગવદ્-ધર્માણાં યતસ્ તન્ત્રાન્ નૈષ્કર્મ્યં કર્મ-બન્ધ-મોચકત્વેન
કર્મભ્યો નિર્ગતત્વં તેભ્યો ભિન્નત્વં પ્રતીયતે ઇતિ શેષઃ ।
[9]
તુર્યે ધર્મ-કલા-સર્ગે નર-નારાયણાવ્ ઋષી ।
ભૂત્વાત્મોપશમોપેતમ્ અકરોદ્ દુશ્ચરં તપઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.9]
સ્પષ્ટમ્ ।
[10]
પઞ્ચમઃ કપિલો નામ સિદ્ધેશઃ કાલ-વિપ્લુતમ્ ।
પ્રોવાચાસુરયે સાઙ્ખ્યં તત્ત્વ-ગ્રામ-વિનિર્ણયમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.10]
આસુરિ-નામ્ને વિપ્રાય ।
[11]
ષષ્ઠમ્ અત્રેર્ અપત્યત્વં વૃતઃ પ્રાપ્તો ઽનસૂયયા ।
આન્વીક્ષિકીમ્ અલર્કાય પ્રહ્લાદાદિભ્ય ઊચિવાન્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.11]
અત્રિણા તત્-સદૃશ-પુત્રોત્પત્તિ-માત્રં પ્રકટં યાચિતમ્ ઇતિ ચતુર્થાદ્ય્-
અભિપ્રાયઃ । એતદ્-વાક્યેનાનસૂયયા તુ કદાચિત્ સાક્ષાદ્ એવ શ્રીમદ્-
ઈશ્વરસ્યૈવ પુત્ર-ભાવો વૃતોઽસ્તીતિ લભ્યતે । ઉક્તં ચ બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે
પતિવ્રતોપાખ્યાને -
અનસૂયાબ્રવીન્ નત્વા દેવાન્ બ્રહ્મેશ-કેશવાન્ । (પગે 6)
યૂયં યદિ પ્રસન્ના મે વરાર્હા યદિ વાપ્ય્ અહમ્ ।
પ્રસાદાભિમુખો ભૂત્વા મમ પુત્રત્વમ્ એષ્યથ ॥ ઇતિ ।
આન્વીક્ષિકીમ્ આત્મ-વિદ્યામ્ । શ્રી-વિષ્ણોર્ એવાવતારોઽયમ્ ।
[12]
તતઃ સપ્તમ આકૂત્યાં રુચેર્ યજ્ઞો ઽભ્યજાયત ।
સ યામાદ્યૈઃ સુર-ગણૈર્ અપાત્ સ્વાયમ્ભુવાન્તરમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.12]
સ યજ્ઞસ્ તદા સ્વયમ્ ઇન્દ્રોઽભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[13]
અષ્ટમે મેરુદેવ્યાં તુ નાભેર્ જાત ઉરુક્રમઃ ।
દર્શયન્ વર્ત્મ ધીરાણાં સર્વાશ્રમ-નમસ્કૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.13]
ઉરુક્રમ ઋષભો જાતઃ ।
[14]
ઋષિભિર્ યાચિતો ભેજે નવમં પાર્થિવં વપુઃ ।
દુગ્ધેમામ્ ઓષધીર્ વિપ્રાસ્ તેનાયં સ ઉશત્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.14]
પાર્થિવં રાજ-દેહં પૃથુ-રૂપમ્ । ઉશત્તમઃ કમનીયતમઃ ॥
[15]
રૂપં સ જગૃહે માત્સ્યં ચાક્ષુષોદધિ-સમ્પ્લવે ।
નાવ્ય્ આરોપ્ય મહી-મય્યામ્ અપાદ્ વૈવસ્વતં મનુમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.15]
ચાક્ષુષ-મન્વન્તરે ય ઉદધિ-સમ્પ્લવસ્ તસ્મિન્ । વૈવસ્વતમ્ ઇતિ ભાવિની
સંજ્ઞા સત્યવ્રતસ્ય । પ્રતિમન્વન્તરાવસાનેઽપિ પ્રલયઃ શ્રૂયતે । શ્રી-વિષ્ણુ-
ધર્મોત્તરે પ્રથમ-કાણ્ડે - મન્વન્તરે પરિક્ષીણે કીદૃશી દ્વિજ જાયતે
[1.75.1] ઇતિ શ્રી-વજ્ર-પ્રશ્નસ્ય મન્વન્તરે પરિક્ષીણે ઇત્ય્ આદિ માર્કણ્ડેય-
દત્તોત્તરે -
ઊર્મિ-માલી મહા-વેગઃ સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
ભૂર્લોકમ્ આશ્રિતં સર્વં તદા નશ્યતિ યાદવ ॥
ન વિનશ્યન્તિ રાજેન્દ્ર વિશ્રુતાઃ કુલ-પર્વતાઃ ।
નૌર્ ભૂત્વા તુ મહા-દેવી ઇત્ય્ આદિ ચ । [1.75.5-6, 9]
એવમ્ એવ મન્વન્તરેષુ સંહાર ઇત્ય્ આદિ પ્રકરણં શ્રી-હરિ-વંશે તદીય-
ટીકાસુ ચ સ્પષ્ટમ્ એવ । અતશ્ ચાક્ષુષે વૈવસ્વતમ્ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ।
[16]
સુરાસુરાણામ્ ઉદધિં મથ્નતાં મન્દરાચલમ્ ।
દધ્રે કમઠ-રૂપેણ પૃષ્ઠ એકાદશે વિભુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.16]
સ્પષ્ટમ્ ।
[17]
ધાન્વન્તરં દ્વાદશમં ત્રયોદશમમ્ એવ ચ ।
અપાયયત્ સુરાન્ અન્યાન્ મોહિન્યા મોહયન્ સ્ત્રિયા ॥ [ભ્પ્ 1.3.17]
બિભ્રદ્ ઇત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । દ્વાદશમં ધાન્વન્તરં રૂપં બિભ્રત્ ।
ત્રયોદશં મોહિની-રૂપં બિભ્રત્ । સુરાન્ અપાયયત્ સુધામ્ ઇતિ શેષઃ । કેન
રૂપેણ ? મોહિન્યા સ્ત્રિયા તદ્-રૂપેણેત્ય્ અર્થઃ । કિં કુર્વન્ ? અન્યાન્ સુરાન્
મોહયન્, ધન્વન્તરિ-રૂપેણ સુધાં ચોપહરન્ન્ ઇતિ શેષઃ । અજિતસ્યાવતારા
એતે ત્રયઃ ।
[18]
ચતુર્દશં નારસિંહં બિભ્રદ્ દૈત્યેન્દ્રમ્ ઊર્જિતમ્ ।
દદાર કરજૈર્ ઊરાવ્ એરકાં કટ-કૃદ્ યથા ॥ [ભ્પ્ 1.3.18]
નારસિંહં રૂપં બિભ્રત્ ।
[19]
પઞ્ચદશં વામનકં કૃત્વાગાદ્ અધ્વરં બલેઃ ।
પદ-ત્રયં યાચમાનઃ પ્રત્યાદિત્સુસ્ ત્રિ-પિષ્ટપમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.19]
કૃત્વા પ્રકટય્ય ।
[20]
અવતારે ષોડશમે પશ્યન્ બ્રહ્મ-દ્રુહો નૃપાન્ ।
ત્રિઃ-સપ્ત-કૃત્વઃ કુપિતો નિઃ-ક્ષત્રામ્ અકરોન્ મહીમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.20]
અવતારે શ્રી-પરશુરામાભિધે । સ્પષ્ટમ્ ।
[21]
તતઃ સપ્તદશે જાતઃ સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ચક્રે વેદ-તરોઃ શાખા દૃષ્ટ્વા પુંસો ઽલ્પ-મેધસઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.21]
[22]
નર-દેવત્વમ્ આપન્નઃ સુર-કાર્ય-ચિકીર્ષયા ।
સમુદ્ર-નિગ્રહાદીનિ ચક્રે વીર્યાણ્ય્ અતઃ પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.22]
નરદેવત્વં શ્રી-રાઘવ-રૂપેણ । અતઃ પરમ્ અષ્ટાદશે । અયં સાક્ષાત્
પુરુષ એવ । સ્કાન્દે શ્રી-રામ-ગીતાયાં વિશ્વ-રૂપં દર્શયતસ્ તસ્ય બ્રહ્મ-
વિષ્ણુ-રુદ્ર-કૃત-સ્તુતેઃ શ્રવણાત્ । (પગે 7)
[23]
એકોનવિંશે વિંશતિમે વૃષ્ણિષુ પ્રાપ્ય જન્મની ।
રામ-કૃષ્ણાવ્ ઇતિ ભુવો ભગવાન્ અહરદ્ ભરમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.23]
ભગવાન્ ઇતિ સાક્ષાદ્ ભગવત એવાવિર્ભાવોઽયં ન તુ પુરુષ-
સંજ્ઞસ્યાનિરુદ્ધસ્યેતિ વિશેષ-પ્રતિપત્ત્ય્-અર્થમ્ । તત્ર તસ્ય સાક્ષાદ્-રૂપત્વાત્
શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપેણ નિજાંશ-રૂપત્વાદ્ રામ-રૂપેણાપિ ભારહારિત્વં ભગવત
એવેત્ય્ ઉભયત્રાપિ ભગવાન્ અહરદ્ ભરમ્ ઇતિ શ્લિષ્ટમ્ એવ । અતો રામસ્યાપ્ય્
અનિરુદ્ધાવતારત્વં સ્વયં પ્રત્યાખ્યાતમ્ । શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વાસુદેવત્વાચ્
છ્રી-રામસ્ય ચ સઙ્કર્ષણત્વાદ્ યુક્તમ્ એવ ચ તદ્ ઇતિ ।
[24]
તતઃ કલૌ સમ્પ્રવૃત્તે સમ્મોહાય સુર-દ્વિષામ્ ।
બુદ્ધો નામ્નાઞ્જન-સુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિ ॥ [ભ્પ્ 1.3.24]
કીકટેષુ ગયા-પ્રદેશેષુ ।
[25]
અથાસૌ યુગ-સન્ધ્યાયાં દસ્યુ-પ્રાયેષુ રાજસુ ।
જનિતા વિષ્ણુ-યશસો નામ્ના કલ્કિર્ જગત્-પતિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.25]
યુગ-સન્ધ્યાયાં કલેર્ અન્તે ।
[26]
અથ શ્રી-હયગ્રીવ-હરિ-હંસ-પૃશ્નિગર્ભ-વિભુ-સત્યસેન-વૈકુણ્ઠાજિત-
સાર્વભૌમ-વિશ્વક્સેન-ધર્મસેતુ-સુધામ-યોગેશ્વર-બૃહદ્ભાન્વ્-
આદીનાં શુક્લાદીનાં ચાનુક્તાનાં સઙ્ગ્રહાર્થમ્ આહ -
અવતારા હ્ય્ અસઙ્ખ્યેયા હરેઃ સત્ત્વ-નિધેર્ દ્વિજાઃ ।
યથાવિદાસિનઃ કુલ્યાઃ સરસઃ સ્યુઃ સહસ્રશઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.26]
અસઙ્ખ્યેયત્વે હેતુઃ સત્ત્વ-નિધેઃ સત્ત્વસ્ય તત્-પ્રાદુર્ભાવ-શક્તેઃ સેવધિ-
રૂપસ્ય । તત્રૈવ દૃષ્ટાન્તઃ યથેતિ । અવિદાસિન ઉપક્ષય-શૂન્યાત્ સરસઃ
સકાશાત્ । [વૃ. અદ્દ્સ્: કુલ્યાસ્ તત્-સ્વભાવ-કૃતા નિર્ઝરા અવિદાસિન્યઃ સહસ્રશઃ
સમ્ભવન્તીતિ । વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્.] અત્ર યેઽંશાવતારાસ્ તેષુ ચૈષ વિશેષો
જ્ઞેયઃ । શ્રી-કુમાર-નારદાદિષ્વ્ આધિકારિકેષુ જ્ઞાન-ભક્તિ-
શક્ત્યાંશાવેશઃ । શ્રી-પૃથ્વ્-આદિષુ ક્રિયા-શક્ત્ય્-અંશાવેશઃ । ક્વચિત્ સ્વયમ્
આવેશસ્ તેષાં ભગવાન્ એવાહમ્ ઇતિ વચનાત્ । અથ શ્રી-મત્સ્ય-દેવાદિષુ
સાક્ષાદ્-અંશત્વમ્ એવ । તત્ર ચાંશત્વં નામ સાક્ષાદ્-ભગવત્ત્વેઽપ્ય્

અવ્યભિચારિ-તાદૃશ-તદ્-ઇચ્છા-વશાત્ સર્વદૈક-દેશતયૈવાભિવ્યક્ત-શક્ત્ય્-
આદિકત્વમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । તહ્તૈવોદાહરિષ્યતે રામાદિ-મૂર્તિષુ કલા-નિયમેન
તિષ્ઠન્ [બ્રહ્મસ્ 5.50] ઇતિ ।
[27]
અથ વિભૂતીર્ આહ -
ઋષયો મનવો દેવા મનુ-પુત્રા મહૌજસઃ ।
કલાઃ સર્વે હરેર્ એવ સપ્રજાપતયઃ સ્મૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.27]
કલા વિભૂતયઃ । અલ્પ-શક્તેઃ પ્રકાશાદ્ વિભૂતિત્વં મહા-શક્તેસ્ ત્વ્
આવેશત્વમ્ ઇતિ ભેદઃ ।
[28]
તદ્ એવં પરમાત્માનં સાઙ્ગમ્ એવ નિર્ધાર્યં પ્રોક્તાનુવાદ-પૂર્વકં
શ્રી-ભગવન્તમ્ અપ્ય્ આકારેણ નિર્ધારયતિ -
એતે ચાંશ-કલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ । ઇતિ [ભ્પ્ 1.3.28]
(પગે 8)
એતે પૂર્વોક્તાઃ । ચ-શબ્દાદ્ અનુક્તાશ્ ચ પ્રથમમ્ ઉદ્દિષ્ટસ્ય પુંસઃ
પુરુષસ્યાંશ-કલાઃ । કેચિદ્ અંશાઃ સ્વયમ્ એવાંશાઃ સાક્ષાદ્-
અંશત્વેનાંશાંશત્વેન ચ દ્વિવિધાઃ । કેચિદ્ અંશાવિષ્ટત્વાદ્ અંશાઃ, કેચિત્ તુ
કલા-વિભૂતયઃ । ઇહ યો વિંશતિતમાવતારત્વેન કથિતઃ સ કૃષ્ણસ્ તુ
ભગવાન્ । પુરુષસ્યાપ્ય્ અવતારી યો ભગવાન્ સ એષ એવેત્ય્ અર્થઃ । અત્ર
અનુવાદમ્ અનુક્ત્વૈવ ન વિધેયમ્ ઉદીરયેદ્ ઇતિ વચનાત્ કૃષ્ણસ્યૈવ
ભગવત્ત્વ-લક્ષણ-ધર્મિત્વે સિદ્ધે મૂલાવતારિત્વમ્ એવ સિધ્યતિ ન તુ તતઃ
પ્રાદુર્ભૂતત્વમ્ । એતદ્ એવ વ્યનક્તિ સ્વયમ્ ઇતિ । તત્ર ચ સ્વયમ્ એવ
ભગવાન્, ન તુ ભગવતઃ પ્રાદુર્ભૂતતયા ન તુ વા ભગવત્ત્વાધ્યાસેનેત્ય્
અર્થઃ । ન ચાવતાર-પ્રકરણેઽપિ પઠિત ઇતિ સંશયઃ । પૌર્વાપર્યે પૂર્વ-
દૌર્બલ્યં પ્રકૃતિવદ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । યથાગ્નિષ્ટોમે યદ્ય્ ઉદ્ગાતા વિચ્છિદ્યાદ્
અદક્ષિણેન યજેત યદિ પ્રતિહર્તા સર્વસ્વ-દક્ષિણેનેતિ શ્રુતેઃ । તયોશ્ ચ
કદાચિદ્ દ્વયોર્ અપિ વિચ્છેદે પ્રાપ્તે વિરુદ્ધયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તયોઃ
સમુચ્ચયાસમ્ભવે ચ પરમ્ એવ પ્રાયશ્ચિત્તં સિદ્ધાન્તિતં તદ્વદ્ ઇહાપિ ઇતિ ।
અથવા કૃષ્ણસ્ ત્વ્ ઇતિ શ્રુત્યા પ્રકરણસ્ય બાધાત્ । યથા શઙ્કર-શારીરિકે
ભાષ્યે શ્રુત્ય્-આદિ-બલીયસ્ત્વાચ્ ચ ન બાધઃ [વ્સ્ 3.3.50] ઇતિ સૂત્રે, તે હૈતે
વિદ્યાચિત એવ ઇતિ શ્રુતિર્ મનશ્ ચિદ્-આદીનામ્ અગ્નીનાં પ્રકરણ-પ્રાપ્તં
ક્રિયાનુપ્રવેશ-પ્રકરણેઽપ્ય્ અન્યત્ર ક્વચિદ્ અપિ ભગવચ્-છબ્દમ્ અકૃત્વા
તત્રૈવ ભગવાન્ અહરદ્ ભરમ્ [ભ્પ્ 1.3.23] ઇત્ય્ અનેન કૃતવાન્ ।
તતશ્ ચાસ્યાવતારેષુ ગણનાત્ તુ સ્વયં ભગવાન્ અપ્ય્ અસૌ સ્વરૂપ-સ્થ એવ
નિજ-પરિજન-વૃન્દાનામ્ આનન્દ-વિશેષ-ચમત્કારાય કિમ્ અપિ માધુર્યં
નિજ-જન્માદિ-લીલયા પુષ્ણન્ કદાચિત્ સકલ-લોક-દૃશ્યો ભવતીત્ય્
અપેક્ષયૈવેત્ય્ આયાતમ્ । યથોક્તં બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ -
રામાદિ-મૂર્તિષુ કલા-નિયમેન તિષ્ઠન્
નાનાવતારમ્ અકરોદ્ ભુવનેષુ કિન્તુ ।
કૃષ્ણઃ સ્વયં સમભવત્ પરમઃ પુમાન્ યો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્સ્ 5.39]
અવતારાશ્ ચ પ્રાકૃત-વૈભવેઽવતરણમ્ ઇતિ । શ્રી-કૃષ્ણ-સાહચર્યેણ શ્રી-
રામસ્યાપિ પુરુષાંશત્વાત્યયો જ્ઞેયઃ । અત્ર તુ-શબ્દોઽંશ-કલાભ્યઃ પુંસશ્
ચ સકાશાદ્ ભગવતો વૈલક્ષણ્યં બોધયતિ । યદ્ વાનેન તુ-શબ્દેન
સાવધારણા શ્રુતિર્ ઇયં પ્રતીયતે । તતઃ સાવધારણા શ્રુતિર્ બલવતીતિ
ન્યાયેન શ્રુત્યૈવ શ્રુતમ્ અપ્ય્ અન્યેષાં મહા-નારાયણાદીનાં સ્વયં
ભગવત્ત્વં ગુણીભૂતમ્ આપદ્યતે ।
એવં પુંસ ઇતિ ભગવાન્ ઇતિ ચ પ્રથમમ્ ઉપક્રમોદ્દિષ્ટસ્ય શબ્દ-દ્વયસ્ય
તત્-સહોદરેણ તેનૈવ શબ્દેન ચ પ્રતિનિર્દેશાત્ તાવ્ એવ ખલ્વ્ એતાવ્ ઇતિ
સ્મારયતિ । ઉદ્દેશ-પ્રતિનિર્દેશયોઃ પ્રતીતિ-(પગે 9)-સ્થગિતતા-નિરસનાય
વિદ્વદ્ભિર્ એક એવ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે તત્-સમ-વર્ણો વા । યથા
જ્યોતિષ્ટોમાધિકરણે વસન્તે વસન્તે ચ જ્યોતિષા યજેત ઇત્ય્ અત્ર જ્યોતિઃ-શબ્દો
જ્યોતિષ્ઠોમ-વિષયો ભવતીતિ ।
અત્ર તત્ત્વ-વાદ-ગુરવસ્ તુ ચ-શબ્દ-સ્થાને સ્વ-શબ્દં પઠિત્વૈવમ્ આચક્ષતે
- એતે પ્રોક્તા અવતારાઃ । મૂલ-રૂપી સ્વયમ્ એવ । કિં-સ્વરૂપા ? સ્વાંશ-કલા ન
તુ જીવવદ્ ભિન્નાંશાઃ । યથા વારાહે -
સ્વાંશશ્ ચાથ વિભિન્નાંશ ઇતિ દ્વેધાંશ ઇષ્યતે ।
અંશિનો યત્ તુ સામર્થ્યં યત્ સ્વરૂપં યથા સ્થિતિઃ ॥
તદ્ એવ નાણુમાત્રોઽપિ ભેદઃ સ્વાંશાંશિનોઃ ક્વચિત્ ।
વિભિન્નાંશોઽલ્પ-શક્તિઃ સ્યાત્ કિઞ્ચિત્ સામર્થ્ય-માત્ર-યુક્ ॥ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે - અંશાનામ્ અંશિ-સામર્થ્યાદિકં તદ્-ઐક્યેનૈવ મન્તવ્યમ્ । તત્ર
યથાવિદાસિન ઇત્ય્ આદૌ તસ્યાક્ષયત્વેન તાસામ્ અક્ષયત્વં યથા તદ્વત્
અંશાંશિત્વાનુપપત્તેર્ એવ । તથા ચ શ્રી-વાસુદેવાનિરુદ્ધયોઃ સર્વથા
સામ્યે પ્રસક્તે કદાચિદ્ અનિરુદ્ધેનાપિ શ્રી-વાસુદેવસ્યાવિર્ભાવના
પ્રસજ્યતે । તચ્ ચ શ્રુતિ-વિપરીતમ્ ઇત્ય્ અસદ્ એવ । તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવાવતાર્ય્-
અવતારયોસ્ તારતમ્યમ્ । અતએવ તૃતીયાષ્ટમે -
આસીનમ્ ઉર્વ્યાં ભગવન્તમ્ આદ્યં
સઙ્કર્ષણં દેવમ્ અકુણ્ઠ-સત્ત્વમ્ ।
વિવિત્સવસ્ તત્ત્વમ્ અતઃ પરસ્ય
કુમાર-મુખ્યા મુનયો ઽન્વપૃચ્છન્ ॥
સ્વમ્ એવ ધિષ્ણ્યં બહુ માનયન્તં ।
યદ્ વાસુદેવાભિધમ્ આમનન્તિ । [ભ્પ્ 3.8.3-4]
ઇત્ય્ આદૌ વાસુદેવસ્ય સઙ્કર્ષણાદ્ અપિ પરત્વં શ્રૂયતે । યત્ તુ તેષાં તથા
વ્યાખ્યાનમ્ અત્ર કૃષ્ણસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ અનર્થકં સ્યાત્ । ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્
અનેનૈવાભિપ્રેત-સિદ્ધેઃ । કિં ચ તૈઃ સ્વયમ્ એવ પ્રકાશાદિવન્ નૈવ પરઃ
[વ્સ્ 2.3.45] ઇતિ સૂત્રે સ્ફુટમ્ અંશાંશિ-ભેદો દર્શિતઃ । અંશત્વેઽપિ ન મત્સ્યાદિ-
રૂપી પર એવંવિધો જીવ-સદૃશઃ । યથા તેજોઽંશસ્યૈવ સૂર્યસ્ય ખદ્યોતસ્ય
ચ નૈક-પ્રકારતેત્ય્ આદિના । તસ્માત્ સ્થિતે ભેદે સાધ્વ્ એવ વ્યાખ્યાતં
કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિ ।
ઇન્દ્રારીતિ પદ્યાર્ધં તત્ર નાન્વેતિ । તુ-શબ્દેન વાક્યસ્ય ભેદનાત્ । તચ્ ચ
તાવતૈવાકાઙ્ક્ષા-પરિપૂર્તેઃ । એક-વાક્યત્વે તુ ચ-શબ્દ એવાકરિષ્યત્ । તતશ્
ચેન્દ્રારીત્ય્ અત્રાર્થાત્ ત એવ પૂર્વોક્તા એવ મૃડયન્તીત્ય્ આયાતિ ।
॥ 1.3 ॥ શ્રી-સૂતઃ ॥ 2-28 ॥
[29]
તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણો ભગવાન્ પુરુષસ્ તુ સર્વાન્તર્યામિત્વાત્ પરમાત્મેતિ
નિર્ધારિતમ્ । તત્રાશઙ્ક્યતે - નન્વ્ ઇદમ્ એકમ્ અંશિત્વ-પ્રતિપાદકં વાક્યમ્
અંશત્વ-પ્રતિપાદક-બહુ-વાક્ય-વિરોધે ગુણ-વાદઃ સ્યાત્ । અત્રોચ્યતે તાનિ કિં
શ્રી-ભાગવતીયાનિ પરકીયાણિ વા । આદ્યે જન્મ-ગુહ્યાધ્યાયો હ્ય્ અયં સર્વ-
ભગવદ્-અવતાર-વાક્યાનાં સૂત્રં સૂચકત્વાત્ પ્રાથમિક-પાઠાત્ તૈર્
ઉત્તરત્ર તસ્યૈવ વિવરણાચ્ ચ । તત્ર ચૈતે ચાંશ-કલાઃ પુંસ ઇતિ પરિભાષેતિ ।
અવતાર-વાક્યેષુ અન્યાન્ પુરુષાંશત્વેન જાનીયાત્ । કૃષ્ણસ્ તુ સ્વયં
ભગવત્ત્વેનેતિ પ્રતિજ્ઞાકારેણ ગ્રન્થાર્થ-નિર્ણાયકત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં -
અનિયમે નિયમ-કારિણી પરિભાષા ઇતિ ।
અથ પરિભાષા ચ સકૃદ્ એવ પઠ્યતે શાસ્ત્રે ન ત્વ્ અભ્યાસેન । [વૃ. અદ્દ્સ્:
યથા પ્રતિષેધે પરં કાર્યમ્ ઇતિ ।] તતશ્ ચ વાક્યાનાં કોટિર્ અપ્ય્
એકેનૈવામુના શાસનીયા ભવેદ્ ઇતિ નાસ્ય ગુણવાદત્વં પ્રત્યુતૈતદ્
વિરુદ્ધાયમાનાનામ્ એતદ્ અનુગુણાર્થમ્ એવ વૈદુષી । ન ચ
પરિભાષિકત્વાત્ તચ્-છાસ્ત્ર એવ સ વ્યવહારો જ્ઞેયઃ । ન સર્વત્રેતિ ગૌણત્વમ્
આશઙ્ક્યમ્ । પરમાર્થ-વસ્તુ-પરત્વાચ્ છ્રી-ભાગવતસ્ય (પગે 10) તત્રાપ્ય્
આર્થિકત્વાચ્ ચ તસ્યાઃ પરિભાષાયાઃ ।
કિં ચ - પ્રતિજ્ઞા-વાક્ય-માત્રસ્ય ચ દૃશ્યતે પરત્રાપિ નાના-

વાક્યાન્તરોપમર્દકત્વમ્ । યથાકાશસ્યાનુત્પત્તિ-શ્રુતિઃ પ્રાણાનાં ચ તચ્-
છ્રુતિઃ સ્વ-વિરોધિની નાન્યા શ્રુતિશ્ ચ આત્મનિ વિજ્ઞાતે સર્વમ્ ઇદં વિજ્ઞાતં
ભવતિ [બૌ 4.5.6] ઇદં સર્વં યદ્ અયમ્ આત્મા [બૌ 2.4.6] ઇત્ય્
આદિનોપમર્દ્યતે । અતએવ સ્વામિ-પ્રભૃતિભિર્ અપ્ય્ એતદ્ એવ વાક્યં તત્-તદ્-
વિરોધ-નિરાસાય ભૂયો ભૂય એવ દર્શિતમ્ ।
તદ્ એવં શ્રી-ભાગવત-મતે સિદ્ધે ચ તસ્ય વાક્યસ્ય બલવત્તમત્વે શ્રી-
ભાગવતસ્ય સર્વ-શાસ્ત્રોપમર્દકત્વેન પ્રથમે સન્દર્ભે પ્રતિપન્નત્વાત્
અસ્મિન્ન્ એવ પ્રતિપત્સ્યમાનત્વાચ્ ચ પરકીયાણામ્ અપ્ય્ એતદ્ આનુગુણ્યમ્ એવ
વિદ્વજ્-જન-દૃષ્ટમ્ । યથા રાજ્ઞઃ શાસનં તથૈવ હિ તદ્-અનુચરાણામ્ અપીતિ ।
તત્ર શ્રી-ભાગવતીયાનિ વાક્યાનિ તદ્-અનુગતાર્થતયા દર્શ્યન્તે ।
તત્રાંશેનાવતીર્ણસ્ય [ભ્પ્ 10.1.2] ઇત્ય્ અંશેન બલદેવેન સહ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કલાભ્યાં નિતરાં હરેઃ [ભ્પ્ 10.20.48] ઇતિ હરેઃ કલા પૃથ્વી, આભ્યાં રામ-
કૃષ્ણાભ્યામ્ ઇતિ ।
દિષ્ટ્યામ્બ તે કુક્ષિ-ગતઃ પરઃ પુમાન્
અંશેન સાક્ષાદ્ ભગવાન્ ભવાય નઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.41]
ઇત્ય્ અત્ર યો મત્સ્યાદિ-રૂપેણાંશેનૈવ પૂર્વં નોઽસ્માકં ભવાયાભૂત્ હે અમ્બ
સ તુ સાક્ષાત્ સ્વયમ્ એવ તવ કુક્ષિ-ગતોઽસ્તીતિ । તતો જગન્-મઙ્ગલમ્
અચ્યુતાંશમ્ [ભ્પ્ 10.2.18] ઇતિ તુ સપ્તમ્ય્-અન્ય-પદાર્થો બહુવ્રીહિઃ । તસ્મિન્ન્
અંશિન્ય્ અવતરતિ તેષામ્ અંશાનામ્ અપ્ય્ અત્ર પ્રવેશસ્ય વ્યાખ્યાસ્યમાનત્વાત્ ।
પૂર્ણત્વેનૈવ તત્ર સર્વાત્મકમ્ આત્મ-ભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા ચ
નાતિવિદ્વજ્-જન-વાક્યે -
એતૌ ભગવતઃ સાક્ષાદ્ ધરેર્ નારાયણસ્ય હિ ।
અવતીર્ણાવ્ ઇહાંશેન વસુદેવસ્ય વેશ્મનિ ॥ [ભ્પ્ 10.43.23]
ઇત્ય્ અત્રાપિ સરસ્વતી-પ્રેરિતતયા અંશેન સર્વાંશેન સહૈવેત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એવ
તાવ્ ઇમૌ વૈ ભગવતો હરેર્ અંશાવ્ ઇહાગતૌ ।
ભાર-વ્યયાય ચ ભુવઃ કૃષ્ણૌ યદુ-કુરૂદ્વહૌ ॥ [ભ્પ્ 4.1.59]
ઇત્ય્ અત્ર આગતાવ્ ઇતિ કર્તરિ નિષ્ઠા । કૃષ્ણાવ્ ઇતિ કર્મણિ દ્વિતીયા । તતશ્ ચ
ભગવતો નાનાવતાર-બીજસ્ય હરેઃ પુરુષસ્ય તાવ્ ઇમૌ નર-નારાયણાખ્યૌ
અંશૌ કર્તૃ-ભૂતૌ કૃષ્ણૌ કૃષ્ણાર્જુનૌ કર્મ-ભૂતાવ્ આગતવન્તૌ તયોઃ
પ્રવિષ્ટવન્તાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશૌ કૃષ્ણૌ ? ભુવો ભાર-વ્યયાય । ચ-
કારાદ્ ભક્ત-સુખદ-નાના-લીલાન્તરાય ચ । યદુ-કુરૂદ્વહૌ યદુ-કુરુ-
વંશયોર્ અવતીર્ણાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અર્જુને તુ નરાવેશઃ કૃષ્ણો નારાયણઃ સ્વયમ્
ઇત્ય્ આગમ-વાક્યં શ્રીમદ્-અર્જુને નર-પ્રવેશાપેક્ષયા । યસ્ તુ સ્વયમ્
અનન્ય-સિદ્ધો નારાયણો નારાયણસ્ ત્વં ન હિ સર્વ-દેહિનામ્ [ભ્પ્ 10.14.14]
ઇત્ય્ આદિના દર્શિતઃ । સ પુનઃ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અર્થાન્તરાપેક્ષયા મન્તવ્યમ્ । યયોર્
એવ સમં વીપર્યમ્ [ભ્પ્ 10.60.15] ઇત્ય્ આદિ ન્યાયાત્ । તથા વિષ્ણુ-ધર્મે --
યસ્ ત્વાં વેત્તિ સ માં વેત્તિ યસ્ ત્વામ્ અનુ સ મામ્ અનુ ।
અભેદેનાત્મનો વેદ્મિ ત્વામ્ અહં પાણ્ડુ-નન્દન ॥ ઇતિ ।
તં પ્રતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યાચ્ ચાર્જુનસ્યાપિ શ્રી-કૃષ્ણ-સખત્વેન નારાયણ-
સખાન્ નરાત્ પૂર્ણત્વાત્ તત્ર પ્રવેશઃ સમુચિત એવ । કુત્રચિચ્ ચાંશાદિ-શબ્દ-
પ્રયોગઃ - નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગ-માયા-સમાવૃતઃ [ગીતા 7.15] ઇતિ શ્રી-
ગીતોપનિષદ્-દિશા પૂર્ણસ્યાપિ સાધારણ-જને ખણ્ડાંશ-પ્રકાશાત્ (પગે 11)
તત્-પ્રતીતાવ્ એવાંશ ઇવાંશ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । નારાયણ-સમો ગુણૈઃ [ભ્પ્ 10.8.19]
ઇત્ય્ અત્રાપિ નારાયણઃ પરવ્યોમાધિપ એવ ગુણૈઃ સમો યસ્યેત્ય્ એવ
ગર્ગાભિપ્રાયઃ । તદ્ એવં મહા-કાલ-પુરાખ્યાનેઽપિ પ્રતિજ્ઞા-વાક્યમ્ ઇદમ્
અધિકુર્યાત્ । કિં ચ શાસ્ત્રં હિ શાસનાત્મકમ્ । શાસનં ચોપદેશઃ । સ ચ
દ્વિધા સાક્ષાદ્ અર્થાન્તર-દ્વારા ચ । સાક્ષાદ્-ઉપદેશસ્ તુ શ્રુતિર્ ઇતિ
પરિભાષ્યતે । સાક્ષાત્ત્વં ચાત્ર નિરપેક્ષત્વમ્ ઉચ્યતે । તદ્ ઉક્તં નિરપેક્ષ-
રવા શ્રુતિર્ ઇતિ । તથા ચ સતિ શ્રુતિ-લિઙ્ગ-વાક્ય-પ્રકરણ-સ્થાન-
સમાખ્યાનાં સમવાયે પારદૌર્બલ્યમ્ અર્થ-વિપ્રકર્ષાત્ [જૈમિની-સૂત્ર
3.3.14] ઇત્ય્ ઉક્તાનુસારેણ ચરમસ્ય પૂર્વાપેક્ષયા દૂર-પ્રતીત્ય્-અર્થત્વે કૃષ્ણસ્
તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિ શ્રી-શૌનકં પ્રતિ શ્રી-સૂતસ્ય સાક્ષાદ્-ઉપદેશેન
ઇતિહાસ-દ્વારોપદેશો બાધ્યતે । ન ચ મે કલાવતીર્ણૌ [ભ્પ્ 10.89.58] ઇતિ ચ
મહાકાલ-પુરાધિપ એવ શ્રી-કૃષ્ણં સાક્ષાદ્ એવોપદિષ્ટવાન્ ઇતિ વાચ્યમ્ । શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાવ્યભિચારેણ વક્તૃ-શ્રોતૃ-ભાવ-પૂર્વક-
સઙ્ગમાપ્રસ્તાવેન દ્વિજાત્મજા મે યુવયોર્ દિદૃક્ષુણા [ભ્પ્ 10.89.58] ઇતિ
કાર્યાન્તર-તાત્પર્ય-દર્શનેન ચ । તસ્યૈતન્ મહા-પુરાણસ્ય ચ
તત્ત્વોપદેષ્ટૃ-સૂતાદિવત્ તદ્-ઉપદેશે તાત્પર્યાભાવાદ્ વક્ષ્યમાણાર્થાન્તર
એવ નૈકટ્યેન પદ-સમ્બન્ધાચ્ ચ ।
કિં ચ ભવતુ વા તુષ્યતુ ન્યાયેન શ્રી-કૃષ્ણસ્ય તમ્ અપેક્ષ્યાપૂર્ણત્વમ્,
તથાપિ સર્વેષામ્ અપ્ય્ અવતારાણાં નિત્યમ્ એવ સ્વસ્થત્વેન
દર્શયિષ્યમાણત્વાત્ કેષાંચિન્ મતે તુ સ્વયં પુરુષત્વેઽપિ સ્વતન્ત્ર-
સ્થિતિત્વાત્ । યુવાં નર-નારાયણાવ્ ઋષી [ભ્પ્ 10.89.59] ઇતિ, ત્વરયેતામ્ અન્તિ મે
[ભ્પ્ 10.89.59] ઇતિ ચ તત્-તદ્-અર્થત્વે વિરુધ્યેત । અસ્તુ તાવદ્ અસ્માકમ્ અન્યા
વાર્તા, ન ચ કુત્રાપિ મહાકાલોઽયમ્ અંશેન તત્-તદ્-રૂપેણાવતીર્ણ ઇત્ય્
ઉપખ્યાયતે વા । તતશ્ ચાપ્રસિદ્ધ-કલ્પના પ્રસજ્જતે । તત્રૈવ ચ ત્વરયેતમ્
અન્તિ મે ઇતિ યુવાં નર-નારાયણાવ્ ઋષી ધર્મમ્ આચરતામ્ ઇત્ય્ આદેશ-દ્વયસ્ય
પારસ્પરિક-વિરોધઃ સ્ફુટ એવ ।
કિં ચ, યદિ તસ્ય તાવ્ અંશાવ્ અભવિષ્યતાં તર્હિ કર-તલ-મણિવત્ સદા સર્વમ્
એવ પશ્યન્ન્ અસૌ તાવ્ અપિ દૂરતોઽપિ પશ્યન્ન્ એવાભવિષ્યત્ । તચ્ ચ યુવયોર્
દિદૃક્ષુણેતિ તદ્-વાક્યેન વ્યભિચારિતમ્ । યદિ સ્વયમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તત્-તદ્-
રૂપાવ્ આત્માનૌ દર્શયતિ તદૈવ તેન તૌ દૃશ્યેયાતામ્ ઇત્ય્ આનીતં ચ । તથા
ચ સતિ, તયોર્ દૃશ્યત્વાભાવાદ્ અંશત્વં નોપપદ્યતે । તસ્માદ્ અપ્ય્ અધિક-
શક્તિત્વેન પ્રત્યુત પૂર્ણત્વમ્ એવોપપદ્યતે ।
એવમ્ અપિ યત્ ત્વ્ અર્જુનસ્ય તજ્-જ્યોતિઃ-પ્રતાડિતાક્ષત્વં તદ્-દર્શન-જાત-
સાધ્વસત્વં ચ જાતં તત્ર સ્વયમ્ એવ ભગવતા તત્-તલ્-લીલા-રસૌપયિક-
માત્ર-શક્તેઃ પ્રકાશનાદ્ અન્યસ્યાઃ સ્થિતાયા અપિ કુણ્ઠનાન્ ન વિરુદ્ધમ્ ।
દૃશ્યતે ચ સ્વસ્યાપિ ક્વચિદ્ યુદ્ધે પ્રાકૃતાદ્ અપિ પરાભવાદિકમ્ । યથાત્રૈવ
તાવત્ સ્વયમ્ એવ વૈકુણ્ઠાદ્ આગતાનામ્ અપ્ય્ અશ્વાનાં પ્રાકૃત-તમસા
ભ્રષ્ટ-ગતિત્વમ્ । તદ્ એવમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય તસ્મિન્ ભક્તિ-ભર-
દર્શનેનાપ્ય્ અન્યથા ન મન્તવ્યમ્ । શ્રી-રુદ્રાદૌ શ્રી-નારદાદૌ ચ તથા
દર્શનાત્ ।
એવમ્ અત્ર પરત્ર વા તદીય-લીલાયાં તુ પૂર્વ-પક્ષો નાસ્તિ તસ્ય
સ્વરાચરણત્વાત્ । અતસ્ તદીય-તાત્પર્ય-(પગે 12)-શબ્દોત્થાવ્ અર્થાવ્ એવમ્ એવ
દૃશ્યેતે । તત્-તાત્પર્યોત્થો યથાસૌ શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વયં ભગવાન્ અપિ યથા
ગોવર્ધન-મખ-લીલાયાં શ્રી-ગોપ-ગણ-વિસ્માપન-કૌતુકાય કાઞ્ચિન્ નિજાં
દિવ્ય-મૂર્તિં પ્રદર્શયન્ તૈઃ સમમ્ આત્મનૈવાત્માનં નમશ્ચક્રે ।
તથૈવાર્જુન-વિસ્માપન-કૌતુકાય મહાકાલ-રૂપેણૈવાત્મના દ્વિજ-
બાલકાન્ હારયિત્વા પથિ ચ તં તં ચમત્કારમ્ અનુભાવ્ય મહાકાલ-પુરે
ચ તાં કામ્ અપિ નિજાં મહાકાલાખ્યં દિવ્ય-મૂર્તિં દર્શયિત્વા તેન સમં

તદ્-રૂપમ્ આત્માનં નમશ્ચક્રે । તદ્-રૂપેણૈવ સાર્જુનમ્ આત્માનં તથા
બભાષે ચ । તદ્ ઉક્તં - તસ્મૈ નમો વ્રજ-જનૈઃ સહ-ચક્રેઽત્મનાત્મનૈ
[ભ્પ્ 10.24.36] ઇતિવત્ । અત્રાપિ બબન્ધ આત્માનમ્ અનન્તમ્ અચ્યુતઃ [ભ્પ્
10.89.31] ઇતિ । અતએવ હરિવંશે તત્-સમીપ-જ્યોતિર્ ઉદ્દિશ્ય ચાર્જુનં પ્રતિ શ્રી-
કૃષ્ણેનોક્તં મત્-તેજસ્ તત્ સનાતનમ્ [હ્વ્ 2.114.9] ઇતિ ।
અથ શબ્દોત્થોઽપ્ય્ અર્થો યથા તત્ર શ્રી-મહાકાલમ્ ઉદ્દિશ્ય
પુરુષોત્તમોત્તમમ્ [ભ્પ્ 10.89.54] ઇતિ વિશેષણસ્યાર્થઃ । પુરુષો જીવસ્ તસ્માદ્
ઉત્તમસ્ તદ્-અન્તર્યામી તસ્માદ્ ઉત્તમં ભગવત્-પ્રભાવ-રૂપ-મહાકાલ-
શક્તિ-મયં તમ્ ઇતિ ।
અથ શ્રી-મહાકાલ-વાક્યસ્ય -
દ્વિજાત્મજા મે યુવયોર્ દિદૃક્ષુણા
મયોપનીતા ભુવિ ધર્મ-ગુપ્તયે ।
કલાવતીર્ણાવ્ અવનેર્ ભરાસુરાન્
હત્વેહ ભૂયસ્ ત્વરયેતમ્ અન્તિ મે ॥ [ભ્પ્ 10.89.59]
ઇત્ય્ અસ્ય યુવયોર્ યુવાં દિદૃક્ષુણા મયા દ્વિજ-પુત્રા મે મમ ભુવિ ધામ્નિ
ઉપનીતા આનીતા ઇત્ય્ એકં વાક્યમ્ । વાક્યાન્તરમ્ આહ હે ધર્મ-ગુપ્તયે
કલાવતીર્ણૌ કલા અંશાસ્ તદ્-યુક્તાવ્ અવતીર્ણૌ મધ્યમ-પદ-લોપી
સમાસઃ । કલાયામ્ અંશ-લક્ષણે માયિક-પ્રપઞ્ચેઽવતીર્ણૌ વા પાદોઽસ્ય
વિશ્વા ભૂતાનિ [ર્વ્ 10.90.3] ઇતિ શ્રુતેઃ । ભૂયઃ પુનર્ અપિ અવૈશિષ્ટાન્ અવનેર્
ભરાસુરાન્ હત્વા મે મમ અન્તિ સમીપાય સમીપમ્ આગમયિતું યુવાં
ત્વરયેતં ત્વરતમ્ । અત્ર પ્રસ્થાપ્ય તાન્ મોચયતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-ધતાનાં
મુક્તિ-પ્રસિદ્ધેઃ । મહાકાલ-જ્યોતિર્ એવ મુક્તાઃ પ્રવિશન્તીતિ બ્રહ્મ-
તેજોમયં દિવ્યં મહદ્ યદ્ દૃષ્ટવાન્ અસિ [હ્વ્ 2.114.9] ઇતિ શ્રી-હરિવંશોક્તેશ્
ચ । ત્વરયેતમ્ ઇતિ પ્રાર્થનાયાં હેતુ-ણિજ્-અન્તસ્ય લિઙિ રૂપં અન્તીત્ય્-અવ્યયાચ્
ચતુર્થ્યાં લુક્, ચતુર્થી ચ એધોભ્યો વ્રજતીતિવત્ ક્રિયાર્થોપપસ્ય ચ કર્મણિ
સ્થાનિનઃ [પાણ્ 2.3.14] ઇતિ સ્મરણાત્ । કટં કૃત્વા પ્રસ્થાપયતીતિવદ્ ઉભયોર્
એકેનૈવ કર્મણાન્વયઃ । તસ્માદ્ એક એવાર્થઃ સ્પષ્ટમ્ અકષ્ટો ભવતિ ।
અર્થાન્તરે તુ સમ્ભવત્ય્ એક-પદત્વે પદ-ચ્છેદઃ કષ્ટાય કલ્પ્યતે ।
તથા --
પૂર્ણ-કામાવ્ અપિ યુવાં નર-નારાયણાવ્ ઋષી ।
ધર્મમ્ આચરતાં સ્થિત્યૈ ઋષભૌ લોક-સઙ્ગ્રહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.89.60]
ઇત્ય્ અસ્ય ન કેવલમ્ એતદ્-રૂપેણૈવ યુવાં લોક-હિતાય પ્રવૃત્તૌ । અપિ
વૈભવાન્તરેણાપીતિ સ્તૌતિ પૂર્ણેતિ । સ્વયં ભગવત્ત્વેન તત્-સખત્વેન ચ
ઋષભૌ સર્વાવતારાવતારિ-શ્રેષ્ઠાવ્ અપિ (પગે 13) પૂર્ણ-કામાવ્ અપિ સ્થિત્યૈ
લોક-રક્ષણાય લોક-સઙ્ગ્રહં લોકેષુ તત્-તદ્-ધર્મ-પ્રચાર-હેતુકં
ધર્મમ્ આચરતાં કુર્વતાં મધ્યે યુવાં નર-નારાયણાવ્ ઋષી ઇત્ય્ અનયોર્
અલ્પાંશત્વેન વિભૂતિવન્ નિર્દેશઃ । ઉક્તં ચૈકાદશે શ્રી-ભગવતા વિભૂતિ-
કથન એવ નારાયણો મુનીનાં ચ [ભ્પ્ 11.16.25] ઇતિ । ધાર્મિક-મૌલિત્વાદ્
દ્વિજ-પુત્રાર્થમ્ અવશ્યમ્ એષ્યથ ઇત્ય્ અત એવ મયા તથા વ્યવસિતમ્ ઇતિ
ભાવઃ । તથા ચ હરિવંશે શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્ --
મદ્-દર્શનાર્થં તે બાલા હૃતાસ્ તેન મહાત્મના ।
વિપ્રાર્થમ્ એષ્યતે કૃષ્ણો નાગચ્છેદ્ અન્યથા ત્વ્ ઇહ ॥ [હ્વ્ 2.114.8]
અત્રાચરતમ્ ઇત્ય્ અર્થે આચરતામ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અતશ્ ચ તથા ન
વ્યાખ્યાતમ્ । તસ્માન્ મહાકાલતોઽપિ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાધિક્યં સિદ્ધમ્ । તદ્
એતન્ મહિમાનુરૂપમ્ એવોક્તં -
નિશામ્ય વૈષ્ણવં ધામ પાર્થઃ પરમ-વિસ્મિતઃ ।
યત્ કિઞ્ચિત્ પૌરુષં પુંસાં મેને કૃષ્ણાનુકમ્પિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.89.63]
અત્ર મહાકાલાનુભાવિતમ્ ઇતિ તુ નોક્તમ્ । એવમ્ એવ સ ચેતિક્ષણો ભગવાન્
શ્રી-કૃષ્ણ એવેતિ દર્શયિતુમ્ આખ્યાનાન્તરમ્ આહ એકદા [ભ્પ્ 10.89.21] ઇતિ । શ્રી-
સ્વામિ-લિખિતૈતત્-પ્રકરણ-ચૂર્ણિકાપિ સુસઙ્ગતા ભવતિ ।
અથ પરકીયાણ્ય્ અપિ વિરુદ્ધાયમાનાનિ વાક્યાનિ તદ્-અનુગતાર્થતયા
દૃશ્યન્તે । તત્ર શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિત-કૃષ્ણૌ મહા-
મુને [વિપ્ 5.1.59] ઇતિ । મહાભારતે [1.189.31-32] -
સ ચાપિ કેશૌ હરિર્ ઉદ્બબર્હ
શુક્લમ્ એકમ્ અપરં ચાપિ કૃષ્ણમ્ ।
તૌ ચાપિ કેશૌ વિશતાં યદૂનાં
કુલે સ્ત્રિયો રોહિણીં દેવકીં ચ ।
તયોર્ એકો બલભદ્રો બભૂવ
યોઽસૌ શ્વેતસ્ તસ્ય દેવસ્ય કેશઃ ।
કૃષ્ણો દ્વિતીયઃ કેશવઃ સમ્બભૂવ
કેશો યોઽસૌ વર્ણતઃ કૃષ્ણ ઉક્તઃ ॥ ઇતિ ॥[*એન્દ્નોતે #1]
અત્ર તાત્પર્યં સ્વામિભિર્ ઇત્થં વિવૃતં -- ભૂમેઃ સુરેતર-વરૂથ [ભ્પ્
2.7.26] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યે । સિત-કૃષ્ણ-કેશ ઇત્ય્ અત્ર સિત-કૃષ્ણ-કેશત્વં શોભૈવ ન
તુ વયઃ-પરિણામ-કૃતમ્ અવિકારિત્વાત્ । યચ્ ચ ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશાવ્ ઇત્ય્ આદિ
તત્ તુ ન કેશ-માત્રાવતારાભિપ્રાયં કિન્તુ ભૂ-ભારાવતારણ-રૂપં કાર્યં
કિયદ્ એતદ્ આત્મ-કેશૌ એવ તત્ કર્તું શક્તાવ્ ઇતિ દ્યોતનાર્થં રામ-કૃષ્ણયોર્
વર્ણ-સૂચનાર્થં ચ કેશોદ્ધરણમ્ ઇતિ ગમ્યતે । કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્
સ્વયમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિરોધનાચ્ ચેતિ । ઇદમ્ અપ્ય્ અત્ર તાત્પર્યં સમ્ભવતિ ।
નનુ દેવાઃ કિમર્થં મામ્ એવાતારયિતું ભવદ્ભિર્ આગૃહ્યતે
અનિરુદ્ધાખ્ય-પુરુષ-પ્રકાશ-વિશેષસ્ય ક્ષીરોદ-શ્વેતદ્વીપ-ધામ્નો
મમ યૌ કેશાવ્ ઇવ સ્વ-સ્વ-શિરોધાર્ય-ભૂતૌ તાવ્ એવ શ્રી-વાસુદેવ-
સઙ્કર્ષણૌ સ્વયમ્ એવાવતરિષ્યતઃ । તતશ્ ચ ભૂ-ભાર-હરણં તાભ્યામ્
ઈષત્કરમ્ એવેતિ । અથ ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશાવ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ શબ્દોઽર્થોઽપિ
મુક્તાફલ-ટીકાયાં કેશૌ સુખ-સ્વામિનૌ સિતો રામઃ આત્મનઃ સકાશાદ્
ઉજ્જહાર ઉદ્ધૃતવાન્ ।
હરિવંશે હિ કસ્યાંચિદ્ ગિરિ-ગુહાયાં ભગવાન્ સ્વ-મૂર્તિં નિક્ષિપ્ય ગરુડં
ચ તત્રાવસ્થાપ્ય સ્વયમ્ અત્રાગત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ સ દેવાન્
અભ્યનુજ્ઞાય [હ્વ્ 1.55.50] ઇત્ય્ આદિ । યૈસ્ તુ યથા-શ્રુતમ્ એવેદં વ્યાખ્યાતં
તે ન સમ્યક્ પરામૃષ્ટવન્તઃ યતઃ સુરમાત્રસ્યાપિ નિજ્રરત્વ-પ્રસિદ્ધિઃ ।
અકાલ-કલિતે ભગવતિ જરાનુદયેન કેશ-શૌક્લ્યાનુપપત્તિઃ । ન ચાસ્ય
કેશસ્ય નૈસર્ગિક-સિત-કૃષ્ણતેતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ । અતએવ નૃસિંહ-પુરાણે
કૃષ્ણાવતાર-પ્રસઙ્ગે શક્તિ-શબ્દ એવ પ્રયુજ્યતે ન તુ કેશ-શબ્દઃ । તથા
હિ -
વસુદેવાચ્ ચ દેવક્યામ્ અવતીર્ય યદોઃ કુલે ।
સિત-કૃષ્ણે ચ મચ્-છક્તી કંસાદ્યાન્ ઘાતયિષ્યતઃ ॥ (નૃસિંહપ્ 53.30-31)
ઇત્ય્ આદિના । અસ્તુ તર્હિ અંશોપલક્ષકઃ કેશ-શબ્દઃ । (પગે 14) ન, અવિપ્લુત-
સર્વ-શક્તિત્વેન સાક્ષાદ્-આદિ-પુરુષત્વેન નિશ્ચેત્તું શક્યત્વાત્ । કૃષ્ણ-વિષ્ણ્વ્-
આદિ-શબ્દાનામ્ અવિશેષતઃ પર્યાય-પ્રતીતેશ્ ચ । નૈવમ્ અવતારાન્તરસ્ય કસ્ય
વાન્યસ્ય જન્મ-દિનં જયન્ત્યાખ્યયાતિપ્રસિદ્ધમ્ । અતએવોક્તં ભારતે
(1.1.193?)[*એન્દ્નોતે #2] -
ભગવાન્ વાસુદેવશ્ ચ કીર્ત્યતેઽત્ર સનાતનઃ ।
શાશ્વતં બ્રહ્મ પરમં યોગિ-ધ્યેયં નિરઞ્જનમ્ ॥ ઇતિ ।
તસ્યાકાલ-કલિતત્વં યોઽયં કાલસ્ તસ્ય તેઽવ્યક્ત-બન્ધો ચેષ્ટામ્ આહુઃ [ભ્પ્
10.3.26] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-દેવકી-દેવી-વાક્યે,
નતાઃ સ્મ તે નાથ સદાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કજં
વિરિઞ્ચિ-વૈરિઞ્ચ્ય-સુરેન્દ્ર-વન્દિતમ્ ।
પરાયણં ક્ષેમમ્ ઇહેચ્છતાં પરં
ન યત્ર કાલઃ પ્રભવેત્ પરઃ પ્રભુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.11.6]
ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-દ્વારકા-વાસિ-વાક્યે ચ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતો યત્ પ્રભાસ-ખણ્ડે કેશસ્ય બાલત્વમ્ એવ તત્ સિતિમ્નઃ કાલ-કૃત-પલિત-

લક્ષણત્વમ્ એવ ચ દર્શિતમ્, તસ્ય શરીરિણાં શુક્લ-વૈરાગ્ય-પ્રતિપાદન-
પ્રકરણ-પતિતત્વેન સુર-માત્ર-નિર્જરતા-પ્રસિદ્ધત્વેન ચામુખ્યાર્થત્વાન્
ન સ્વાર્થ-પ્રામાણ્યમ્ । બ્રહ્મા યેન ઇત્ય્ આરભ્ય,
વિષ્ણુર્ યેન દશાવતાર-ગ્રહણે ક્ષિપ્તો મહા-સઙ્કટે ।
રુદ્રો યેન કપાલ-પાણિર્ અભિતો ભિક્ષાટનં કારિતમ્ ॥ [ગર્પ્ 1.113.15]
ઇત્ય્ આદૌ તસ્મૈ નમઃ કર્મણે ઇતિ ગરુડ-વચનાત્ । કિન્તુ તત્-પ્રતિપાદનાય
શબ્દ-સામ્યેન છલોક્તિર્ એવેયમ્ । યથા -
અહો કનક-દૌરાત્મ્યં નિર્વક્તું કેન યુજ્યતે ।
નામ-સામ્યાદ્ અસૌ યસ્ય ધૂસ્તરોઽપિ મદ-પ્રદઃ ॥ ઇતિ ।
શિવ-શાસ્ત્રીયત્વાચ્ ચ નાત્ર વૈષ્ણવ-સિદ્ધાન્ત-વિરુદ્ધસ્ય તસ્યોપયોગઃ । યત
ઉક્તં સ્કાન્દ એવ ષણ્મુખં પ્રતિ શ્રી-શિવેન - શિવ-શાસ્ત્રેઽપિ તદ્ ગ્રાહ્યં
ભગવચ્-છાસ્ત્ર-યોગિ યત્ ઇતિ । અન્ય-તાત્પર્યકત્વેન સ્વતસ્ તત્રાપ્રામાણ્યાદ્
યુક્તં ચૈતત્ યથા પઙ્કેન પઙ્કામ્ભ [ભ્પ્ 1.8.52] ઇત્ય્ આદિવત્ ।
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ચ શિવ-પ્રતિપાદકાનાં પુરાણાનામ્ અપિ તામસત્વમ્ એવ
દર્શિતમ્ । માત્સ્યેઽપિ તામસ-કલ્પ-કથામયત્વમ્ ઇતિ યુક્તં ચ તસ્ય વૃદ્ધ-
સૂતસ્ય શ્રી-ભાગવતમ્ અપઠિતવતઃ શ્રી-બલદેવાવજ્ઞાતુઃ શ્રી-ભગવત્-
તત્ત્વાસમ્યક્-જ્ઞાન-જં વચનં એવં વદન્તિ રાજર્ષે ઋષયઃ કેચનાન્વિતાઃ
[ભ્પ્ 10.77.30] ઇતિવત્ । એતાદૃશ શ્રી-ભાગવત-વાક્યેન સ્વ-વિરુદ્ધ-
પુરાણાન્તર-વચન-બાધનં ચ । યથેહ કર્મજિતો લોકઃ ક્ષીયત [છાઉ
8.1.6] ઇત્ય્ આદિ વાક્યેન ઉપામ સોમમ્ અમૃતા અભૂમ [ર્ક્ 8.48.3] ઇત્ય્ આદિ-વચન-
બાધનવજ્ જ્ઞેયમ્ । અત્રાપિ યત્ સ્વ-વચો વિરુદ્ધેત નૂનં તે ન સ્મરન્ત્ય્
અમુમ્ [ભ્પ્ 10.77.30] ઇતિ યુક્તિ-સદ્-ભાવઓ દૃશ્યતે । તત્રૈવાત્મનઃ
સન્દિઘ્દત્વમ્ એવ તેન સૂતેન વ્યઞ્જિતમ્ । અચિન્ત્યા ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્
તર્કેણ યોજયેદ્ ઇત્ય્ આદિના ।
કિં ચ તત્રૈવોત્તર-ગ્રન્થે કલઙ્કાપત્તિ-કારણ-કથને શ્રી-કૃષ્ણાવતાર-
પ્રસઙ્ગે સ્વયં વિષ્ણુર્ એવેત્ય્ ઉક્તત્વાત્ સ્વેનૈવ વિરોધશ્ ચ । તસ્માન્ ન
કેશાવતારત્વેઽપિ તાત્પર્યં કેશ-શબ્દસ્ય બાલત્વ-વાચનં ચ । છલતો
ભગવત્-તત્ત્વાજ્ઞાનતો વેતિ । અતો વૈષ્ણવાદિ-પદ્યાનાં શબ્દોત્તમ્ અર્થમ્ એવં
પશ્યામઃ -
અંશવો યે પ્રકાશન્તે મમ તે કેશ-સંજ્ઞિતાઃ ।
સર્વજ્ઞાઃ કેશવં તસ્માન્ મામ્ આહુર્ મુનિ-સત્તમ ॥ [મ્ભ્ 12.328.43]
ઇતિ સહસ્ર-નામ-ભાષ્યોત્થાપિત-ભારત-વચનાત્ કેશ-શબ્દેનાંશુર્ ઉચ્યતે ।
તત્ર ચ સર્વત્ર કેશેતર-શબ્દાપ્રયોગાત્ નાનાવર્ણાંશૂનાં શ્રી-નારદ-(પગે
15)-દૃષ્ટતયા મોક્ષ-ધર્મ-પ્રસિદ્ધેશ્ ચ । તથા ચાંશુત્વે લબ્ધે તૌ
ચાંશૂ વાસુદેવ-સઙ્કર્ષણાવતાર-સૂચકતયા નિર્દિષ્ટાવ્ ઇતિ તયોર્ એવ સ્યાતામ્
ઇતિ ગમ્યતે । તદીયયોર્ અપિ તયોર્ અનિરુદ્ધેઽભિવ્યક્તિશ્ ચ યુજ્યત એવ ।
અવતારિતોજોઽન્તર્ભૂતત્વાદ્ અવતારસ્ય । એવમ્ એવ સત્ત્વં રજસ્ તમ [ભ્પ્ 1.2.23]
ઇત્ય્ આદિ-પ્રથમ-સ્કન્ધ-પદ્ય-પ્રાપ્તમ્ અનિરુદ્ધાખ્ય-પુરુષાવતારત્વં
ભવાની-નાથૈર્ [ભ્પ્ 5.17.16] ઇત્ય્-આદિ-પઞ્ચમ-સ્કન્ધ-ગદ્ય-પ્રાપ્તં
સઙ્કર્ષણાવતારત્વં ચ ભવસ્ય સંગચ્છતે । તતશ્ ચોજ્જહારેત્ય્ અસ્યાયમ્
અર્થઃ - આત્મનઃ સકાશાત્ શ્રી-વાસુદેવ-સઙ્કર્ષણાંશ-ભૂતૌ કેશાવ્ અંશૂ
ઉજ્જહાર ઉદ્ધૃતવાન્ પ્રકટીકૃત્ય દર્શિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્રાયં સુમેરુર્
ઇત્ય્ એકદેશ-દર્શનેનૈવાખણ્ડ-મેરુ-નિર્દેશવત્ તદ્-દર્શનેનાપિ
પૂર્ણસ્યૈવાવિર્ભાવ-નિર્દેશો જ્ઞેયઃ ।
અથ ચ સાપિ કેશાવ્ ઇત્ય્ આદિક-વ્યાખ્યા । ઉદ્વદર્હે યોગબલેનાત્મનઃ સકાશાદ્
વિચ્છિદ્ય દર્શયામાસ । સ ચાપીતિ ચ-શબ્દઃ પૂર્વમ્ ઉક્તં દેવ-કર્તૃકં
નિવેદન-રૂપમ્ અર્થં સમુચ્ચિનોતિ । અપિ-શબ્દસ્ તદ્-ઉદ્બર્હણે શ્રી-ભગવત્-
સઙ્કર્ષણૌ સ્વયમ્ હેતુ-કર્તૃત્વં સૂચયતિ । તૌ ચાપીતિ ચ-શબ્દોઽનુક્ત-
સમુચ્ચયાર્થત્વેન ભગવત્-સઙ્કર્ષણૌ સ્વયમ્ આવિવિશતુઃ । પશ્ચાત્ તૌ ચ
તત્-તાદાત્મ્યેનાવિવિશતુર્ ઇતિ બોધયતિ । અપિ-શબ્દો યત્રાનુસ્યૂતાવ્ અમૂ સોઽપિ
તદ્-અંશા અપીતિ ગમયતિ । તયોર્ એકો બલભદ્રો બભૂવેત્ય્-આદિકં તુ નરો
નારાયણો ભવેત્ । હરિર્ એવ ભવેન્ નર ઇત્ય્ આદિવત્ તદ્-ઐક્યાવાપ્ત્ય્-અપેક્ષયા ।
કેશવઃ શ્રી-મથુરાયાં કેશવ-સ્થાનાખ્ય-મહાયોગ-પીઠાધિપત્વેન
પ્રસિદ્ધઃ । સ એવ કૃષ્ણ ઇતિ । અત એવોદાહરિષ્યતે ભૂમેઃ સુરેતર [ભ્પ્ 2.7.26]
ઇત્ય્ આદિ । શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણે સિતાસિતે ચ મચ્-છક્તી ઇતિ તચ્-છક્તિ-દ્વારૈવ શ્રી-
કૃષ્ણેન તાદ્ઘાતનાપેક્ષયા । અર્જુને તુ નરાવેશઃ કૃષ્ણો નારાયણઃ સ્વયમ્
ઇત્ય્ આગમ-વાક્યં તુ શ્રીમદ્-અર્જુને નર-પ્રવેશાપેક્ષયા । યસ્ તુ સ્વયમ્
અન્યથા સિદ્ધો નારાયણઃ નારાયણસ્ ત્વં ન હિ સર્વે-દેહિનામ્ ઇત્ય્ આદૌ
દર્શિતઃ । સ પુનઃ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અર્થાન્તર્-અપેક્ષયા ચ મન્તવ્યમ્ । અતએવ
પુરુષ-નારાયણસ્ય તથાગમન-પ્રતિપાદક-શ્રી-હરિ-વંશ-વાક્યમ્ અપિ તત્-
તેજઃ-સમાકર્ષણ-વિવક્ષયૈવોક્તમ્ । સર્વેષાં પ્રવેશશ્ ચ તસ્મિન્ સ-
યુક્તિકમ્ એવોદારણીયઃ ।
અતઃ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે નૃસિંહ-રામ-કૃષ્ણેષુ ષાડ્ગુણ્યં પરિપૂરણમ્ ઇત્ય્
આવતારાન્તર-સાધારણ્યમ્ અપિ ન મન્તવ્યમ્ । કિન્ત્વ્ અવતારાણાં પ્રસઙ્ગે
તેષુ શ્રેષ્ઠે વિવિદિષિતે સામાન્યતસ્ તાવત્ સર્વ-શ્રેષ્ઠાસ્ ત્રય ઉક્તાસ્ તેષ્વ્ અપ્ય્
ઉત્તરોત્તરત્રાધિક્ય-ક્રમાભિપ્રાયેણ શ્રી-કૃષ્ણ-શ્રૈષ્ઠ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
અતએવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે મૈત્રેયેણ હિરણ્યકશિપુત્વાદિષુ તયોર્ અમુક્તિ-
મુક્તિ-કારણે પૃષ્ટે શ્રી-પરાશરોઽપિ (પગે 16) શ્રી-
કૃષ્ણસ્યૈવાત્યુદ્ભટૈશ્વર્યમ્ આહ । કિં ચ શ્રી-કૃષ્ણમ્ અપ્રાપ્યાન્ય્ અત્ર ત્વ્
અસુરાણાં મુક્તિર્ ન સમ્ભવતિ । એવ-કાર-દ્વયેન સ્વયમ્ એવ શ્રી-ગીતાસુ
તથા સૂચનાત્ -
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ ॥
આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામ્ અપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્ ॥ [ગીતા 16.19-20] ઇતિ ।
કુત્રચિદ્ ભગવદ્-દ્વેષિણાં તત્-સ્મરણાદિ-પ્રભાવેન શ્રૂયતાં વા મુક્તિઃ ।
સર્વેષામ્ અપિ તદ્-દ્વેષિણાં તુ મુક્તિ-પ્રદત્વમ્ અન્યત્રાવતારેઽવતારિણિ વા ન
ક્વચિત્ શ્રૂયતે । તસ્માત્ તેષામ્ અપિ મુક્તિ-દાતૃત્વાય શ્રી-કૃષ્ણ
એવૈશ્વર્યાધિક્યં યુક્તમ્ એવ વર્ણાયામાસ શ્રી-પરાશરઃ । અતએવ પૂર્વમ્
ઐશ્વર્ય-સાક્ષાત્કારસ્ય મુક્તિ-હેતુત્વમ્ ઉક્ત્વા પુનઃ પૂતનાદિ-મોક્ષં
વિચિન્ત્ય કાલનેમ્ય્-આદીનાં ચ તદ્-અભાવમ્ આશઙ્ક્ય તદ્ અપ્ય્ અસહમાનસ્
તસ્ય તુ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યસ્ય ભગવતઃ પરમાદ્ભુત-સ્વભાવ એવાયમ્ ઇત્ય્
ઉવાચ સર્વાન્તિમ-ગદ્યેન -- અયં હિ ભગવાન્ કીર્તિતઃ સંસ્મૃતશ્ ચ
દ્વેષાનુબન્ધેનાપ્ય્ અખિલ-સુરાસુરાદિ-દુર્લભં ફલં પ્રયચ્છતિ કિમ્ ઉત
સમ્યક્ ભક્તિમતામ્ [વિપ્ 4.15.17] ઇત્ય્ અનેન ।
અતઃ શ્રી-ભાગવત-મતે તયોર્ જન્મ-ત્રય-નિયમશ્ ચ શ્રી-કૃષ્ણાદ્ એવ
મોક્ષઃ સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષયૈવેતિ જ્ઞેયમ્ । અતએવ શ્રી-નારદેનાપિ તમ્
ઉદ્દિશ્યૈવોક્તમ્ વૈરેણ યં નૃપતયઃ [ભ્પ્ 11.5.48] ઇત્ય્ આદિ । સર્વેષાં
મુક્તિદત્વં ચ તસ્ય કૃષ્ણસ્ય નિજ-પ્રભાવાતિશયેન યથા કથઞ્ચિત્ સ્મર્તૃ-
ચિત્તાકર્ષણાતિશય-સ્વભાવાત્ । અન્યત્ર તુ તથા સ્વભાવો નાસ્તીતિ નાસ્તિ

મુક્તિદત્વમ્ । અતએવ વેણસ્યાપિ વિષ્ણુ-દ્વેષિણસ્ તદ્વદ્ આવેશાભાવાત્ મુક્ત્ય્-
અભાવ ઇતિ । અતએવોક્તં - તસ્માત્ કેનાપ્ય્ ઉપાયેન મનઃ કૃષ્ણે નિવેશયેત્ [ભ્પ્
7.1.31] ઇતિ ।
તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવ સર્વતોઽપ્ય્ આશ્ચર્યતમા શક્તિઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ । તદ્
એવં વિરોધ-પરિહારેણ વિરુદ્ધાર્થાનામ્ અપ્ય્ અર્થાનુકૂલ્યેન શ્રી-કૃષ્ણસ્ય
સ્વયં ભગવત્ત્વમ્ એવ દૃઢીકૃતમ્ । તત્ર ચ વેદાન્ત-સૂત્રાદાવ્ અપ્ય્ એકસ્ય
મહા-વાક્યસ્ય નાના-વાક્ય-વિરોધ-પરિહારેણૈવ સ્થાપનીયા દર્શનાન્
નાપ્ય્ અત્રૈવેદૃશમ્ ઇત્ય્ અશ્રદ્ધેયમ્ । વાક્યાનાં દુર્બલ-બલિત્વમ્ એવ
વિચારણીયમ્, ન તુ બહ્વ્-અલ્પતા । દૃશ્યતે ચ લોકે એકેનાપિ યુદ્ધે સહસ્ર-
પરાજય ઇતિ । એવં ચ બહુવ્-વિરોધ-પરિહારેણૈવ સ્વસ્મિન્ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યે
પર-બ્રહ્મણિ સર્વ-વેદાભિધેયત્વમ્ આહ --
કિં વિધત્તે કિમ્ આચષ્ટે કિમ્ અનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ ।
ઇત્ય્ અસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્ વેદ કશ્ચન ॥
માં વિધત્તે ઽભિધત્તે માં વિકલ્પ્યાપોહ્યતે ત્વ્ અહમ્ ।
એતાવાન્ સર્વ-વેદાર્થઃ શબ્દ આસ્થાય માં ભિદામ્ ॥ [ભ્પ્ 11.21.42-43] ઇતિ ।
વિકલ્પ્ય વિવિધં કલ્પયિત્વા અપોહ્યતે, તત્-તન્-નિષેધેન સિદ્ધાન્ત્યતે યત્ તદ્
અહં શ્રી-કૃષ્ણ-લક્ષણં વસ્ત્વ્ ઇતિ ॥
॥ 11.12 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[30]
તદ્ એવં કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રતિજ્ઞા-વાક્યાય મહાવીર-
રાજાયેવાત્મનૈવ નિર્જિત્યાત્મ-સાત્કૃત-વિરોધિ-શતાર્થાયાપિ શોભા-વિશેષેણ
પ્રેક્ષાવતામ્ આનન્દનાર્થં ચતુરઙ્ગિનીં સેનામ્ ઇવાન્યામ્ અપિ વચન-
શ્રેણીમ્ ઉપહરામિ । તત્ર તસ્ય લીલાવતાર-કર્તૃત્વમ્ આહ -
મત્સ્યાશ્વ-કચ્છપ-નૃસિંહ-વરાહ-હંસ-
રાજન્ય-વિપ્ર-વિબુધેષુ કૃતાવતારઃ
ત્વં પાસિ ઇત્ય્-આદિ [10.2.40] । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.2 ॥ દેવાઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

(પગે 17)
[31]
તથા, સુરેષ્વ્ ઋષિષ્વ્ ઈશ તથૈવ [ભ્પ્ 10.14.2] ઇત્યાદિ । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા તમ્

[32]
તથા, બહૂનિ સન્તિ નામાનિ રૂપાણિ ચ સુતસ્ય તે [ભ્પ્ 10.8.15] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.8 ॥ ગર્ગઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરમ્

[33]
એવં, યસ્યાવતારા જ્ઞાયન્તે શરીરેષ્વ્ અશરીરિણઃ [ભ્પ્ 10.10.34] ઇત્ય્ આદિ ।
શરીરેષ્વ્ અશરીરિણ ઇત્ય્ અપિ જ્ઞાને હેતુ-ગર્ભ-વિશેષણમ્ ।
શરીરિષુ મધ્યેઽપ્ય્ અવતીર્ણસ્ય યતઃ સતઃ સ્વયમ્ અશરીરિણઃ । નાતઃ પરં
પરમ યદ્ ભવતઃ સ્વરૂપમ્ [ભ્પ્ 3.9.3] ઇત્ય્ આદિ દ્વિતીય-સન્દર્ભોદાહરણ-
પ્રઘટ્ટક-દૃષ્ટ્યા જીવવદ્ દેહ-દેહિ-પાર્થક્યાભાવેન
મુખ્યમત્વાર્થાભાવાત્ ।
॥ 10.10 ॥ યમલાર્જુનૌ શ્રી-ભગવન્તમ્

[34]
અપરં ચ -
યત્-પાદ-પઙ્કજ-રજઃ શિરસા બિભર્તિ
શ્રીર્ અબ્જ-જઃ સ-ગિરિશઃ સહ લોક-પાલૈઃ
લીલા-તનુઃ સ્વ-કૃત-સેતુ-પરીપ્સયા યઃ
કાલે ઽદધત્ સ ભગવાન્ મમ કેન તુષ્યેત્ ॥ [ભ્પ્ 10.58.37]
॥ સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.58 ॥ નગ્નજિચ્ છ્રી-ભગવન્તમ્

[35]
પરં ચ -
નમસ્ તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠ-મેધસે ।
યો ધત્તે સર્વ-ભૂતાનામ્ અભવાયોશતીઃ કલાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.46]
ટીકા ચ - નમ ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણાવતારતયા નારાયણં સ્તૌતિ । એતે ચાંશ-કલાઃ
પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેર્ ઇત્ય્ એષા । અતએવ તચ્-
છ્રવણાનન્તરં તસ્મા એવ નમસ્કારાત્ શ્રુતિ-સ્તુતાવ્ અપિ શ્રી-કૃષ્ણ એવ સ્તુત્ય
ઇત્ય્ આયાતમ્ । તથૈવ શ્રુતિભિર્ અપિ નિભૃત-મરુન્-મનોઽક્ષ [ભ્પ્ 10.87.23] ઇત્ય્-
આદિ-પદ્યે નિજારિ-મોક્ષ-પ્રદત્વાદ્ય્-અસાધારણ-લિઙ્ગેન સ એવ વ્યઞ્જિતઃ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.87 ॥ શ્રી-નારદઃ

[36]
તથા ગુણાવતાર-કર્તૃત્વમ્ આહ -
ઇત્ય્ ઉદ્ધવેનાત્ય્-અનુરક્ત-ચેતસા
પૃષ્ટો જગત્-ક્રીડનકઃ સ્વ-શક્તિભિઃ ।
ગૃહીત-મૂર્તિ-ત્રય ઈશ્વરેશ્વરો
જગાદ સ-પ્રેમ-મનોહર-સ્મિતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.29.7]
સ્પષ્ટમ્ । અત્ર અજાનતાં ત્વત્-પદવીમ્ [ભ્પ્ 10.14.29] ઇત્ય્ ઉદાહૃતં વચનમ્
અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ ॥
॥ 11.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[37]
અથ પુરુષાવતાર-કર્તૃત્વમ્ આહ -
ઇતિ મતિર્ ઉપકલ્પિતા વિતૃષ્ણા
ભગવતિ સાત્વત-પુઙ્ગવે વિભૂમ્નિ ।
સ્વ-સુખમ્ ઉપગતે ક્વચિદ્ વિહર્તું
પ્રકૃતિમ્ ઉપેયુષિ યદ્-ભવ-પ્રવાહઃ ॥ [ભ્પ્ 1.9.32]
ટીકા ચ - પરમ-ફલ-રૂપાં શ્રી-કૃષ્ણ-રતિં પ્રાર્થયિતું પ્રથમં સ્વ-
કૃતમ્ અર્પયતિ ઇતીતિ । વિગતો ભૂમા યસ્માત્ તસ્મિન્ । યમ્ અપેક્ષ્યાન્યસ્ય
મહત્ત્વં નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ પારમૈશ્વર્યમ્ આહ સ્વ-સુખં સ્વરૂપ-
ભૂતં પરમાનન્દમ્ ઉપગતે પ્રાપ્તવત્ય્ એવ । ક્વચિત્ કદાચિદ્ વિહર્તું
ક્રીડિતું પ્રકૃતિમ્ ઉપેયુષિ સ્વીકૃતવતિ, ન તુ સ્વરૂપ-તિરોધાનેન જીવવત્
પારતન્ત્ર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિહર્તુમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રપઞ્ચયતિ યદ્ યતો ભવ-
પ્રવાહઃ સૃષ્ટિ-પરમ્પરા ભવતિ ઇત્ય્ એષા ॥
[બ્ રેઅદ્સ્ હેરે: એવમ્ એવ તં પ્રત્યુક્તં દેવૈર્ અપ્ય્ એકાદશે -- તત્ત્વઃ પુમાન્
સમધિગમ્ય યયાસ્ય વીર્યં ધત્તે મહાન્તમ્ ઇવ ગર્ભમ્ અમોઘ-વીર્યઃ
[ભ્પ્ 11.6.16] ઇતિ । ટીકા ચ - તત્ત્વઃ પુરુષો વીર્યં શક્તિં સમધિગમ્ય
પ્રાપ્ય યયા માયયા સહ મહાન્તં ધત્તે । કમ્ ઇવ ? અસ્ય વિશ્વસ્ય ગર્ભમ્
ઇવ ઇત્ય્ એષા ॥[બ્ એન્દ્સ્.]
॥ 1.9 ॥ ભીષ્મઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[38]
(પગે 18)
અતએવ ભવ-ભયમ્ અપહર્તું [ભ્પ્ 11.29.49] ઇત્ય્ આદૌ તસ્યાદિ-પુરુષત્વં
શ્રેષ્ઠત્વમ્ અપ્ય્ આહ - પુરુષમ્ ઋષભમ્ આદ્યં કૃષ્ણ-સંજ્ઞં નતોઽસ્મિ ઇતિ ।
કૃષ્ણેતિ સંજ્ઞાં યસ્યેતિ મૂર્ત્ય્-અન્તરં નિષિધ્યતે । તન્-મૂર્તેર્
નમસ્ક્રિયમાણત્વેન ચ નિત્ય-સિદ્ધત્વં દર્શ્યતે । અત્રૈવ ટીકાકૃદ્ભિર્ અપિ -
તં વન્દે પરમાનન્દં નન્દ-નન્દન-રૂપિણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 11.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[39]
તદ્ એવં જગૃહે ઇત્ય્ આદિ-પ્રકરણે યત્ સ્વયમ્ ઉત્પેક્ષિતં તચ્-છ્રી-સ્વામિ-
સમ્મત્યા દૃઢીકૃતમ્ । પુનર્ અપિ તત્-સમ્મતિર્ અભ્યસ્યતે યથા -
શ્રુત્વાજિતં જરાસન્ધં નૃપતેર્ ધ્યાયતો હરિઃ ।
આહોપાયં તમ્ એવાદ્ય ઉદ્ધવો યમ્ ઉવાચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.72.15]
ટીકા ચ - આદ્યો હરિઃ શ્રી-કૃષ્ણ ઇત્ય્ એષા ॥
॥ 10.72 ॥ શ્રી-શુકઃ

[40]
કિં ચ -
અથાહમ્ અંશ-ભાગેન દેવક્યાઃ પુત્રતાં શુભે ।
પ્રાપ્સ્યામિ [ભ્પ્ 10.2.9] ઇત્ય્ આદિ ।
અંશ-ભાગેનેત્ય્ અત્ર પૂર્ણોચિતમ્ એવાર્થં બહુધા યોજયદ્ભિર્ મધ્યે
અંશેન ઉરુષ-રૂપેણ માયયા ભાગો ભજનમ્ ઈક્ષણં યસ્ય તેનેતિ ચ
વ્યાચક્ષાણૈર્ અન્તે સર્વથા પરિપૂર્ણ-રૂપેણેતિ વિવક્ષિતમ્ । કૃષ્ણસ્ તુ
ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ । ઇત્ય્ એવં હિ તૈર્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
॥ 10.2 ॥ શ્રી-ભગવાન્ યોગમાયામ્

[41]
એવમ્ --
યસ્યાંશાંશાંશ-ભાગેન વિશ્વોત્પત્તિ-લયોદયાઃ ।
ભવન્તિ કિલ વિશ્વાત્મંસ્ તં ત્વાદ્યાહં ગતિં ગતા ॥ [ભ્પ્ 10.85.31]
ટીકા ચ - યસ્યાંશઃ પુરુષસ્ તસ્યાંશો માયા તસ્યા અંશા ગુણાસ્ તેષાં
ભાગેન પરમાણુ-માત્ર-લેશેન વિશ્વોત્પત્ત્ય્-આદયો ભવન્તિ । તં ત્વા ત્વાં
ગતિં શરણં ગતાસ્મિ ઇત્ય્ એષા ॥
॥ 10.85 ॥ શ્રી-દેવકી ભગવન્તમ્

[42]
યથા ચ -- નારાયણસ્ ત્વં ન હિ સર્વ-દેહિનામ્ ઇત્ય્ આદૌ નારાયણોઽઙ્ગં
નર-ભૂ-જલાયનાત્ ઇતિ । [ભ્પ્ 10.14.14]
ટીકા ચ - નરાદ્ ઉદ્ભૂતા યેઽર્થાઃ તથા નરાજ્ જાતં યજ્ જલં તદ્-અયનાદ્ યો
નારાયણઃ પ્રસિદ્ધઃ સોઽપિ તવાઙ્ગં મૂર્તિર્ ઇત્ય્ એષા । અત્ર સ તવાઙ્ગં ત્વં
પુનર્ અઙ્ગીત્ય્ અસૌ તુ વિશદોઽર્થઃ । ન તુ સ્તુતિ-માત્રમ્ ઇદમ્ ।
દૃષ્ટ્વાઘાસુર-મોક્ષણં પ્રભવતઃ પ્રાપ્તઃ પરં વિસ્મયમ્ [ભ્પ્ 10.13.15]
ઇત્ય્ ઉક્ત-રીત્યા ક્વચિદ્ અપ્ય્ અવતાર્ય્-અવતારાન્તરેષુ તાદૃશસ્યાપિ મોક્ષમ્
અદૃષ્ટ-ગોચરં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તવાન્ બ્રહ્મા । દ્રષ્ટું મઞ્જુમ્
અહિત્વમ્ અન્ય અપિ તદ્-વત્સાન્ ઇતો વત્સપાન્ નીત્વાન્યત્ર કુરુદ્વહાન્તર્ અધાદ્
ઇત્ય્ ઉક્ત-રીત્યા તસ્યાપરમ્ અપિ માહાત્મ્યં દિદૃક્ષુસ્ તથા માહાત્મ્યં
દદર્શેતિ પ્રકરણ-સારસ્યેનાપિ લબ્ધમ્ । ન ચાપર-માહાત્મ્ય-દર્શનં
સમ્ભાવના-માત્રમ્ ।
તાવત્ સર્વે વત્સ-પાલાઃ પશ્યતો ઞ્જસ્ય તત્-ક્ષણાત્ ।
વ્યદૃશ્યન્ત ઘન-શ્યામાઃ પીત-કૌશેય-વાસસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.46]
ઇત્ય્ આદિના શક્તિભિર્ અજાદ્યાભિર્ ઐશ્વર્યૈર્ અણિમાદ્યૈશ્ ચતુર્વિંશતિ-સઙ્ખ્ય-
તત્ત્વૈર્ મહદ્-આદિભિઃ તત્-સહ-કારિભિઃ કાલ-સ્વભાવાદ્યૈસ્ તત્-સમ્ભૂતૈર્
બ્રહ્માણ્ડૈઃ તદ્-અન્તર્ભૂત-સ્રષ્ટૃભિર્ બ્રહ્માદિભિર્ જીવૈશ્ ચ સ્તમ્બ-
પર્યન્તઃ પૃથક્ પૃથગ્ ઉપાસિતાસ્ તાદૃશ-બ્રહ્માણ્ડેશ્વર-કોટયઃ શ્રી-
કૃષ્ણેનૈવ તત્-તદ્-અંશાંશેનાવિર્ભાવ્ય બ્રહ્માણં પ્રતિ સાક્ષાદ્ એવ દર્શિતા
ઇતિ હ્ય્ ઉક્તં તદીદૃશમ્ એવ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ અત્રાવિષ્કૃત-સર્વ-
શક્તિત્વાદ્ ઇત્ય્ એતત્-(પગે 19)-સ્વામિ-વ્યાખ્યાનસ્યાસાધારણં બીજં ભવેત્ ।
વિશ્વ-રૂપ-દર્શનાદીનાં તત્-તદ્-બ્રહ્માણ્ડાન્તર્યામિ-પુરુષાણામ્
એકતરેણાપિ શક્યત્વાત્ । તસ્માદ્ વિરાટ્-પુરુષયોર્ ઇવ પુરુષ-ભગવતોર્ અપિ
જગૃહે પૌરુષં રૂપમ્ ઇત્ય્ આદાવ્ ઉપાસનાર્થમ્ એવ તૈર્ અભેદ-વ્યાખ્યા
કૃતેતિ ગમ્યતે । વસ્તુતસ્ તુ પરમાશ્રયત્વેન શ્રી-કૃષ્ણ એવ તૈર્ અઙ્ગીકૃતોઽસ્તિ ।
યથા --
વિશ્વ-સર્ગ-વિસર્ગાદિ-નવ-લક્ષણ-લક્ષિતમ્ ।
શ્રી-કૃષ્ણાખ્યં પરં ધામ જગદ્-ધામ નમામિ તત્ ॥
દશમે દશમં લક્ષ્યમ્ આશ્રિતાશ્રય-વિગ્રહમ્ ।
ક્રીડદ્ યદુ-કુલામ્ભોધૌ પરાનન્દમ્ ઉદીર્યતે ॥ ઇતિ [ભાવાર્થ-દીપિકા,
10.2.1]।
યદ્ય્ અન્યેષામ્ અપિ પરમાશ્રયત્વં તન્ મતં તદા દશમ ઇત્ય્ અનર્થકં
સ્યાત્ । તસ્માન્ નારાયણોઽઙ્ગમ્ ઇતિ યુક્તમ્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-કૃષ્ણમ્

[43]
અવતાર-પ્રસઙ્ગેઽપિ તથૈવ સ્પષ્ટમ્ -
ગિરં સમાધૌ ગગને સમીરિતાં
નિશમ્ય વેધાસ્ ત્રિદશાન્ ઉવાચ હ ।
ગાં પૌરુષીં મે શૃણુતામરાઃ પુનર્
વિધીયતામ્ આશુ તથૈવ મા ચિરમ્ ॥
પુરૈવ પુંસાવધૃતો ધરા-જ્વરો
ભવદ્ભિર્ અંશૈર્ યદુષૂપજન્યતામ્ ।
સ યાવદ્ ઉર્વ્યા ભરમ્ ઈશ્વરેશ્વરઃ
સ્વ-કાલ-શક્ત્યા ક્ષપયંશ્ ચરેદ્ ભુવિ ॥
વસુદેવ-ગૃહે સાક્ષાદ્ ભગવાન્ પુરુષઃ પરઃ ।
જનિષ્યતે તત્-પ્રિયાર્થં સમ્ભવન્તુ સુર-સ્ત્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.1.21-23]
પૌરુષીં પુરુષેણ સૃજામિ તન્-નિયુક્તોઽહમ્ [ભ્પ્ 2.6.30] ઇત્ય્-આદ્ય્-અનુસારાત્
પુરુષાભિન્નેન વિષ્ણુ-રૂપેણ ક્ષીરોદશાયિના સ્વયમ્ એવોક્તાં ગાં વાચમ્ ।
પુરુષસ્યૈવ વાચમ્ અનુવદતિ પુરૈવેતિ । પુંસા આદિ-પુરુષેણ કૃષ્ણઃ સ્વયં
સમભવત્ પરમઃ પુમાન્ યઃ [બ્રહ્મસ્ 5.49] ઇત્ય્ અનુસારાત્ । સ્વયં
ભગવત્તા શ્રી-કૃષ્ણસ્યેત્ય્ અર્થઃ । અંશૈઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યાંશ-ભૂતૈસ્ તત્-
પાર્ષદૈઃ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવાદિભિઃ સહ । ઇત્થમ્ એવ પ્રાચુર્યેણોક્તમ્ --
નન્દાદ્યા યે વ્રજે ગોપા યાશ્ ચામીષાં ચ યોષિતઃ ।
વૃષ્ણયો વસુદેવાદ્યા દેવક્ય્-આદ્યા યદુ-સ્ત્રિયઃ ॥
સર્વે વૈ દેવતા-પ્રાયા ઉભયોર્ અપિ ભારત ।
જ્ઞાતયો બન્ધુ-સુહૃદો યે ચ કંસમ્ અનુવ્રતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.1.62-63] ઇતિ ।
તસ્માદ્ આદિ-પુરુષત્વમ્ એવ વ્યનક્તિ સ ઇતિ સર્વાન્તર્યામિત્વાત્ । પુરુષસ્ તાવદ્
ઈશ્વરઃ । તસ્યાપ્ય્ અંશિત્વાત્ સ આદિ-પુરુષઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ પુનર્ ઈશ્વરેશ્વરઃ
ત્ર્ય્-અધીશ-શબ્દવત્ । તથા ચ દશમસ્ય પઞ્ચાશીતિતમે શ્રીમદ્-
આનકદુન્દુભિનોક્તમ્ - યુવાં ન નઃ સુતૌ સાક્ષાત્ પ્રધાન-પુરુષેશ્વરૌ
[ભ્પ્ 10.85.18] ઇતિ । સ્વ-કાલ-શક્ત્યા સ્વ-શક્ત્યા કાલ-શક્ત્યા ચ । ઈશ્વરેશ્વરત્વે
હેતુઃ સાક્ષાત્ સ્વયમ્ એવ ભગવાન્ ઇતિ । તદ્ અલં મયિ તત્-પ્રાર્થનયેતિ
ભાવઃ । તત્-પ્રિયાર્થં તત્-પ્રીત્યૈ । અમર-સ્ત્રિયઃ શ્રીમદ્-ઉપેન્દ્ર-પ્રેયસ્ય્-
આદિ-રૂપાઃ કાશ્ચિત્ સમ્ભવન્તુ મિલિતા ભવન્તુ । સાક્ષાદ્ અવતરતઃ શ્રી-
ભગવતો નિત્યાનપાયિ-મહા-શક્તિ-રૂપાસુ તત્-પ્રેયસીષ્વ્ અવતરન્તીષુ શ્રી-
ભગવતિ તદ્-અંશાન્તરવત્ તા અપિ પ્રવિશન્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્-પ્રિયાણાં તાસામ્
એવ દાસ્ય્-આદિ-પ્રયોજનાય જાયન્તામ્ ઇતિ વા । અનેન તૈર્ અપાર્થિતસ્યાપ્ય્
અસ્યાર્થસ્યાદેશેન પરમ-ભક્તાભિસ્ તાભિર્ લીલા-વિશેષ એવ ભગવતઃ
સ્વયમ્ અવતિતીર્ષાયાં કારણમ્ । ભારાવતરણં ચાનુષઙ્ગિકમ્ (પગે 20)
એવ ભવતીતિ વ્યઞ્જિતમ્ ।
તદ્ એવં શ્રુતીનાં ચ દણ્ડકારણ્ય-વાસિનાં મુનીનાં ચાગ્નિ-પુત્રાણાં ચ
શ્રી-ગોપિકાદિત્વ-પ્રાપ્તિર્ યત્ શ્રૂયતે તદ્ અપિ પૂર્વવદ્ એવ મન્તવ્યમ્ । અત્ર
પ્રસિદ્ધાર્થે નાયં શ્રિયોઽઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ સ્વર્-યોષિતાં નલિન-
ગન્ધ-રુચાં કુતોઽન્યાઃ [ભ્પ્ 10.47.60] ઇતિ વિરુધ્યેત । ન ચ સુર-સ્ત્રીણાં
સમ્ભવ-વાક્યં શ્રી-મહિષી-વૃન્દ-પરં, તાસામ્ અપિ તન્-નિજ-શક્તિ-
રૂપત્વેન દર્શયિષ્યમાણત્વાત્ ।
॥ 10.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[44]
તદ્ એવમ્ અવતાર-પ્રસઙ્ગેઽપિ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વયં ભગવત્ત્વમ્ એવાયાતમ્ ।
યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ એવ શ્રી-ભાગવતે મહા-શ્રોતૃ-વક્તૄણામ્ અપિ શ્રી-કૃષ્ણ
એવ તાત્પર્યં લક્ષ્યતે । તત્ર શ્રી-વિદુરસ્ય --
યચ્ ચાન્યદ્ અપિ કૃષ્ણસ્ય ભવાન્ ભગવતઃ પ્રભોઃ ।
શ્રવઃ સુશ્રવસઃ પુણ્યં પૂર્વ-દેહ-કથાશ્રયમ્ ॥
ભક્તાય મે ઽનુરક્તાય તવ ચાધોક્ષજસ્ય ચ ।
વક્તુમ્ અર્હસિ યો ઽદુહ્યદ્ વૈન્ય-રૂપેણ ગામ્ ઇમામ્ ॥ [ભ્પ્ 4.17.6-7]
પૂર્વ-દેહઃ પૃથ્વ્-અવતારઃ । લોક-દૃષ્ટાવ્ અભિવ્યક્તિ-રીત્યા પૂર્વત્વમ્ । તત્-
કથૈવાશ્રયો યસ્ય તત્ ॥
॥4.17॥ વિદુરઃ

[45]
અથ શ્રી-મૈત્રેયસ્ય તદ્-અનન્તરમ્ એવ --
ચોદિતો વિદુરેણૈવં વાસુદેવ-કથાં પ્રતિ ।
પ્રશસ્ય તં પ્રીત-મના મૈત્રેયઃ પ્રત્યભાષત ॥ [ભ્પ્ 4.17.8]
તત્-પ્રશંસયા પ્રીત-મનસ્ત્વેન ચાસ્યાપિ તથૈવ તાત્પર્યં લભ્યતે ।
અતએવાત્ર વસુદેવ-નન્દનત્વેનૈવ વાસુદેવ-શબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ।
॥4.17॥ શ્રી-સુતઃ

[46]
અથ શ્રી-પરીક્ષિતઃ --
અથો વિહાયેમમ્ અમું ચ લોકં
વિમર્શિતૌ હેયતયા પુરસ્તાત્ ।
કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-સેવામ્ અધિમન્યમાન
ઉપાવિશત્ પ્રાયમ્ અમર્ત્ય-નદ્યામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.19.5]
ટીકા ચ -શ્રી-કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-સેવામ્ અધિમન્યમાનઃ સર્વ-પુરુષાર્થાધિકાં
જાનન્ ઇત્ય્ એષા ।
॥ 1.19 ॥ શ્રી-સુતઃ

[47]
ન વા ઇદં રાજર્ષિ-વર્ય ચિત્રં
ભવત્સુ કૃષ્ણં સમનુવ્રતેષુ ।
યે ઽધ્યાસનં રાજ-કિરીટ-જુષ્ટં
સદ્યો જહુર્ ભગવત્-પાર્શ્વ-કામાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.20]
ભવત્સુ પાણ્ડોર્ વશ્યેષુ યે જહુર્ ઇતિ શ્રી-યુધિષ્ઠિરાદ્ય્-અભિપ્રાયેણ । અતએવ
તત્ર સ્થિતાનાં સર્વ-શ્રોતૄણામ્ અપિ શ્રી-કૃષ્ણ એવ તાત્પર્યમ્ આયાતિ ।
॥ 1.19 ॥ શ્રી-મહર્ષયઃ પરીક્ષિતમ્

[48]
અપિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ કૃષ્ણઃ પાણ્ડુ-સુત-પ્રિયઃ ।
પૈતૃ-ષ્વસેય-પ્રીત્ય્-અર્થં તદ્-ગોત્રસ્યાત્ત-બાન્ધવઃ ॥
અન્યથા તે ઽવ્યક્ત-ગતેર્ દર્શનં નઃ કથં નૃણામ્ ।
નિતરાં મ્રિયમાણાનાં સંસિદ્ધસ્ય વનીયસઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.35-36]
તેષાં પૈતૃ-ષ્વસેયાણાં પાણ્ડુ-સુતાનાં ગોત્રસ્ય મે આત્તં સ્વીકૃતં
બાન્ધવં બન્ધુ-કૃત્યં યેન તે તવ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈક-રસિકસ્ય વનીયસઃ
અત્યુદારતયા માં યાચેથા ઇતિ પ્રવર્તકસ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 1.19 ॥ રાજા શ્રી-શુકમ્

[49]
સ વૈ ભાગવતો રાજા પાણ્ડવેયો મહા-રથઃ ।
બાલ-ક્રીડનકૈઃ ક્રીડન્ કૃષ્ણ-ક્રીડાં ય આદદે ॥ [ભ્પ્ 2.3.15]
યા યા શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વૃન્દાવનાદૌ બાલ-ક્રીડા શ્રુતાસ્તિ તત્-પ્રેમાવેશેન તત્-
સખ્યાદિ-ભાવવાન્ તાં તામ્ એવ ક્રીડાં યઃ કૃતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 2.3 ॥ શ્રી-શૌનકઃ

[50]
એવં જાતીયાનિ બહૂન્ય્ એવ વચનાનિ વિરાજન્તે - તથા કથિતો વંશ-વિસ્તારઃ
[ભ્પ્ 10.1.1] ઇત્ય્ આરભ્ય, નૈષાતિ-દુઃસહા ક્ષુન્ મામ્ [ભ્પ્ 10.1.13] ઇત્ય્ અન્તં
દશમ-સ્કન્ધ-પ્રકરણમ્ (પગે 21) અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ ।
કિં ચ ઇત્થં દ્વિજા યાદવ-દેવદત્તઃ [ભ્પ્ 10.12.40] ઇત્ય્ આદિ । યેન શ્રવણેન
નિતરાં ગૃહીતં વશીકૃતં ચેતો યસ્ય સઃ ।
॥ 10.12 ॥ શ્રી-સુતઃ

[51]
તથા, યેન યેનાવતારેણ ઇત્ય્ આદિ યત્ શૃણ્વતોઽપૈત્ય્ અરતિઃ [ભ્પ્ 10.7.1-2] ઇત્ય્ આદિ
ચ । ટીકા ચ -
કૃષ્ણાર્ભક-સુધા-સિન્ધુ-સમ્પ્લવાનન્દ-નિર્ભરઃ ।
ભૂયસ્ તદ્ એવ સમ્પ્રષ્ટું રાજાન્યદ્ અભિનન્દતિ ॥
યેન યેન મત્સ્યાદ્યવતારેણાપિ યાનિ કર્માણિ કરોતિ તાનિ નઃ કર્ણ-
સુખાવહાનિ મનઃ પ્રીતિ-કરાણિ ચ ભવન્ત્ય્ એવ । તથાપિ યચ્ છૃણ્વતઃ
પુંસઃ પું-માત્રસ્યારતિર્ મનો-ગ્લાનિસ્ તન્-મૂલ-ભૂતા વિવિધા તૃષ્ણા
ચાપગચ્છતિ, તથા સત્ત્વ-શુદ્ધિ-હરિ-ભક્તિ-હરિ-દાસ્ય-સખ્યાનિ ચ ભવન્ત્ય્
અચિરેણૈવ તદ્ એવં હારં હરેશ્ ચરિતં મનોહરં વા વદ અનુગ્રહં યદિ
કરોષિ ઇત્ય્ એષા ।
॥ 10.7 ॥ રાજા

[52]
અથ શ્રી-શુકદેવસ્ય અપિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ કૃષ્ણઃ પાણ્ડુ-સુત-પ્રિયઃ [ભ્પ્
1.19.35] ઇત્ય્ આદિના શ્રી-કૃષ્ણ એવ સ્વ-રતિં વ્યજ્ય મ્રિયમાણાનાં શ્રોતવ્યાદિ-
પ્રશ્નેનૈવાન્ત-કાલે શ્રી-કૃષ્ણ એવ મય્ય્ ઉપદિશ્યતામ્ ઇતિ
રાજાભિપ્રાયાનન્તરં -
વરીયાન્ એષ તે પ્રશ્નઃ કૃતો લોક-હિતં નૃપ ।
આત્મવિત્ સમ્મતઃ પુંસાં શ્રોતવ્યાદિષુ યઃ પરઃ ॥ [ભ્પ્ 2.1.1]
તે ત્વયા પુંસાં શ્રોતવ્યાદિષુ મધ્યે યઃ પરઃ શ્રી-કૃષ્ણ-
શ્રવણાભિપ્રાયેણ પરમઃ પ્રશ્નઃ કૃત એષ વરીયાન્ સર્વાવતારાવતારિ-
પ્રશ્નેભ્યઃ પરમ-મહાન્ । લોક-હિતં યથા સ્યાત્ તથૈવ કૃતઃ । ત્વં તુ
તથાભૂત-શ્રી-કૃષ્ણૈક-નિબદ્ધ-પ્રેમત્વાત્ કૃતાર્તહ્ એવેતિ ભાવઃ । તદ્
ઉક્તમ્ -
વૈયાસકેર્ ઇતિ વચસ્-તત્ત્વ-નિશ્ચયમ્ આત્મનઃ ।
ઉપધાર્ય મતિં કૃષ્ણે ઔત્તરેયઃ સતીં વ્યધાત્ ॥ [ભ્પ્ 2.4.1]
સતી વિદ્યમાના કૃષ્ણે યા મતિસ્ તામ્ એવ વિશેષેણ ધૃતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્
એવ વ્યક્તીકરિષ્યતે રાજ્ઞા -
હરેર્ અદ્ભુત-વીર્યસ્ય કથા લોક-સુમઙ્ગલા ।
કથયસ્વ મહાભાગ યથાહમ્ અખિલાત્મનિ ।
કૃષ્ણે નિવેશ્ય નિઃસઙ્ગં મનસ્ ત્યક્ષ્યે કલેવરમ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 2.8.2]
॥ 2.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[53]
એવમ્ એવ કથિતો વંશ-વિસ્તારમ્ [ભ્પ્ 10.1.1] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરં સમ્યગ્-
વ્યવસિતા બુદ્ધિઃ [ભ્પ્ 10.1.15] ઇત્ય્ આદિ ।
પૂર્વં મયા નાનાવતારાદિ-કથાભિર્ અભિનન્દિતસ્યાપિ યત્ શ્રી-વસુદેવ-
નન્દનસ્યૈવ કથાયાં નૈષ્ઠિકી સ્થાયિ-રૂપા રતિર્ જાતા એષા બુદ્ધિસ્ તુ
સમ્યગ્-વ્યવસિતા પરમ-વિદગ્ધેત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 10.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[54]
તથા, ઇત્થં દ્વિજા યાદવ-દેવ-દત્તઃ શ્રુત્વા સ્વ-રાતુશ્ ચરિતં વિચિત્રમ્ [ભ્પ્
10.12.40] ઇત્ય્ અનન્તરં -
ઇત્થં સ્મ પૃષ્ટઃ સ તુ બાદરાયણિસ્
તત્-સ્મારિતાનન્ત-હૃતાખિલેન્દ્રિયઃ ।
કૃચ્છ્રાત્ પુનર્ લબ્ ધ-બહિર્-દૃશિઃ શનૈઃ
પ્રત્યાહ તં ભાગવતોત્તમોત્તમ ॥ [ભ્પ્ 10.12.44]
અનન્તઃ પ્રકટિત-પૂર્ણૈશ્વર્યઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । સર્વદા તેન સ્મર્યમાણેઽપિ
તસ્મિન્ પ્રતિક્ષણં નવ્યત્વેન તત્-સ્મારિતેત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 10.12 ॥ શ્રી-સુતઃ

[55]
અતએવ સ વૈ ભાગવતો રાજા [ભ્પ્ 2.3.15] ઇત્યાદ્ય્-અનન્તરં રાજ્ઞા સમાન-
વાસનાત્વેનૈવ તમ્ આહ -
વૈયાસકિશ્ ચ ભગવાન્ વાસુદેવ-પરાયણઃ ।
ઉરુગાય-ગુણોદારાઃ સતાં સ્યુર્ હિ સમાગમે ॥ [ભ્પ્ 2.3.16] (પગે 22)
ચ-શબ્દઃ પ્રાગ્-વર્ણિતેન સમાન-વાસનત્વં બોધયતિ । તસ્માત્ શ્રી-
વસુદેવ-નન્દનત્વેનૈવાત્રાપિ વાસુદેવ-શબ્દો વ્યાખ્યેયઃ । અન્યેષામ્ અપિ
સતાં સમાગમે તાવદ્ ઉરુગાયસ્ય ગુણોદારાઃ કથા ભવન્તિ । તયોસ્ તુ શ્રી-
કૃષ્ણ-ચરિત-પ્રધાના એવ તા ભવેયુર્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 2.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[56]
કિં બહુના, શ્રી-શુકદેવસ્ય શ્રી-કૃષ્ણ એવ તાત્-પર્યે તદ્-એક-ચરિતમયૌ
ગ્રન્થાર્ધાયમાનૌ દશમૈકાદશ-સ્કન્ધાવ્ એવ પ્રમાણમ્ ।
સ્કન્ધાન્તરેષ્વ્ અન્યેષામ્ ચરિતં સંક્ષેપેણૈવ સમાપ્ય તાભ્યાં તચ્-
ચરિતસ્યૈવ વિસ્તારિતત્વાત્ । અત આરભ્ય એવ તત્-પ્રસાદં પ્રાર્થયતે શ્રિયઃ
પતિઃ ઇત્ય્ આદૌ --
પતિર્ ગતિશ્ ચાન્ધક-વૃષ્ણિ-સાત્વતાં
પ્રસીદતાં મે ભગવાન્ સતાં ગતિઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.20] ॥
સ્પસ્ટમ્ ॥ 2.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[57]
અથ શ્રી-વ્યાસ-દેવસ્ય -
અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્ ભક્તિ-યોગમ્ અધોક્ષજે ।
લોકસ્યાજાનતો વિદ્વાંશ્ ચક્રે સાત્વત-સંહિતામ્ ॥
યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયાં કૃષ્ણે પરમ-પૂરુષે ।
ભક્તિર્ ઉત્પદ્યતે પુંસઃ શોક-મોહ-ભયાપહા ॥ [ભ્પ્ 1.7.6-7]
અધોક્ષજે શ્રી-કૃષ્ણે ।
અધોઽનેન શયાનેન શકટાન્તર-ચારિણા ।
રાક્ષસી નિહતા રૌદ્રા શકુની-વેશ-ધારિણી ॥
પૂતના નામ ઘોરા સા મહા-કાયા મહા-બલા ।
વિષ-દિગ્ધ-સ્તનં ક્ષુદ્રા પ્રયચ્છન્તી જનાર્દને ॥
દદૃશુર્ નિહતાં તત્ર રાક્ષસીં વન-ગોચરાઃ ।
પુનર્ જાતોઽયમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઉક્તસ્ તસ્માદ્ અધોક્ષજઃ ॥ [હ્વ્ 2.101.30-32]
ઇતિ હરિવંશે શ્રી-વાસુદેવ-માહાત્મ્યે તન્-નામ્નઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વિષયતાયા
પ્રસિદ્ધેઃ । અતએવોત્તરત્ર-પદ્યે સાક્ષાત્ કૃષ્ણ ઇત્ય્ એવોક્તમ્ । શ્રી-ભગવન્-
નામ-કૌમુદી-કારાશ્ ચ કૃષ્ણ-શબ્દસ્ય તમાલ-શ્યામલ-ત્વિષિ યશોદા-
સ્તનન્ધયે પર-બ્રહ્મણિ રૂઢિઃ ઇતિ પ્રયોગ-પ્રાચુર્યાત્ તત્રૈવ પ્રથમતઃ
પ્રતીતેર્ ઉદય ઇતિ ચોક્તવન્તઃ । સામોપનિષદિ ચ કૃષ્ણાય દેવકી-નન્દનાય
ઇતિ । અત્ર ગ્રન્થ-ફલત્વં તસ્યૈવ વ્યક્તમ્ ઇતિ ચૈકેનૈવાનેન વચનેન તત્-
પરિપૂર્ણતા સિધ્યતિ ॥
॥ 1.7 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[58]
અથ શ્રી-નારદસ્ય -
તત્રાન્વહં કૃષ્ણ-કથાઃ પ્રગાયતામ્
અનુગ્રહેણાશૃણવં મનોહરાઃ ।
તાઃ શ્રદ્ધયા મે ઽનુપદં વિશૃણ્વતઃ
પ્રિયશ્રવસ્ય્ અઙ્ગ મમાભવદ્ રુચિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.26]
યેન યેનાવતારેણ [ભ્પ્ 10.7.1] ઇત્ય્ એતચ્-છ્રી-પરીક્ષિદ્-વચન-પદ્ય-દ્વયમ્
અપ્ય્ અત્ર શ્રી-યશોદા-સ્તનન્ધયત્વે સાધકં શ્રુતિ-સામાન્ય-ન્યાયેન ॥
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વેદ-વ્યાસમ્

[59]
તચ્-છબ્દસ્યૈવાભ્યાસો દૃશ્યતે - એવં કૃષ્ણ-મતેઃ [ભ્પ્ 1.6.28] ઇત્ય્ આદૌ ।
અન્યત્ર ચ --
યૂયં નૃ-લોકે બત ભૂરિ-ભાગા
લોકં પુનાના મુનયો ઽભિયન્તિ ।
યેષાં ગૃહાન્ આવસતીતિ સાક્ષાદ્
ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ ॥
સ વા અયં બ્રહ્મ મહદ્-વિમૃગ્ય-
કૈવલ્ય-નિર્વાણ-સુખાનુભૂતિઃ ।
પ્રિયઃ સુહૃદ્ વઃ ખલુ માતુલેય
આત્માર્હણીયો વિધિ-કૃદ્ ગુરુશ્ ચ ॥
ન યસ્ય સાક્ષાદ્ ભવ-પદ્મજાદિભી
રૂપં ધિયા વસ્તુતયોપવર્ણિતમ્ ।
મૌનેન ભક્ત્યોપશમેન પૂજિતઃ
પ્રસીદતામ્ એષ સ સાત્વતાં પતિઃ ॥ [ભ્પ્ 7.10.48-50]
(પગે 23)
ટીકા ચ - અહો પ્રહ્લાદસ્ય ભાગ્યં યેન દેવો દૃષ્ટઃ । વયં તુ મન્દ-
ભાગ્યા ઇતિ વિષીદન્તં રાજાનં પ્રત્ય્ આહ યૂયમ્ ઇતિ ત્રિભિર્ ઇત્ય્ એષા ।
મનુષ્યસ્ય દૃશ્યમાન-મનુષ્યસ્યેવ લિઙ્ગં કર-ચરણાદિ-સન્નિવેશો યસ્ય
તં રૂપં શ્રી-વિગ્રહઃ । વસ્તુતયા નોપવર્ણિતં તદ્-રૂપસ્યૈવ પર-
બ્રહ્મત્વેન કિમ્ ઇદં વસ્ત્વ્ ઇતિ નિર્દેષ્ટુમ્ અશક્યત્વાત્ । યથોક્તં સહસ્ર-
નામ-સ્તોત્રે અનિર્દેશ્ય-વપુર્ ઇતિ । એષામ્ એવ પદ્યાનાં સપ્તમાન્તેઽપિ
પરમામોદકત્વાત્ પુનર્ આવૃત્તિર્ દૃશ્યતે ॥
॥ 7.10 ॥ સ શ્રી-યુધિષ્ઠિરમ્

[60]
અત્ર ચ સ્પષ્ટમ્ -
દેવ-દત્તામ્ ઇમાં વીણાં સ્વર-બ્રહ્મ-વિભૂષિતામ્ ।
મૂર્ચ્છયિત્વા હરિ-કથાં ગાયમાનશ્ ચરામ્ય્ અહમ્ ॥
પ્રગાયતઃ સ્વ-વીર્યાણિ તીર્થ-પાદઃ પ્રિય-શ્રવાઃ ।
આહૂત ઇવ મે શીઘ્રં દર્શનં યાતિ ચેતસિ ॥ [ભ્પ્ 1.6.33-34]
દેવઃ શ્રી-કૃષ્ણ એવ । લિઙ્ગ-પુરાણે ઉપરિ-ભાગે તેનૈવ સ્વયં તસ્ય વીણા-
ગ્રહણં હિ પ્રસિદ્ધમ્ । અત્ર યદ્-રૂપેણ વીણા ગ્રાહિતા તદ્-રૂપેણૈવ ચેતસિ
દર્શનં સ્વારસ્ય-લબ્ધમ્ । દેવ-દત્તામ્ ઇતિ કૃતોપકારતાયાઃ
સ્મર્યમાણત્વેન તમ્ અનુસન્ધાયૈવ તદ્-ઉક્તેઃ ।
॥ 1.6 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વેદ-વ્યાસમ્

[61]
અત એતદ્ એવમ્ એવ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ત્વમ્ આત્મનાત્માનમ્ અવેહ્ય્ અમોઘ-દૃક્
પરસ્ય પુંસઃ પરમાત્મનઃ કલામ્ ।
અજં પ્રજાતં જગતઃ શિવાય તન્
મહાનુભાવાભ્યુદયો ઽધિગણ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.21]
હે અમોઘ-દૃક્ ત્વમ્ આત્મના સ્વયમ્ આત્માનં સ્વં પરસ્ય પુંસઃ કલામ્
અંશ-ભૂતમ્ અવેહિ અનુસન્ધેહિ । પુનશ્ ચ જગતઃ શિવાયાધુનૈવ શ્રી-
કૃષ્ણ-રૂપેણ યશ્ ચાજોઽપિ પ્રજાતસ્ તમ્ અવેહિ । તદ્ એતદ્ દ્વયં જ્ઞાત્વા
મહાનુભાવસ્ય સર્વાવતારાવતારિ-વૃન્દેભ્યોઽપિ દર્શિત-પ્રભાવસ્ય તસ્ય
શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાભ્યુદયો લીલા અધિ અધિકં ગણ્યતાં નિરૂપ્યતામ્ । સ્વયમ્
ઈશ્વરોઽપિ ભવાન્ નિજાજ્ઞાન-રૂપાં માયાં ન પ્રકટયત્વ્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 1.5 ॥ સ તમ્

[62]
અતએવ પુરાણ-પ્રાદુર્ભાવાય શ્રી-વ્યાસં શ્રી-નારદેન ચતુર્વ્યૂહાત્મક-
શ્રી-કૃષ્ણ-મન્ત્ર એવોપદિષ્ટસ્ તદ્-ઉપાયકસ્ય સર્વોત્તમત્વં ચ । યથા -
નમો ભગવતે તુભ્યમ્ [ભ્પ્ 1.5.37] ઇત્ય્ આદિ સ સમ્યગ્-દર્શનઃ પુમાન્ [ભ્પ્
1.5.38] ઇત્ય્ અન્તમ્ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 1.5 ॥ સ તમ્

અથ શ્રી-બ્રહ્મણઃ -
ભૂમેઃ સુરેતર-વરૂથ-વિમર્દિતાયાઃ
ક્લેશ-વ્યયાય કલયા સિત-કૃષ્ણ-કેશઃ ।
જાતઃ કરિષ્યતિ જનાનુપલક્ષ્ય-માર્ગઃ
કર્માણિ ચાત્મ-મહિમોપનિબન્ધનાનિ ॥ [ભ્પ્ 2.7.26]
અસુર-સેના-નિપીડિતાયાઃ ભૂમેઃ ક્લેશમ્ અપહર્તું પરમાત્મનોઽપિ પરત્વાજ્
જનૈર્ અસ્માભિર્ અનુપલક્ષ્ય-માર્ગોઽપિ પ્રાદુર્ભૂતઃ સન્ કર્માણિ ચ
કરિષ્યતિ । કોઽસૌ કલયા અંશેન સિત-કૃષ્ણ-કેશો યઃ । યત્ર સિત-કૃષ્ણ-કેશૌ
દેવૈર્ દૃષ્ટાવ્ ઇતિ શાસ્ત્રાન્તર-પ્રસિદ્ધિઃ । સોઽપિ યસ્યાંશેન સ એવ ભગવાન્
સ્વયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-અવિનાભાવિત્વાચ્ છ્રી-બલદેવસ્યાપિ ગ્રહણં
દ્યોતિતમ્ ।
નનુ પુરુષાદ્ અપિ પરોઽસૌ ભગવાન્ કથં ભૂ-ભારાવતારણ-માત્રાર્થં
(પગે 24) સ્વયમ્ અવતારિષ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ - આત્મનો મહિમાનઃ પરમ-
માધુરી-સમ્પદ ઉપનિબધ્યન્તે નિજ-ભક્તૈર્ અધિકં વર્ણ્યન્તે યેષુ તાનિ
કર્માણિ ચ કરિષ્યતિ । યદ્યપિ નિજાંશેનૈવ વા નિજેચ્છાભાસેનૈવ વા ભૂ-
ભાર-હરણમ્ ઈષત્-કરં તથાપિ નિજ-ચરણારવિન્દ-જીવાતુ-વૃન્દમ્
આનન્દયન્ન્ એવ લીલા-કાદમ્બિનીર્ નિજ-માધુરી-વર્ષણાય
વિતરિષમાણોઽવતરિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ એવ વ્યક્તીકૃતં તોકેન જીવ-હરણમ્
[ભ્પ્ 2.7.27] ઇત્ય્ આદૌ । ઇતરથા સ્વ-માધુરી-સમ્પત્-પ્રકાશનેચ્છામ્
અન્તરેણ મધુરતરં તોકાદિ-ભાવં દધતા તેન પૂતનાદીનાં જીવન-
હરણાદિકં કર્મ ન ભાવ્યં ન સમ્ભાવનીયમ્ ।
તથા ચ તથાયં ચાવતારસ્ તે [ભ્પ્ 1.7.25] ઇત્ય્ આદૌ તૈર્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ । કિં
ભૂ-ભાર-હરણં મદ્-ઇચ્છા-માત્રેણ ન ભવતિ તત્રાહ સ્વાનામ્ ઇતીતિ ।
જયતિ જનનિવાસ [ભ્પ્ 10.90.48] ઇત્ય્ અત્ર ચ ઇચ્છા-માત્રેણ નિરસન-સમર્થોઽપિ
ક્રીડાર્થં દોર્ભિર્ અધર્મમ્ અસ્યન્ન્ ઇતિ તદ્ એવમ્ આદિભિઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ
સર્વાદ્ભુતતા-વર્ણનાભિનિવેશ-પ્રપઞ્ચો બ્રહ્મણિ સ્પષ્ટ એવ । અસ્તુ તાવત્
તદ્ ભૂરિ ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યામ્ [ભ્પ્ 10.14.34] ઇત્ય્ આદિ ॥
॥ 2.7 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-નારદમ્

[64]
એવં ચતુઃ-શ્લોકી-વક્તુઃ શ્રી-ભગવતોઽપિ
[વૃ. ઇન્સેર્ત્સ્] શ્રી-કૃષ્ણત્વમ્ એવ । તથા હિ -
દદર્શ તત્રાખિલ-સાત્વતાં પતિં
શ્રિયઃ પતિં યજ્ઞ-પતિં જગત્-પતિમ્ ।
સુનન્દ-નન્દ-પ્રબલાર્હણાદિભિઃ
સ્વ-પાર્ષદાગ્રૈઃ પરિસેવિતં વિભુમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.9.14] ઇતિ ।
વ્યાખ્યા ચ - અખિલ-સાત્વતાં સર્વેષાં સાત્વતાનાં યાદવ-વીરાણાં પતિમ્ ।
શ્રિયઃ પતિર્ યજ્ઞ-પતિઃ પ્રજા-પતિર્
ધિયાં પતિર્ લોક-પતિર્ ધરા-પતિઃ ।
પતિર્ ગતિશ્ ચાન્ધક-વૃષ્ણિ-સાત્વતાં
પ્રસીદતાં મે ભગવાન્ સતાં પતિઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.20]
ઇત્ય્ એતદ્-વાક્ય-સંવાદિ-તત્ત્વાત્ ।
પુરા મયા પ્રોક્તમ્ અજાય નાભ્યે
પદ્મે નિષણ્ણાય મમાદિ-સર્ગે ।
જ્ઞાનં પરં મન્-મહિમાવભાસં
યત્ સૂરયો ભાગવતં વદન્તિ ॥ [ભ્પ્ 3.4.13]
ઇતિ તૃતીયે ઉદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યાનુસારેણ ચ -
યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વિદ્યાસ્તસ્મૈ ગોપાયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ ।
તં હ દૈવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં
મુમુક્ષુર્વૈ શરણમનુવ્રજેત ॥ [ગ્તુ 1.22]
ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-તાપન્ય્-અનુસારેણ ચ તસ્યૈવોપદેષ્ટૃત્વ-શ્રુતેઃ - તદ્ ઉ હોવાચ
બ્રાહ્મણોઽસાવ્ અનવરતં મે ધ્યાતઃ સ્તુતઃ પરાર્ધાન્તે સોઽબુધ્યત । ગોપ-
વેશો મે પુરુષઃ પુરસ્તાદ્ આવિર્બભૂવ ॥ [ગ્તુ 1.25] ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-તાપન્ય્-
અનુસારેણ ક્વચિત્ કલ્પે શ્રી-ગોપાલ-રૂપેણ સૃષ્ટ્ય્-આદાવ્ ઇત્થમ્ એવ બ્રહ્મણે
દર્શિત-નિજ-રૂપત્વાદ્ ધામ્ના મહા-વૈકુણ્ઠત્વેન સાધયિષ્યમાણત્વાચ્
ચ । તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ --
સિસૃક્ષાયાં મતિં ચક્રે પૂર્વ-સંસ્કાર-સંસ્કૃતઃ ।
દદર્શ કેવલં ધ્વાન્તં નાન્યત્ કિમ્ અપિ સર્વતઃ ॥
ઉવાચ પુરતસ્ તસ્મૈ તસ્ય દિવ્ય સરસ્વતી ।
કામઃ કૃષ્ણાય ગોવિન્દ હે ગોપી-જન ઇત્ય્ અપિ ।
વલ્લભાય પ્રિયા વહ્નેર્ મન્ત્રમ્ તે દાસ્યતિ પ્રિયમ્ ॥
તપસ્ ત્વં તપ એતેન તવ સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ ।
અથ તેપે સ સુચિરં પ્રીણન્ ગોવિન્દમ્ અવ્યયમ્ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.22-25] ઇત્ય્ આદિ ।
સુનન્દ પ્રબલાર્હણાધિભિઃ [ભ્પ્ 2.9.14] ઇત્ય્ અત્ર તુ દ્વારકાયાં
પ્રાકટ્યાવસરે શ્રુત-સુનન્દ-નન્દાદિ-સાહચર્યેણ પ્રબલાદયોઽપિ જ્ઞેયાઃ ।
યથોક્તં પ્રથમે સુનદનન્દ-શીર્ષણ્યા યે ચાન્યે સાત્વતર્ષભાઃ [ભ્પ્
1.14.32] ઇતિ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્]
[અ રેઅદ્સ્ ઇન્સ્તેઅદ્ ઓf અબોવે] શ્રી-કૃષ્ણત્વેનૈવ દર્શિતત્વાત્ તસ્ય ચ અહમ્ એવાસમ્
એવાગ્રે [ભ્પ્ 2.9.32] ઇત્ય્ ઉક્તેસ્ તસ્મિન્ન્ એવ તાત્પર્યં સ્પષ્ટમ્ [એન્દ્ અ] ।
(પગે 25)
કિં બહુના, નાનાવતારાવતારિષ્વ્ અપિ સત્સુ મહા-પુરાણ-પ્રારમ્ભ એવ શ્રી-
શૌનકાદીનાં શ્રી-કૃષ્ણે તાત્પર્યમ્ । અત્ર પૂર્વે સામાન્યતોઽસ્માભિર્ એકાન્ત-
શ્રેયસ્ત્વેન સર્વ-શાસ્ત્ર-સારત્વેન આત્મસુ પ્રસાદ-હેતુત્વેન ચ યત્ પૃષ્ટં
તદ્ એતદ્ એવાસ્માકં ભાતિ યત્ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય લીલા-વર્ણનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાહુઃ ।
સૂત જાનાસિ ભદ્રં તે ભગવાન્ સાત્વતાં પતિઃ ।
દેવક્યાં વસુદેવસ્ય જાતો યસ્ય ચિકીર્ષયા ॥ [ભ્પ્ 1.1.12]
ભદ્રં ત ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-લીલા-પ્રશ્ન-સહોદરૌત્સુક્યેનાશીર્વાદઃ । ભગવાન્
સ્વયમ્ એવાવતારી । સાત્વતાં યાદવાનામ્ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્: સમ્પૂર્ણૈશ્વરાદિ-યુક્તઃ । સાત્વતાં સાત્વતાનાં પતિઃ । નુડ્-અભાવે
આર્ષઃ । યાદવાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । જાતો જગદ્-દૃશ્યો બભૂવ । [એન્દ્ વૃ.]
[65]
તન્ નઃ શુષ્રૂષમાણાનામ્ અર્હસ્ય્ અઙ્ગાનુવર્ણિતુમ્ ।
યસ્યાવતારો ભૂતાનાં ક્ષેમાય ચ ભવાય ચ ॥ [ભ્પ્ 1.1.13]
અઙ્ગે હે સૂત સામાન્યતસ્ તાવદ્ યસ્યાવતાર-માત્રં ક્ષેમાય પાલનાય
ભવાય સમૃદ્ધયે ચ । તત્-પ્રભાવમ્ અનુવર્ણયન્તસ્ તદ્-યશઃ-
શ્રવણૌત્સુક્યમ્ આવિષ્કુર્વન્તિ ।
[66]
આપન્નઃ સંસૃતિં ઘોરાં યન્-નામ વિવશો ગૃણન્ ।
તતઃ સદ્યો વિમુચ્યેત યદ્ બિભેતિ સ્વયં ભયમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.1.14]
વિવશોઽપિ યસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય નામ તસ્યાવતારિત્વાદ્ અવતાર-નામ્નામ્ અપિ
તત્રૈવ પર્યવસાનાત્ । અતએવ સાક્ષાત્ શ્રી-કૃષ્ણાદ્ અપિ તત્-તન્-નામ-પ્રવૃત્તિ-
પ્રકારાન્તરેણ શ્રૂયતે શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે । તત્ર ત્વ્ અખિલાનામ્ એવ ભગવન્-
નામ્નાં કારણાન્ય્ અભવન્ન્ ઇતિ હિસ્ તદીયં ગદ્યમ્ । તતઃ સંસૃતેઃ । યદ્ યતો
ભયમ્ અપિ સ્વયં બિભેતિ ।
[67]
કિં ચ --
યત્-પાદ-સંશ્રયાઃ સૂત મુનયઃ પ્રશમાયનાઃ
સદ્યઃ પુનન્ત્ય્ ઉપસ્પૃષ્ટાઃ સ્વર્ધુન્ય્-આપો ઽનુસેવયા ॥ [ભ્પ્ 1.1.15]
યસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પાદૌ સંશ્રયૌ યેષામ્ । અતએવ પ્રશમાયનાઃ શમો
ભગવન્-નિષ્ઠ-બુદ્ધિતા । શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેર્ ઇતિ [ભ્પ્ 11.19.36]
સ્વયં શ્રી-ભગવદ્-વાક્યાત્ સ એવ પ્રકૃષ્ટઃ શમઃ પ્રશમઃ । સાક્ષાત્-
પૂર્ણ-ભગવત્-શ્રી-કૃષ્ણ-સમ્બન્ધિત્વાત્ । પ્રશમ એવાયનં વર્ત્મ આશ્રયો
વા યેષાં તે શ્રી-કૃષ્ણ-લીલા-રસાકૃષ્ટ-ચિત્તા મુનયઃ શ્રી-શુકદેવાદયઃ ।
ઉપસ્પૃષ્ટાઃ સન્નિધિ-માત્રેણ સેવિતાઃ સદ્યઃ પુનન્તિ સ-વાસન-પાપેભ્યઃ
શોધયન્તિ । સ્વર્ધુની ગઙ્ગા તસ્યા આપસ્ તુ - યોઽસૌ નિરઞ્જનો દેવશ્ ચિત્-
સ્વરૂપા અપિ સાક્ષાચ્ છ્રી-વામન-દેવ-ચરણાન્ નિઃસૃતા અપિ, અનુસેવયા સાક્ષાત્
સેવાભ્યાસેનૈવ તથા શોધયન્તિ ન સન્નિધિ-માત્રેણ સેવયા । સાક્ષાત્
સેવયાપિ ન સદ્ય ઇતિ તસ્યા અપિ શ્રી-કૃષ્ણાશ્રિતાનામ્ ઉત્કર્ષાત્ તસ્યોત્કર્ષઃ ।
એવમ્ એવ તતસ્ તદ્-યશસોઽપ્ય્ આધિક્યં વર્ણ્યતે । તીર્થં ચક્રે નૃપોનં યદ્
અજનિ યદુષુ સ્વઃ-સરિત્-પાદ-શૌચમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 10.90.47] ।
(પગે 26)
ટીકા ચ - ઇતઃ પૂર્વં સ્વઃ-સરિદ્ એવ સર્વતોઽધિકં તીર્થમ્ ઇત્ય્ આસીદ્ ઇદાનીં
યદુષુ યદ્ અજનિ જાતં તીર્થં શ્રી-કૃષ્ણ-કીર્તિ-રૂપં એતત્ સ્વઃ-સરિદ્-રૂપં
પાદ-શૌચં તીર્થમ્ ઊનમ્ અલ્પં ચક્રે ઇત્ય્ એષા ।
[68]
એતસ્ય દશમ-સ્કન્ધ-પદ્યસ્યૈવ સંવાદિતાં વ્યનક્તિ ।
કો વા ભગવતસ્ તસ્ય પુણ્ય-શ્લોકેડ્ય-કર્મણઃ ।
શુદ્ધિ-કામો ન શૃણુયાદ્ યશઃ કલિ-મલાપહમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.1.16]
સ્પષ્ટમ્ ॥
[69]
યસ્માદ્ એવ તસ્માત્ ।
તસ્ય કર્માણ્ય્ ઉદારાણિ પરિગીતાનિ સૂરિભિઃ ।
બ્રૂહિ નઃ શ્રદ્દધાનાનાં લીલયા દધતઃ કલાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.1.17]
ઉદારાણિ પરમાનન્દ-દાતૄણિ જન્માદીનિ સ્વયં પરિપૂર્ણસ્ય લીલયા અન્યા અપિ
કલાઃ પુરુષાદિ-લક્ષણા દધતસ્ તત્-તદ્-અંશાન્ અપ્ય્ આદાય તસ્યાવતીર્ણસ્ય
સત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[70]
અથાખ્યાહિ હરેર્ ધીમન્ન્ અવતાર-કથાઃ શુભાઃ ।
ઈલા વિદધતઃ સ્વૈરમ્ ઈશ્વરસ્યાત્મ-માયયા ॥ [ભ્પ્ 1.1.18]
શ્રી કૃષ્ણસ્ય તાવન્-મુખ્યત્વેન કથય અથ તદ્-અનન્તરમ્
આનુષઙ્ગિકતયૈવેત્ય્ અર્થઃ । હરેઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પ્રકરણ-બલાત્ । અવતારાઃ
પુરુષસ્ય ગુણાવતારા લીલાવતારાશ્ ચ । તેષાં કથા લીલાઃ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્મ-
રૂપા ભૂ-ભાર-હરણાદિ-રૂપાશ્ ચ ।
[71]
ઔત્સુક્યેન પુનર્ અપિ તચ્-ચરિતાન્ય્ એવ શ્રોતુમ્ ઇચ્છન્તસ્ તત્રાત્મનસ્ તૃપ્ત્ય્-
અભાવમ્ આવેદયન્તિ ।
વયં તુ ન વિતૃપ્યામ ઉત્તમ-શ્લોક-વિક્રમે ।
યચ્-છૃણ્વતાં રસ-જ્ઞાનાં સ્વાદુ સ્વાદુ પદે પદે ॥ [ભ્પ્ 1.1.19]
યોગ-યાગાદિષુ તૃપ્તાઃ સ્મઃ । ભગવદ્-વિક્રમ-માત્રે તુ ન તૃપ્યામ એવ
તત્રાપિ તીર્થં ચક્રે નૃપોનમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણસ્ય સર્વતોઽપ્ય્
ઉત્તમશ્લોકસ્ય વિક્રમે વિશેષેણ ન તૃપ્યામઃ । અલમ્ ઇતિ ન મન્યામહે ।
તત્ર હેતુઃ । યદ્ વિક્રમં શૃણ્વતામ્ । યદ્ વા અન્યે તૃપ્યન્તુ નામ વયં તુ
નેતિ તુ-શબ્દસ્યાન્વયઃ ।
[72]
કૃતવાન્ કિલ કર્માણિ સહ રામેણ કેશવઃ ।

અતિમર્ત્યાનિ ભગવાન્ ગૂઢઃ કપટ-માનુષઃ ॥ [ભ્પ્ 1.1.20]
ટીકા ચ - અતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-ચરિતાનિ કથયેત્ય્ આશયેનાહુઃ કૃતવાન્ ઇતિ ।
અતિમર્ત્યાનિ મર્ત્યાન્ અતિક્રાન્તાનિ ગોવર્ધનોદ્ધરણાદીનિ । મનુષ્યેષ્વ્
અસમ્ભાવિતાનીત્ય્ અર્થઃ ઇત્ય્ એષા ।
નનુ કથં માનુષઃ સન્ન્ અતિમર્ત્યાનિ કૃતવાન્ ? તત્રાહ કપટ-માનુષઃ ।
પાર્થિવ-દેહ-વિશેષ એવ માનુષ-શબ્દઃ પ્રતીતઃ તસ્માત્ કપટેનૈવાસૌ
તથા ભાતીત્ય્ અર્થઃ । વસ્તુતસ્ તુ નરાકૃતેર્ એવ પર-બ્રહ્મત્વેનાસત્ય્ અપિ
પ્રસિદ્ધ-માનુષત્વે નરાકૃતિ-નર-લીલાત્વેન લબ્ધમ્ અપ્રસિદ્ધ-
માનુષત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ ।
(પગે 27)
તત્ પુનર્ ઐશ્વર્યાવ્યાઘાતકત્વાન્ ન પ્રત્યાખ્યાયત ઇતિ ભાવઃ । અતએવ
સ્યમન્તકાહરણે પુરુષં પ્રાકૃતં મત્વા [ભ્પ્ 10.53.22] ઇત્ય્ અનેન
જામ્બવતોઽન્યથા-જ્ઞાન-વ્યઞ્જકેન તસ્ય પ્રાકૃતત્વં નિષિધ્ય પુરુષત્વં
સ્થાપ્યતે । એવં માયા-મનુષ્યસ્ય વદસ્વ વિદ્વન્ન્ [ભ્પ્ 10.1.7] ઇત્ય્ આદિષ્વ્ અપિ
જ્ઞેયમ્ । યસ્માત્ કપટ-માનુષસ્ તસ્માદ્ એવ ગૂઢઃ સ્વતસ્ તુ તદ્-
રૂપતયૈવ ભગવાન્ ઇતિ ॥
॥ 1.1 ॥ શ્રી-શૌનકઃ ॥ 64-72 ॥
[73]
અથ શ્રી-સૂતસ્યાપિ ઇતિ સમ્પ્રશ્ન-સંહૃષ્ટઃ [ભ્પ્ 1.2.1] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરં
નારાયણં નમસ્કૃત્ય [ભ્પ્ 1.2.2] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તે પુરાણમ્ ઉપક્રમ્યૈવાહ --
મુનયઃ સાધુ પૃષ્ટો ઽહં ભવદ્ભિર્ લોક-મઙ્ગલમ્ ।
યત્ કૃતઃ કૃષ્ણ-સમ્પ્રશ્નો યેનાત્મા સુપ્રસીદતિ ॥ [ભ્પ્ 1.2.5]
ટીકા ચ - તેષાં વચઃ પ્રતિપૂજ્યેતિ યદ્ ઉક્તં તત્ પ્રતિપૂજનં કરોતિ । હે
મુનયઃ સાધુ યથા ભવતિ તથાહં પૃષ્ટઃ । યતો લોકાનાં મઙ્ગલમ્
એતત્ । યતઃ કૃષ્ણ-વિષયઃ સંપ્રશ્નઃ કૃતઃ । સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-સારોદ્ધાર-
પ્રશ્નસ્યાપિ કૃષ્ણે પર્યવસાનાદ્ એવમ્ ઉક્તમ્ । ઇત્ય્ એષા ।
ઇત્ય્ એવોત્તરેષ્વ્ અપિ પદ્યેષુ અધોક્ષજ-વાસુદેવ-સાત્વતાં-પતિ-કૃષ્ણ-શબ્દાસ્
તત્-પ્રાધાન્ય-વિવક્ષયૈવ પઠિતા । અત્ર શ્રેયઃ-પ્રશ્નસ્યાપ્ય્ ઉત્તરં લોક-
મઙ્ગલમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ દત્તં ભવતિ । તથાત્મ-સુપ્રસાદ-હેતોશ્ ચ યેનાત્મા
સુપ્રસીદતિ ઇત્ય્ અનેન ।
॥ 1.2 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[74]
તદ્ એવં શ્રોતૃ-વક્તૄણામ્ ઐકમત્યેન ચ તાત્પર્યં સિદ્ધમ્ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે: અથ શ્રુતિ-લિઙ્ગાદિભિઃ ષડ્ભિર્ અપિ પ્રમાણૈઃ સ એવ
પ્રમીયતે । તત્ર નિરપેક્ષ-રવા શ્રુતિર્ દર્શિતૈવ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્
ઇત્ય્ અત્ર । અથ શ્રુતિ-સામર્થ્ય-રૂપં લિઙ્ગં ચ ।
તાવત્ સર્વે વત્સ-પાલાઃ પશ્યતોઽજસ્ય તત્-ક્ષણાત્ ।
વ્યદૃશ્યન્ત ઘન-શ્યામાઃ પીત-કૌશેય-વાસસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.46] ઇત્ય્ આદૌ
જ્ઞેયમ્ ।
કિન્ત્વ્ અન્યત્ર બર્હિર્ દેવ-સદનં દામિ ઇત્ય્ અસ્ય મન્ત્ર-રૂપસ્ય લિઙ્ગસ્ય બલાત્
શ્રુતિઃ કલ્પ્યતે । અત્ર તુ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિ સાક્ષાદ્ એવ તદ્-
રૂપોઽસ્તીતિ વિશેષોઽપ્ય્ અસ્તિ । અથાકાઙ્ક્ષા-યોગ્યતાસત્તિ-મદ્-અનેક-પદ-
વિશિષ્ટૈકાર્થ્ય-પ્રતિપાદક-શબ્દ-રૂપં વાક્યં ચ યસ્યાં વૈ
શ્રૂયમાનાયાં [ભ્પ્ 1.7.7] ઇતિ અશ્વાભિધાનીમ્ આદત્તે ઇતિ બ્રાહ્મણ-વાક્યાદ્
અશ્વ-રસના-દાને વિનિયોગઃ પ્રતીયતે । તથાત્રાપિ ભક્તિ-યોગેન મનસિ
સમ્યક્ પ્રણિહિતેઽમલે । અપશ્યત્ પુરુષં પૂર્ણં [ભ્પ્ 1.7.6] ઇત્ય્ અત્ર પૂર્ણ-
પુરુષત્વેનોક્તસ્ય કૃષ્ણત્વમ્ । યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાનાયાં કૃષ્ણે પરમ-
પૂરુષે [ભ્પ્ 1.7.7] ઇતિ વાક્યાદ્ વ્યજ્યતે ઇતિ । તથારભ્યાધીત-રૂપં
પ્રકરણં ચાત્ર સૂત જાનાસિ ભદ્રં તે [ભ્પ્ 1.10.12] ઇત્ય્ આદિ-રૂપમ્ । યથા
દર્શ-પૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત ઇત્ય્ અત્ર તૃતીયયા શ્રુત્યા દર્શ-પૂર્ણમાસયોઃ
પ્રકરણત્વેન પ્રાપ્તે કરણસ્ય ચેતિ કર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાયાં અગ્નિષ્ટોમેન
સ્વર્ગ-કામો યજેત ઇતિ તદ્ આરભ્ય પ્રકરણાર્થારબ્ધેન સ્વર્ગ-કામ ઇત્ય્
અનેન યોજના । તથા સૂત જાનાસિ ભદ્ર તે ઇત્ય્ અત્ર શ્રવણારમ્ભ એવ શ્રી-
કૃષ્ણસ્યાવતારે હેતું વિજ્ઞાતુમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ શૌનકાદિભિસ્ તત્ર
પરમાદ્ભુતતાં વ્યજ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ સર્વત્ર જ્ઞેયત્વેન યોજના ગમ્યેતિ
તસ્યૈવ સ્વયં ભગવત્ત્વં વ્યક્તમ્ । દર્શિતં તચ્ ચ સર્વ-શ્રોતૃ-વક્તૄણાં
તદ્ ઐકમત્ય-પ્રકરણેનેતિ ।
અથ ક્રમ-વર્તિનાં પદાર્થાનાં ક્રમ-વર્તિભિઃ પદાર્થૈઃ યથા-ક્રમ-
સમ્બન્ધ-રૂપં સ્થાનં ચાત્ર સૂત જાનાસિ ભદ્રં તે ઇત્ય્ આદાવ્ એવ જ્ઞેયમ્ ।
યથા દર્શ-પૌર્ણમાસ-પ્રકરણે કાનિચિત્ કર્માણિ ઉપાંશુ-યાગ-પ્રભૃતીનિ
દર્વિર્ અસિ ઇત્ય્ આદયઃ કેચન મન્ત્રાશ્ ચ સમામ્નાયન્તે । તત્ર યસ્ય ક્રમેણ
યો મન્ત્રઃ સમાસ્નાતસ્ તેનૈવ તસ્ય ચ સમ્બન્ધસ્ તથા મુનયઃ સાધુ
પૃષ્ટોઽહં ભવદ્ભિર્ લોક-મઙ્ગલમ્ । યત્-કૃતં કૃષ્ણ-સમ્પ્રશ્નઃ ઇત્ય્ અત્ર
કૃષ્ણ-શબ્દસ્ય પ્રથમ-પ્રશ્નોત્તર-ગતત્વેન પઠિતસ્ય દેવકી-જાત-
વાચકત્વમ્ એવ લભ્યતે । અથ નામાદિના તુલ્યતાખ્યાન-રૂપા સમાખ્યા ચ
જગૃહે પૌરુષં રૂપં ભગવાન્ ઇત્ય્ અસ્ય એતે ચાંશ-કલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ
ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ અત્ર પર્યવસાનમ્ ઇત્ય્ એવં જ્ઞેયમ્ । યથાધ્વર-
સંજ્ઞાનાં મન્ત્રાણામ્ અગ્નિર્ યજ્ઞં નયતુ પ્રજાનન્ ઇત્ય્ આદીનાં આધ્વર્ય-
સંજ્ઞકે કર્મણિ નિયોગ ઇતિ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
કિં ચ એતસ્યામ્ અષ્ટાદશ-સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાભ્યાસ-
બાહુલ્યં દૃશ્યતે । તત્ર પ્રથમ-દશમૈકાદશેષ્વ્ અતિવિસ્તરેણૈવ । દ્વિતીયે
શ્રી-બ્રહ્મ-(પગે 28)-નારદ-સંવાદે । તૃતીયે શ્રી-વિદુરોદ્ધવ-સંવાદે ।
ચતુર્થે તાવ્ ઇમૌ વૈ ભગવતો હરેર્ અંશાવ્ ઇહાગતાવ્ [ભ્પ્ 4.1.57] ઇત્ય્ આદૌ,
યચ્ ચાન્યદ્ અપિ કૃષ્ણસ્ય [ભ્પ્ 4.17.6] ઇત્ય્ આદૌ ચ । પઞ્ચમે રાજન્ પતિર્ ગુરુર્
અલમ્ [ભ્પ્ 5.6.18] ઇત્ય્ આદૌ । ષષ્ઠે માં કેશવો ગદયા પ્રાતર્ અવ્યાદ્ ગોવિન્દ
આસઙ્ગવમ્ આત્ત-વેણુઃ [ભ્પ્ 6.8.20] ઇત્ય્ અત્ર । સપ્તમે નારદ-યુધિષ્ઠિર-
સંવાદે । અષ્ટમે તન્-મહિમ-વિશેષ-બીજારોપ-રૂપે કાલનેમિ-વધે તાદૃશ-
શ્રીમદ્-અજિત-દ્વારાપિ તસ્ય મુક્તિર્ નાભવત્ કિન્તુ પુનઃ કંસત્વે તદ્-
દ્વારૈવેતિ તત્-તન્-મહિમ-વિશેષ-કથન-પ્રથમાઙ્ગત્વાત્ । નવમે
સર્વાન્તે । દ્વાદશે ચ શ્રી-કૃષ્ણ-કૃષ્ણ-સખ-વૃષ્ણ્ય્-ઋષભાવનિ-ધ્રુગ્-
રાજન્ય-વંશ-દહનાનપવર્ગ્ય-વીર્ય [ભ્પ્ 12.11.25] ઇત્ય્ આદૌ ।
શ્રી-ભાગવતાનુક્રમણિકાયાં ચ ઉત્તરોત્તરત્ર સર્વતોઽપિ ભૂયસ્ત્વેન
ગીયતે । તથા ચ યસ્યાભ્યાસસ્ તદ્ એવ શાસ્ત્રે પ્રધાનમ્ ઇત્ય્
આનન્દમયોઽભ્યાસાદ્ [વ્સ્ 4.1.12] ઇત્ય્ અત્રાપરૈર્ અપિ સમર્થિતત્વાદ્ ઇહાપિ શ્રી-
કૃષ્ણ એવ પ્રધાનં ભવેદ્ ઇતીતિ તસ્યૈવ મૂલ-ભગવત્ત્વં સિધ્યતિ । યત્-
પ્રતિપાદકત્વેનાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ભાગવતમ્ ઇત્ય્ આખ્યા । અપિ ચ ન કેવલં
બહુત્ર સૂચન-માત્રમ્ અત્રાભ્યાસનમ્ અપિ ત્વ્ અર્ધાદ્ અપ્ય્ અધિકો ગ્રન્થસ્ તત્-
પ્રસ્તાવકો દૃશ્યતે । તત્રાપિ સર્વાશ્ચર્યતયા । તસ્માત્ સાધૂક્તમ્ એતે ચાંસ-
કલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ [ભ્પ્ 1.3.28] ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ અસ્ય વચન-રાજસ્ય સેના-સઙ્ગ્રહો નિરૂપિતઃ । તથા તસ્ય પ્રતિનિધિ-
રૂપાણિ વાક્યાન્તરાણિ અપિ દૃશ્યન્તે । યથા -
અષ્ટમસ્ તુ તયોર્ આસીત્ સ્વયમ્ એવ હરિઃ કિલ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 9.24.55]
કિલ-શબ્દેન કૃષ્ણસ્ ત્વ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ સૂચ્યતે । તતો હરિર્ અત્ર ભગવાન્ એવ ।
યથોક્તમ્ - વસુદેવ-ગૃહે સાક્ષાદ્ ભગવાન્ પુરુષઃ પરઃ [ભ્પ્ 10.1.23] ઇતિ
ચ ।
॥ 9.24 ॥ શ્રી-શુકઃ

[75]
યથા વા - અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ॥ [ભ્પ્ 10.14.32]
બ્રહ્મત્વેનૈવ બૃહત્તમત્વે લબ્ધેઽપિ પૂર્ણમ્ ઇત્ય્ અધિકં વિશેષણમ્
અત્રોપજીવ્યતે ॥
॥ 10.14 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા ભગવન્તમ્

[76]
અતએવ -
સ્વયં ત્વ્ અસામ્યાતિશયસ્ ત્ર્યધીશઃ
સ્વારાજ્ય-લક્ષ્મ્ય્-આપ્ત-સમસ્ત-કામઃ ।
બલિં હરદ્ભિશ્ ચિર-લોક-પાલૈઃ
કિરીટ-કોટીડિત-પાદ-પીઠઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.21]
ન સામ્યાતિશયૌ યસ્ય યમ્ અપેક્ષ્યાન્યસ્ય સામ્યમ્ અતિશયશ્ ચ નાસ્તીત્ય્
અર્થઃ । તત્ર હેતવસ્ ત્ર્ય્-અધીશસ્ ત્રિષુ સઙ્કર્ષણ-પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધેષ્વ્ અપ્ય્
અધીશઃ । સર્વાંશિત્વાદ્ અતએવ સ્વારાજ્ય-લક્ષ્મ્યા સર્વાધિક-પરમાનન્દ-
સ્વરૂપ-સમ્પત્ત્યૈવ પ્રાપ્ત-સમસ્ત-ભોગઃ । બલિં તદ્-ઇચ્છાનુસરણ-રૂપમ્
અર્હણં હરદ્ભિઃ સમર્પયદ્ભિશ્ ચિરૈર્ લોક-પાલૈર્ ભગવદ્-દૃષ્ટ્ય્-
અપેક્ષયા બ્રહ્માદયસ્ તાવદ્ અચિર-લોક-પાલાઃ અનિત્યત્વાત્ તતશ્ ચ ચિર-
કાલીનૈર્ લોક-પાલૈર્ અનન્ત-બ્રહ્માણ્ડાન્તર્યામિ-પુરુષૈઃ કિરીટ-કોટિ-દ્વારા
ઈડિતં સ્તુતં પાદ-પીઠં યસ્ય સઃ । અત્યન્ત-તિરસ્કૃત-વાચ્ય-ધ્વનિના
પરમ-શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ અર્થઃ । સમસ્ત-પાદ-પાઠેઽપિ (પગે 29) સ એવાર્થઃ ।
શ્રી-કૃષ્ણ ઇતિ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિવત્ સ્વયં ભગવત્તામ્ એવ
વ્યનક્તિ ।
॥ 3.2 ॥ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવો વિદુરમ્

[77]
તદ્ એતત્ પૂર્ણત્વં દૃષ્ટાન્ત-દ્વારાપિ દર્શિતમ્ અસ્તિ ।
દેવક્યાં દેવ-રૂપિણ્યાં વિષ્ણુઃ સર્વ-ગુહા-શયઃ ।
આવિરાસીદ્ યથા પ્રાચ્યાં દિશીન્દુર્ ઇવ પુષ્કલઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.8]
યથા યથાવત્ સ્વ-સ્વરૂપેણૈવેત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 10.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[78]
યથા ચ -
અખણ્ડ-મણ્ડલો વ્યોમ્નિ રરાજોડુ-ગણૈઃ શશી ।
યથા યદુ-પતિઃ કૃષ્ણો વૃષ્ણિ-ચક્રાવૃતો ભુવિ ॥ [ભ્પ્ 10.20.44]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.20 ॥ શ્રી-શુકઃ

[79]
તથા શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રતિનિધિ-રૂપત્વાદ્ અસ્ય મહા-પુરાણસ્ય શ્રી-કૃષ્ણ એવ
મુખ્યોઽભિધેય ઇત્ય્ અપ્ય્ આહ ।
કૃષ્ણે સ્વ-ધામોપગતે ધર્મ-જ્ઞાનાદિભિઃ સહ ।
કલૌ નષ્ટ-દૃશામ્ એષ પુરાણાર્કો ઽધુનોદિતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.3.43]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 1.3 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[80]
તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વયં ભગવત્ત્વં દર્શિતમ્ । તત્ તુ ગતિ-સામાન્યેનાપિ
લભ્યતે । યથા મહાભારતે -
સર્વે વેદાઃ સર્વ-વિદ્યાઃ સર્વ-શાસ્ત્રાઃ
સર્વે યજ્ઞાઃ સર્વ ઈડ્યશ્ ચ કૃષ્ણઃ ।
વિદુઃ કૃષ્ણં બ્રાહ્મણાસ્ તત્ત્વતો
યે તેષાં રાજન્ સર્વાજ્ઞાઃ સમાપ્તાઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર સર્વ-સમન્વય-સિદ્ધેઃ પૂર્ણત્વમ્ એવ લભ્યતે । એવં શ્રી-ભગવદ્-
ઉપનિષત્સુ ચ - વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યો વેદાન્ત-કૃદ્ વેદ-વિદ્ એવ
ચાહમ્ [બ્ગ્ 15.15] ઇતિ, બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [બ્ગ્ 14.27] ઇત્ય્ આદિ ચ ।
બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ [5.29] -- ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ સુરભીર્ અભિપાલયન્તમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ ઉપક્રમ્ય -
યસ્યૈક-નિશ્વસિત-કાલમ્ અથાવલમ્બ્ય
જીવન્તિ લોમ-વિલજા જગદ્-અણ્ડ-નાથાઃ ।
વિષ્ણુર્ મહાન્ સ ઇહ યસ્ય કલા-વિશેષો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ ઇતિ [બ્રહ્મસ્ 5.30] ।
નનુ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાદૌ સર્વાવતારી પર-વ્યોમાધિપતિર્ નારાયણ એવેતિ
શ્રૂયતે । પઞ્ચરાત્રાદૌ તુ વાસુદેવઃ, ન ચ સ કૃષ્ણ એવેતિ વક્તવ્યમ્ । તત્ તુ
સ્થાન-પરિકર-નામ-રૂપાણાં ભેદાત્ । તર્હિ કથં શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ
સર્વાવતારિત્વં સ્વયં-ભગવત્ત્વં વા ? તત્રોચ્યતે શ્રી-ભાગવતસ્ય સર્વ-
શાસ્ત્ર-ચક્રવર્તિત્વં પ્રથમ-સન્દર્ભે પ્રઘટ્ટકેનૈવ દર્શિતમ્ ।
પૂર્ણ-જ્ઞાન-પ્રાદુર્ભાવાનન્તરમ્ એવ શ્રી-વેદ-વ્યાસેન તત્ પ્રકાશિતમ્ ઇતિ
ચ તત્રૈવ પ્રસિદ્ધમ્ । સ્ફુટમ્ એવ દૃશ્યતે ચાસ્મિન્ન્ અપર-
શાસ્ત્રોપમર્દકત્વમ્ ।
ઇત્ય્ અઙ્ગોપદિશન્ત્ય્ એકે વિસ્મૃત્ય પ્રાગ્ ઉદાહૃતમ્ ।
મુનિ-વાસ-નિવાસે કિં ઘટેતારિષ્ટ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.57.31] ઇત્ય્ આદૌ ।
એવં વદન્તિ રાજર્ષે [ભ્પ્ 10.77.30] ઇત્ય્ આદૌ ચ । અતએવ નવમેઽપ્ય્ ઉક્તમ્
હિત્વા સ્વ-શિષ્યાન્ પૈલાદીન્ ભગવાન્ બાદરાયણઃ ।
મહ્યં પુત્રાય શાન્તાય પરં ગુહ્યમ્ ઇદં જગૌ ॥ [ભ્પ્ 9.22.22] ઇતિ ।
તદ્ એવં સર્વ-શાસ્ત્રોપચરિતત્વં સિદ્ધમ્ । તત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ સ્વયં
ભગવત્ત્વં નિરૂપિતમ્ । દૃશ્યતે ચ પ્રશંસિતુર્ વૈશિષ્ટ્યેન પ્રશંસ્યસ્યાપિ
વૈશિષ્ટ્યમ્ । યથા ગ્રામાધ્યક્ષ્ય-રાજ-સભયોઃ સર્વોત્તમત્વેન
પ્રશસ્યમાનૌ વસ્તુ-વિશેષૌ તારતમ્યમ્ આપદ્યેતે । (પગે 30) તદ્ એવં સત્સ્વ્
અપ્ય્ અન્યેષુ તેષ્વ્ અન્યત્ર પ્રશસ્તેષુ શ્રી-ભાગવત-પ્રશંસ્યમાનસ્ય શ્રી-
કૃષ્ણસ્યૈવ પરમાધિક્યં સિધ્યતિ । અતએવ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિ
સાવધારાણા શ્રુતિર્ અન્ય-શ્રુતિ-બાધિકેતિ યુક્તમ્ એવ વ્યાખ્યાતં પૂર્વમ્
અપિ ।
તતશ્ ચ તે તુ પર-વ્યોમાધિપ-નારાયણ-વાસુદેવાદયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ
મૂર્તિ-વિશેષા ભવેયુઃ । સ્વયં શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ નારાયણસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તો
મહા-નારાયણો દ્વારકાદિ-પ્રસિદ્ધો મહા-વાસુદેવશ્ ચ ભવેત્ । તતશ્ ચ
નારાયણ-વાસુદેવોપનિષદોઃ સ એવ વ્યક્તઃ । બ્રહ્મણ્યો દેવકી-પુત્ર ઇતિ
[નાઉ 4], દેવકી-નન્દનો નિખિલમ્ આનન્દયાદ્ ઇતિ ચ । તદ્ ઇત્થમ્ એવ તં
વાસુદેવમ્ અપિ વિભૂતિ-નિર્વિશેષતયા સ્વયમ્ એવ સ્પષ્ટમ્ આહ - વાસુદેવો
ભગવતામ્ [ભ્પ્ 11.19.29] ઇતિ સ્પષ્ટમ્ ।
[81]
તથા -
સાત્વતાં નવ-મૂર્તીનામ્ આદિ-મૂર્તિર્ અહં પરા ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 11.19.32]
ટીકા ચ - સાત્વતાં ભાગવતાનાં નવ-વ્યૂહાર્ચને વાસુદેવ-સઙ્કર્ષણ-
પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધ-નારાયણ-હયગ્રીવ-વરાહ-નૃસિંહ-બ્રહ્માણ ઇતિ યા
નવ-મૂર્તયસ્ તાસાં મધ્યે વાસુદેવાખ્યા । ઇત્ય્ એષા ।
અતએવ દૃશ્યતે ચાદ્વૈત-વાદિનામ્ અપિ સન્ન્યાસિનાં વ્યાસ-પૂજા-પદ્ધતૌ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય મધ્ય-સિંહાસનસ્થત્વં વાસુદેવાદીનાં વ્યાસાદીનાં ચાવરણ-
દેવતાત્વમ્ ઇતિ । અતએવ ક્રમ-દીપિકાયામ્ અષ્ટાક્ષર-પટલે વાસુદેવાદયસ્
તદ્-આવરણત્વેન શ્રૂયન્તે । યત્ તુ વૃષ્ણીનાં વાસુદેવોઽસ્મિ [ગીતા 10.37] ઇતિ
ભગવદ્-ઉપનિષદઃ । તત્ર વાસુદેવ-શબ્દેન વસુદેવાપત્યાર્થેન શ્રી-
બલદેવ એવોચ્યતે । વક્તા હિ તત્ર શ્રી-કૃષ્ણ એવ । તતશ્ ચ સ્વ-વિભૂતિં
કથયતિ તસ્મિન્ન્ અપિ વિભૂતિત્વારોપો ન યુજ્યતે । વક્તુર્ અન્યત્રૈવ શ્રોતૃભિસ્
તત્-પ્રતીતેઃ । તતો મુખ્યાર્થ-બાધે તથૈવ વ્યાખ્યા સમુચિતા । તસ્માત્
સાધુ વ્યાખ્યાતમ્ - વાસુદેવો ભગવતામ્ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 11.19.29] ।
॥ 11.19 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 80-81 ॥
[82]
યસ્માદ્ એવં સર્વતોઽપિ તસ્યોત્કર્ષસ્ તસ્માદ્ એવાન્યતસ્ તદીય-નામાદીનામ્
અપિ મહિમાધિક્યમ્ ઇતિ ગતિ-સામાન્યાન્તરં ચ લભ્યતે । તત્ર નામ્નો યથા
બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે શ્રી-કૃષ્ણાષ્ટોત્તર-શત-નામામૃત-સ્તોત્રે -
સહસ્ર-નામ્નાં પુણ્યાનાં ત્રિર્-આવૃત્ત્યા તુ યત્ ફલમ્ ।
એકાવૃત્ત્યા તુ કૃષ્ણસ્ય નામૈકં તત્ પ્રયચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
વ્યક્તીક્રિયતે ચાધિક-ફલત્વં કૃષ્ણ-નામ્નઃ પાદ્મે પાતાલ-ખણ્ડે શ્રી-
મથુરા-માહાત્મ્યે શ્રી-મહાદેવસ્યૈવ વાક્યે - તારકાજ્ જાયતે મુક્તિઃ
પ્રેમ-ભક્તિસ્ તુ પારકાદ્ ઇતિ । પૂર્વમ્ અત્ર મોચકત્વ-પ્રેમદત્વાભ્યાં
તારક-પારક-સંજ્ઞે રામ-કૃષ્ણ-નામ્નોર્ હિ વિહિતે । તત્ર ચ રામ-નામ્નિ
મોચકત્વ-શક્તિર્ એવાધિકા શ્રી-કૃષ્ણ-નામ્નિ તુ મોક્ષ-સુખ-તિરસ્કારિ-
પ્રેમાનન્દ-દાતૃત્વ-શક્તિઃ સમધિકેતિ ભાવઃ । ઇત્થમ્ એવોક્તં વિષ્ણુ-
ધર્મોત્તરે -
યચ્ છક્તિર્ નામ યત્ તસ્ય તસ્મિન્ન્ એવ ચ વસ્તુનિ ।
સાધકં પુરુષ-વ્યાઘ્ર સૌમ્ય-ક્રૂરેષુ વસ્તુષુ ॥ ઇતિ ।
કિં ચ શ્રી-કૃષ્ણ-નામ્નો માહાત્મ્યં નિગદેનૈવ શ્રૂયતે પ્રભાસ-પુરાણે
શ્રી-નારદ-કુશધ્વજ-સંવાદે શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ - નામ્નાં મુખ્યતમં
નામ કૃષ્ણાખ્યં મે પરન્તપ ઇતિ । તદ્ એવં ગતિ-સામાન્યેન નામ-મહિમ-
દ્વારા તન્-મહિમાતિશયઃ સાધિતઃ । તથા તદીય-ગુણ-રૂપ-લીલા-મથુરાદિ-
સ્થાનાનામ્ અપિ તત્-તચ્-છાસ્ત્ર-પ્રતિપાદ્યમાનૈઃ સર્વાધિક-મહિમભિર્ અપ્ય્
અસાવ્ અનુસન્ધેયઃ । વિસ્તર-ભિયા તુ નોદાહ્રિયતે ।
(પગે 31)
[સર્વ-સંવાદિની: એતદ્ અનન્તરં ગતિ-સામાન્ય-પ્રકરણ્ શ્રી-કૃષ્ણ-નામ-
માહાત્મ્યે સહસ્ર-નામ્નામ્ ઇત્ય્ આદિ-બ્રહ્માણ્ડ-વાક્યાનન્તરમ્ એવ
વ્યાખ્યેયમ્ । યથા
સર્વાર્થ-શક્તિ-યુક્તસ્ય દેવ-દેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
યચ્ ચાભિરુચિતં નામ તત્ સર્વાર્થેષુ યોજયેત્ ॥
ઇતિ વિષ્ણુ-ધર્મ-દૃષ્ટ્યા સર્વેષામ્ એવ ભગવન્-નામ્નાં નિરઙ્કુશ-
મહિમત્વે સતિ સમાહૃતાનામ્ ઉચ્ચારણમ્ અપિ નાનાર્થકં સંસ્કાર-પ્રચય-
હેતુત્વાદ્ એકસ્યૈવોચ્ચારાર-પ્રચયવદ્ ઇતિ નામ-કૌમુદી-કારૈર્ અઙ્ગીકૃતમ્ ।
તથા સમાહૃત-સહસ્ર-નામ-ત્રિર્-આવૃત્તિ-શક્તેઃ કૃષ્ણ-નામોચ્ચારણ-વશ્યં
મન્તવ્યમ્ । અત્ર દેવદેવસ્ય યદ્ અભિરુચિતં પ્રિયં નામ તત્ સર્વાર્થેષુ
યોજયેદ્ ઇત્ય્ અપિ કેચિદ્ વ્યાચક્ષતે । યથા હરેઃ પ્રિયેણ ગોવિન્દ-નામ્ના
નિહતાનિ સદ્યઃ ઇતિ ।
નનુ બૃહત્-સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રં નિત્યમ્ એવ પઠન્તીં દેવીં પ્રતિ સહસ્ર-
નામ-તત્-તુલ્યં રામ-નામ વરાનને ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉપપત્ત્યા રામ-નામ્નૈવ
સહસ્ર-નામ-ફલં ભવતીતિ બોધયન્ શ્રી-મહાદેવસ્ તત્-સહસ્ર-
નામાન્તર્ગત-કૃષ્ણ-નામ્નામ્ અપિ ગૌણત્વં બોધયતિ । તર્હિ કથં
બ્રહ્માણ્ડ-વચનમ્ અવિરુદ્ધં ભવતિ । ઉચ્યતે પ્રસ્તુતસ્ય બૃહત્-સહસ્ર-
નામ-સ્તોત્રસ્યૈવૈકયા વૃત્ત્યા યત્ ફલં તદ્ ભવતીતિ રામ-નામ્નિ
પ્રૌઢિઃ । કૃષ્ણ-નામ્નિ તુ દ્વિગાવ-સમ્ભવાત્ સહસ્ર-નામ્નામ્ ઇતિ બહુ-

વચનાત્ તાદૃશાનાં બહૂનાં સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રાણાં ત્રિર્-આવૃત્ત્યા તુ યત્
ફલં તદ્ ભવતીતિ તતોઽપિ મહતી પ્રૌઢિઃ । અતએવ તત્ર
સમસ્ત-જપ-યજ્ઞાનાં ફલદં પાપ-નાશનમ્ ।
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ નામ્નામ્ અષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા અન્યેષામ્ અપિ જપાનાં વેદાદ્ય્-ઉક્તાનાં ફલમ્ અન્તર્ભાવિતમ્ ।
તતશ્ ચ પ્રૌઙ્હ્યાધિક્યાદ્ ઉત્તરસ્ય પૂર્વસ્માદ્ બલવત્ત્વે સતિ પૂર્વસ્ય
મહિમાપિ તદ્-અવિરુદ્ધ એવ વ્યાખ્યેયઃ । તદા હિ યદ્યપ્ય્ એવમ્ એવ શ્રી-
કૃષ્ણવત્ તન્-નામ્નોઽપિ સર્વતઃ શક્તિ-પૂર્ણતયા સર્વેષામ્ અપિ નામ્નામ્
અવયવિત્વમ્ એવ તથાપિ અવયવ-સાધારણ્યેન ફલં ભવેત્ । યથા સાક્ષાન્-
મુક્તેર્ અપિ દાતુઃ શ્રી-વિષ્ણોર્ આધાનસ્ય યજ્ઞાઙ્ગત્વેન ક્રિયમાણસ્ય સ્વર્ગ-
માત્ર-પ્રદત્વમ્ । યથા વા વેદ-જપતસ્ તદ્-અન્તર્ગત-ભગવન્-મન્ત્રેણાપિ
ન બ્રહ્મ-લોકાધિક-ફલ-પ્રાપ્તિઃ । યથાત્રૈવ તાવત્ કેવલં રામ-નામૈવ
સકૃદ્ વદતોઽપિ બૃહત્-સહસ્ર-નામ-ફલમ્ અન્તર્ભૂત-રામ-નામૈકોન-
સહસ્ર-નામકં સમ્પૂર્ણમ્ । બૃહત્-સહસ્ર-નામાપિ પઠતો બૃહત્-સહસ્ર-
નામ-ફલં ન ત્વ્ અધિકમ્ એકોન-સહસ્ર-નામ-ફલમ્ ઇતિ । અતએવ
સાધારણાનાં કેશવાદિ-નામ્નાપિ તદીયતા-વૈલક્ષણ્યેનાગૃહ્યમાણાનામ્
અવતારાન્તર-નામ-સાધારણ-ફલમ્ એવ જ્ઞેયમ્ । નામ-કૌમુદ્યાં તુ
સર્વાનર્થ-ક્ષય એવ જ્ઞાનાજ્ઞાન-વિશેષો નિષિદ્ધઃ ન તુ પ્રેમાદિ-ફલ-
તારતમ્યે । તદ્ એવં કૃષ્ણ-નામ્નઃ સાધારણ-ફલ-દત્ત્વે સતિ - સહસ્ર-
નામભિસ્ તુલ્યં રામ-નામ વરાનન ઇત્ય્ અપિ યુક્તમ્ ઉક્તમ્ । વસ્તુતસ્ ત્વ્ એવં
સર્વાવતારાવતારિણામ્ અભ્યઃ શ્રી-કૃષ્ણ-નામ્નોઽભ્યધિકં ફલં સ્વયં
ભગવત્ત્વાત્ તસ્ય ।
નનુ યથા દર્શ-પૌર્ણમાસ્યાદ્ય્-અઙ્ગ-ભૂતયા પૂર્ણાહૂત્યા સર્વાન્ કામાન્
અવાપ્નોતિ ઇત્ય્ આદાવ્ અર્થવાદત્વં તથૈવાત્રોભયત્રાપિ ભવિષ્યતીતિ ચેત્, ન ।
બૃહત્-સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રં પઠિત્વૈવ ભોજન-કારિણીં દેવીં પ્રતિ રામ-
નામૈવ સકૃત્ કીર્તયિત્વા કૃત-કૃત્યા સતી મયા સહ ભુઙ્ક્ષ્વેતિ સાક્ષાદ્-
ભોજને શ્રી-મહાદેવેન પ્રવર્તનાત્ । કૃષ્ણ્-નામ્નિ તુ તથાર્થ-વાદત્વં
દૂરોત્સારિતમ્ એવેતિ ॥ [એન્દ્ સર્વ-સંવાદિની]
ઇત્થમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાસમોર્દ્ધ્વ-મહિમત્વાત્ સ્વયમ્ એવ તેનાપિ સકલ-
ભક્ત-વૃન્દ-વન્દિત-ભગવત્-પ્રણયં શ્રીમદ્-અર્જુનં પ્રતિ સર્વ-
શાસ્ત્રાર્થ-સાર-ભૂત-શ્રી-ગીતોપસંહાર-વાક્યે નિજાખિલ-પ્રાદુર્ભાવાન્તર-
ભજનમ્ અતિક્રમ્ય સ્વ-ભજનમ્ એવ સર્વ-ગુહ્યતમત્વેનોપદિષ્ટમ્ ।
યથાહ - કર્તું નેચ્છસિ યન્ મોહાત્ કરિષ્યસ્ય્ અવશોઽપિ તદ્ [ગીતા 18.60] ઇત્ય્
અનન્તરમ્ -
ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતાનાં હૃદ્-દેશે ઽર્જુન તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્ સર્વ-ભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ॥
તમ્ એવ શરણં ગચ્છ સર્વ-ભાવેન ભારત ।
તત્-પ્રસાદાત્ પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥
ઇતિ તે જ્ઞાનમ્ આખ્યાતં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં મયા ।
વિમૃશ્યૈતદ્ અશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥
સર્વ-ગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
ઇષ્ટો ઽસિ મે દૃઢમ્ ઇતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્ ॥
મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તો મદ્-યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયો ઽસિ મે ॥
સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વ-પાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ॥ [ગીતા 18.61-66]
એષામ્ અર્થઃ - અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ [ગીતા 2.11] ગ્રન્થો ન
યુદ્ધાભિધાયકઃ, યતઃ કર્તુમ્ ઇત્યાદિ તતઃ પરમાર્થાભિધાયક
એવાયં તત્રાપિ ગુહ્યતરં સર્વ-ગુહ્યતમં ચ શૃણુ ઇત્ય્ આહ । ઈશ્વર ઇત્ય્ આદિ ।
ય એક સર્વાન્તર્યામી ઈશ્વરઃ સ એવ સર્વાણિ સંસાર-યન્ત્રારુઢાનિ ભૂતાનિ
માયયા ભ્રામયન્ તેષામ્ એવ હૃદ્-દેશે તિષ્ઠતિ સર્વ-ભાવેન પુરુષ
એવદં સર્વમ્ [શ્વેતુ 3.15] ઇતિ ભાવનાયાઃ સર્વેન્દ્રિય-પ્રવણતયા વા પરાં
શાન્તિં તદીયાં પરમાં ભક્તિં શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેર્ [ભ્પ્ 11.19.36]
ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । સ્થાનં તદીયં ધામ ગુહ્યાદ્ બ્રહ્મ-જ્ઞાનાદ્ અપિ ગુહ્યતરં
દ્વયોઃ પ્રકર્ષે તરપ્ ।
અથેદમ્ અપિ નિજૈકાન્ત-ભક્ત-વરાય તસ્મૈ ન પર્યાપ્તમ્ ઇતિ અવધ્યાય
સ્વયમ્ એવ મહા-કૃપા-ભરેણોદ્ઘાટિત-પરમ-રહસ્યઃ શ્રી-ભગવાન્
અન્યામ્ અપિ પ્રદ્યુમ્ન-સઙ્કર્ષણ-વાસુદેવ-પરમ-વ્યોમાધિપ-લક્ષણ-
ભજનીય-તારતમ્ય-ગમ્યાં ભજન-ક્રમ-ભૂમિકામ્ અતિક્રમ્યૈવ
સર્વતોઽપ્ય્ ઉપાદેયમ્ એવ સહસોપદિશતિ સર્વ-ગુહ્યતમં ભૂયઃ [18.64] ઇતિ ।
યદ્યપિ ગુહ્યતમત્વોક્તેર્ એવ ગુહ્ય-ગુહ્યતરાભ્યામ્ અપિ પ્રકૃષ્ટમ્ ઇદમ્
ઇત્ય્ આયાતિ તથાપિ સર્વ-શબ્દ-પ્રયોગો ગુહ્યતમમ્ અપિ પરમ-વ્યોમાધિપાદિ-
ભજનાર્થ-શાસ્ત્રાન્તર-વાક્યમ્ અત્યેતિ, તસ્ય યાવદ્-અર્થ-વૃત્તિકત્વાત્ ।
બહૂનાં પ્રકર્ષે તમપ્ । અતએવ પરમમ્ । સ્વ-કૃત-તાદૃશ-હિતોપદેશ-
શ્રવણે હેતુમ્ આહ ઇષ્ટોઽસિ મે દૃઢમ્ ઇતીતિ । પરમાપ્તસ્ય મમૈતાદૃશં
વાક્યં ત્વયાવશ્યં શ્રોતવ્યમ્ ઇતિ ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ્વસ્ય ચ તાદૃશ-રહસ્ય-પ્રકાશને હેતુમ્ આહ તત ઇતિ । તતસ્ તાદૃશેષ્ટત્વાદ્
એવ હેતોઃ । તદ્ એવમ્ ઔત્સુક્યમ્ ઉચ્છલય્ય કિં તદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં
સપ્રણયાશ્રુ-કૃતાઞ્જલિમ્ એતં પ્રત્ય્ આહ મન્-મના ઇતિ । મયિ ત્વન્-મિત્રતયા
સાક્ષાદ્ અસ્મિન્ સ્થિતે શ્રી-કૃષ્ણે મનો યસ્ય તથાવિધો ભવ । એવં મદ્-
ભક્તો મદ્-એક-તાત્પર્યકો ભવેત્ય્ આદિ । સર્વત્ર મચ્-છબ્દાવૃત્ત્યા મદ્-
ભજનસ્યૈવ નાના-પ્રકારતયા આવૃત્તિઃ કર્તવ્યા । ન ત્વ્ ઈશ્વર-તત્ત્વ-માત્ર-
ભજનસ્યેતિ બોધ્યતે । સાધનાનુરૂપમ્ એવ ફલમ્ આહ મામ્ એવૈષ્યસીતિ ।
અનેનૈવ-કારેણાપ્ય્ આત્મનઃ સર્વ-શ્રેષ્ઠત્વં સૂચિતમ્ । અન્યસ્ય (પગે 32)
કા વાર્તા મામ્ એવેતિ । એતદ્ એવ ફલં શ્રી-પરીક્ષિતાપિ વ્યક્તીકરિષ્યતે કલિં
પ્રતિ ।
યસ્ ત્વં કૃષ્ણે ગતે દૂરં
સહ ગાણ્ડીવ-ધન્વના ।
શોચ્યોઽસ્ય્ અશોચ્યાન્ રહસિ
પ્રહરન્ વધમ્ અર્હસિ ॥ [ભ્પ્ 1.17.6] ઇતિ ।
સત્યં તે ઇત્ય્ અનેનાત્રાર્થે તુભ્યમ્ એવ શપેઽહમ્ ઇતિ પ્રણય-વિશેષો દર્શિતઃ ।
પુનર્ અપ્ય્ અતિકૃપયા સર્વ-ગુહ્યતમમ્ ઇત્ય્ આદિ વાક્યાર્થાનાં પુષ્ટ્ય્-અર્થમ્
આહ પ્રતિજાને ઇતિ ।
નનુ નાના-પ્રતિબન્ધ-વિક્ષિપ્તસ્ય મમ કથં ત્વન્-મનસ્ત્વાદિકમ્ એવ
સિધ્યેત્ તત્રાહ સર્વેતિ । સર્વ-શબ્દેન નિત્ય-પર્યન્તા ધર્માઃ વિવક્ષિતાઃ ।
પરિ-શબ્દેન તેષાં સ્વરૂપતોઽપિ ત્યાગઃ સમર્થિતઃ । પાપાનિ પ્રતિબન્ધાસ્
તદ્-આજ્ઞયા પરિત્યાગે પાપાનુત્પત્તેઃ । તદ્ એવ વ્યતિરેકેન દ્રઢયતિ મા શુચ
ઇતિ । તત્ર --
અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં
પ્રજ્ઞા-વાદાંશ્ ચ ભાષસે ।
ગતાસૂન્ અગતાસૂંશ્ ચ
નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥ [ગીતા 2.11]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ-વાક્યે તસ્યાપણ્ડિતત્વં વ્યજ્ય શોક-પરિત્યાગેન મત્-
કૃતોપદેશમ્ એવ ગૃહાણેતિ વિવક્ષિતમ્ । તતશ્ ચ તારતમ્ય-જ્ઞાનાર્થમ્ એવ
બહુધોપદિશ્યાપિ મહોપસંહાર-વાક્ય-સ્થસ્ય ત્વ્ અસ્યોપદેશસ્ય પરમત્વં
નિર્દિશ્ય શોક-પરિત્યાગેન તમ્ એતમ્ એવોપદેશં ત્વં ગૃહાણેતિ દ્વયોર્
વાક્યયોર્ એકાર્થ-પ્રવૃત્તત્વમ્ અપિ સ્પષ્ટમ્ ।
સર્વ-સંવાદિની -- અથ ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રી-ગીતા-પદ્ય-
ષટ્કે વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ એવ વ્યાખ્યેયમ્ । તથા હિ - અત્ર કશ્ચિદ્ વદતિ

ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદૌ સર્વ એવેદમ્ ઈશ્વર ઇતિ ભાવેન યદ્-
ભજનં, તત્ર જ્ઞાનાંશ-સ્પર્શઃ । ઇહ તુ મન્મના ભવેત્યાદિ-શુદ્ધૈવ
ભક્તિર્ ઉપદિષ્ટેત્ય્ અત એવ સર્વગુહ્યત્મત્વમ્ । કિં વા પૂર્વેણ વાક્યેન
પરોક્ષતયૈવેશ્વરમ્ ઉદ્દિશ્યાપરેણ તમ્ એવાપરોક્ષતયા નિર્દિષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અત
એવ ન ચ વક્તવયમ્ । પૂર્વમ્ અપિ --
મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તો
મદ્-યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમ્
આત્માનં મત્પરાયણઃ ॥ [9.34]
ઇત્ય્ આદિભિઃ શુદ્ધ-ભજનસ્યોક્તત્વાત્ । તથાપિ અધિયજ્ઞોઽહમ્ એવાત્ર દેહે
દેહ-ભૃતાં વરઃ [ગીતા 8.4] ઇત્ય્ આદૌ ચ સ્વસ્યાન્તર્યામિત્વેન ચોક્તત્વાત્ ।
સર્વ-ગુહ્યતમત્વ-ગુહ્યતરત્વયોર્ અનુપપત્તિર્ ઇતિ । યદ્ યદ્ એવ પૂર્વં
સામાન્યતયોક્તં તસ્યૈવાન્તે વિવિચ્ય નિર્દિષ્ટત્વાત્ । ઉચ્યતે - ન તાવદ્ ભજન-
તારતમ્યમ્ । અત્ર ભજનીય-તારતમ્યસ્યાપિ સમ્ભવે ગૌણ-મુખ્ય-
ન્યાયેન ભજનીય એવાર્થ-સમ્પ્રતીતેઃ । મુખ્યત્વં ચ તસ્ય ફલમ્ અત
ઉપપત્તેર્ ઇતિ [વ્સ્ 3.2.29] ન્યાયેન । વિશેષતસ્ તુ તચ્-છબ્દેન ન સ્વયમ્ એવ તદ્-
રૂપ ઇતિ મચ્-છબ્દેન સ્વયમ્ એવૈતદ્-રૂપ ઇતિ ચ ભેદસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્
ઉપદેશ-દ્વયે નિજેનૌદાસીન્યેનાવેશેન ચ લિઙ્ગેનાપૂર્ણત્વોપલમ્ભનાત્ ।
ફલ-ભેદ-વ્યપદેશેનૈવ-કારેણ ચ તદ્-અર્થસ્યૈવ પુષ્ટત્વાત્ । સાક્ષાદ્ એવ
ભજનીય-તારતમ્યમ્ ઉપલભ્યતે । વસ્તુતસ્ તુ સર્વ-ભાવેનેત્ય્ અસ્ય
સર્વેન્દ્રિય-પ્રવણતયેત્ય્ એવાર્થઃ । ગૌણ-મુખ્ય-ન્યાયેનૈવ જ્ઞાન-
મિશ્રસ્ય સર્વાત્મતા-ભાવના-લક્ષણ-ભજન-રૂપાર્થસ્ય બાધિતત્વાત્ ।
સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ઇતિ લોક-વિશેષ-પ્રાપ્તેર્ એવ નિર્દિષ્ટત્વાત્ । તસ્માન્
ન ચ ભજનાવૃત્તિ-તારતમ્યાવકાશઃ । ન ચ ભજનીયસ્યૈવ
પરોક્ષાપરોક્ષતયા નિર્દેશયોસ્ તારતમ્યમ્ । તદૈવ તયા
પ્રાચીનયાર્વાચીનયા ચાનયા ગતિ-ક્રિયયા સઙ્કોચ-વૃત્તિર્ ઇયં કલ્પનીયા ।
યદ્ય્ અન્તર્યામિણઃ સકાશાદ્ અન્યા પરાવસ્થા ન શ્રૂયતે, શાસ્ત્રે શ્રૂયતે તુ
તદ્-અવસ્થાતઃ પરા, તતોઽપિ પરા ચ સર્વત્ર । અત્રૈવ તાવત્
સાધિભૂતાધિદૈવં માં ચાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ [ગીતા 7.30] ઇત્ય્ આદૌ
ભેદ-વ્યપદેશાત્ । તત્ર સહ-યુક્તેઽપ્રધાને [પાણ્ 2.3.17] ઇતિ
સ્મરણેનાધિયજ્ઞસ્યાન્તર્-યામિણઃ સહાર્થ-તૃતીયાન્તતયા લબ્ધ-સમાસ-
પદસ્ય સ્વસ્માદ્ અપ્રધાનત્વોક્તેસ્ તતઃ પરત્વં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વ્યક્તમ્ એવ ।
અધિયજ્ઞોઽહમ્ એવાત્ર [ગીતા 8.4] ઇત્ય્ આદૌ ચ તદ્ એવ વ્યજ્યતે । એષ વૈ
ભગવાન્ દ્રોણઃ પ્રજા-રૂપેણ વર્તતે [ભ્પ્ 1.7.45] ઇતિવત્ । તસ્માદ્ ભજનીય-
તારતમ્ય-વિવક્ષયૈવોપદેશ-તારતમ્યં સિદ્ધમ્ । એષ તુ વાતિવદતિ યઃ
સત્યેનાતિવદતિ [છાઉ 7.16.1] ઇતિવત્ યઃ સત્યેન બ્રહ્મણૈવ પ્રતિપાદ્ય-
ભૂતેન સર્વં વાદિનમ્ અતિક્રમ્ય વદતિ એષ એવ સર્વમ્ અતિક્રમ્ય વદતીત્ય્
અર્થઃ । તદ્ એવમ્ અર્થે સતિ યથા તત્ર વાદસ્યાતિશાયિતા-લિઙ્ગેન નામાદિ-
પ્રાણ-પર્યન્તાનિ તત્-પ્રકરણ ઉત્તરોત્તર-ભૂમતયોપદિષ્ટાન્ય્ અપિ સર્વાણિ
વસ્તૂન્ય્ અતિક્રમ્ય બ્રહ્મણ એવ ભૂમત્વં સાધ્યતે તદ્વદ્ અત્રાપ્ય્
ઉપદેશાધિક્યેન પ્રતિપાદ્યાધિક્યમ્ ઇતિ । અતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાધિક્યમ્ ઇત્ય્
અન્તેઽપ્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ દિક્ । [એન્દ્ સર્વ-સંવાદિની]
અતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાધિક્યં સિદ્ધમ્ । અતએવ અસદ્-વ્યપદેશાન્ નેતિ ચેન્ ન
ધર્માન્તરેણ વાક્ય-શેષાદ્ [વ્સ્. 2.1.17] ઇતિ ન્યાયાદ્
ઉપસંહારસ્યૈવોપક્રમાર્થસ્ય ચ સર્વ-શાસ્ત્રાર્થત્વાત્ તત્રોક્તં વિશ્વ-
રૂપમ્ અભિ તદ્-અધીનામ્ એવ । તચ્ ચ યુક્તમ્ । તેનૈવ દર્શિતત્વાત્ । તત્ર ચ -
ઇત્ય્ અર્જુનં વાસુદેવસ્ તથોક્ત્વા
સ્વકં રૂપં દર્શયામ્ આસ ભૂયઃ ॥ [ગીતા 11.50]
ઇત્ય્ નરાકાર-ચતુર્ભુજ-રૂપસ્યૈવ સ્વકત્વ-નિર્દેશાત્ । તદ્ વિશ્વ-રૂપં ન
તસ્ય સાક્ષાત્ સ્વરૂપમ્ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ । અતએવ પરમ-ભક્તસ્યાર્જુનસ્યાપિ ન
તદ્-અભીષ્ટમ્, કિન્તુ તદીયં સ્વયં રૂપમ્ એવાભીષ્ટમ્ । અદૃષ્ટ-પૂર્વં
હૃષિતો ઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે [ગીતા 11.45] । ઇત્ય્ આદ્ય્
ઉક્તેઃ । તદ્-દર્શનાર્થમ્ અર્જુનં પ્રતિ દિવ્ય-દૃષ્ટિ-દાન-લિઙ્ગેન તસ્યૈવ
માહાત્મ્યમ્ ઇતિ તુ બાલ-કોલાહલઃ । નરાકૃતિ પરં બ્રહ્મ ઇતિ, તદ્ અમિતં
બ્રહ્માદ્વયં શિષ્યતે ઇતિ [ભ્પ્ 10.14.18], યન્-મિત્રં પરમાનન્દમ્ [ભ્પ્
10.14.32] ઇતિ, સ એવ નિત્યાત્મ-સુખાનુભૂત્ય્-અભિ-વ્યુદસ્ત-માયઃ [ભ્પ્ 10.12.39]
ઇતિ, સ ત્વં વિભો કથમ્ ઇહાક્ષ-પથઃ પ્રતીત ઇતિ ચ, તથા બ્રહ્મણો હિ
પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇતિ, નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય [ગીતા 7.25] ઇતિ ચ
શ્રવણેન પ્રકૃષ્ટ-દૃષ્ટેસ્ તત્રાપ્ય્ અકરણત્વાદ્ ભગવચ્-છક્તિ-વિશેષ-
સંવલિત-દૃષ્ટેર્ એવ તત્ર કરણત્વાત્ । તતસ્ તસ્યા દૃષ્ટેર્ દિવ્યત્વં દાનં ચ
નરાકાર-પર-બ્રહ્મ-દર્શન-હેતુ-લક્ષણાયાસ્ તત્-સ્વાભાવિક-દૃષ્ટેર્
અન્યાસૌ દેવ-વપુર્ દર્શન-હેતુર્ ઇત્ય્ અપેક્ષયાઇવ । તચ્ ચ નરાકૃતિ-પર-
બ્રહ્મ દિવ્ય-દૃષ્ટિભિર્ અપિ દુર્દર્શમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ -
સુદુર્દર્શમ્ ઇદં રૂપં દૃષ્ટવાન્ અસિ યન્ મમ ।
દેવા અપ્ય્ અસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥ [ગીતા 11.52] ઇત્ય્ આદિના ।
કિન્તુ ભક્ત્યૈવ સુદર્શનમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ ।
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્ય અહમ્ એવંવિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરંતપ ॥ [ગીતા 11.54] ઇત્ય્ આદિના ।
ન ચ સુદુર્દર્શમ્ (પગે 33) ઇત્ય્ આદિકં વિશ્વ-રૂપ-પરમ્ । દૃષ્ટ્વેદં
માનુષં રૂપમ્ [ગીતા 11.51] ઇત્ય્ આદેર્ એવાવ્યવહિત-પૂર્વોક્તત્વાત્ વિશ્વ-રૂપ-
પ્રકરણસ્ય તદ્-વ્યવધાનાચ્ ચ । તથા ચૈકાદશે સર્વેષાં દેવાદીનામ્
આગમને વ્યચક્ષતાવિતૃપ્તાક્ષાઃ કૃષ્ણમ્ અદ્ભુત-દર્શનમ્ [ભ્પ્ 11.6.5] ઇતિ ।
તત્રૈવાન્યત્ર ગોવિન્દ-ભુજ-ગુપ્તાયામ્ [ભ્પ્ 11.2.1] ઇત્ય્ આદિ । સપ્તમે યૂયં
નૃલોકે [7.10.48] ઇત્યાદિ ચ । તૃતીયે ચ વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ [3.2.12] ।
અત ઉપસંહારાનુરોધેન સ્વ-વાક્ય-તાત્પર્યેણ ચાસ્યાપિ પ્રકરણસ્ય શ્રી-
કૃષ્ણ-પરત્વમ્ એવ । તસ્માત્ શ્રી-કૃષ્ણ-ગીતાસુ ચ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ સ્વયં
ભગવત્ત્વં સિદ્ધમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ --
એકં શાસ્ત્રં દેવકી-પુત્ર-ગીતમ્
એકો દેવો દેવકી-પુત્ર એવ ।
કર્માપ્ય્ એકં દેવકી-પુત્ર-સેવા
મન્ત્રોઽપ્ય્ એકો દેવકી-પુત્ર-નામ ॥ ઇતિ ।
તથા શ્રી-ગોપાલ-પૂર્વ-તાપની-શ્રુતાવ્ અપિ મુનયો હ વૈ બ્રહ્માણમ્ ઊચુઃ,
કઃ પરમો દેવઃ [ગ્તુ 1.2] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરં તદ્ ઉ હોવાચ બ્રાહ્મણઃ ।
કૃષ્ણો વૈ પરમં દૈવતમ્ [ગ્તુ 1.3] ઇત્ય્ આદિ । ઉપસંહારે ચ - તસ્માત્ કૃષ્ણ
એવ પરો દેવસ્ તં ધ્યાયેત્ તં રસેત્ તં યજેદ્ ઇત્ય્ ઓં તત્ સદ્ [ગ્તુ 1.49] ઇતિ ।
કિં બહુના સર્વાવતારાવતારિ-વિલક્ષણા મહા-ભગવત્તા-મુદ્રાઃ સાક્ષાદ્
એવ તત્ર વર્તન્ત ઇતિ શ્રૂયતે પાદ્માધ્યાય-ત્રયેણ । યથા તદીયા કિયન્તઃ
શ્લોકાઃ ।
બ્રહ્મોવાચ -
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ પાદયોશ્ ચિહ્ન-લક્ષણમ્ ।
ભગવત્-કૃષ્ણ-રૂપસ્ય હ્ય્ આનન્દૈક-ઘનસ્ય ચ ॥
અવતારા હ્ય્ અસઙ્ખ્યેયાઃ કથિતા મે તવાનઘ ।
પરં સમ્યક્ પ્રવક્ષ્યામિ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ॥
દેવાનાં કાર્ય-સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઋષીણાં ચ તથૈવ ચ ।
આવિર્ભૂતસ્ તુ ભગવાન્ સ્વાનાં પ્રિય-ચિકીર્ષયા ॥
યૈર્ એવ જ્ઞાયતે દેવો ભગવાન્ ભક્ત-વત્સલઃ ।

તાન્ય્ અહં વેદ નાન્યોઽસ્તિ સત્યમ્ એતન્ મયોદિતમ્ ॥
ષોડશૈવ તુ ચિહ્નાનિ મયા દૃષ્ટાનિ તત્-પદે ।
દક્ષિણેનાષ્ટ-ચિહ્નાનિ ઇતરે સપ્ત એવ ચ ॥
ધ્વજાઃ પદ્મં તથા વજ્રમ્ અઙ્કુશો યવ એવ ચ ।
સ્વસ્તિકં ચોર્ધ્વ-રેખા ચ અષ્ટ-કોણસ્ તથૈવ ચ ॥
સપ્તાન્યાનિ પ્રવક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં વૈષ્ણવોત્તમ ।
ઇન્દ્ર-ચાપં ત્રિકોણં ચ કલસં ચાર્ધ-ચન્દ્રકમ્ ॥
અમ્બરં મત્સ્ય-ચિહ્નં ચ ગોષ્પદં સપ્તમં સ્મૃતમ્ ।
અઙ્કાન્ય્ એતાનિ ભો વિદ્વન્ દૃશ્યન્તે તુ યદા કદા ॥
કૃષ્ણાખ્યં તુ પરં બ્રહ્મ ભુવિ જાતં ન સંશયઃ ।
દ્વયં વાથ ત્રયં વાથ ચત્વારઃ પઞ્ચ એવ વા ॥
દૃશ્યન્તે વૈષ્ણવ-શ્રેષ્ઠ અવતારે કથઞ્ચન ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
ષોડશં તુ તથા ચિહ્નં શૃણુ દેવર્ષિ-સપ્તમ્ ।
જમ્બૂ-ફલ-સમાકારં દૃશ્યતે યત્ર કુત્રચિત્ ॥ ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
સર્વ-સંવાદિની: અથ શૃણુ નારદ પ્રવક્ષ્યામીત્ય્-આદિ-ચરણ-ચિહ્ન-
પ્રતિપાદક-પાદ્મ-વચનાન્તં આદિ-શબ્દાદ્ એતાન્ય્ અપિ પદ્યાનિ જ્ઞેયાનિ ।
મધ્યે ધ્વજા તુ વિજ્ઞેયા પદ્મં ત્ર્યાઙ્ગુલમ્ આનતઃ ।
વજ્રં વૈ દક્ષિણે પાર્શ્વે અઙ્કુશો વૈ તદ્-અગ્રતઃ ॥
યવોઽપ્ય્ અઙ્ગુષ્ઠ-મૂલે સ્યાત્ સ્વસ્તિકં યત્ર કુત્રચિત્ ।
આદિં ચરણમ્ આરભ્ય યાવદ્ વૈ મધ્યમા સ્થિતા ॥
તાવદ્ વૈ ચોર્ધ્વ-રેખા ચ કથિતા પાદ્મ-સંજ્ઞકે ।
અષ્ટ-કોણં તુ ભો વત્સ માનં ચાષ્ટાઙ્ગુલૈશ્ ચ તત્ ॥
નિર્દિષ્ટં દક્ષિણે પાદે ઇત્ય્ આહુર્ મુનયઃ કિલ ।
એવં પાદસ્ય ચિહ્નાનિ તાન્ય્ એવ વૈષ્ણવોત્તમ ॥
દક્ષિણેતર-સ્થાનાનિ સંવદામીહ સામ્પ્રતમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલ-માનેન ત્વ્ અઙ્ગુલીનાં સમીપતઃ ॥
ઇન્દ્ર-ચાપં તતો વિદ્યાદ્ અન્યત્ર ન ભવેત્ ક્વચિત્ ।
ત્રિકોણં મધ્ય-નિર્દિષ્ટં કલસો યત્ર કુત્રચિત્ ॥
અષ્ટાઙ્ગુલ-પ્રમાણેન તદ્ ભવેદ્ અર્ધ-ચન્દ્રકમ્ ।
અર્ધ-ચન્દ્ર-સમાકારં નિર્દિષ્ટં તસ્ય સુવ્રત ॥
બિન્દુર્ વૈ મત્સ્ય-ચિહ્નં ચ આદ્યન્તે વૈ નિરૂપિતમ્ ।
ગોષ્પદં તેષુ વિજ્ઞેયમ્ આદ્યાઙ્ગુલ-પ્રમાણતઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્-અગ્રે ચ -
ષોડશં તુ તથા ચિહ્નં શૃણુ દેવર્ષિ-સત્તમ ।
જમ્બૂ-ફલ-સમાકારં દૃશ્યતે યત્ર કુત્રચિત્ ।
તચ્ ચિહ્નં ષોડશં પ્રોક્તમ્ ઇત્ય્ આહુર્ મુનયોઽનઘાઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર વૈષ્ણવોત્તમેત્ય્-આદિકં શ્રી-નારદ-સમ્બોધનમ્ । યદા કદેતિ યદા
કદાચિદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । મધ્યમા-પાર્ષ્ણિ-પર્યન્તયોઃ સમદેશો મધ્યસ્
તત્ર ધ્વજા ધ્વજઃ । ત્ર્ય્-અઙ્ગુલ-માનતઃ । પાદાગ્રે ત્ર્ય્-અઙ્ગુલ-પ્રમાણ-
દેશં પરિત્યજ્યેત્ય્ અર્થઃ । પદ્યસ્યાધો ધ્વજં ધત્તે સર્વાનર્થ-જય-
ધ્વજમ્ ઇતિ સ્કાન્દ-સંવાદાત્ ।
અત્ર કુત્રચિત્ પરિત ઇત્ય્ અર્થઃ આદિમ્ અઙ્ગુષ્ઠ તર્જની-સન્ધિમ્ આરભ્ય
મધ્યમા યાવત્ તાવદ્ ઊર્ધ્વ-રેખા વ્યવસ્થિતા પાદ્મ-સંજ્ઞકે પુરાણે
કથિતેત્ય્ અર્થઃ । અષ્ટાઙ્ગુલૈર્ માનં તદ્ ઇતિ મધ્યમાઙ્ગુલ્ય્-અગ્રાદ્
અષ્ટાઙ્ગુલ-માનં પરિત્યજ્યેત્ય્ અર્થઃ । તાવદ્ વિસ્તારત્વેન વ્યાખ્યાયાં
સ્થાનાસમાવેશઃ । અતએવ પૂર્વમ્ અપિ તથા વ્યાખ્યાતમ્ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ
જ્ઞેયમ્ । ઇન્દ્ર-ચાપં ત્રિકોણાર્ધ-ચન્દ્રકાણિ ક્રમાદ્ અધોઽઅધોભાગ-
સ્થાનાનિ । અન્યત્રેતિ । શ્રી-કૃષ્ણાદ્ અન્યત્રેત્ય્ અર્થઃ । બિન્દુર્ અમ્બરં । આદૌ
ચરણસ્યાદિદેશ તદ્-અઙ્ગુલ-સમીપે બિન્દુઃ । અન્તે પાર્ષ્ણિ-દેશે મત્સ્ય-ચિહ્નં
ષોડશ-ચિહ્નમ્ ઉભયોર્ અપિ જ્ઞેયમ્ । દક્ષિણાદ્ય્-અનિયમેનોક્તત્વાત્ । અત્ર
દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠાધશ્ ચક્રં વામાઙ્ગુષ્ઠાધસ્ તન્ મુખં દરં ચ
સ્કાન્દોક્તાનુસારેણ । તે હિ શ્રી-કૃષ્ણેઽપ્ય્ અન્યત્ર શ્રૂયતે । યથા આદિ-વારાહે
મથુરા-મણ્ડલ-માહાત્મ્યે -
યત્ર કૃષ્ણેન સંકીર્ણં ક્રીડિતં ચ યથા-સુખમ્ ।
ચક્રાઙ્કિત-પદા તેન સ્થાને બ્રહ્મ-મયે શુભે ॥ ઇતિ ।
શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યાં -- શઙ્ખ-ધ્વજાતપત્રૈસ્ તુ ચિહ્નિતં ચ પદ-દ્વયમ્
[ગ્તુ 2.62] ઇતિ । આતપત્રમ્ ઇદં ચક્રાધસ્તાજ્ જ્ઞેયમ્ । દક્ષિણસ્ય પ્રાધાન્યાત્
તત્રૈવ સ્થાન-સમાવેશાચ્ ચ । અઙ્ગુલિ-પરિમાણ-માત્ર-દૈર્ઘ્યાચ્
ચતુર્દશાંશેન તદ્-વિસ્તારાત્ । ષષ્ઠાંશેન જ્ઞેયમ્ । અન્યત્ર દૈર્ઘ્યે
ચતુર્દશાઙ્ગુલિ-પરિમાણત્વેન વિસ્તારે ષડ્-અઙ્ગુલિ-પરિમાણત્વેન પ્રસિદ્ધેર્
ઇતિ । [એન્દ્ સર્વ-સંવાદિની]
તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવ સ્વયં ભગવત્ત્વં શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ ।
[વૃ. હેરે રેઅદ્સ્ -- તથા ચ બ્રહ્મ-વૈવર્તે ભગવદ્-અવતાર-પ્રસઙ્ગે સૂત-
વાક્યમ્--
અવતારા હ્ય્ અસઙ્ખ્યેયા આસન્ સત્ત્વ-સ્વભાવિનઃ ।
વિશતિસ્ તેષુ મુખ્યાન્ યાન્ શ્રુત્વા મુચ્યેન્ મહાંહસઃ ॥
ઇત્ય્ આદિના પ્રાયશઃ શ્રી-ભાગવતવત્ શ્રી-કૃષ્ણ-સંહિતાંસ્ તાન્ ગણયિત્વા
પુનર્ આહ -
નર-સિંહાદયોઽન્યેઽપિ સર્વ-પાપ-વિનાશનાઃ ।
યદ્-વિભૂતિ-વિશેષેણાલઙ્કૃતં ભુવિ જાયતે ।
તત્ સર્વમ્ અવગન્તવ્યં કૃષ્ણાંશાંશ-સમુદ્ભવમ્ ॥ [એન્દ્ વૃ. સેચ્તિઓન્]
તદ્ ઇત્થં સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય મહોપક્રમં શ્લોકમ્ એવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણીય-
ભગવચ્-છબ્દ-નિરુક્તિવત્ સાક્ષાત્ શ્રી-કૃષ્ણાભિધેયત્વેનાપિ યોજયતિ
જન્માદ્યસ્ય [ભ્પ્ 1.1.1] ઇતિ ।
નરાકૃતિ (પગે 34) પરં બ્રહ્મ ઇતિ [વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે: પુરાણ-વર્ગાત્, તસ્માત્
કૃષ્ણ એવ પરો દેવઃ [ગ્તુ 1.49] ઇતિ ગોપાલ-તાપની-શ્રુતેશ્ ચ । [એન્દ્ વૃ.
અદ્દિતિઓન્] પરં શ્રી-કૃષ્ણં ધીમહિ ।
અસ્ય સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ આહ સત્યમ્ ઇતિ । સત્ય-વ્રતં સત્ય-પરં ત્રિ-સત્યમ્
[ભ્પ્ 10.2.26] ઇત્ય્ આદૌ તથા-શ્રુતત્વાત્ ।
[વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે: ô
સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ કૃષ્ણઃ સત્યમ્ અત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સત્યાત્ સત્યં ચ ગોવિન્દસ્ તસ્માત્ સત્યો હિ નામતઃ ॥ [મ્ભ્ 5.68.12]
ઇત્ય્ ઉદ્યમ-પર્વણિ સઞ્જય-કૃત-શ્રી-કૃષ્ણ-નામ-નિરુક્તૌ ચ તથા શ્રુતત્વાત્ ।
[એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્]
એતેન તદ્-આકારસ્યાવ્યભિચારિત્વં દર્શિતમ્ । તટસ્થ-લક્ષણમ્ આહ ધામ્ના
સ્વેન ઇત્ય્ આહ । સ્વેન સ્વ-સ્વરૂપેણ ધામ્ના શ્રી-મથુરાખ્યેન સદા નિરસ્તં
કુહકં માયા-કાર્ય-લક્ષણં યેન તમ્ ।
મથ્યતે તુ જગત્ સર્વં
બ્રહ્મ-જ્ઞાનેન યેન વા ।
તત્-સાર-ભૂતં યદ્ યસ્યાં
મથુરા સા નિગદ્યતે ॥ [ગ્તુ 2.66] ઇતિ ગોપાલોત્તર-તાપની-પ્રસિદ્ધેઃ ।
લીલામ્ આહ આદ્યસ્ય નિત્યમ્ એવ શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિ-વ્રજેશ્વર-
નન્દનતયા શ્રી-મથુરા-દ્વારકા-ગોકુલેષુ વિરાજમાનસ્યૈવ તસ્ય
કસ્મૈચિદ્ અર્થાય લોકે પ્રાદુર્ભાવાપેક્ષયા । યતઃ શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિ-
ગૃહાજ્ જન્મ તસ્માદ્ ય ઇતરતશ્ ચ ઇતરત્ર શ્રી-વ્રજેશ્વર-ગૃહેઽપિ અન્વયાત્
પુત્ર-ભાવતસ્ તદ્-અનુગતત્વેનાગચ્છત્ । ઉત્તરેણૈવ ય ઇતિ પદેનાન્વયઃ ।
યત ઇત્ય્ અનેન તસ્માદ્ ઇતિ સ્વયમ્ એવ લભ્યતે ।
કથમ્ અન્વયાત્ ? તત્રાહ - અર્થેષુ કંસ-વઞ્ચનાદિષુ તાદૃશ-ભાવવદ્ભિઃ
શ્રી-ગોકુલ-વાસિભિર્ એવ સર્વાનન્દ-કદમ્બ-કાદમ્બિની-રૂપા સા સા કાપિ
લીલા સિધ્યતીતિ તલ્-લક્ષણેષુ વા અર્થેષુ અભિજ્ઞઃ । તતશ્ ચ સ્વરાટ્ સ્વૈર્
ગોકુલ-વાસિભિર્ એવ રાજતે ઇતિ । તત્ર તેષાં પ્રેમ-વશતામ્ આપન્નસ્યાપ્ય્
અવ્યાહ । તદ્-ઐશ્વર્યમ્ આહ તેન ઇતિ । ય આદિ-કવયે બ્રહ્મણે બ્રહ્માણં
વિસ્માપયિતું હૃદા સઙ્કલ્પ-માત્રેણૈવ બ્રહ્મ-સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દ-
માત્રૈક-રસ-મૂર્તિ-મયં વૈભવં તેને વિસ્તારિતવાન્ । યદ્ યતસ્ તથાવિધ-
લૌકિકાલૌકિકતા-સમુચિત-લીલા-હેતોઃ સૂરયસ્ તદ્-ભક્તા મુહ્યન્તિ
પ્રેમાતિશયોદયેન વૈવશ્યમ્ આપ્નુવન્તિ । યદ્ ઇત્ય્ ઉત્તરેણાપ્ય્ અન્વયાત્ । યદ્

યત એવ તદૃશ-લીલાતસ્ તેજો-વારિ-મૃદામ્ અપિ યથા યથાવદ્ વિનિમયો ભવતિ ।
તત્ર તેજસશ્ ચાન્દ્રાદેર્ વિનિમયો નિસ્તેજો-વસ્તુભિઃ સહ ધર્મ-પરિવર્તઃ ।
તત્ શ્રી-મુખાદિ-રુચા ચન્દ્રાદેર્ નિસ્તેજસ્ત્વાવિધાનાત્ નિકટ-સ્થ-નિસ્તેજો-
વસ્તુનઃ સ્વભાસા તેજસ્વિતાપાદનાચ્ ચ । તથા વારિ દ્રવશ્ ચ કઠિનં
ભવતિ । વેણુ-વાદ્યેન મૃત્-પાષાણાદિઃ દ્રવતીતિ । યતઃ શ્રી-કૃષ્ણે ત્રિ-સર્ગઃ
શ્રી-ગોકુલ-મથુરા-દ્વારકા-વૈભવ-પ્રકાશઃ અમૃષા સત્ય એવેતિ ।
॥ 1.1 ॥ વેદ-વ્યાસઃ

[83]
એવં સર્વોપસંહાર-વાક્યમ્ અપિ તત્રૈવ સંગચ્છતે કસ્મૈ યેન વિભાસિત
ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 12.13.19] ।
યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વિદ્યાસ્ તસ્મૈ ગાપયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ ।
તં હિ દેવમ્ આત્મ-બુદ્ધિ-પ્રકાશં
મુમુક્ષુર્ વૈ શરણમ્ અમું વ્રજેત્ ॥ [ગ્તુ 1.26]
ઇતિ ગોપાલ-પૂર્વ-તાપની-શ્રુતેઃ । વ્યાકૃતં ચ દ્વિતીય-સન્દર્ભે તસ્યૈવ ચતુઃ-
શ્લોકી-વક્તૃત્વમ્ અપિ ॥
॥ 12.13 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[84]
તદ્ એવમ્ અભ્યાસાદીન્ય્ અપિ તસ્મિન્ વિસ્પષ્ટાન્ય્ એવ પૂર્વોદાહૃત-વાક્યેષુ । તદ્
એતત્ શ્રીમદ્-ગીતા-ગોપાલ-તાપન્યાદિ-શાસ્ત્ર-ગણ-સહાયસ્ય નિખિલેતર-શાસ્ત્ર-
શત-પ્રણત-ચરણસ્ય શ્રી-ભાગવતસ્યાભિપ્રાયેણ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વયં
ભગવત્ત્વં કરતલ ઇવ દર્શિતમ્ । શ્રી-ભાગવતસ્ય ચ સ (પગે 35) એવ
પ્રતિપાદ્ય ઇતિ પુરાણાન્તરેણૈવ ચ સ્વયં વ્યાખ્યાતમ્ । યથા બ્રહ્માણ્ડ-
પુરાણે શ્રી-કૃષ્ણાષ્ટોત્તર-શત-નામામૃત-સ્તોત્રે શ્રી-કૃષ્ણસ્ય નામ-વિશેષ
એવ શુક-વાગ્-અમૃતાબ્ધીન્દુર્ ઇતિ ।
અથ તસ્ય મહા-વાસુદેવત્વે સિદ્ધે શ્રી-બલદેવાદીનામ્ અપિ મહા-
સંકર્ષણાદિત્વં સ્વત એવ સિદ્ધમ્ । યદ્-રૂપઃ સ્વયં ભગવાન્ તદ્-રૂપા
એવ તે ભવિતુર્ મહન્તીતિ । અતઃ શ્રી-બલરામસ્ય યત્ કશ્ચિદ્ આવેશાવતારત્વં
મન્યતે તદ્ અસત્ । દૃશ્યતે ચ શ્રી-કૃષ્ણ-રામયોર્ યુગલતયા વર્ણનેન સમ-
પ્રકાશત્વમ્ - તાવ્ અઙ્ઘ્રિ-યુગ્મમ્ અનુકૃષ્ય સરીસૃપન્તૌ [ભ્પ્ 10.8.22], યદ્
વિશ્વેશ્વરયોર્ યાચ્ઞાં [ભ્પ્ 10.23.37], દદર્શ રામં કૃષ્ણં ચ [ભ્પ્ 10.38.27],
તૌ રેજતૂ રઙ્ગ-ગતૌ મહા-ભુજૌ [ભ્પ્ 10.43.19] ઇત્ય્ આદૌ ।
લોકેઽપિ સૂર્ય-ચન્દ્રમસાવ્ એવ યુગલતયા વર્ણ્યેતે । ન તુ સૂર્ય-શુક્રૌ ।
અતએવ હરિવંશેઽપિ વાસુદેવ-માહાત્મ્યે રામ-કૃષ્ણયોર્ દૃષ્ટાન્તઃ
સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ ઇતિ । તથા ધ્વજ-વજ્રાઙ્કુશામ્ભોજૈશ્ ચિહ્નિતૈર્ અઙ્ઘ્રિભિર્
વ્રજમ્ । શોભયન્તૌ મહાત્માનૌ [ભ્પ્ 10.38.30] ઇત્ય્ એવં ભગવલ્-લક્ષણાન્ય્
અપિ તત્ર શ્રૂયન્તે, ન ત્વ્ એવં પૃથ્વ્-આદિષુ । તસ્માદ્ એષ તન્-મહિમાપિ
વર્ણ્યતે --
નૈતચ્ ચિત્રં ભગવતિ હ્ય્ અનન્તે જગદ્-ઈશ્વરે ।
ઓતં પ્રોતમ્ ઇદં યસ્મિંસ્ તન્તુષ્વ્ અઙ્ગ યથા પટઃ ॥ [ભ્પ્ 10.15.35]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

[85]
કિં ચ --
સપ્તમો વૈષ્ણવં ધામ યમ્ અનન્તં પ્રચક્ષતે ।
ગર્ભો બભૂવ દેવક્યાં હર્ષ-શોક-વિવર્ધનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.5]
ગર્ભો બભૂવ ન તુ ગર્ભે બભૂવેતિ સપ્તમ્ય્-અન્તાનુક્ત્યા સાક્ષાદ્
એવાવતારત્વં સૂચિતમ્ ॥
॥ 10.2 ॥ સ એવ

[86]
અત ઇદમ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વ્યાખ્યેયમ્ --
વાસુદેવ-કલાનન્તઃ સહસ્ર-વદનઃ સ્વરાટ્ ।
અગ્રતો ભવિતા દેવો હરેઃ પ્રિય-ચિકીર્ષયા ॥ [ભ્પ્ 10.1.24]
શ્રી-વસુદેવ-નન્દનસ્ય વાસુદેવસ્ય કલા પ્રથમોઽંશઃ શ્રી-સંકર્ષણઃ ।
તસ્ય શ્રી-સંકર્ષણત્વં સ્વયમ્ એવ ન તુ સંકર્ષણાવતારત્વેનેત્ય્ આહ --
સ્વરાટ્ સ્વેનૈવ રાજતે ઇતિ । અતએવાનન્તઃ કાલ-દેશ-પરિચ્છેદ-રહિતઃ । અતએવ
માયયા તસ્ય ગર્ભ-સમય આકર્ષણં ચ યુક્તમ્ । પૂર્ણસ્ય
વાસ્તવાકર્ષણાસમ્ભવાદ્ ઇતિ કેચિત્ । એતદ્-વિધ-કાર્યે ચ તદ્-
અકુણ્ઠેચ્છાત્મક-ચિચ્-છક્ત્ય્-આવિષ્ટૈવ સા પ્રભવેત્ । ઉક્તં ચ તદાનીં તદ્-
આવિષ્ટત્વં તસ્યાઃ -- આદિષ્ટા પ્રભુનાંશેન કાર્યાર્થે સમ્ભવિષ્યતિ [10.1.25]
ઇતિ । મિલિષ્યતીતિ તત્ર હ્ય્ અર્થઃ । અતએવ એકાનંશેતિ । તસ્યા નામ । એકોઽનંશો
યત્રેતિ નિરુક્તિર્ ઇતિ કેચિત્ । ય એવ શેષાખ્યઃ સહસ્ર-વદનોઽપિ ભવતિ । યતો
દેવો નાનાકારતયા દીવ્યતીતિ । તદ્-ઉક્તં શ્રી-યમુના-દેવ્યા --
રામ રામ મહા-બાહો ન જાને તવ વિક્રમમ્ ।
યસ્યૈકાંશેન વિધૃતા જગતી જગતઃ પતેઃ ॥ [ભ્પ્ 10.65.28] ઇતિ ।
એકાંશેન શેષાખ્યેન ઇતિ ટીકા ચ । અન્યથા તદ્-એકાવયવૈકદેશ-
રૂપાર્થત્વે યેનૈકાંશેનેતિ યચ્-છબ્દસ્ય કરૃત્વ-નિર્દેશ એવ યુક્તઃ સ્યાત્ ।
તદ્-અંશાવયવૈક-દેશ-રૂપાર્થત્વે યેનૈકાંશેનેતિ યચ્-છબ્દસ્ય કર્તૃત્વ-
નિર્દેશ એવ યુક્તઃ સ્યાત્ । તદ્-અંશાવતાર-લક્ષણાર્થાન્તર-પ્રતીતિ-નિરસનાય
મહા-વિદ્વદ્-વાક્યત્વાત્ । સમ્બન્ધ-નિર્દેશેન તુ ટીકા-વ્યાખ્યૈવ
સ્ફુટતરા । એકાંશે મુખ્યસ્યૈવ (પગે 36) કર્તૃત્વસ્ય નિર્વાજ-પ્રતીતિર્ ન
ત્વ્ ઔપચારિકસ્યેતિ ।
એવં શ્રી-લક્ષ્મણસ્યાપ્ય્ અન્તિમ-દશાનુકરણસ્યાપ્ય્ અન્તિમ-દશાનુકરણ-
લીલાયાં શ્રૂયતે સ્કાન્દીયાયોધ્યા-માહાત્મ્યે --
તતઃ શેષાત્મતાં યાતં લક્ષ્મણં સત્ય-સઙ્ગરમ્ ।
ઉવાચ મધુરં શક્રઃ સર્વસ્ય ચ સઃ પશ્યતઃ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ --
લક્ષ્મણોત્તિષ્ઠ શીઘ્રં ત્વમ્ આરોહસ્વ પદં સ્વકમ્ ।
દેવ-કાર્યં કૃતં વીર ત્વયા રિપુ-નિસૂદન ॥
વૈષ્ણવં પરમં સ્થાનં પ્રાપ્નુહિ સ્વં સનાતનમ્ ।
ભવન્-મૂર્તિઃ સમાયાતા શેષોઽપિ બિલ-સત્-ફણઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તતશ્ ચ --
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સુર-રાજેન્દ્રો લક્ષ્મણં સુર-સઙ્ગતઃ ।
શેષં પ્રસ્થાપ્ય પાતાલે ભૂ-ભાર-ધરણ-ક્ષમમ્ ॥
લક્ષ્મણં યાનમ્ આરોપ્ય પ્રતસ્થે દિવમ્ આદરાત્ ॥ ઇતિ ।
અતો નારાયણ-વર્મણ્ય્ અપિ -- યજ્ઞશ્ ચ લોકાદ્ અવતાત્ કૃતાન્તાદ્ બલો ગણાત્
ક્રોધ-વશાદ્ અહીન્દ્રઃ ॥ ઇતિ બલદેવસ્ય શેષાદ્ અન્યત્વં શક્ત્ય્-અતિશયશ્ ચ
દર્શિતઃ । જનાન્તાદ્ ઇતિ પાઠેઽપિ જનાનાં નાશાદ્ ઇતિ સ એવાર્થઃ । અતઃ
શેષાખ્યં ધામ મામકમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 10.2.8] ઇત્ય્ અત્રાપિ શિષ્યતે શેષ-સંજ્ઞ
ઇતિવત્ અવ્યભિચાર્યાંશ એવોચ્યતે । સેષસ્યાખ્યા ખ્યાતિર્ યસ્માદ્ ઇતિ વા ।
શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિના ચ શ્રી-કૃષ્ણ-સામ્યેનૈવ નિર્દિષ્ટમ્ -- યુવાં ન
નઃ સુતૌ સાક્ષાત્ પ્રધાન-પુરુષેશ્વરૌ [ભ્પ્ 10.85.18] ઇતિ ।
અત્ર સાક્ષાદ્ એવેતિ ત્વ્ અધિકમ્ ઉપજીવ્યમ્ । અથ યદિ પ્રાયો માયાં તુ મે
ભર્તુર્ નાન્યા મેઽપિ વિમોહિની [ભ્પ્ 10.13.37] તદ્-
વાક્યાનુસારેણાવેશાવતારત્વં મન્તવ્યં તદા પૂર્વ-ગ્રન્થ-બલાત્ શ્રી-
બલદેવે સ્વાંશત્વમ્ એવેતિ, કિન્તુ શેષાખ્ય-તદ્-આવિષ્ટ-પાર્ષદ-વિશેષસ્ય તદ્-
અન્તઃ-પાતાત્ તદ્-અંશેનૈવ તદ્-વ્યવહાર ઇત્ય્ અપિ મન્તવ્યમ્ ॥
[વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે: તદ્ એવમ્ એક-રૂપત્વેઽપિ પ્રાયો માયાં તુ મે ભર્તુર્ નાન્યા
મેઽપિ વિમોહિની ઇત્ય્ આદૌ યત્ તસ્મિંસ્ તસ્ય ભક્તિઃ શ્રૂયતે તત્ તુ લક્ષ્મ્યા ઇવ
દ્રષ્ટવ્યમ્ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્]
॥ 10.2 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા દેવાન્

[87]
અથ શ્રી-પ્રદ્યુમ્નસ્યાપિ શિવ-નેત્ર-દગ્ધઃ સ્મરો જાતોઽયમ્ ઇતિ યચ્ છ્રૂયતે
તદ્ અપ્ય્ એક-દેશ-પ્રસ્તાવ-માત્રમ્ । તસ્ય શ્રી-ગોપાલ-તાપની-શ્રુત્ય્-આદૌ --
યત્રાસૌ સંસ્થિતઃ કૃષ્ણસ્ ત્રિભિઃ શક્ત્યા સમાહિતઃ ।
રામાનિરુદ્ધ-પ્રદ્યુમ્નૈ રુક્મિણ્યા સહિતો વિભુઃ ॥ [ગ્તુ 2.36]
ઇત્ય્ આદિના નિત્ય-શ્રી-કૃષ્ણ-ચતુર્-વ્યૂહાન્તઃ-પાતિતતયા પ્રસિદ્ધેસ્ તથા
સમ્ભવાભાવાત્ । તસ્ય સ્મરસ્યાપિ સાધારણ-દેવતા-વિશેષ-માત્રત્વેન
પ્રસિદ્ધત્વે ચતુર્વ્યૂહાન્તઃ-પાતિતાયામ્ અયોગ્યતમત્વાત્ । તસ્માદ્
વક્ષ્યમાણાભિપ્રાયેણૈવૈતદ્ આહ --
કામસ્ તુ વાસુદેવાંશો દગ્ધઃ પ્રાગ્ રુદ્ર-મન્યુના ।
દેહોપપત્તયે ભૂયસ્ તમ્ એવ પ્રત્યપદ્યત ॥ [ભ્પ્ 10.55.1]
અવેદજ્ઞસ્યાપિ બ્રાહ્મણ્યે સત્ય્ એવ બ્રાહ્મણસ્ તુ વેદજ્ઞ ઇતિવત્ તુ શબ્દોઽત્ર
મુખ્યતાં સૂચયતિ । તતઃ કામસ્ તુ વાસુદેવાંશ ઇત્ય્ અસ્ય વાસુદેવાંશો યઃ
કામઃ સ એવ મુખ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તુ-શબ્દોઽયં ભિન્નોપક્રમે વા । તતો
વાસુદેવાંશસ્ તુ કામ ઇત્ય્ અન્વયેઽપિ પૂર્વવદ્ એવાર્થઃ । તદ્ એવં સતિ યઃ
પ્રાગ્ રુદ્રસ્ય મન્યુના દગ્ધો દેવતા-વિશેષઃ કામઃ સ દેહોપપત્તયે તત્-
કોપ-દગ્ધતયા નિત્યમ્ એવાનઙ્ગતાં પ્રાપ્તસ્ય સ્વતો દેહાપત્ત્ય્-અભાવાદ્
દેહ-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં તમ્ એવ વાસુદેવાંશં પ્રદ્યુમ્નાખ્યં કામમ્ એવ
પ્રત્યપદ્યત પ્રવિષ્ટવાન્ । ભૂયઃ-શબ્દેન પ્રદ્યુમ્નાદ્ એવ પૂર્વમ્ અપ્ય્
ઉદ્ભૂતોઽસાવ્ ઇતિ બોધ્યતે । યદ્ વા યસ્ તુ પ્રાગ્ રુદ્ર-કોપેનાદગ્ધો ન
દગ્ધઃ સ ભૂયઃ પ્રકટ-લીલાયાં દેહોપપત્તયે (પગે 37) સ્વ-મૂર્તિ-
પ્રકાશનાર્થં, તં વાસુદેવમ્ એવ પ્રવિષ્ટવાન્ । અદગ્ધત્વે હેતુર્
વાસુદેવાંશ ઇતિ ॥
[88]
પૂર્વોક્તમ્ એવ વ્યનક્તિ -
સ એવ જાતો વૈદર્ભ્યાં કૃષ્ણ-વીર્ય-સમુદ્ભવઃ ।
પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ સર્વતોઽનવમઃ પિતુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.55.2]
યઃ કૃષ્ણ-વીર્ય-સમુદ્ભવો યશ્ ચ પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ, સ એવ પ્રકટ-
લીલાવસરેઽપો વૈદર્ભ્યાં જાત આવિર્ભૂતઃ । ન ત્વ્ અન્યઃ પ્રાકૃત-કામ એવ ।
તત્ર હેતુઃ સર્વતો ગુણ-રૂપાદિષ્વ્ અશેષેષ્વ્ એવ ધર્મેષુ પિતુઃ શ્રી-કૃષ્ણાદ્
અનવમઃ તુલ્ય એવેતિ । અન્યથા તાદૃશાનવમત્વં ન કલ્પત ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્માદ્ યથા મહાભારતે સર્વત્ર શ્રીમદ્-અર્જુનસ્ય નરત્વ-પ્રસિદ્ધાવ્ અપિ
પઞ્ચેન્દ્રોપાખ્યાને ઇન્દ્રત્વ-પ્રસિદ્ધિઃ ઇન્દ્રસ્યાપિ તત્ર પ્રવેશ-વિવક્ષયા
ઘટતે તદ્વદ્ અત્રાપિ ।
અતઃ શ્રી-નારદેન રત્યૈ તથોપદેશસ્ તથા તત્-પ્રાપ્તિશ્ ચ ન દોષાય । પૂર્વ-
પદ્યસ્ય ઉત્તરસ્મિન્ન્ અર્થે શ્રી-નારદોપદેશ-બલેનૈવ દગ્ધ-કામસ્ય
પ્રવેશસ્ તત્ર ગમ્યઃ । તતઃ સાક્ષાત્ પ્રદ્યુમ્ન-સઙ્ગમે યોગ્યતા ચાસ્યાઃ
સ્પર્શ-મણિવત્ તત્-સામીપ્ય-ગુણાદ્ એવ મન્તવ્યા । શ્રી-પ્રદ્યુમ્નસ્ય નિજ-
શક્તિસ્ તુ શ્રીમદ્-અનિરુદ્ધ-માતૈવેતિ જ્ઞેયમ્ । અતઃ તાપની-શ્રુતિ-લબ્ધોઽર્થઃ
સમઞ્જસઃ ॥
॥ 10.55 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 87-88 ॥
[89]
એવમ્ અનિરુદ્ધસ્યાપિ સાક્ષાચ્ ચતુર્વ્યૂહત્વે લિઙ્ગમ્ આહ -
અપિ સ્વિદ્ આસ્તે ભગવાન્ સુખં વો
યઃ સાત્વતાં કામ-દુઘો ઽનિરુદ્ધઃ ।
યમ્ આમનન્તિ સ્મ હિ શબ્દ-યોનિં
મનો-મયં સત્ત્વ-તુરીય-તત્ત્વમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.1.34]
શબ્દ-યોનિં નિશ્વાસ-વ્યઞ્જિત-વેદ-વૃન્દમ્ । એવં વા અરે અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય
નિશ્વસિતમ્ એતદ્ યદ્ ઋગ્-વેદઃ [બૌ 2.4.10] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ । મનોમયં ચિત્તે
વાસુદેવવન્ મનસ્ય્ ઉપાસ્યમ્ । સત્ત્વં શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મકઃ શ્રી-વાસુદેવાદિ-
રૂપો ભગવાન્ તત્ર તુરીયં રૂપમ્ । અતો બાણ-યુદ્ધાદૌ
બન્ધનાનુકરણાદિકમ્ આત્મેચ્છામયી લીલૈવ શ્રી-રામચન્દ્રાદિવત્ । અસ્ય
પાદ્મ-બૃહત્-સહસ્ર-નામ્નિ માહાત્મ્ય-નામાનિ ચૈતાનિ -
અનિરુદ્ધો બૃહદ્-બ્રહ્મ પ્રાદ્યુમ્નિર્ વિશ્વ-મોહનઃ ।
ચતુર્-આત્મા ચતુર્-વર્ણશ્ ચતુર્-યુગ-વિધાયકઃ ॥
ચતુર્-ભેદૈક-વિશ્વાત્મા સર્વોત્કૃષ્ટાંશ-કોટિ-સૂઃ ।
આશ્રયાત્મા... ॥ ઇતિ ।
અતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વ્યૂહત્વેન મહાનિરુદ્ધત્વાદ્ અસ્યૈવાવિર્ભાવ-વિશેષઃ
પ્રલયાર્ણવાદિ-ધામા પુરુષ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અત એવાભેદેન જગૃહે પૌરુષં
રૂપં ભગવાન્ [ભ્પ્ 1.3.1] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તં મૂલ-સઙ્કર્ષણાદ્ય્-અંશૈર્ એવ
હીતર-સઙ્કર્ષણાદ્ય્-અવસ્થા-ત્રયં પુરુષં પ્રકાશયતીતિ । તથૈવાભેદેન
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરેઽપીદમ્ ઉક્તં તત્ર । શ્રી-વજ્ર-પ્રશ્નઃ -
કસ્ ત્વ્ અસૌ બાલ-રૂપેણ કલ્પાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ ।
દૃષ્ટો યો ન ત્વયા જ્ઞાતસ્ તત્ર કૌતૂહલં મમ ॥
શ્રી-માર્કણ્ડેયોત્તરં ચ -
ભૂયો ભૂયસ્ ત્વ્ અસૌ દૃષ્ટો મયા દેવો જગત્-પતિઃ ।
કલ્પ-ક્ષયેણ વિજ્ઞાતઃ સ માયા-મોહિતેન વૈ ॥
કલ્પ-ક્ષયે વ્યતીતે તુ તં દેવં પ્રપિતામહાત્ ।
અનિરુદ્ધં વિજાનામિ પિતરં તે જગત્-પતિમ્ ॥ ઇતિ । [1.79.1-3]
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે: ભીષ્મ-પર્વણિ દુર્યોધનં પ્રતિ ભીષ્મ-શિક્ષાયાં શ્રી-
કૃષ્ણસ્યાવતારારમ્ભે ગન્ધ-માદનમ્ આગતસ્ય બ્રહ્મણસ્ તદ્-આવિર્ભાવં
મનસિ પશ્યતસ્ તુ બાલસ્ય તદ્ ઇદં વચનમ્ --
સૃષ્ટ્વા સંકર્ષણં દેવં સ્વયમ્ આત્માનમ્ આત્મના ।
કૃષ્ણ ત્વમ્ આત્મનાસ્રાક્ષીઃ પ્રદ્યુમ્નં ચાત્મ-સંભવમ્ ॥
પ્રદ્યુમ્નાચ્ ચાનિરુદ્ધં ત્વં યં વિદુર્ વિષ્ણુમ્ અવ્યયમ્ ।
અનિરુદ્ધો ઽસૃજન્ માં વૈ બ્રહ્માણં લોક-ધારિણમ્ ॥
વાસુદેવ-મયઃ સો ઽહં ત્વયૈવાસ્મિ વિનિર્મિતઃ ॥ [મ્ભ્ 6.61.65-67] [વૃ અદ્દિતિઓન્
એન્દ્સ્]
અતએવ ચ પૂર્વમ્ અપિ ચ જગૃહે પૌરુષં રૂપમ્ ઇત્ય્ અત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્ય
અનિરુદ્ધાવતારાન્તઃ-પાતિત્વં ન વ્યાખ્યાતમ્ ॥
॥ 3.1 ॥ વિદુરઃ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવમ્

[90]
તદ્ એતત્ તસ્ય ચતુર્વ્યૂહાત્મકસ્યૈવ પૂર્ણત્વં વ્યાખ્યાતમ્ । શ્રી-
ગોપાલોત્તર-તાપન્યામ્ અપિ (પગે 38) તથૈવાયં પ્રણવાર્થત્વેન દર્શિતઃ -
રોહિણી-તનયો રામો અ-કારાક્ષર-સમ્ભવઃ ।
તૈજસાત્મકઃ પ્રદ્યુમ્નો ઉ-કારાક્ષર-સમ્ભવઃ ॥
પ્રાજ્ઞાત્મકોઽનિરુદ્ધો મ-કારાક્ષર-સમ્ભવઃ ।
અર્ધ-માત્રાત્મકઃ કૃષ્ણો યસ્મિન્ વિશ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ઇતિ [ગ્તુ 2.55-56]
અથ શ્રી-કૃષ્ણેઽવતરતિ તત્-તદ્-અંશાવતારાણામ્ અપિ પ્રવેશ ઇતિ યદ્ ઉદ્દિષ્ટં
તદ્ યથા અત્ર કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ આદિકં સિદ્ધમ્ એવ તથા તસ્ય
તદ્-રૂપેણૈવ શ્રી-વૃન્દાવનાદૌ સર્વદાવસ્થાયિત્વં પ્રતિપાદયિષ્યામઃ ।
અથ ચ શ્રી-હરિ-વંશ-મતે ઉપેન્દ્ર એવાવતતારેતિ । જય-વિજય-શાપ-પ્રસ્તાવે
ચ - યાસ્યામિ ભવનં બ્રહ્મન્ન્ એતદ્-અન્તે એવાનઘ [ભ્પ્ 11.3.31] ઇત્ય્ અત્ર ચ
પાહિ વૈકુણ્ઠ-કિઙ્કરાન્ [ભ્પ્ 11.6.27] ઇત્ય્ અત્ર ચ સ્વામિ-વ્યાખ્યાનુસારેણ
વિકણ્ઠા-સુત એવેતિ ક્વચિત્ ક્ષીરોદશાય્ય એવેતિ ક્વચિત્ પુરુષ એવેતિ, ક્વચિન્
નારાયણ-ર્ષિર્ એવેતિ બૃહત્-સહસ્ર-નામ્નિ લક્ષ્મણસ્યૈવ બલરામત્વ-
કથનેન શ્રી-રાઘવ એવેતિ ક્વચિન્ નારાયણ-કેશ એવેત્ય્ આદિકં નાના-
વિધત્વં શ્રૂયતે । એવં ચૈકં સન્ધિત્સતોઽન્યત્ પ્રચ્યવતોઽત્ર સત્યં ચ સર્વં
વાક્યમ્ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્: યથા સ્વ-મત્ય્-અનુભવાનુરૂપાત્ નાના-વાક્યૈક-વાક્યતા ચ ।
યથા ક્રમ-મુક્તિ-માર્ગેઽર્ચિર્-આદિ-ક્રમ એવાઙ્ગી, નાડી-રશ્મ્ય્-આદિ-માર્ગાસ્
તુ તદ્-અઙ્ગત્વેનૈવ અર્ચિર્-આદિના તત્-પ્રથિતેઃ [વ્સ્. 4.3.1] ઇતિ સૂત્રે સ્વીક્રિયન્તે
તદ્વત્ । યતઃ સ્વયં ભગવત્ય્ અવતરતિ સર્વેઽપિ તે પ્રવિષ્ટા ઇતિ યદા યત્
કિઞ્ચિદ્ યેનાનુભૂતમ્, તદા તેન તદ્ એવ નિર્દિષ્ટમ્ ઇતિ । [વૃ. એન્દ્સ્ હેરે.]
તસ્માદ્ વિદ્વદ્ભિર્ એવં વિચાર્યતામ્ - સ્વયં ભગવતિ તસ્મિન્ પ્રવેશં વિના
કથં તત્ સમ્ભવેદ્ ઇતિ । દૃશ્યતે ચ તસ્માત્ કેષાંચિદ્ અંશાનાં પુનર્
આવિર્ભાવઃ યથા પ્રદ્યુમ્નાદીનામ્ । અતએવ વિકુણ્ઠા-સુતસ્ય
પ્રવેશાભિપ્રાયેણૈવ શિશુપાલ-દન્તવક્રયોઃ શ્રી-કૃષ્ણ-સાયુજ્યમ્ એવ
તદાનીં જાતમ્ - પુનર્ અવતાર-લીલામ્ આપ્તૌ શ્રી-વિકુણ્ઠા-સુતે સ્વ-ધામ-
ગતે પાર્ષદત્વ-પ્રાપ્તિઃ । યથોક્તં શ્રી-નારદેન -
વૈરાનુબન્ધ-તીવ્રેણ ધ્યાનેનાચ્યુત-સાત્મતામ્ ।
નીતૌ પુનર્ હરેઃ પાર્શ્વં જગ્મતુર્ વિષ્ણુ-પાર્ષદૌ ॥ [ભ્પ્ 7.1.46] ઇતિ ।
તથા હરિ-વંશે ચ ક્ષીરોદ-શાયિનો મુકુટે દૈત્યાપહૃતે દૈત્ય-મારણાય
ગરુડો યાવત્ કૃત-વિલમ્બસ્ તાવત્ શ્રી-કૃષ્ણોઽવતતાર । તતશ્ ચાસૌ મુકુટમ્
આહૃત્ય તત્ર ચોર્ધ્વ-લોકે કુત્રાપિ ભગવન્તમ્ અદૃષ્ટ્વા ગોમન્ત-શિરસિ શ્રી-
કૃષ્ણાયૈવ સમર્પિતવાન્ ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્: એવમ્ એવ બલિ-સદ્-ગતયોઃ શ્રી-કૃષ્ણ-રામયોસ્ તદ્-દ્વારસ્થ-વિષ્ણુ-
દર્શનમ્ । કિન્તુ તત્-તદ્-વાક્યાર્થ-પર્યાલોચનયા કેષાંચિન્ મૂર્ત્ય્-આકર્ષણં
હરિ-વંશ-ગત-ગિરિ-ગુહાશયન-પર્યાલોચનયા તુ તચ્-છક્ત્ય્-આકર્ષણમ્ ઇતિ
લભ્યતે । તચ્ ચ તદાનીમ્ આત્મનિ સર્વેષામ્ એવ ભક્તાનામ્ એકતાનતાકૃતિ-
લીલા-કૌતુકાર્થમ્ એવેતિ ચ ગમ્યતે । [વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્ હેરે.]
અતો યથા ક્રમ-મુક્તિ-માર્ગેઽર્ચિર્-આદિ-ક્રમ એવાઙ્ગી નાડી-રશ્મ્ય્-આદિ-વિધિ-
ક્રમસ્ તુ તદ્-અઙ્ગત્વેનૈવ પ્રસ્તૂયતે તદ્વદ્ ઇહાપીતિ । અર્ચિર્-આદિના તત્-
પ્રથિતેઃ [વ્સ્. 4.3.1] ઇત્ય્ એષ ન્યાયોઽત્ર દૃષ્ટાન્તયિતવ્યઃ ।
ત્વં બ્રહ્મ પરમં વ્યોમ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
અવતીર્ણો ઽસિ ભગવન્ સ્વેચ્છોપાત્ત-પૃથગ્-વપુઃ ॥ [ભ્પ્ 11.11.28]
(પગે 39)
સાક્ષાદ્ ભગવાન્ એવ ત્વમ્ અવતીર્ણોઽસિ । ભગવત એવ વૈભવમ્ આહ -
બ્રહ્મત્વં પરમ-વ્યોમાખ્યો વૈકુણ્ઠસ્ ત્વં પ્રકૃતેઃ પરઃ પુરુષોઽપિ
ત્વમ્ ઇતિ । ભગવાન્ અપિ કથમ્ભૂતઃ સન્ન્ અવતીર્ણઃ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્: સ્વેચ્છામયસ્ય ઇત્ય્ અનુસારેણ સ્વેષાં સર્વેષામ્ એવ ભક્તાનાં યા
ઇચ્છા તાં પૂરયિતુમ્ ઉપાત્તાનિ તતસ્ તતઃ સ્વતઃ આકૃષ્ટાનિ પૃથગ્-વપૂંષિ
નિજ-તત્-તદ્-આવિર્ભાવા યેન તથાભૂતઃ સન્ન્ ઇતિ । તં પ્રતિ યથાહ જામ્બવાન્
યસ્યેષદ્-ઉત્કલિત-રોષ-કટાક્ષ-મોક્ષૈર્
વર્ત્માદિશત્ ક્ષુભિત-નક્ર-તિમિઙ્ગિલો ઽબ્ધિઃ ।
સેતુઃ કૃતઃ સ્વ-યશ ઉજ્જ્વલિતા ચ લઙ્કા
રક્ષઃ-શિરાંસિ ભુવિ પેતુર્ ઇષુ-ક્ષતાનિ ॥ [ભ્પ્ 10.56.58]
યથા ચ દેવાઃ -
કેતુસ્ ત્રિ-વિક્રમ-યુતસ્ ત્રિ-પતત્-પતાકો
યસ્ તે ભયાભય-કરો ઽસુર-દેવ-ચમ્વોઃ ।
સ્વર્ગાય સાધુષુ ખલેષ્વ્ ઇતરાય ભૂમન્
પાદઃ પુનાતુ ભગવન્ ભજતામ્ અઘં નઃ ॥ [ભ્પ્ 11.6.13]
યથા વા બ્રહ્મા નારાયણસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આદૌ નારાયણોઽઙ્ગ નર-ભૂ-જલાયનાત્
[ભ્પ્ 10.14.4] ઇતિ । અતએવાક્રૂરઃ -
અદ્ભુતાનીહ યાવન્તિ ભૂમૌ વિયતિ વા જલે ।
ત્વયિ વિશ્વાત્મકે તાનિ કિં મે ઽદૃષ્ટં વિપશ્યતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.41.4]
અતએવ -
ગોવિન્દ-ભુજ-ગુપ્તાયાં દ્વારવત્યાં કુરૂદ્વહ ।
અવાત્સીન્ નારદો ઽભીક્ષ્ણં કૃષ્ણોપાસન-લાલસઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.1] [વૃ. અદ્દિતિઓન્
એન્દ્સ્ હેરે.]
સ્વેચ્છયોપાત્તાનિ તતસ્ તત આકૃષ્ટાનિ પૃથગ્-વપૂંષિ નિજ-તત્-તદ્-આવિર્ભાવા
યેન તથાભૂતઃ સન્ન્ ઇતિ ।
॥ 11.11 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[91]
તદ્ એવં પ્રમાણવત્ત્વે પ્રયોજનવત્ત્વે સ્થિતે તમ્ એવ પ્રવેશમ્ આહ -
સ્વ-શાન્ત-રૂપેષ્વ્ ઇતરૈઃ સ્વ-રૂપૈર્
અભ્યર્દ્યમાનેષ્વ્ અનુકમ્પિતાત્મા ।
પરાવરેશો મહદ્-અંશ-યુક્તો
હ્ય્ અજો ઽપિ જાતો ભગવાન્ યથાગ્નિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.15]
તચ્ ચ જન્મ નિજ-તત્-તદ્-અંશાન્ય્ આદાયૈવેત્ય્ આહ મહદ્-અંશ-યુક્તઃ ।
મહતઃ સ્વસ્યૈવાંશૈર્ યુક્તઃ । મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનમ્ [કઠુ 1.2.22]
ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ, મહચ્ ચેતિ [વ્સ્ 1.4.8] ન્યાય-પ્રસિદ્ધેશ્ ચ । મહાન્તો યે
પુરુષાદયોઽંશાસ્ તૈર્ યુક્ત ઇતિ વા । લોકનાથં મહદ્-ભૂતમ્ ઇતિવદ્
આત્મત્વાવ્યભિચારઃ । મહદ્ભિર્ અંશિભિર્ અંશૈશ્ ચ યુક્ત ઇતિ વા ॥
॥ 3.2 ॥ વિદુરં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવઃ

[92]
તથૈવમ્ અથાહમ્ અંશ-ભાગેન [ભ્પ્ 10.2.9] ઇત્ય્ આદાવ્ અપ્ય્ એવં
વ્યાખ્યેયમ્ । અંશાનાં ભાગો ભજનં પ્રવેશો યત્ર તેન પરિપૂર્ણ-રૂપેણ ।
અંશાનાં ભજનેન લક્ષિતો વા પ્રાપ્સ્યામીતિ પ્રકટ-લીલાભિપ્રાયેણ
ભવિષ્યન્-નિર્દેશઃ । અતએવ તદ્-અવતાર-સમયે યુગાવતારાશ્ ચ સ એવેત્ય્
અભિપ્રેત્યાહ -
આસન્ વર્ણાસ્ ત્રયો હ્ય્ અસ્ય ગૃહ્ણતો ઽનુયુગં તનૂઃ ।
શુક્લો રક્તસ્ તથા પીત ઇદાનીં કૃષ્ણતાં ગતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.13]
અસ્ય તવ પુત્રસ્ય પ્રતિ-યુગં તનુઃ યુગાવતાર-લીલાવતારાન્ ગૃહ્ણતઃ
પ્રકટયતો યદ્યપિ શુક્લાદયસ્ ત્રયોઽપ્ય્ અન્યે વર્ણા આસન્ તથાપિ ઇદાનીમ્
અસ્ય પ્રાદુર્ભાવવતિ અસ્મિન્ દ્વાપરે તુ સ શુક્લો યુગાવતારસ્ તથા રક્તઃ
પીતોઽપિ । એતદ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ અન્ય-દ્વાપર-યુગાવતારઃ (પગે 40) શુક-
પક્ષ-વર્ણોઽપિ કૃષ્ણતામ્ એવ ગત એતસ્મિન્ન્ અન્તર્ભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્
કૃષ્ણી-કર્તૃત્વાત્ સ્વયં કૃષ્ણત્વાત્ સર્વાકર્ષકત્વાચ્ ચ કૃષ્ણ ઇત્ય્ એકમ્ અસ્ય
નામેતિ પ્રાકરણિકોઽપ્ય્ અર્થઃ શ્રેયાન્ । તદાનીં શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ દ્વાપર-
યુગાવતારત્વં શ્રી-કરભાજનેન યુગાવતારોપાસનાયામ્ ઉક્તમ્, ન તુ
દ્વાપરાન્તરવચ્-છુક-પક્ષ-વર્ણસ્યાન્યસ્ય -
દ્વાપરે ભગવાઞ્ શ્યામઃ પીત-વાસા નિજાયુધઃ ।
શ્રીવત્સાદિભિર્ અઙ્કૈશ્ ચ લક્ષણૈર્ ઉપલક્ષિતઃ ॥
તં તદા પુરુષં મર્ત્યા મહારાજોપલક્ષણમ્ ।
યજન્તિ વેદ-તન્ત્રાભ્યાં પરં જિજ્ઞાસવો નૃપ ॥
નમસ્ તે વાસુદેવાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય તુભ્યં ભગવતે નમઃ ॥ [ભ્પ્ 11.5.27-29] ઇતિ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે:] અત્ર શ્રી-કૃષ્ણત્વે લિઙ્ગં મહારાજોપલક્ષણમ્ ઇતિ
વાસુદેવાયેત્ય્ આદિ ચ શ્રી-હરિ-વંશોક્ત-રાજ-રાજાભિષેકાદ્ દ્વારકાયાં ચતુર્-
વ્યૂહત્વ-પ્રસિદ્ધેશ્ ચ । [એન્દ્ ઓf વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
॥ 10.8 ॥ ગર્ગઃ શ્રી-નન્દમ્

[93]
તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વયં ભગવત્ત્વે સુષ્ઠુ નિર્ધારિતે નિત્યમ્ એવ તદ્-
રૂપત્વેનાવસ્થિતિર્ અપિ સ્વયમ્ એવ સિદ્ધા । તથાપિ મન્દ-ધિયાં ભ્રાન્તિ-
હાનાર્થમ્ ઇદં વિવિરિયતે । તત્ર તાવદ્ આરાધના-વાક્યેનૈવ સા સિધ્યતિ ।
આરાધ્યસ્યાભાવે આરાધનાનોદનાયા વિપ્રલિપ્સા-જન્યત્વાપત્તેઃ । તચ્ ચ
પરમાપ્તે શાસ્ત્રે ન સમ્ભવતિ । સમ્ભવે ચ પુરુષાર્થાભાવાત્
શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ ।
સર્વ-સંવાદિની - અથ દ્વિ-નવતિતમ-વાક્યાનન્તરં નિત્યત્વ-પ્રકરણે
ôશાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ö ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરમ્ ઇદં વિવેચનીયમ્ । નનુ બાલાતુરાદ્ય્-
ઉપચ્છન્દન-વાક્યવત્ તજ્-જ્ઞાન-માત્રેણાપિ પુરુષાર્થ-સિદ્ધિર્ દૃશ્યતે । તતો
નાર્થાન્તર-સદ્-ભાવે તત્-સ્મારક-વાક્યં કારણમ્ । કિન્તુ પ્રથમતસ્ તદ્-
અભિરુચિતે તદાનીમ્ અસત્ય્ અપિ વસ્તુ-વિશેષે તદીય-હિત-વસ્ત્વ્-અન્તર-
ચિત્તાવતારાય બાલાદીન્ ઇવ માત્રાદિ-વાક્યં સ-ગુણ-વિશેષે સાધકાન્
પ્રવર્તયતિ શાસ્ત્રમ્ । પશ્ચાદ્ યથા સ્વ-હિતે ક્રમેણ સ્વયમ્ એવ પ્રવર્તન્તે
બાલાદયસ્ તથા બલવચ્ છાસ્ત્રાન્તરં દૃષ્ટ્વા નિર્ગુણે વા નિત્ય-પ્રાકટ્ય-
વૈકુણ્ઠ-નાથ-લક્ષણ-ગુણે વા પ્રવર્તસ્યન્ત ઇતિ । તન્ ન । અનન્ત-ગુણ-
રૂપાદિ-વૈભવ-નિત્યાસ્પદત્વાત્ । તદ્-રૂપેણાવસ્થિતિર્ નાસમ્ભવિતેતિ । યદ્
ગતં ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચ [બૌ 3.8.3] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સમ્ભાવિતાયાં તુ તસ્યામ્ અવતાર-વાક્યં ચાવતારસ્ય પ્રપઞ્ચ-ગત-તદીય-
પ્રકાશ-માત્ર-લક્ષણત્વાત્ । નારાયણાદીનાં ચ તત્રૈવાવતારે પ્રવેશ-
માત્ર-વિવક્ષાતો ન વિરુધ્યતે । કિં ચોત્તર-મીમાંસાયાં તત્-તદ્-ઉપાસના-
શાસ્ત્રોક્તા યા યા મૂર્તિસ્ તદ્વતી એવ દેવતા ઇતિ સિદ્ધાન્ત-ગ્રહઃ । તતશ્ ચ તં
પીઠગં યે તુ યજન્તિ ધીરાસ્ તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્ [ગ્તુ 1.20]
ઇત્ય્ આદિકા ગોપાલ-તાપન્ય્-ઉપનિષદિ યેનાયથાર્થા મન્યતે તસ્ય તુ મહદ્
એવ સાહસમ્ । અત્ર ચ શાશ્વત-સુખ-ફલ-પ્રાપ્તિ-શ્રવણાત્ તત્-પીઠસ્ય
યજનં વિના જ્ઞાનમ્ અયં જ્ઞાનાત્ મોક્ષ ઇતિ શ્રુતેઃ । તત્રૈવ ઘોરા ઇતિ
વિશેષણાત્ બાલાતુરવદ્ ભાવસ્ તેષાં દૂર એવોત્સારિતઃ । નેતરેષામ્ ઇતિ
નિર્ધારણે તદ્-યજનસ્ય પરમ્પરા-હેતુત્વમ્ અપિ નિષિધ્યતે । અતએવ નામ
બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસીત [છાઉ 7.1.5] ઇતિવદ્ અત્રારોપોઽપિ ન મન્તવ્યઃ । તસ્માદ્
આરાધન-વાક્યેન તસ્ય નિત્યત્વં સિધ્યત્ય્ એવ સ્વાધ્યાયાદિષ્ટ-દેવતા-
સમ્પ્રયોગ ઇતિ સ્મરણં ચાત્રોપષ્ટમ્ભકમ્ ઇતિ । [એન્દ્ સર્વ-સંવાદિની]
આરોપશ્ ચ પરિચ્છિન્ન-ગુણ-રૂપ એવ વસ્તુનિ કલ્પ્યતે નાનન્ત-ગુણ-રૂપે ।
શ્રી-સ્વામિ-ચરણૈર્ અપીદમ્ એવ પુષ્ટમ્ એકાદશ-સમાપ્તૌ ધારણા-ધ્યાન-
મઙ્ગલમ્ [ભ્પ્ 11.31.6] ઇત્ય્ અત્ર ધારણાયા ધ્યાનસ્ય ચ મઙ્ગલં શોભનં
વિષયમ્ ઇતરથા તયોર્ નિર્વિષયત્વમ્ । દૃશ્યતે ચાદ્યાપ્ય્ ઉપાસકાનાં
સાક્ષાત્કારસ્ તત્-ફલસ્-પ્રાપ્તિશ્ ચેતિ ભાવઃ । શ્રૂયતે ચૈવં પઞ્ચમે નવસુ
વર્ષેષુ તત્-તદ્-અવતારોપાસનાદિ । યથોક્તં - નવસ્વ્ અપિ વર્ષેષુ ભગવાન્
નારાયણો મહા-પુરુષઃ પુરુષાણાં તદ્-અનુગ્રહાયાત્મ-તત્ત્વ-
વ્યૂહેનાત્મનાદ્યાપિ સન્નિધીયતે । [ભ્પ્ 5.17.14] ઇતિ ।
સન્નિધાનં ચેદં સાક્ષાદ્-રૂપેણ શ્રી-પ્રદ્યુમ્નાદૌ ગતિ-વિલાસાદેર્
વર્ણિતત્વાત્ । તત્ર ચાત્મના સ્વયમ્ એવેત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા નિત્યત્વે એવ
શાલગ્રામ-શિલાદિષુ નરસિંહત્વાદિ-ભેદશ્ ચ સંગચ્છતે । તત્-તદ્-અવતાર-
સાન્નિધ્યાદ્ એવ હિ તત્-તદ્-ભેદઃ । તથા શ્રી-કૃષ્ણમ્ અધિકૃત્યાપિ ગીતં શ્રી-
કૃષ્ણ-સહસ્ર-નામ-પ્રારમ્ભે શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે --
તસ્ય હૃષ્ટાશયઃ સ્તુત્યા વિષ્ણુર્ ગોપાઙ્ગનાવૃતઃ ।
તાપિઞ્છ-શ્યામલં રૂપં પિઞ્છોત્તંસમ્ અદર્શયત્ ॥ ઇતિ ।
અગ્રે ચ તદ્-વાક્યમ્ -
મામ્ અવેહિ મહાભાગ કૃષ્ણં કૃત્ય-વિદાં વર ।
પુરસ્કૃતોઽસ્મિ ત્વદ્-ભક્ત્યા પૂર્ણાઃ સન્તુ મનોરથાઃ ॥ ઇતિ ।
તથા પાદ્મે નિર્માણ-ખણ્ડે - પશ્ય ત્વં દર્શયિષ્યામિ સ્વરૂપં વેદ-
ગોપિતમ્ ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યાનન્તરં બ્રહ્મ-વાક્યમ્ -
તતોઽપશ્યમ્ અહં ભૂપ બાલં કાલામ્બુદ-પ્રભમ્ ।
ગોપ-કન્યાવૃતં ગોપં હસન્તં ગોપ-બાલકૈઃ ॥
કદમ્બ-મૂલ આસીનં પીત-વાસસમ્ અદ્ભુતમ્ ।
વનં વૃન્દાવનં નામ નવ-પલ્લવ-મણ્ડિતમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-તન્ત્રે શ્રીમદ્-અષ્ટાદશાક્ષર-જપ-પ્રસઙ્ગે -
અહર્-નિશં જપેદ્ યસ્ તુ મન્ત્રી નિયત-માનસઃ ।
સ પશ્યતિ ન સન્દેહો ગોપ-વેશ-ધરં હરિમ્ ॥ ઇતિ ।
[સર્વ-સંવાદિની: ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-તન્ત્ર-વચનાનન્તરં ચૈવં
વ્યાખ્યેયમ્ । યદિ વા શ્રી-કૃષ્ણાદીનાં સ્વયં-ભગવત્ત્વાદિકમ્
અનનુસન્ધાયૈવ પ્રલાપિભિર્ ઉપાસનાનુસારેણાન્યદાપિ કશ્ચિન્ મૂલ-ભૂત-
ભગવાન્ તદ્-રૂપેણોપાસકેભ્યો દર્શનં દદાતીતિ મન્તવ્યમ્ । તથાપિ
શ્રુત્ય્-આદિ-પ્રસિદ્ધાનાં તત્-તદ્-ઉપાસના-પ્રવાહાણાં
સ્વયં સમુત્તીર્ય સુદુસ્તરં દ્યુમન્
ભવાર્ણવં ભીમમ્ અદભ્ર-સૌહૃદાઃ ।
ભવત્-પદામ્ભોરુહ-નાવમ્ અત્ર તે
નિધાય યાતાઃ સદ્-અનુગ્રહો ભવાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.2.31]
ઇત્ય્ અનુસારેણાવિચ્છિન્ન-સમ્પ્રદાયત્વેનાદિ-સિદ્ધત્વાત્ અનન્તત્વાત્ કેષાંચિત્
તચ્-ચરણારવિન્દૈક-સેવા-માત્ર-પુરુષાર્થાનાં યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે
[ગીતા 4.11] ઇતિ ન્યાયેન નિત્ય-તદ્-એકોપલબ્ધત્વાત્ શ્રી-ભગવતઃ સર્વદૈવ
તત્-તદ્-રૂપેણાવસ્થિતિર્ ગમ્યતે એવ । અતએવ ભગવત્-પદામ્ભોરુહ-
નાવમાત્ર તે નિધાયેત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ એતામ્ અપિ પરિપાટીં પશ્ચાદ્ વિધાયાહ ।
[એન્દ્ સ્સ્.]
ગૌતમીયે ચ સદ્-આચાર-પ્રસઙ્ગે -
અહર્-નિશં જપેન્ મન્ત્રં મન્ત્રી નિયત-માનસઃ ।
સ પશ્યતિ (પગે 41) ન સન્દેહો ગોપ-વેશ-ધરં હરિમ્ ॥ ઇતિ ।
શ્રી-ગોપાલ-તાપની-શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ - તદુ હોવાચ બ્રહ્મણોઽસાવ્ અન્વરતં મે
ધ્યાતઃ સ્તુતઃ પરમેશ્વરઃ પરાર્ધાન્તે સોઽબુધ્યત । ગોપવેશો મે પુરુષઃ
પુરસ્તાદાવિર્બભૂવ ॥ [ગ્તુ 1.29] ઇતિ સિદ્ધ-નિર્દેશોઽપિ શ્રૂયતે યથા વન્દે
વૃન્દાવનાસીનમ્ ઇન્દિરાનન્દ-મન્દિરમ્ [નાર્પ્ 1.1.1] ઇતિ બૃહન્-
નારદીયારમ્ભે મઙ્ગલાચરણમ્ ।
ગૃહં સન્તિષ્ઠતે યસ્ય માહાત્મ્યં દૈત્ય-નાયક ।
દ્વારકાયાઃ સમુદ્ભૂતં સાન્નિધ્યં કેશવસ્ય ચ ।
રુક્મિણી-સહિતઃ કૃષ્ણો નિત્યં નિવસતે ગૃહે ॥
ઇતિ સ્કાન્દે દ્વારકા-માહાત્મ્યે બલિં પ્રતિ શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યમ્ ।
વ્રતિનઃ કાર્ત્તિકે માસિ સ્નાતસ્ય વિધિવન્ મમ ।
ગૃહાણાર્ઘ્યં મયા દત્તં દનુજેન્દ્ર-નિષૂદન ॥ [પદ્મપ્ 6.93.24]
ઇતિ પાદ્મ-કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે તત્-પ્રાતઃ-સ્નાનાર્ઘ્ય-મન્ત્રઃ । એવં ચ
શ્રીમદ્-અષ્ટાદશાક્ષરાદયો મન્ત્રાસ્ તત્-તત્-પરિકરાદિ-
વિશિષ્ટતયિવારાધ્યત્વેન સિદ્ધ-નિર્દેશમ્ એવ કુર્વન્તિ । તદ્-આવરણાદિ-પૂજા-
મન્ત્રાશ્ ચ । કિં બહુના કર્મ-વિપાક-પ્રાયશ્ચિત્ત-શાસ્ત્રેઽપિ તયા શ્રૂયતે ।
યદ્ આહ બોધાયનઃ - હોમસ્ તુ પૂર્વવત્ કાર્યો ગોવિન્દ-પ્રીતયે તતઃ ઇત્ય્ આદ્ય્
અનન્તરં ----
ગોવિન્દ ગોપીજન-વલ્લભેશ
કંસાસુરઘ્ન ત્રિદશેન્દ્ર-વન્દ્ય ।
ગોદાન-તૃપ્તઃ કુરુ મે દયાલો
અંશો-વિનાશં ક્ષપિતારિ-વર્ગ ॥ ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ યથા --
ગોવિન્દ ગોપીજન-વલ્લભેશ
વિધ્વસ્ત-કંસ ત્રિદશેન્દ્ર-વન્દ્ય ।
ગોવર્ધનાદિ-પ્રવરૈક-હસ્ત
સંરક્ષિતાશેષ-ગવ-પ્રવીણ ॥
ગો-નેત્ર-વેણુ-ક્ષપણ પ્રભૂતમ્

આન્ધ્યં તથોગ્રં તિમિરં ક્ષિપાંશુ ॥ ઇતિ ।
સ્પષ્ટં ચ તથાત્વં શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યાં - ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-
વિગ્રહં વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-તલાસીનં સતતં સ-મરુદ્-ગણોઽહં
તોષયામિ [ગ્તુ 1.37] ઇતિ ।
અતએવ પુરસ્કૃતોઽસ્મિ ત્વદ્-ભક્ત્યા ઇત્ય્ એવોક્તમ્ ઇતિ । અલં ચૈવાં-વિધ-
પ્રમાણ-સઙ્ગ્રહ-પ્રપઞ્ચેન । યતશ્ ચિચ્-છક્ત્ય્-એક-વ્યઞ્જિતાનાં તત્-
પરિચ્છદાદીનાં અપિ તથા નિત્યાવસ્થિતિત્વેનાવિર્ભાવ-તિરોભાવાવ્ એવ દ્વિતીય-
સન્દર્ભે સાધિતૌ સ્તઃ । સર્વથોત્પત્તિ-નાશૌ તુ નિષિદ્ધૌ । તતસ્ તદ્-
અવતારાણાં કિમ્ ઉત સ્વયં ભગવતો વા તસ્ય કિમ્ ઉતતરામ્ ઇતિ । યથા ચ
વ્યાખ્યાતં જગૃહે પૌરુષં રૂપમ્ ઇત્ય્ અત્ર તત્ત્વ-વાદ-ગુરુભિઃ । વ્યક્ત્ય્-
અપેક્ષયા જગૃહે । તથા ચ તન્ત્ર-ભાગવતે -
અહેયમ્ અનુપાદેયં યદ્ રૂપં નિત્યમ્ અવ્યયમ્ ।
સ એવાપેક્ષ્ય-રૂપાણાં વ્યક્તિમ્ એવ જનાર્દનઃ ॥
અગૃહ્ણાદ્ વ્યસૃજચ્ ચેતિ રામ-કૃષ્ણાદિકાં તનુમ્ ।
પઠ્યતે ભગવાન્ ઈશો મૂઢ-બુદ્ધિ-વ્યપેક્ષયા ॥
તમસા હ્ય્ ઉપગૂઢસ્ય યત્ તમઃ-પાનમ્ ઈશિતુઃ ।
એતત્ પુરુષ-રૂપસ્ય ગ્રહણં સમુદીર્યતે ॥
કૃષ્ણ-રામાદિ-રૂપાણાં લોકે વ્યક્તિ-વ્યપેક્ષયા ॥ ઇતિ ।
એવમ્ એવ પ્રથમે દ્વાદશાધ્યાયે વિધૂય [ભ્પ્ 1.12.11] ઇત્ય્-આદિ-પદ્યે
સ્વામિભિર્ અપિ વ્યાખ્યાતમ્ - યત્ર દૃષ્ટસ્ તત્રૈવાન્તર્હિતઃ ન ત્વ્ અન્યત્ર
ગતઃ । યતો વિભુઃ સર્વ-ગત ઇતિ । તથા માધ્વ-ભાષ્ય-પ્રમાણિતા શ્રુતિશ્ ચ
વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નોઽનિરુદ્ધોઽહં મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહો
નરસિંહો વામનો રામો રામો રામઃ કૃષ્ણો બુદ્ધઃ કલ્કિર્ અહં શતધાહં
સહસ્રધાહમ્ ઇતોઽહમ્ અનન્તોઽહં નૈવૈતે જાયન્તે નૈતે મ્રિયન્તે । નૈષામ્
અજ્ઞાન-બન્ધો ન મુક્તિઃ સર્વ એવ હ્ય્ એતે પૂર્ણા અજરા અમૃતાઃ પરમા
પરમાનન્દા ઇતિ ચતુર્વેદ-શિખાયામ્ ।
તથા ચ શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણે - યુગે યુગે વિષ્ણુર્ અનાદિ-મૂર્તિમ્ આસ્થાય વિશ્વં
પરિપાતિ દુષ્ટહા ઇતિ ।
તથા ચ નૃસિંહ-તાપન્યાં તદ્-ભાષ્ય-કૃદ્ભિર્ વ્યાખ્યાતમ્ - એતન્ નૃસિંહ-
વિગ્રહં નિત્યમ્ ઇતિ । શ્રુતિશ્ ચ સેયં ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં નૃ-
કેશરિ-વિગ્રહમ્ ઇતિ । એવં ચ બ્રાહ્મ-પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાદાવ્ અપિ શ્રી-મત્સ્ય-
દેવાદીનાં ચ પૃથક્ પૃથગ્ વૈકુણ્ઠાદિ-લોકાઃ શ્રૂયન્તે । એવમ્ એવ જલેષુ
માં (પગે 42) રક્ષતુ મત્સ્ય-મૂર્તિર્ ઇતિ નારાયણ-વર્માદ્ય્-ઉક્તમ્ અપિ
સઙ્ગચ્છતે ।
તસ્માત્ સ્વયં ભગવતિ શ્રી-કૃષ્ણેઽપ્ય્ અન્યથાસમ્ભાવનમ્ અનાદિ-પાપ-
વિક્ષેપ એવ હેતુઃ । તદ્ એવમ્ અભિપ્રેત્ય તાન્ દુર્બુદ્ધીન્ અપિ બોધયિતું તસ્ય
સ્વોપાસ્યત્વં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ પતિર્ ગતિશ્ ચાન્ધક-વૃષ્ણિ-સાત્વતાં
પ્રસીદતાં મે ભગવાન્ સતાં પતિઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.20] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 2.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[94]
તથા - દેવે વર્ષતિ યજ્ઞ-વિપ્લવ-રુષા ઇત્ય્-આદૌ પ્રીયાન્ ન ઇન્દ્રો ગવામ્ [ભ્પ્
10.26.25] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.26 ॥ શ્રી-શુકઃ

[95]
તથા -
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-સખ વૃષ્ણ્ય્-ઋષભાવનિ-ધ્રુગ્-
રાજન્ય-વંશ-દહનાનપવર્ગ-વીર્ય ।
ગોવિન્દ ગોપ-વનિતા-વ્રજ-ભૃત્ય-ગીત-
તીર્થ-શ્રવઃ શ્રવણ-મઙ્ગલ પાહિ ભૃત્યાન્ ॥ [ભ્પ્ 12.11.25]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 12.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[96]
અપિ ચ સ્વયમ્ એવ સ્વ-વિગ્રહમ્ એવ લક્ષ્યીકૃત્યાહ --
તદા વાં પરિતુષ્ટો ઽહમ્ અમુના વપુષાનઘે ।
તપસા શ્રદ્ધયા નિત્યં ભક્ત્યા ચ હૃદિ ભાવિતઃ ॥
પ્રાદુરાસં વરદ-રાડ્ યુવયોઃ કામ-દિત્સયા ।
વ્રિયતાં વર ઇત્ય્ ઉક્તે માદૃશો વાં વૃતઃ સુતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.37-38]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય -
અદૃષ્ટ્વાન્યતમં લોકે શીલૌદાર્ય-ગુણૈઃ સમમ્ ।
અહં સુતો વામ્ અભવં પૃશ્નિગર્ભ ઇતિ શ્રુતઃ ॥
તયોર્ વાં પુનર્ એવાહમ્ અદિત્યામ્ આસ કશ્યપાત્ ।
ઉપેન્દ્ર ઇતિ વિખ્યાતો વામનત્વાચ્ ચ વામનઃ ॥
તૃતીયે ઽસ્મિન્ ભવે ઽહં વૈ તેનૈવ વપુષાથ વામ્ ।
જાતો ભૂયસ્ તયોર્ એવ સત્યં મે વ્યાહૃતં સતિ ॥ [ભ્પ્ 10.3.41-43]
અમુના શ્રી-કૃષ્ણસ્ય મમ પ્રાદુર્ભાવ-સમયેઽત્ર પ્રકાશમાનેનૈતેન
શ્રી-કૃષ્ણાખ્યેનૈવ । તૃતીય ઇતિ તેનૈવ પૂર્વં વરાર્થં પ્રાદુર્ભાવિતેનૈવ ।
અતએવ પૃશ્નિગર્ભાદિત્વે તેનૈવ વપુષેત્ય્ ઉક્તત્વાન્ ન તુ તદાનીમ્ અધુનેવ
સ્વયમ્ એવ બભૂવ કિન્ત્વ્ અંશેનૈવેતિ ગમ્યતે । પૃશ્નિગર્ભસ્ તુ તે બુદ્ધિમ્
આત્માનં ભગવાન્ પરઃ [ભ્પ્ 10.6.12] ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ એતદ્ એવ ગીર્-દેવ્યા સૂચિતમ્
અસ્તિ । અતએવ તૃતીય એવ ભવે તત્-સદૃશ-સુત-પ્રાપ્તિ-લક્ષણ-વરસ્ય પરમ-
પૂર્ણત્વાપેક્ષયા તત્રૈવ સત્યં મે વ્યાહૃતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ચતુર્ભુજત્વં ચેદં
રૂપં શ્રી-કૃષ્ણ એવ । કૃષ્ણાવતારોત્સવઃ [ભ્પ્ 10.3.11] ઇત્ય્-આદિભિસ્ તસ્યાત્યન્ત-
પ્રસિદ્ધેઃ ॥
॥ 10.3 ॥ શ્રી-ભગવાન્ દેવકી-દેવીમ્

[97]
એવં ચ દેવક્યાં દેવ-રૂપિણ્યામ્ [ભ્પ્ 10.3.8] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[98]
નનુ સત્યં તસ્ય ચતુર્ભુજાકાર-રૂપસ્ય તાદૃશત્વં કિન્તુ રૂપં ચેદં
પૌરુષં ધ્યાન-ધિષ્ણ્યં મા પ્રત્યક્ષં માંસ-દૃશાં ભો કૃષીષ્ઠાઃ
[ભ્પ્ 10.3.28] ઇતિ માતૃ-વિજ્ઞાપનાનુસારેણ ।
એતદ્ વાં દર્શિતં રૂપં પ્રાગ્-જન્મ-સ્મરણાય મે ।
નાન્યથા મદ્-ભવં જ્ઞાનં મર્ત્ય-લિઙ્ગેન જાયતે ॥ [ભ્પ્ 10.3.44]
ઇતિ પ્રત્યુત્તરય્ય -
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાસીદ્ ધરિસ્ તૂષ્ણીં ભગવાન્ આત્મ-માયયા ।
પિત્રોઃ સમ્પશ્યતોઃ સદ્યો બભૂવ પ્રાકૃતઃ શિશુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.46]
ઇત્ય્ ઉક્ત-દિશા યન્-માનુષાકાર-રૂપં સ્વીકૃતવાન્ તત્ર સન્દિગ્ધમ્ ઇવ ભાતિ ।
અત્ર ચ ભવતુ વા હરિર્ અપિ તત્યાજ આકૃતિં ત્ર્ય્-અધીશ ઇતિ [ભ્પ્ 3.4.28] ત્યક્ષન્
દેહમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 3.4.29] ચ તન્ત્ર-ભાગવતાનુસારેણાન્તર્ધાપનાર્થત્વાદ્
અસહાયમ્ ।
યયાહરદ્ ભુવો ભારં તાં તનું વિજહાવ્ અજઃ ।
કણ્ટકં કણ્ટકેનેવ દ્વયં ચાપીશિતુઃ સમમ્ ॥
યથા મત્સ્યાદિ-રૂપાણિ ધત્તે જહ્યાદ્ યથા નટઃ । (પગે 43)
ભૂ-ભારઃ ક્ષપિતો યેન જહૌ તચ્ ચ કલેવરમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.15.34-35]
ઇતિ તુ પરિપોષકમ્ । એતદ્ એવ શ્રી-વસુદેવ-વચનેઽપિ લભ્યતે -
સૂતી-ગૃહે નનુ જગાદ ભવાન્ અજો નૌ
સઞ્જજ્ઞ ઇત્ય્ અનુ-યુગં નિજ-ધર્મ-ગુપ્ત્યૈ ।
નાના-તનૂર્ ગગન-વદ્ વિદધજ્ જહાસિ
કો વેદ ભૂમ્ન ઉરુ-ગાય વિભૂતિ-માયામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.85.20]
અત્રોચ્યતે તત્-તદ્-વચનમ્ અન્યાર્થત્વેન દૃશ્યમ્ ઇતિ । એકસ્મિન્ન્ એવ તસ્મિન્ શ્રી-
વિગ્રહે કદાચિત્ ચતુર્ભુજત્વસ્ય કદાચિદ્ દ્વિભુજત્વસ્ય ચ પ્રકાશ-
શ્રવણેનાવિશેષાપાતાદ્ ભૂ-ભાર-ક્ષપણે દ્વયોર્ અપિ સામાન્યાત્ । સૂતી-ગૃહે
ઇત્ય્ આદિ-વાક્યસ્ય ચતુર્ભુજ-વિષયત્વાચ્ ચ । કિં ચ યૈર્ વિદ્વદ્-અનુભવ-સેવિત-
શબ્દ-સિદ્ધૈર્ નિત્યત્વાદિભિર્ ધર્મૈઃ શ્રી-વિગ્રહસ્ય પરમ-તત્ત્વાકારત્વં
સાધિતમ્ । તે પ્રાયશો નરાકારમ્ અધિકૃત્યૈવ હ્ય્ ઉદાહ્રિયન્તે સ્મ દ્વિતીય-
સન્દર્ભે । તથાત્રૈવ ચોપાસકેષુ સાક્ષાત્કારાદિ-લિઙ્ગેન સિદ્ધ-નિર્દેશેન
ચ તદ્-આકારસ્યાપિ નિત્ય-સિદ્ધત્વં દૃઢીકૃતમ્ । ઉદાહરિષ્યતે ચ સિદ્ધ-
નિર્દેશઃ - માં કેશવો ગદયા પ્રાતર્ અવ્યાદ્ ગોવિન્દ આસઙ્ગવ માત્ત-વેણુઃ
[ભ્પ્ 8.9.20] ઇતિ ।
સંપ્રત્ય્ અન્યદ્ અપિ તત્રોદાહ્રિયતે । તત્ર નિત્યત્વં યથા --
કંસો બતાદ્યાકૃત મે ઽત્ય્-અનુગ્રહં
દ્રક્ષ્યે ઽઙ્ઘ્રિ-પદ્મં પ્રહિતો ઽમુના હરેઃ ।
કૃતાવતારસ્ય દુરત્યયં તમઃ
પૂર્વે ઽતરન્ યન્-નખ-મણ્ડલ-ત્વિષા ॥
યદ્ અર્ચિતં બ્રહ્મ-ભવાદિભિઃ સુરૈઃ
શ્રિયા ચ દેવ્યા મુનિભિઃ સ-સાત્વતૈઃ ।
ગો-ચારણાયાનુચરૈશ્ ચરદ્ વને
યદ્ ગોપિકાનાં કુચ-કુઙ્કુમાઙ્કિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.38.7-8]
અત્ર પૂર્વ ઇત્ય્ આદિ-દ્યોતિતં ગો-ચારણાય ઇત્ય્-આદિ-લબ્ધસ્ય સ્ફુટં શ્રી-
નરાકારસ્યૈવ નિત્યાવસ્થાયિત્વં લભ્યતે ॥
॥ 10.38 ॥ શ્રીમદ્-અક્રૂરઃ

[99]
તથા -
યા વૈ શ્રિયાર્ચિતમ્ અજાદિભિર્ આપ્ત-કામૈર્
યોગેશ્વરૈર્ અપિ યદ્ આત્મનિ રાસ-ગોષ્ઠ્યામ્ ।
કૃષ્ણસ્ય તદ્ ભગવતશ્ ચરણારવિન્દં
ન્યસ્તં સ્તનેષુ વિજહુઃ પરિરભ્ય તાપમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.62]
સદા ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્યત્-કાલેષુ શ્ર્ય્-આદીનાં સર્વદાવસ્થાયિત્વેન
પ્રસિદ્ધેઃ । સદેત્ય્ અસ્ય તથૈવ હ્ય્ અર્થ-પ્રતીતિઃ । સઙ્કોચ-વૃત્તૌ
કષ્ટતાપત્તેઃ । શ્રી-ભગવતિ તાદૃશત્વાસમ્ભવાચ્ ચ । તથા ચ શ્રુતૌ -
ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહં વૃન્દાવન-સુર-ભૂ-રુહ-તલાસીનં સતતં
સ-મરુદ્-ગણોઽહં તોષયામિ [ગ્તુ 1.37] ઇતિ બ્રહ્મ-વાક્યમ્ ।
[વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે:। તદ્-ઉત્તર-તાપની-શ્રુતૌ શ્રી-ગોપીઃ પ્રતિ દુર્વાસસો વાક્યમ્ -
જન્મ-જરાભ્યાં ભિન્નઃ સ્થાનુર્ અયમ્ અચ્છેદ્યોઽયં યોઽસૌ સૌર્યે તિષ્ઠતિ ।
યોઽસૌ ગોષુ તિષ્ઠતિ, યોઽસૌ ગાઃ પાલયતિ, યોઽસૌ ગોપેષુ તિષ્ઠતિ સ વો હિ
સ્વામી ભવતિ ॥ [ગ્તુ 2.23] ઇતિ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
॥ 10.47 ॥ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવઃ

[100]
એવં ચ --
યત્-પાદ-પાંસુર્ બહુ-જન્મ-કૃચ્છ્રતો
ધૃતાત્મભિર્ યોગિભિર્ અપ્ય્ અલભ્યઃ ।
સ એવ યદ્-દૃગ્-વિષયઃ સ્વયં સ્થિતઃ
કિં વર્ણ્યતે દિષ્ટમ્ અતો વ્રજૌકસામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.12.12]
અત્ર સ્વયમ્ ઇત્ય્ અનેન તુ બાઢમ્ એવાન્યથા-પ્રતીતિર્ દુર્ધિયાં નિરસ્તા ॥
[વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે:। સ્થિત ઇતિ વર્તમાને ક્ત । યચ્ ચ કિઞ્ચિજ્ જગત્ સર્વં વ્યાપ્ય
નારાયણ સ્થિતઃ [મહાનારાયણ ઉપનિષદ્ 9.5] ઇતિવત્ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
॥ 10.12 ॥ ઇતિ શુકઃ

(પગે 44)
[101]
અતએવ સ્વભાવ-સિદ્ધત્વં પૂર્ણૈશ્વર્યાદ્ય્-આશ્રયત્વં ચ -
ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ યદ્ અમુષ્ય રૂપં
લાવણ્ય-સારમ્ અસમોર્ધ્વમ્ અનન્ય-સિદ્ધમ્ ।
દૃગ્ભિઃ પિબન્ત્ય્ અનુસવાભિનવં દુરાપમ્
એકાન્ત-ધામ યશસઃ શ્રિય ઐશ્વરસ્ય ॥ [ભ્પ્ 10.44.14]
અનન્ય-સિદ્ધમ્ અન્યેન તત્ સિદ્ધમ્ ઇતિ ન, કિન્તુ સ્વાભાવિકમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
અન્યત્રાસિદ્ધમ્ ઇતિ તુ વ્યાખ્યાપિ પિષ્ટ-પેષણમ્ । અસમોર્ધ્વમ્ ઇતિ હિ યુક્તમ્
એવ ॥
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે: તદ્ ઇદં ચ તાસાં વાક્યં શ્રી-શુકદેવાદિભિઃ સ્વયમ્
અનુમોદિતમ્ ઇતિ નાન્યથા મન્તવ્યમ્ । [વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્.]
॥ 10.44 ॥ મથુરા-પુર-સ્ત્રિયઃ પરસ્પરમ્

[102]
અથ વિભુત્વં - ન ચાન્તર્ ન બહિર્ યસ્ય [ભ્પ્ 10.9.13] ઇત્ય્ આદૌ । પ્રાકૃત-
વસ્ત્વ્-અતિરિક્તત્વમ્ ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ [ભ્પ્ 10.60.45]
ઇત્ય્ આદૌ સ્પષ્ટમ્ । સ્વ-પ્રકાશ-લક્ષણત્વમ્
અસ્યાપિ દેવ-વપુષો મદ્-અનુગ્રહસ્ય
સ્વેચ્છા-મયસ્ય ન તુ ભૂત-મયસ્ય કોઽપિ ।
નેશે મહિત્વ-વસિતું મનસાન્તરેણ
સાક્ષાત્ તવૈવ કિમ્ ઉતાત્મ-સુખાનુભૂતેઃ ॥ [ભ્પ્ 10.14.2]
અસ્ય નૌમીડ્ય તે [ભ્પ્ 10.14.1] ઇત્ય્ આદિના વર્ણિત-લક્ષણસ્ય શ્રીમન્-
નરાકરસ્ય તવ સમ્પ્રતિ બાલક-વત્સાદ્ય્-અંશૈર્ દર્શિતેષુ એકમ્ અપિ દેવ-
રૂપં ચતુર્ભુજાકારં યદ્ વપુસ્ તસ્યાપિ । [વૃ. અદ્દ્સ્: અસ્તુ વા તાવત્
સમસ્તાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્.] એવં ચ સતિ સાક્ષાદ્ એતદ્-
રૂપસ્યાંશિનસ્ તવ, કિમ્ ઉત દેવ-વપુષો વિશેષણં મદ્-અનુગ્રહસ્યેત્યાદિ ।
મમાનુગ્રહો યસ્માત્ તસ્ય તદ્-દર્શનેનૈવ ભવન્-મહિમ-જ્ઞાનાત્ ।
કથમ્ભૂતસ્ય તવ ? આત્મ-સુખાનુભૂતેઃ । આત્મના સ્વેનૈવ ન ત્વ્ અન્યેન
સુખસ્યાનુભૂતિર્ અનુભવો યસ્ય તસ્યાનન્ય-વેદ્યાનન્દસ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[103]
કૈમુત્યેન સ્વયં-રૂપત્વ-નિર્દેશશ્ ચ -
સકૃદ્ યદ્-અઙ્ગ-પ્રતિમાન્તર્-આહિતા
મનોમયી ભાગવતીં દદૌ ગતિમ્ ।
સ એવ નિત્યાત્મ-સુખાનુભૂત્ય્-અભિ-
વ્યુદસ્ત-માયો ઽન્તર્-ગતો હિ કિં પુનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.12.39]
સ્પષ્ટમ્ ॥ ॥ 10.12 ॥ શ્રી-શુકઃ

[104]
અતએવ સાક્ષાત્ પર-બ્રહ્મત્વમ્ એવ દર્શિતમ્ - અદ્યૈવ ત્વદ્-ઋતેઽસ્ય [ભ્પ્
10.14.18] ઇત્ય્ આદૌ અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યમ્ [ભ્પ્ 10.14.32] ઇત્ય્ આદૌ ચ ।
અતએવોક્તં ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 7.15.75] ઇતિ । વૈષ્ણવે
ચ -
યદોર્ વંશં નરઃ શ્રુત્વા સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
યત્રાવતીર્ણં કૃષ્ણાખ્યં પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ ॥ [વિપ્ 4.11.2] ઇતિ ।
નરાકૃતિ પરં બ્રહ્મેતિ બૃહત્-સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રે ચ । એતેન શ્રી-કૃષ્ણસ્ય
નરાકૃતિત્વમ્ એવેતિ । દ્વિભુજત્વ એવ શ્રી-કૃષ્ણત્વં નરાકૃતિ-કૈવલ્યાન્
મુખ્યં, ચતુર્ભુજત્વે તુ શ્રી-કૃષ્ણત્વં નરાકૃતિ-ભૂયિષ્ઠત્વાત્ તદ્-
અનન્તરમ્ એવ । અતએવ ચતુર્ભુજત્વેઽપિ મનુષ-રૂપત્વં વર્ણિતં શ્રીમદ્-
અર્જુનેન તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન સહસ્ર-બાહો ભવ વિશ્વ-મૂર્તે [ગીતા
11.51] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા, દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્ય જનાર્દન, ઇદાનીમ્
અસ્મિ સંવૃત્તઃ [ગીતા 11.51] ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ । એવં-જાતીયકાનિ બહૂનિ, તાનિ ચ
દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
અતએવ સા નરાકારા મૂર્તિર્ એવ પરમ-કારણં વસ્તુ-તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -
નારાયણે કારણ-માર્ત્ય-મૂર્તૌ [ભ્પ્ 10.46.33] સર્વ-કારણં યત્ તત્ત્વં તદ્
એવ મર્ત્યાકારા મૂર્તિર્ યસ્ય । તદ્ ઉક્તં તત્ત્વં પરં યોગિનામ્ [ભ્પ્ 10.43.17]
ઇતિ । તથા ચ પાદ્મ-નિર્માણ-ખણ્ડે શ્રી-વેદ-વ્યાસ-વાક્યમ્ -
દૃષ્ટાતિહૃષ્ટો હ્ય્ અભવં સર્વ-ભૂષણ-ભૂષણમ્ ।
ગોપાલમ્ અબલા-સઙ્ગે મુદિતં વેણુ-વાદિનમ્ ॥
તતો મામ્ આહ ભગવાન્ વૃન્દાવન-ચરઃ સ્વયમ્ । (પગે 45)
યદ્ ઇદં મે ત્વયા દૃષ્ટં રૂપં દિવ્યં સનાતનમ્ ॥
નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ ।
પૂર્ણં પદ્ય-પલાશાક્ષં નાતઃ-પરતરં મમ ॥
ઇદમ્ એવ વદન્ત્ય્ એતે વેદાઃ કારણ-કારણમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 10.46 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરમ્

[105]
અતએવ બહૂંશ્ ચતુર્ભુજાન્ દૃષ્ટવાન્ અપિ શ્રી-નરાકારસ્યૈવ વિશેષતઃ
સ્તુત્યત્વં પ્રતિજાનીતે । નૌમીડ્ય તેઽભ્ર-વપુષે તડિદ્-અમ્બરાય [ભ્પ્ 10.14.1]
ઇત્ય્ આદિ ।
ઇદમ્ એવ તવ પરમં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અજ્ઞાત્વા પૂર્વમ્ અહં ભ્રાન્તવાન્ । અધુના
તુ અદ્યૈવ ત્વદ્-ઋતેઽસ્ય કિમ્ [ભ્પ્ 10.14.18] ઇત્ય્ આદિ-દિદર્શિતયા ભવતઃ કૃપયા
જ્ઞાતવાન્ ઇત્ય્ અતસ્ તત્ર તદ્-આકારમ્ એવ ત્વાં લબ્ધું સ્તૌમીતિ તાત્પર્યમ્ ।
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[106]
તદ્ એવં સાધૂક્તં તત્-તદ્-વચનમ્ અન્યાર્થત્વેન દૃશ્યમ્ ઇતિ । તથા હિ
પૂર્વ-રીત્યા ચતુર્ભુજત્વ-દ્વિભુજત્વયોર્ દ્વયોર્ અપિ ધ્યાન-ધિષ્ણ્યત્વે સતિ,
યત્ પૂર્વસ્ય જનન્યા નિગૂહન-પ્રાર્થનં તત્ તુ તસ્ય પ્રસિદ્ધત્યઆ સર્વ એવ
જ્ઞાસ્યતીતિ જન્મ તે મય્ય્ અસૌ પાપો મા વિદ્યાન્ મધુસૂદન [ભ્પ્ 10.3.29] ઇત્ય્
આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણયા કંસ-ભિયા વિશ્વં યદ્ એતત્ સ્વ-તનૌ નિશાન્તે [ભ્પ્
10.3.31] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણયા માંસ-દૃક્-શબ્દોક્ત-ભગવત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-
વિલાસ-તજ્-જન્માદિ-લીલા-તત્ત્વાનભિજ્ઞ-પ્રાકૃત-દૃગ્ભ્યો લજ્જયા ચ । ન પુનર્
અપરસ્ય ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 7.15.35] ઇત્ય્ આદૌ
ગૂઢત્વેન કથિતસ્ય ધ્યાન-ધિષ્ણ્યત્વાભાવ-વિવક્ષયા । શ્રી-ગોપાલ-
તાપની-શ્રુતાવ્ અપ્ય્ ઉભયોર્ અપિ ધ્યાન-ધિષ્ણ્યત્વં શ્રૂયતે --
મથુરાયાં વિશેષેણ માં ધ્યાયન્ મોક્ષમ્ અશ્નુતે ।
અષ્ટ-પત્રં વિકસિતં હૃત્-પદ્મં તત્ર સંસ્થિતમ્ ॥ [ગ્તુ 2.58-59]
ઇત્ય્ આદિષુ મધ્યે ચતુર્-ભુજં શઙ્ખ-ચક્ર [ગ્તુ 2.60] ઇત્ય્ આદિકમ્ ઉક્ત્વા
સર્વાન્તે -- શૃઙ્ગ-વેણુ-ધરં તુ વા [ગ્તુ 2.60] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવમ્ આગમેઽપિ
દ્વિભુજ-ધ્યાનં શ્રૂયતે - તસ્માન્ નિગૂઢત્વ-વિવક્ષયૈવ સમીચીના ।
તથૈવ તદ્-વિવક્ષયા નાન્યથા મદ્-ભાવં મર્ત્ય-લિઙ્ગેન જાયતે [ભ્પ્
10.3.44] ઇતિ શ્રી-ભગવતોક્તમ્ ।
તથા ચ પાદ્મ-નિર્માણ-ખણ્ડે શ્રી-ભગવદ્-વાક્યં વ્યાસ-વાક્યે -
પશ્ય ત્વં દર્શયિષ્યામિ સ્વરૂપં વેદ-ગોપિતમ્ ।
તતોઽપશ્યમ્ અહં ભૂપ બાલં કાલામ્બુદ-પ્રભમ્ ।
ગોપ-કન્યાવૃતં ગોપં હસન્તં ગોપ-બાલકૈઃ ॥ ઇતિ ।
એવમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાસીદ્ ધરિસ્ તૂષ્ણીમ્ [ભ્પ્ 10.3.46] ઇત્ય્ આદૌ ચ વ્યાખ્યેયમ્ ।
આત્મ-માયયા સ્વેચ્છયા આત્મ-માયા તદ્-ઇચ્છા સ્યાદ્ ઇતિ મહા-સંહિતોક્તેઃ ।
પ્રકૃત્યા સ્વરૂપેણૈવ વ્યક્તઃ પ્રાકૃતઃ । ન ત્વ્ ઔપાધિકતયા શૈષિકોઽણ્ ।
તત્ર હિ ભગવદ્-વિગ્રહે શિશુત્વાદયો વિચિત્રા એવ ધર્માઃ સ્વાભાવિકાઃ
સન્તીતિ કો વેત્તિ ભૂમન્ [ભ્પ્ 10.14.21] ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાને દ્વિતીય-સન્દર્ભે
દર્શિતમ્ એવ ।
અત્ર શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-સમ્મતિર્ અપિ । શ્રી-ગીતાસુ પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય
સમ્ભવામ્ય્ આત્મ-માયયા [ગીતા 4.6] ઇત્ય્ અત્ર સ્વમ્ એવ સ્વ્ભાવમ્ આસ્થાય
આત્મ-માયયા સ્વ-સઙ્કલ્પ-રૂપેણ જ્ઞાનેનેત્ય્ અર્થઃ । માયા વ્યૂનં જ્ઞાનમ્
ઇતિ નૈર્ઘણ્ટુકાઃ । મહાભારતે ચ અવતાર-રૂપસ્યાપ્ય્ અપ્રાકૃતત્વમ્ ઉચ્યતે -
ન ભૂત-સઙ્ઘ-સંસ્થાનો દેહોઽસ્ય પરમાત્મનઃ ઇતિ ।
અથ બૃહદ્-વૈષ્ણવેઽપિ -
યો વેત્તિ ભૌતિકં દેહં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સ સર્વસ્માદ્ બહિષ્કાર્યઃ શ્રૌત-સ્માર્ત-વિધાનતઃ ।
મુખં તસ્યાવલોક્યાપિ સ-ચેલઃ સ્નાનમ્ આચરેત્ ।
પશ્યેત્ સૂર્યં સ્પૃશેદ્ ગાં ચ ધૃતં પ્રાશ્ય વિશુદ્ધ્યતિ ॥ ઇતિ । [પગે 46]
અથ યથાહરદ્ ભુવો ભારમ્ [ભ્પ્ 1.15.34] ઇત્ય્ આદૌ ચૈવં મન્તવ્યમ્ ।
તનુ-રૂપ-કલેવર-શબ્દૈર્ અત્ર શ્રી-ભગવતો ભૂ-ભાર-જિહીર્ષા-લક્ષણો
દેવાદિ-પિપાલયિષા-લક્ષણશ્ ચ ભાવ એવોચ્યતે । યથા તૃતીયે વિંશતિતમે તત્-
તચ્-છબ્દૈર્ બ્રહ્મણો ભાવ એવોક્તઃ । યદિ તત્રૈવ તહ્તા વ્યાખ્યેયં તદા
સુતરામ્ એવ શ્રી-ભગવતીતિ । તતશ્ ચ તસ્ય ભાવસ્ય ભગવતિ તદ્-આભાસ-
રૂપત્વાત્ કણ્ટક-દૃષ્ટાન્તઃ સુસઙ્ગત એવ । તથા દ્વયમ્ એવેશિતુઃ સામ્યમ્
અપિ । તત્ તુ તૃતીયે સન્દર્ભ એવ વિવૃતં મત્સ્યાદિ-રૂપાણિ [ભ્પ્ 1.15.35]
મત્સ્યાદ્ય્-અવતારેષુ તત્-તદ્-ભાવાન્ ।
અથ નટ-દૃષ્ટાન્તેઽપિ નટઃ શ્રાવ્ય-રૂપકાભિનેતા । વ્યાખ્યાતં ચ ટીકા-
કૃદ્ભિઃ પ્રથમસ્યૈકાદશે નટા નવ-રસાભિનય-ચતુરા [ભાવાર્થ-
દીપિકા 1.11.21] ઇતિ । તતો યથા શ્રવ્ય-રૂપકાભિનેતા નટઃ સ્વરૂપેણ સ્વ-
વેશેન ચ સ્થિત એવ પૂર્વ-વૃત્તમ્ અભિનયેન ગાયન્ નાયક-નાયિકાદિ-ભાવં
ધત્તે જહાતિ ચ તથેતિ । અતએવ તૃતીયે -
પ્રદર્શ્યાતપ્ત-તપસામ્ અવિતૃપ્ત-દૃશાં નૃણામ્ ।
આદાયાન્તર્ અધાદ્ યસ્ તુ સ્વ-બિમ્બં લોક-લોચનમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.2.11]
ઇત્ય્ અત્રાપિ લોક-લોચન-રૂપં સ્વ-બિમ્બં નિજ-મૂર્તિં પ્રદર્શ્ય પુનર્ આદાયૈવ
ચ અન્તરધાત્ । ન તુ ત્યક્ત્વેત્ય્ ઉક્તં શ્રી-સૂતેન યથા મત્સ્યાદિ-રૂપાણિ [ભ્પ્
1.15.35] ઇત્ય્ અનન્તરમ્ અપિ તથોક્તં - યદા મુકુન્દો ભગવાન્ ઇમાં મહીં
જહૌ સ્વ-તન્વા [ભ્પ્ 1.15.36] ઇતિ । ત્યાગોઽત્ર સ્વ-તનુ-કરણક ઇતિ ન તુ સ્વ-
તન્વા સહેતિ વ્યાખ્યેયમ્ । અધ્યાહાર્યાપેક્ષાગૌરવાત્ ઉપપદ-વિભક્તેઃ
કારક-વિભક્તિર્ બલીયસીતિ ન્યાયાચ્ ચ ।
[વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે: અથવા નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગ-માયા-સમાવૃતઃ [ગીતા
7.25] ઇતિ શ્રી-ગીત-વચનેન ।
યોગિભિર્ દૃશ્યતે ભક્ત્યા નાભક્ત્યા દૃશ્યતે ક્વચિત્ ।
દ્રષ્ટું ન શક્યો રોષાચ્ ચ મત્સરાચ્ ચ જનાર્દનઃ ॥
ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-નિર્ણયેન । મલ્લાનામ્ અશનિઃ [ભ્પ્ 10.43.17] ઇતિ શ્રી-
ભાગવત-દર્શનેન । આત્મ-વિનાશાય ભગવદ્-ધસ્ત-ચક્રાંશુ-
માલોજ્જ્વલમ્ અક્ષય-તેજઃ-સ્વરૂપં પરમ-બ્રહ્મ-ભૂતમ્ અપગત-દ્વેષાદિ-
દોષો ભગવન્તમ્ અદ્રાક્ષીત્ [વિપ્ 4.15.15] ઇતિ શિશુપાલમ્ ઉદ્દિશ્ય વિષ્ણુ-
પુરાણ-ગદ્યેન ચાસુરેષુ યદ્-રૂપં સ્ફુરતિ । તત્ તસ્ય સ્વરૂપં ન ભવતિ
કિન્તુ માયા-કલ્પિતમ્ એવ । સ્વરૂપે દૃષ્ટે દ્વેષશ્ ચાપયાતીતિ તતશ્ ચાસુરેષુ
સ્ફુરત્યા યયા તન્વા ભુવો ભાર-રૂપમ્ અસુર-વૃન્દમ્ અહરત્ તાં તનું
વિજહૌ । પુનસ્ તત્-પ્રત્ય્-આયનં ન ચકારેત્ય્ અર્થઃ । ભક્તિ-દૃશ્યા તનુસ્ તુ
તસ્ય નિત્ય-સિદ્ધવેત્ય્ આહ અજ [ગીતા 4.6] ઇતિ, દેવક્યાં દેવ-રૂપિણ્યામ્ [ભ્પ્
10.3.8] ઇત્ય્ આદેઃ, કૃષ્ણં ચ તત્ર છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનમ્ [ભ્પ્ 10.28.17] ઇત્ય્ અત્ર
ગોલોકાધિષ્ઠાતૃત્વ-નિર્દેશાચ્ ચ ।
તતશ્ ચ યથા મત્સ્યાદિ-રૂપાણિ ઇત્ય્ અસ્યાપ્ય્ અયમ્ એવાર્થઃ । યથા નટ
ઐન્દ્રજાલિકઃ કશ્ચિત્ સ્વ-ભક્ષકાનાં બકાદીનાં નિગ્રહાય મસ્ત્યાદ્ય્-
આકાઆન્ ધત્તે, સ્વસ્મિન્ પ્રત્યાયાતિ તન્-નિગ્રહે સતિ યથા ચ તાનિ જહાતિ, તથા
સોઽયમ્ અજોઽપિ યેન માયિત્વેન લક્ષ્યતાં પ્રાપિતેન રૂપેણ ભૂ-ભાર-
રૂપાસુર-વર્ગઃ ક્ષપિત-તદ્-વર્ગં ક્ષપિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચ કલેવરમ્
અજો જહૌ અન્તર્ધાપિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિન્તુ શ્રી-ગીતા-પદ્યે યોગ-માયા-
સમાવૃતઃ [ગીતા 7.25] સર્પ-કઞ્ચુકવન્-માયા-રચિત-વપુર્-આભાસ-સમાવૃત
ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વિષ્ણુ-પુરાણ-ગદ્યે આત્મ-વિનાશાય ઇતિ આત્મનઃ સ્વસ્ય શિશુપાલસ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
ભગવતા અસ્તં ક્ષિપ્તં યચ્ ચક્રં તસ્યાંશુ-માલયા ઉજ્જ્વલં યથાસ્યાત્
તથાદ્રાક્ષીત્ । યતઃ ઉપગત-દ્વેષાદિ-દોષ ઇતિ । તયા તસ્ય દૃષ્ટાવ્ ઉજ્જ્વલાયાં
સત્યામ્ અપગત-દ્વેષાદિ-દોષઃ સન્ દૂરીકૃત-માયિક-નિજાવરણં
ભગવન્તમ્ અદ્રાક્ષીદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ, તન્-મતે કલ્પાન્તર-ગત-તત્-
કથાયાં શિશુપાલાદિ-દ્વય-મુક્તિ-વિષયક-મૈત્રેય-પરાશર-પ્રશ્નોત્તર-
રીત્યા જય-વિજયયોઃ શાપ-સઙ્ગતિર્ નાસ્તીત્ય્ અન્યાવ્ એવ તાવ્ અસુરૌ જ્ઞેયૌ ।
યુક્તં ચ તત્, પ્રતિકલ્પં તયોઃ શાપ-કદર્થનાયા અયુક્તત્વાત્ ॥ [એન્દ્. વૃ.
અદ્દિતિઓન્.]
[પગે 47]
અથ સૂતી-ગૃહે [ભ્પ્ 10.85.20] ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ । એતત્ પ્રાક્તન-વાક્યેષુ શ્રી-
ભગવન્-મહિમ-જ્ઞાન-ભક્તિ-પ્રધાનોઽસૌ વિશુદ્ધ-સત્ત્વ-

પ્રાદુર્ભાવસ્યાપ્ય્ આત્મનો મનુષ્ય-લીલામ્ એવ દૈન્યાતિશયતઃ પ્રાકૃત-
માનુષત્વેન સ્થાપયિત્વા શ્રી-ભગવત્ય્-અપત્ય-બુદ્ધિમ્ આક્ષિપ્તવાન્ ।
તતશ્ ચ - નનુ તર્હિ કથમ્ અપત્ય-બુદ્ધિં કુરુષે ઇતિ શ્રી-ભગવત્-પ્રશ્નમ્
આશઙ્ક્ય તત્ર તદ્-વાક્ય-ગૌરવમ્ એવ મમ પ્રમાણં ન તૂપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ
સૂતી-ગૃહ ઇતિ । નૌ આવયોર્ અનુયુગમ્ । અત એવ ભવાન્ સંજજ્ઞે અવતીર્ણવાન્ ઇતિ
સૂતી-ગૃહે ભગવાન્ અનુજગાદ ।
નનુ મયા તદ્ અપિ ભવદ્-આદિ-તનુ-પ્રવેશ-નિર્ગમાપેક્ષયૈવ જજ્ઞે ઇત્ય્
ઉક્તમ્, ન તુ મમ પ્રવ્શ-નિર્ગમ-લિઙ્ગેનૈવ જન્મ વાચ્યમ્ । જીવ-સખેન
વ્યષ્ટેઃ સમષ્ટેર્ વાન્તર્યામિ-રૂપેણ -
તં દુર્દશં ગૂઢમ્ અનુપ્રવિષ્ટં
ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ [કઠુ 1.2.12]
તત્ સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રાવિશત્ [તૈત્તુ 2.6.2] ઇત્ય્ આદૌ ચ તત્ તદ્ અનુપ્રવેશાદિ-
દર્શન-સામાન્યાત્ । તતસ્ તદ્વદ્ ઇદમ્ ઉપચરિતમ્ એવેતિ મન્યતામ્ ।
તત્રાહ નાનેતિ । સ્વ-કૃત-વિચિત્ર-યોનિષુ વિશન્ન્ ઇવ હેતુતયા [ભ્પ્ 10.87.19]
ઇત્યાદિ-શ્રવણાત્ ગગનવદ્ અસઙ્ગ એવ ત્વં યજ્-જીવાનાં નાના-તનૂર્ વિદધત્
પ્રવિશન્ જહાસિ । મુહુઃ પ્રવિશસિ જહાસિ ચેત્ય્ અર્થઃ । તદ્-ભૂમ્નસ્ તવ
વિભૂતિ-વિશેષ-રૂપાં માયાં કો વેદ બહુ મન્યતે, નો કોઽપીત્ય્ અર્થઃ । ઇદં
ત્વ્ આવાભ્યાં જન્મ સર્વૈર્ એવ સ્તૂયતે ઇતિ ભાવઃ । તતો વિદ્વદ્-આદરોઽપ્ય્
અત્રાસ્તુ પ્રમાણં મમ તુ તત્ સર્વથા ન બુદ્ધિ-ગોચર ઇતિ વ્યઞ્જિતમ્ । અત્ર
વિદ્-ધાતોઃ પ્રવેશાર્થો નાનુપપન્નઃ । યથોક્તં સહસ્ર-નામ-ભાષ્યે -
શિષ્ટાન્ કરોતિ પાલયતિ ઇતિ । સામાન્ય-વચનો ધાતુર્ વિશેષ-વચને દૃષ્ટઃ ।
કુરુ કાષ્ઠાનીત્ય્ આહરણે યથા તદ્વદ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વયં બહગવત્ત્વં તસ્યૈવ નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મણો
નિત્યમ્ એવ તદ્-રૂપેણાવસ્થાયિત્વં દર્શિતમ્ । તથા પ્રથમે પૃથિવ્યાપિ
સત્યં શૌચં દયા શૌચિઃ [ભ્પ્ 1.16.27] ઇત્ય્ આદિના તદીયાનાં કાન્તિ-સહ-ઓજો-
બલાનાં સ્વાભાવિકત્વમ્ અવ્યભિચારિત્વં ચ દર્શિતમ્ । અતએવ બ્રહ્માણ્ડે
ચાષ્ટોત્તર-શત-નામ-સ્તોત્રે નરાકૃતિત્વં પ્રકૃત્યૈવોક્તમ્ -
નન્દ-વ્રજ-જનાનન્દી સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહઃ ।
નવ-નીત-વિલિપ્તાઙ્ગી નવ-નીત-નટોઽનઘ ॥ ઇતિ ।
શ્રી-ગોપાલ-પૂર્વ-તાપન્યામ્ અપિ તથૈવ -
નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્
એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ ।
તં પીઠગં યેઽનુભજન્તિ ધીરાસ્
તેષાં સિદ્ધિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્ ॥ [ગ્તુ 1.20] ઇતિ ।
તમ્ એકં ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ [ગ્તુ 1.33] ઇત્ય્ આદિ ચ । તસ્માચ્
ચતુર્-ભુજત્વે દ્વિભુજત્વે ચ શ્રી-કૃષ્ણત્વસ્યાવ્યભિચારિત્વમ્ એવેતિ સિદ્ધમ્ ।
અથ કતમત્ તત્-પદં યત્રાસૌ વિહરતિ । તત્રોચ્યતે -
યા યથા ભુવિ વર્તન્તે પુર્યો ભગવતઃ પ્રિયાઃ ।
તાસ્ તથા સન્તિ વૈકુણ્ઠે તત્-તલ્-લીલાર્થમ્ આદૃતાઃ ॥
ઇતિ સ્કાન્દ-વચનાનુસારેણ વૈકુણ્ઠે યદ્ યત્ સ્થાનં વર્તતે તત્ તદ્ એવેતિ
મન્તવ્યમ્ । તચ્ ચાખિલ-વૈકુણ્ઠોપરિ-ભાગ એવ । યતઃ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે
દશાવતાર-ગણને શ્રી-કૃષ્ણમ્ એવ નવમત્વેન વર્ણયિત્વા ક્રમેણ
પૂર્વાદિષુ તદ્-દશાવતાર-સ્થાનાનાં પરમ-વ્યોમાભિધ-
વૈકુણ્ઠસ્યાવરણત્વેન ગણનયા શ્રી-કૃષ્ણ-લોકસ્ય બ્રહ્મ-દિશિ પ્રાપ્તે
સર્વોપરિ-સ્થાયિત્વમ્ એવ પર્યવસિતમ્ । આગમાદૌ હિ દિક્-ક્રમસ્ તથૈવ
દૃશ્યતે । તત્રાસ્માભિસ્ તુ તત્-તચ્-છ્રવણાત્ શ્રી-કૃષ્ણ-લોકસ્ય સ્વતન્ત્રૈવ
સ્થિતિઃ । કિન્તુ પરમ-વ્યોમ-પક્ષ-પાતિત્વેનૈવ [પગે 48] પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે
તદ્-આવરણેષુ પ્રવેશિતોઽસાવ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-
પ્રતિપાદ્યસ્ય ગૌણત્વં તુ શ્રી-ભાગવત-પ્રતિપાદ્યાપેક્ષયા વર્ણિતમ્ એવ ।
સ્વાયમ્ભુવાગમે ચ સ્વતન્ત્રતયૈવ સર્વોપરિ તત્-સ્થાનમ્ ઉક્તમ્ । યથા
ઈશ્વર-દેવી-સંવાદે ચતુર્દશાક્ષર-ધ્યાન-પ્રસઙ્ગે પઞ્ચાશીતિતમે પટલે
ધ્યાયેત્ તત્ર વિશુદ્ધાત્મા ઇદં સર્વં ક્રમેણ તુ ।
નાના-કલ્પ-લતાકીર્ણં વૈકુણ્ઠં વ્યાપકં સ્મરેત્ ॥
અધઃ-સામ્યં ગુણાનાં ચ પ્રકૃતિં સર્વ-કારણમ્ ।
પ્રકૃતેઃ કારણાન્ય્ એવ ગુણાંશ્ ચ ક્રમશઃ પૃથક્ ॥
તતસ્ તુ બ્રહ્મણો લોકં બ્રહ્મ-ચિહ્નં સ્મરેત્ સુધીઃ ।
ઊર્ધ્વં તુ સીમ્નિ વિરજાં નિઃસીમાં વર-વર્ણિનિ ॥
વેદાઙ્ગ-સ્વેદ-જનિત-તોયૈઃ પ્રસ્રાવિતાં શુભામ્ ।
ઇમાશ્ ચ દેવતા ધ્યેયા વિરજાયાં યથા-ક્રમમ્ ॥ ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરમ્ -
તતો નિર્વાણ-પદવીં મુનીનામ્ ઊર્ધ્વ-રેતસામ્ ।
સ્મરેત્ તુ પરમ-વ્યોમ યત્ર દેવાઃ સનાતનાઃ ॥
તતોઽનિરુદ્ધ-લોકં ચ પ્રદ્યુમ્નસ્ય યથા-ક્રમમ્ ।
સઙ્કર્ષણસ્ય ચ તથા વાસુદેવસ્ય ચ સ્મરેત્ ॥
લોકાધિપાન્ સ્મરેત્... ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરં ચ -
પીયૂષ-લતિકાકીર્ણાં નાના-સત્ત્વ-નિષેવિતામ્ ।
સર્વર્તુ-સુખદાં સ્વચ્છાં સર્વ-જન્તુ-સુખાવહામ્ ॥
નીલોત્પલ-દલ-શ્યામાં વાયુના ચાલિતાં મૃદુ ।
વૃન્દાવન-પરાગૈસ્ તુ વાસિતાં કૃષ્ણ-વલ્લભામ્ ॥
સીમ્નિ કુઞ્જ-તટાં યોષિત્-ક્રીડા-મણ્ડપ-મધ્યમામ્ ।
કાલિન્દીં સંસ્મરેદ્ ધીમાન્ સુવર્ણ-તટ-પઙ્કજામ્ ॥
નિત્ય-નૂતન-પુષ્પાદિ-રઞ્જિતં સુખ-સઙ્કુલમ્ ।
સ્વાત્માનન્દ-સુખોત્કર્ષ-શબ્દાદિ-વિષયાત્મકમ્ ॥
નાના-ચિત્ર-વિહઙ્ગાદિ-ધ્વનિભિઃ પરિરમ્ભિતમ્ ।
નાના-રત્ન-લતા-શોભિ-મત્તાલિ-ધ્વનિ-મન્દ્રિતમ્ ॥
ચિન્તામણિ-પરિચ્છિન્નં જ્યોત્સ્ના-જાલ-સમાકુલમ્ ।
સર્વર્તુ-ફલ-પુષ્પાઢ્યં પ્રવાલૈઃ શોભિતં પરિ ॥
કાલિન્દી-જલ-સંસર્ગ-વાયુના કમ્પિતં મુહુઃ ।
વૃન્દાવનં કુસુમિતં નાના-વૃક્ષ-વિહઙ્ગમૈઃ ॥
સંસ્મરેત્ સાધકો ધીમાન્ વિલાસૈક-નિકેતનમ્ ।
ત્રિલોકી-સુખ-સર્વસ્વં સુયન્ત્રં કેલિ-વલ્લભમ્ ॥
તત્ર સિંહાસને રમ્યે નાના-રત્ન-મયે સુખે ।
સુમનોઽધિક-માધુર્ય-કોમલે સુખ-સંસ્તરે ॥
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાખ્ય-ચતુષ્પાદૈર્ વિરાજતે ।
બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશાનાં શિરો-ભૂષણ-ભૂષિતે ॥
તત્ર પ્રેમ-ભરાક્રાન્તં કિશોરં પીત-વાસસમ્ ।
કલાય-કુસુમ-શ્યામં લાવણ્યૈક-નિકેતનમ્ ॥
લીલા-રસ-સુખામ્ભોધિ-સંમગ્નં સુખ-સાગરમ્ ।
નવીન-નીરદાભાસં ચન્દ્રિકાઙ્ચિત-કુન્તલમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ । (પગે 49)
[વૃ. હેરે અદ્દ્સ્. - મૃત્યુ-સઞ્જય-તન્ત્રે ચ -
બ્રહ્માણ્ડસ્યોર્ધ્વતો દેવિ બ્રહ્મણઃ સદનં મહત્ ।
તદ્-ઊર્ધ્વં દેવિ વિષ્ણૂનાં તદ્-ઊર્ધ્વં રુદ્ર-રૂપિણામ્ ॥
તદ્-ઊર્ધ્વં ચ મહા-વિષ્ણોર્ મહા-દેવ્યાસ્ તદ્-ઊર્ધ્વગમ્ ।
કાલાતિકાલયોશ્ ચાથ પરમાનન્દયોસ્ તતઃ ।
પારે પુરી મહા-દેવ્યાઃ કાલઃ સર્વ-ભયાવહઃ ।
તતઃ શ્રી-રત્ન-પીયૂષ-વારિધિર્ નિત્ય-નૂતનઃ ॥
તસ્ય પારે મહા-કાલઃ સર્વ-ગ્રાહક-રૂપ-ધૃક્ ।
તસ્યોત્તરે સમુદ્ભાસી રત્ન-દ્વીપઃ શિવાહ્વયઃ ॥
ઉદ્યચ્-ચન્દ્રોદયઃ ક્ષુબ્ધ-રત્ન-પીયૂષ-વારિધેઃ ।
મધ્યે હેમ-મયીં ભૂમિં સ્મરેન્ માણિક્ય-મણ્ડિતામ્ ॥
ષોડશ-દ્વીપ-સંયુક્તાં કલા-કૌશલ-મણ્ડિતામ્ ।
વૃન્દાવન-સમૂહૈશ્ ચ મણ્ડિતાં પરિતઃ શુભૈઃ ॥
તન્-મધ્યે નન્દનોદ્યાનં મદનોન્માદનં મહત્ ।
અનલ્પ-કોટિ-કલ્પ-દ્રુ-વાટીભિઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ -
તન્-મધ્યે વિપુલાં ધ્યાયેદ્ વેદિકાં શત-યોજનામ્ ।
સહસ્રાદિત્ય-સઙ્કાશામ્... ઇત્ય્ આદિ -
તસ્યાન્તરે મહા-પીઠં મહા-ચક્ર-સમન્વિતમ્ ।
તન્-મધ્યે મણ્ડપં ધ્યાયેદ્ વ્યાપ્ત-બ્રહ્માણ્ડ-મણ્ડલમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।

ધ્યાયેત્ તત્ર મહા-દેવીં સ્વયમ્ એવ તથા-વિધઃ ।
રક્ત-પદ્મ-નિભાં દેવીં બાલાર્ક-કિરણોપમામ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
પીત-વસ્ત્ર-પરિધાનાં વંશ-યુક્ત-કરામ્બુજામ્ ।
કૌસ્તુભોદ્દીપ્ત-હૃદયાં વનમાલા-વિભૂષિતામ્ ॥
શ્રીમત્-કૃષ્ણાઙ્ક-પર્યઙ્ક-નિલયાં પરમેશ્વરીમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
ઇતિ ધ્યાત્વા તથા ભૂત્વા તસ્યા એવ પ્રસાદતઃ ।
તદ્-આજ્ઞયા પરાનન્દમ્ એત્યાનન્દ-કલાવૃતમ્ ॥
તદ્-આકર્ણય દેવેશિ કથયામિ દવાનઘે ।
એતદ્-અન્તર્ મહેશાનિ શ્વેતદ્વીપમ્ અનુત્તમમ્ ॥
ક્ષીરામ્ભોનિધિ-મધ્યસ્થં નિરન્તર-સુર-દ્રુમમ્ ।
ઉદ્યદ્-અર્ધેન્દુ-કિરણ-દૂરીકૃત-તમો-ભરમ્ ॥
કાલ-મેઘ-સમાલોક-નૃત્યદ્-બર્હિ-કદમ્બરમ્ ।
કૂજત્-કોકિલ-સઙ્ઘેન વાચાલિત-જગત્-ત્રયમ્ ॥
નાના-કુસુમ-સૌગન્ધ્ય-વાહિ-ગન્ધવહાન્વિતમ્ ।
કલ્પ-વલ્લી-નિકુઞ્જેષુ ગુઞ્જદ્-ભૃઙ્ગ-ગણાન્વિતમ્ ॥
રમ્યાવાસ-સહસ્રેણ વિરાજિત-નભસ્-તલમ્ ।
રમ્ય-નારી-સહસ્રૌઘૈર્ ગાયદ્ભિઃ સમલઙ્કૃતમ્ ॥
ગોવર્ધનેન મહતા રમ્યાવાસ-વિનોદિના ।
શોભિતં શુભ-ચિહ્નેન માન-દણ્ડેન ચાપરમ્ ॥
અવાચી-પ્રાચ્ય્-ઉદીચ્ય્-આશાઃ ક્રમાયત-વિવૃદ્ધયા ।
વ્યાપ્તા યમુનયા દેવ્યા નીલ-મેઘામ્બુ-શોભયા ॥
તન્-મધ્યે સ્ફટિક-મયં ભવનં મહદ્ અદ્ભુતમ્ । ઇત્ય્ આદિ ।
તત્-તદ્-અન્તર્-મહા-કલ્પ-મન્દારાદિ-દ્રુમૈર્ વૃતમ્ ।
તત્-તન્-મધ્યે સમુદ્ભાસિ-વૃન્દાવન-કુલાકુલમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
કુત્રચિદ્ રત્ન-ભવનં કુત્રચિત્ સ્ફટિકાલયમ્ ॥ ઇત્યાદિ ।
ગો-ગોપૈર્ અસઙ્ખ્યાતૈઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્ ।
વિપાપં વિલયં રમ્યં સદા ષડ્-ઊર્મિ-વિવર્જિતમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તસ્ય મધ્યે મણિમયં મણ્ડપં તોરણાન્વિતમ્ ।
તન્-મધ્યે ગરુડોદ્વાહિ-મહા-મણિ-મયાસનમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
કલ્પ-વૃક્ષ-સમુદ્ભાસિ-રત્ન-ભૂધર-મસ્તકે ।
ધ્યાયેત્ તત્ર પરમાનન્દં રમ્યોપાસ્યં પરં મહઃ ॥
સ્મરેદ્ વૃન્દાવને રમ્યે મોહયન્તમ્ અનારતમ્ ।
વલ્લવી-વલ્લભં કૃષ્ણં ગોપ-કન્યાઃ સહસ્રશઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
ફુલ્લેન્દીવર-કાન્તિમ્ ઇન્દુ-વદનમ્ [પ્વ્ 46] ઇત્ય્ આદિ ચ । એતદ્ અનન્તરં
નિત્યાનિત્ય-લોક-વિવેકે દેવ્યા પૃષ્ટે શ્રી-શિવ આહ -
બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષાં ભવનાનાં ચ પાર્વતિ ।
વિનાશોઽસ્તીહ સર્વેષાં વિના તદ્-ભવનં તયોઃ ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તયોઃ શ્રી-ભગવન્-મહાદેવ્યોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ [વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્
હેરે.]
[પગે 49]
તસ્માદ્ યા યથા ભુવિ વર્તન્તે ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ સ્વતન્ત્ર એવ દ્વારકા-મથુરા-
ગોકુલાત્મકઃ શ્રી-કૃષ્ણ-લોકઃ સ્વયં ભગવતો વિહારાસ્પદત્વેન ભવતિ
સર્વોપરીતિ સિદ્ધમ્ । અતએવ વૃન્દાવનં ગોકુલમ્ એવ સર્વોપરિ-વિરાજમાનં
ગોલોકત્વેન પ્રસિદ્ધમ્ । બ્રહ્મ-સંહિતાયાં -- ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ ઇત્ય્
ઉપક્રમ્ય --
સહસ્ર-પત્ર-કમલં ગોકુલાખ્યં મહત્ પદમ્ ।
તત્-કર્ણિકારં તદ્-ધામ તદ્-અનન્તાંશ-સમ્ભવમ્ ॥
કર્ણિકારં મહદ્ યન્ત્રં ષટ્-કોણં વજ્ર-કીલકમ્
ષડ્-અઙ્ગ-ષટ્-પદી-સ્થાનં પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥
પ્રેમાનન્દ-મહાનન્દ-રસેનાવસ્થિતં હિ યત્
જ્યોતી-રૂપેણ મનુના કામ-બીજેન સઙ્ગતમ્ ॥
તત્-કિઞ્જલ્કં તદ્-અંશાનાં તત્-પત્રાણિ શ્રિયામ્ અપિ ॥
ચતુર્-અસ્રં તત્-પરિતઃ શ્વેતદ્વીપાખ્યમ્ અદ્ભુતમ્
ચતુર્-અસ્રં ચતુર્-મૂર્તેશ્ ચતુર્-ધામ ચતુષ્-કૃતમ્ ॥
ચતુર્ભિઃ પુરુષાર્થૈશ્ ચ ચતુર્ભિર્ હેતુભિર્ વૃતમ્
શૂલૈર્ દશભિર્ આનદ્ધમ્ ઊર્ધ્વાધો દિગ્-વિદિક્ષ્વ્ અપિ ॥
અષ્ટભિર્ નિધિભિર્ જુષ્ટમ્ અષ્ટભિઃ સિદ્ધિભિસ્ તથા
મનુ-રૂપૈશ્ ચ દશભિર્ દિક્-પાલૈઃ પરિતો વૃતમ્ ॥
શ્યામૈર્ ગૌરૈશ્ ચ રક્તૈશ્ ચ શુક્લૈશ્ ચ પાર્ષદર્ષભૈઃ
શોભિતં શક્તિભિસ્ તાભિર્ અદ્ભુતાભિઃ સમન્તતઃ ॥ ઇતિ ।
(પગે 50)
તથાગ્રે બ્રહ્મ-સ્તવે --
ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ સુરભિર્ અભિપાલયન્તમ્ ।
લક્ષ્મી-સહસ્ર-શત-સમ્ભ્રમ-સેવ્યમાનં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ ઇતિ ।
વ્યાખ્યામ્ આહ - સહસ્રાણિ પત્રાણિ યત્ર તત્ કમલં ચિન્તામણિ-મયં
પદ્મં તદ્-રૂપમ્ । તચ્ ચ મહત્ સર્વોત્કૃષ્ટં પદં મહતો મહાભગવતો
વા પદં શ્રી-મહા-વૈકુણ્ઠમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ તુ નાના-પ્રકારમ્ ઇત્ય્
આશઙ્ક્ય પ્રકાર-વિશેષત્વેણ નિશ્ચિનોતિ ગોકુલાખ્યમ્ ઇતિ । ગોકુલમ્ ઇત્ય્ આખ્યા
પ્રસિદ્ધિર્ યસ્ય તત્ ગો-ગોપાલ-સરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । રૂઢિર્ યોગમ્ અપહરતિ ઇતિ
ન્યાયેન તસ્યૈવ પ્રતીતેઃ । તત એતદ્ અનુગુણત્વેનૈવોત્તર-ગ્રન્થોઽપિ
વ્યાખ્યેયઃ । તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ધામ નન્દ-યશોદાદિભિઃ સહ વાસ-
યોગ્યં મહાન્તઃપુરમ્ । તસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ તદ્ ઇતિ । અનન્તસ્ય શ્રી-
બલદેવસ્યાંશાત્ । સમ્ભવો નિત્યાવિર્ભાવો યસ્ય તત્ । તથા તન્ત્રેણૈતદ્ અપિ
બોધ્યતે । અનન્તોઽંશો યસ્ય તસ્ય શ્રી-બલદેવસ્યાપિ સમ્ભવો નિવાસો યત્ર તદ્
ઇતિ ।
સર્વ-મન્ત્ર-ગણ-સેવિતસ્ય શ્રીમદ્-અષ્ટાદશાક્ષર-મહા-મન્ત્ર-રાજસ્ય
બહુ-પીઠસ્ય મુખ્યં પીઠમ્ ઇત્ય્ આહ કર્ણિકારમ્ ઇતિ દ્વયેન । મહદ્
યન્ત્રમ્ ઇતિ । યત્ પ્રતિકૃતિર્ એવ સર્વત્ર યન્ત્રત્વેન પૂજાર્થં લિખ્યતે ઇત્ય્
અર્થઃ । યન્ત્રત્વમ્ એવ દર્શયતિ । ષટ્કોણા અભ્યન્તરે યસ્ય તદ્ વજ્ર-
કીલકં કર્ણિકારે (બીજ-રૂપ-)હીરક-કીલક-શોભિતમ્ । ષટ્-કોણત્વે
પ્રયોજનમ્ આહ । ષટ્ અઙ્ગાનિ યસ્યાઃ સા યા ષટ્-પદી શ્રીમદ્-અષ્ટાદશાક્ષરી
તસ્યાઃ સ્થાનં પ્રકૃતિર્ મન્ત્રસ્ય સ્વરૂપં સ્વયમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણઃ કારણ-
સ્વરૂપત્વાત્ । પુરુષશ્ ચ સ એવ તદ્-દેવતા-રૂપઃ । તાભ્યામ્ અવસ્થિતમ્
અધિષ્ઠિતમ્ । દ્વયોર્ અપિ વિશેષણં પ્રેમેતિ । પ્રેમ-રૂપા યે આનન્દ-
મહાનન્દ-રસાસ્ તત્-પરિપાક-ભેદાસ્ તદ્-આત્મકેન, તથા જ્યોતી-રૂપેણ સ્વ-
પ્રકાશેન મનુના મન્ત્ર-રૂપેણ ચ કામ-બીજેન અવસ્થિતમ્ ઇતિ મૂલ-
મન્ત્રાન્તર્ગતત્વેઽપિ પૃથગ્-ઉક્તિઃ કુત્રચિદ્ વૈશિષ્ટ્યાપેક્ષયા ।
તદ્ એવં તદ્-ધામોક્ત્વા તદ્-આવરણાન્ય્ આહ તદ્ ઇતિ । તસ્ય કર્ણિકારસ્ય
કિઞ્જલ્કાસ્ તલ્-લગ્નાભ્યન્તર-વલય ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-અંશાનાં તસ્મિન્ન્ અંશો
દાયો વિદ્યતે યેષાં તેષાં સજાતીયાનાં ધામેત્ય્ અર્થઃ । ગોકુલાખ્યમ્ ઇત્ય્
ઉક્તેર્ એવ । તેષાં તજ્-જાતીયત્વં શ્રી-શુકદેવેન ચ ઉક્તમ્ --
એવં કકુદ્મિનં હત્વા સ્તૂયમાનઃ દ્વિજાતિભિઃ ।
વિવેશ ગોષ્ઠં સ-બલો ગોપીનાં નયનોત્સવઃ ॥ [ભ્પ્ 10.36.15] ઇતિ ।
તસ્ય કમલસ્ય પત્રાણિ શ્રિયાં તત્-પ્રેયસીનાં શ્રી-રાધાદીનામ્ ઉપવન-
રૂપાણિ ધામાનીત્ય્-અર્થઃ । અત્ર પત્રાણામ્ ઉચ્છ્રિત-પ્રાન્તાનાં મૂલ-
સન્ધિષુ વર્ત્માનિ અગ્રિમ-સન્ધિષુગોષ્ઠાનિ જ્ઞેયાનિ । અખણ્ડ-કમલસ્ય
ગોકુલાખ્યત્વાત્ તથૈવ સમાવેશાચ્ ચ ।
અથ ગોકુલાવરણાન્ય્ આહ ચતુરસ્રમ્ ઇતિ । તદ્ બહિશ્ ચતુરસ્રં તસ્ય ગોકુલસ્ય
બહિઃ સર્વતશ્ ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણાત્મકં સ્થલં શ્વેતદ્વીપાખ્યમ્ ઇતિ તદ્-
અંશે ગોકુલમ્ ઇતિ નામ-વિશેષાભાવાત્ । કિન્તુ ચતુરસ્રાભ્યન્તર-મણ્ડલં
વૃન્દાવનાખ્યં બહિર્-મણ્ડલં કેવલં શ્વેતદ્વીપાખ્યં જ્ઞેયં, ગોલોક ઇતિ
યત્-પર્યાયઃ । તદ્ ઇહ ક્રોડીકૃત-ગોકુલં વૃન્દાવનાખ્યયાતિપ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ
ન નિર્દિષ્ટમ્ । ક્રોડીકૃત-તત્-સર્વમ્ અસ્ય તુ બહિર્-મણ્ડલં ગોલોક-
શ્વેતદ્વીપાખ્યં જ્ઞેયમ્ ।
[વૃ. રેઅદ્સ્ ઇન્ થે પ્લચે ઓf થે લસ્ત્ ત્wઓ સેન્તેન્ચેસ્: તદ્ એતદ્ ઉપલક્ષણં

ગોકોકાખ્યં ચેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યૡ ગોકુલેઽપિ શ્વેતદ્વીપત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ, તદ્
અવાન્તર-ભૂમિ-મયત્વાત્ તથાપિ વિશેષ-નામ્નામ્નાતત્વાત્ એનૈવ તત્
પ્રતીયતે ઇતિ તથોક્તમ્ । કિન્તુ ચતુરસ્રેઽપ્ય્ અન્તર્-મણ્ડલં શ્રી-
વૃન્દાવનાખ્યં જ્ઞેયં બૃહદ્-વામન-સ્વાયમ્ભુવાગમયોસ્ તથા
દૃષ્ટત્વાત્ । એન્દ્ વૃ.]
ચતુર્-મૂર્તેશ્ ચતુર્વ્યૂહસ્ય શ્રી-વાસુદેવાદિ-ચતુષ્ટયસ્ય ચતુષ્કૃતં ચતુર્ધા
વિભક્તં ચતુર્ ધામ । કિન્તુ દેવ-લીલત્વાત્ તદ્-ઉપરિ વ્યોમ-યાન-સ્થા એવ
તે જ્ઞેયા । હેતુભિઃ પુરુષાર્થ-સાધનૈર્ મનુ-રૂપૈઃ સ્વ-સ્વ-મન્ત્રાત્મકૈર્
ઇન્દ્રાદિભિઃ । શ્યામૈર્ ઇત્ય્ આદિભિર્ ઇતિ ચતુર્ભિર્ વેદૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૃષ્ણં ચ
તત્ર છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનમ્ સુવિસ્મિતાઃ [ભ્પ્ 10.28.18] ઇતિ શ્રી-દશમોક્તેઃ ।
શક્તિભિર્ ઇતિ શ્રી-વિમલાદિભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇયં ચ બૃહદ્-વામન-પુરાણ-
પ્રસિદ્ધિઃ । યથા શ્રી-ભગવતિ શ્રુતિ-પ્રાર્થના-પૂર્વકાણિ પદ્યાનિ -
આનન્દ-રૂપમ્ ઇતિ યદ્ વિદન્તિ હિ પુરાવિદઃ ।
તદ્-રૂપં દર્શ્યાસ્માકં યદિ દેયો વરો હિ નઃ ॥
શ્રુત્વૈતદ્ દર્શયામાસ સ્વ-લોકં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
કેવલાનુભવાનન્દ-માત્રમ્ અક્ષરમ્ અવ્યયમ્ ॥
યત્ર વૃન્દાવનં નામ વનં કામ-દુઘૈર્ દ્રુમૈઃ ।
મનોરમ-નિકુઞ્જાઢ્યં સર્વર્તુ-સુખ-સંયુતમ્ ॥
યત્ર ગોવર્ધનો નામ સુનિર્ઝર-દરી-યુતઃ ।
રત્ન-ધાતુ-મયઃ શ્રીમાન્ સુપક્ષિ-ગણ-સઙ્કુલઃ ॥
યત્ર નિર્મલ-પાનીયા કાલિન્દી સરિતા વરા ।
રત્ન-બદ્ધોભય-તટા હંસ-પદ્માદિ-સઙ્કુલા ॥
શશ્વદ્-રાસ-રસોન્મત્તં યત્ર ગોપી-કદમ્બકમ્ ।
તત્-કદમ્બક-મધ્યસ્થઃ કિશોરાકૃતિર્ અચ્યુતઃ ॥ ઇતિ ।
એતદ્-અનુસારેણ શ્રી-હરિ-વંશ-વચનમ્ અપ્ય્ એવ વ્યાખ્યેયમ્ । તદ્ યદ્ આહ
શક્રઃ -
સ્વર્ગાદ્ ઊર્ધ્વં બ્રહ્મ-લોકો બ્રહ્મર્ષિ-ગણ-સેવિતઃ ।
તત્ર સોમ-ગતિશ્ ચૈવ જ્યોતિષાં ચ મહાત્મનામ્ ॥
તસ્યોપરિ ગવાં લોકઃ સાધ્યાસ્ તં પાલયન્તિ હિ ।
સ હિ સર્વ-ગતઃ કૃષ્ણ મહાકાશ-ગતો મહાન્ ॥
ઉપર્ય્ ઉપરિ તત્રાપિ ગતિસ્ તવ તપોમયી ।
યાં ન વિદ્મો વયં સર્વે પૃચ્છન્તોઽપિ પિતામહમ્ ।
ગતિઃ શમ-દમાઢ્યાનાં સ્વર્ગઃ સુકૃત-કર્મણામ્ ॥
બ્રાહ્મ્યે તપસિ યુક્તાનાં બ્રહ્મ-લોકઃ પરા ગતિઃ ।
ગવામ્ એવ તુ યો લોકો દુરારોહો હિ સા ગતિઃ ॥
સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ સીદમાનઃ કૃતાત્મના ।
ધૃતો ધૃતિમતા વીર નિઘ્નતોપદ્રવાન્ ગવામ્ ॥ [હ્વ્ 2.19.29-35] ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ । સ્વર્ગ-શબ્દેન -
ભૂર્-લોકઃ કલ્પિતઃ પદ્ભ્યાં ભુવર્-લોકો ઽસ્ય નાભિતઃ ।
સ્વર્-લોકઃ કલ્પિતો મૂર્ધ્ના ઇતિ વા લોક-કલ્પના ॥ [ભ્પ્ 2.5.42]
ઇતિ દ્વિતીયોક્તાનુસારેણ સ્વર્-લોકમ્ આરભ્ય સત્ય-લોક-પર્યન્તં લોક-
પઞ્ચકમ્ ઉચ્યતે । તસ્માદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉપરિ બ્રહ્મ-લોકો બ્રહ્માત્મકો
વૈકુણ્ઠાખ્યઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપત્વાત્ । બ્રહ્મણો ભગવતો લોક ઇતિ વા
દદૃશુર્ બ્રહ્મ-લોકં તે યત્રાક્રૂરોઽધ્યગાત્ પુરા [ભ્પ્ 10.28.17] ઇતિ દશમાત્ ।
એવં દ્વિતીયે મૂર્ધભિઃ સત્ય-લોકસ્ તુ બ્રહ્મ-લોકઃ સનાતનઃ [ભ્પ્ 2.5.38]
ઇતિ । ટીકા ચ -બ્રહ્મ-લોકો વૈકુણ્ઠાખ્યઃ । સનાતનો નિત્યઃ । ન
સૃજ્યાન્તર્વર્તીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
બ્રહ્માણિ મૂર્તિમન્તો વેદાઃ । ઋષયશ્ ચ શ્રી-નારદાદયઃ । ગણાશ્ ચ શ્રી-
ગરુડ-વિષ્વક્સેનાદયઃ । તૈર્ નિષેવિતઃ । એવં નિત્યાશ્રિતાન્ ઉક્ત્વા તદ્-
ગમનાધિકારિણ આહ । તત્ર બ્રહ્મ-લોકે ઉમયા સહ વર્તત ઇતિ સોમઃ શ્રી-
શિવસ્ તસ્ય ગતિઃ ।
[વૃ. ઇન્સેર્ત્સ્:
સ્વ-ધર્મ-નિષ્ઠઃ શત-જન્મભિઃ પુમાન્
વિરિઞ્ચતામ્ એતિ તતઃ પરં હિ મામ્ ।
અવ્યાકૃતં ભાગવતો ઽથ વૈષ્ણવં
પદં યથાહં વિબુધાઃ કલાત્યયે ॥ [ભ્પ્ 4.24.29] ઇતિ ચતુર્થે શ્રી-રુદ્ર-
ગીતમ્ ।
[એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
સોમેતિ સુપાં સુલુગ્ ઇત્ય્ આદિના (પગે 52) ષષ્ઠ્યા લુક્ છાન્દસઃ । તત
ઉત્તરત્રાપિ ગતિ-પદાન્વયઃ । જ્યોતિર્ બ્રહ્મ તદ્-ઐકાત્મ્ય-ભાવાનાં
મુક્તાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન તુ તાદૃશાનામ્ અપિ સર્વેષામ્ ઇત્ય્ આહ મહાત્મનાં
મહાશયાનાં મોક્ષ-નિરાદરતયા ભજતાં શ્રી-સનકાદિ-તુલ્યાનામ્ ઇત્ય્
અર્થઃ --
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહા-મુને ॥ [ભ્પ્ 6.14.5] ઇત્ય્ આદૌ,
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥ [ગીતા 6.47]
ઇત્ય્ આદાવ્ અપિ તેષ્વ્ એવ મહત્ત્વ-પર્યવસનાત્ । તસ્ય ચ બ્રહ્મ-લોકસ્યોપરિ
સર્વોર્ધ્વ-પ્રદેશે ગવાં લોકઃ શ્રી-ગોલોક ઇત્ય્ અર્થઃ । તં ચ શ્રી-ગોલોકં
સાધ્યા અસ્માકં પ્રાપઞ્ચિક-દેવાનાં પ્રસાદનીયા મૂલ-રૂપા નિત્ય-તદીય-
દેવ-ગણાઃ પાલયન્તિ । તત્ર તત્ર દિક્-પાલત્વેનાવરણ-રૂપા વર્તન્તે, તે હ
નાકં મહિમાનઃ સચન્તઃ યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ [ર્ક્ 10.90.16] ઇતિ
શ્રુતેઃ ।
તત્ર પૂર્વે યે ચ સાધ્યા
વિશ્વે દેવાઃ સનાતનાઃ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ
સચન્તે શુભ-દર્શનાઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.227.76] ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાચ્ ચ ।
યદ્ વા તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યાં યદ્ ગોકુલેઽપિ [ભ્પ્
10.14.34] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત્યાનુસારેણ તદ્-વિધ-પરમ-ભક્તાનામ્ અપિ સાધ્યાસ્
તાદૃશ-સિદ્ધિ-પ્રાપ્તયે પ્રાસાદનીયાઃ શ્રી-ગોપ-ગોપી-પ્રભૃતયઃ । તં
પાલયન્તિ અધિકૃત્ય ભુઞ્જન્તિ । હિ પ્રસિદ્ધૌ । સ ગોલોકઃ સર્વ-ગતઃ શ્રી-
કૃષ્ણવત્ સર્વ-પ્રાપઞ્ચિકાપ્રાપઞ્ચિક-વસ્તુ-વ્યાપકઃ । અતએવ મહાન્
ભગવદ્-રૂપ એવ । મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનમ્ [કઠુ 2.22] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ર હેતુઃ । મહાકાશઃ પરમ-વ્યોમાખ્યઃ બ્રહ્મ-વિશેષણ-લાભાદ્
આકાશસ્ તલ્-લિઙ્ગાદ્ [વ્સ્ 1.1.22] ઇતિ ન્યાય-પ્રસિદ્ધેશ્ ચ । તદ્-ગતઃ ।
બ્રહ્માકારોદયાન્તરમ્ એવ વૈકુણ્ઠ-પ્રાપ્તેઃ । યથા શ્રી-ગોપાનાં
વૈકુણ્ઠ-દર્શને તૈર્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ । યથા વા શ્રીમદ્-અજામિલસ્ય
વૈકુણ્ઠ-ગમનમ્ । યદ્ વા મહાકાશઃ પરમ-વ્યોમાખ્યો મહા-
વૈકુણ્ઠસ્ તદ્-ગતસ્ તદ્-ઊર્ધ્વ-ભાગ-સ્થિતઃ । એવમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ સર્વોપર્ય્
અપિ વિરાજમાને તત્ર શ્રી-ગોલોકેઽપિ તવ ગતિઃ । નાના-રૂપેણ વૈકુણ્ઠાદૌ
ક્રીડતસ્ તવ તત્રાપિ શ્રી-ગોવિન્દ-રૂપેણ ક્રીડા વિદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અતએવ સા ચ ગતિઃ સાધારણી ન ભવતિ કિન્તુ તપોમયી
અનવચ્છિન્નૈશ્વર્યમયી પરમં યો મહત્ તપઃ ઇત્ય્ અત્ર સહર-નામ-
ભાષ્યેઽપિ તપઃ-શબ્દેન તથૈવ વ્યાખ્યાતમ્ । અતએવ બ્રહ્માદિ-
દુર્વિતર્ક્યત્વમ્ અપ્ય્ આહ યામ્ ઇતિ । અધુના તસ્ય શ્રી-ગોલોકેત્ય્ આખ્યા બીજમ્
અભિવ્યઞ્જયતિ ગતિર્ ઇતિ । બ્રાહ્મે બ્રહ્મણો લોક-પ્રાપકે તપસિ વિષ્ણુ-
વિષયક-મનઃ-પ્રણિધાને યુક્તાનાં રત-ચિત્તાનાં પ્રેમ-ભક્તાનામ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । બ્રહ્મ-લોકો વૈકુણ્ઠ-લોકઃ । પરા પ્રકૃત્યતીતા । ગવાં મોચયન્
વ્રજ-ગવાં દિન-તાપમ્ [ભ્પ્ 10.35.25] ઇત્ય્-ઉક્તાનુસારેણ અત્રૈવ
નિઘ્નતોપદ્રવાન્ ગવામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્યા ચ ગોલોક-વાસિ-માત્રાણાં સ્વતસ્ તદ્-
ભાવ-ભાવિતાનાં ચ સાધન-વશેનેત્ય્ અર્થઃ । અતએવ તદ્-
ભાવસ્યાસુલભત્વાદ્ દુરારોહા ।
તદ્ એવં ગોલોકં વર્ણયિત્વા તસ્ય ગોકુલેન સહાભેદમ્ આહ સ ત્વ્ ઇતિ । સ એવ
તુ સ લોકો ધૃતો રક્ષિતઃ । શ્રી-ગોવર્ધનોદ્ધરણેનેતિ । યથા મૃત્યુ-સઞ્જય-
તન્ત્રે ।
એકદા સાન્તરીક્ષાચ્ ચ વૈકુણ્ઠં સ્વેચ્છયા ભુવિ ।

ગોકુલત્વેન સંસ્થાપ્ય (પગે 53) ગોપીમય-મહોત્સવા ।
ભક્તિ-રૂપાં સતાં ભક્તિમ્ ઉત્પાદિતવતી ભૃશમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર શબ્દ-સામ્ય-ભ્રમ-પ્રતીતાર્થાન્તરે સ્વર્ગાદ્ ઊર્ધ્વં, બ્રહ્મ-લોક ઇત્ય્
અયુક્તં લોક-ત્રયમ્ અતિક્રમ્યોક્તેઃ । તથા સોમગતિર્ ઇત્ય્ આદિકં ન
સમ્ભવતિ । યતો ધ્રુવ-લોકાદ્ અધસ્તાદ્ એવ ચન્દ્ર-સૂર્યાદીનાં ગતિર્
મહર્લોકેઽપિ ન વર્તતે । તથાવર-સાધ્ય-ગણાનાં તુચ્છત્વાત્ સત્ય-
લોકસ્યાપિ પાલનં ન યુજ્યતે કુતસ્ તદ્-ઉપરિ-લોકસ્ય શ્રી-ગોલોકાખ્યસ્ય ।
તથા સર્વગતત્વં ચાસમ્ભાવ્યં સ્યાત્ । અતએવ તત્રાપિ એવ ગતિર્ ઇત્ય્ આપિ શબ્દો
વિસ્મયે પ્રયુક્તઃ । યાં ન વિદ્મ ઇત્ય્ આદિકં ચ । અન્યથા યથોક્તિર્ ન
સમ્ભવતિ સ્વેષાં બ્રહ્મણશ્ ચ તદ્-અજ્ઞાન-જ્ઞાપનાત્ । તસ્માત્ પ્રાકૃત-
ગોલોકાદ્ અન્ય એવાસૌ સનાતનો ગોલોકો બ્રહ્મ-સંહિતાવત્ શ્રી-હરિવંશેઽપિ
પરોક્ષ-વાદેન નિરૂપિતઃ ।
એવં ચ નારદ-પઞ્ચરાત્રે વિજયાખ્યાને -
તત્ સર્વોપરિ ગોલોકે શ્રી-ગોવિન્દઃ સદા સ્વયમ્ ।
વિહરેત્ પરમાનન્દી ગોપી-ગોકુલ-નાયકઃ ॥ ઇતિ ।
એવં ચોક્તં મોક્ષ-ધર્મે નારાયણીયે તથા સ્કાન્દે ચ -
એવં બહુ-વિધૈ રૂપૈશ્ ચરામીહ વસુન્ધરામ્ ।
બ્રહ્મ-લોકં ચ કૌન્તેય ગોલોકં ચ સનાતનમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.330.68] ઇતિ ।
તદ્ એવં સર્વોપરિ શ્રી-કૃષ્ણ-લોકોઽસ્તીતિ સિદ્ધમ્ । સ ચ લોકસ્ તત્-તલ્-લીલા-
પરિકર-ભેદેનાંશ-ભેદાત્ દ્વારકા-મથુરા-ગોકુલાખ્ય-સ્થાન-
ત્રયાત્મક ઇતિ નિર્ણીતમ્ । અન્યત્ર તુ ભુવિ પ્રસિદ્ધાન્ય્ એવ તત્-તદ્-આખ્યાનિ
સ્થાનાનિ તદ્-રૂપત્વેન શ્રૂયન્તે તેષામ્ અપિ વૈકુણ્ઠાન્તરવત્
પ્રપઞ્ચાતીતત્વ-નિત્યત્વાલૌકિક-રૂપત્વ-ભગવન્-નિત્યાસ્પદત્વ-કથનાત્ ।
તત્ર દ્વારકાયાસ્ તત્તરં સ્કાન્દ-પ્રહ્લાદ-સંહિતાદાવ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ । ઇયં ચ
શ્રુતિર્ ઉદાહરણીયા -
અન્તઃ-સમુદ્રે મનસા ચરન્તં
બ્રાહ્માન્વવિન્દન્ દશહોતારમ્ અર્ણે ।
સમુદ્રેઽન્તઃ કવયો વિચક્ષતે
મરીચીનાં પદમ્ અન્વિચ્છન્તિ વેધસઃ ॥ ઇત્ય્ આદ્યા ।
શ્રી-મથુરાયાઃ પ્રપઞ્ચાતીતત્વં યથા વારાહે અન્યૈવ કાચિત્ સા સૃષ્ટિર્
વિધાતુર્ વ્યતિરેકિણી ઇતિ । નિત્યત્વમ્ અપિ યથા પાદ્મે પાતાલ-ખણ્ડે - ઋષિર્
માથુર-નામાત્ર તપઃ કુર્વતિ શાશ્વતે ઇતિ । અત્ર મથુરા-મણ્ડલે શાશ્વતે
નિત્યે કુર્વતિ કરોતિ ।
અલૌકિક-રૂપત્વં યથા આદિવારાહે -
ભૂર્ ભુવઃ સ્વસ્ તલેનાપિ ન પાતાલ-તલેઽમલમ્ ।
નોર્ધ્વ-લોકે મયા દૃષ્ટં તાદૃક્ ક્ષેત્રં વસુન્ધરે ॥ ઇતિ ।
શ્રી-ભગવન્-નિત્યાસ્પદત્વં યથા -
અહોઽતિધન્યા મથુરા યત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ॥ ઇતિ ।
ન ચ વક્તવ્યમ્ ઉપાસના-સ્થાનમ્ એવેદમ્, યતો આદિવારાહે -
મથુરાયાઃ પરં ક્ષેત્રં ત્રૈલોક્યે ન હિ વિદ્યતે ।
તસ્યાં વસામ્ય્ અહં દેવિ મથુરાયાં તુ સર્વદા ॥ ઇતિ ।
તત્ર વાસસ્યૈવ કણ્ઠોક્તિઃ । અત્રેદૃશં શ્રી-વરાહ-દેવ-વાક્યમ્ અંશાંશિનોર્
ઐક્ય-વિવક્ષયૈવ ન તુ તસ્યૈવાસૌ નિવાસઃ શ્રી-કૃષ્ણ-ક્ષેત્રત્વેનૈવ
પ્રસિદ્ધેઃ । તથૈવ પાતાલ-ખણ્ડે અહો મધુ-પુરી ધન્યા યત્ર તિષ્ઠતિ
કંસહા ઇતિ ।
વાયુ-પુરાણે તુ સ્વયં સાક્ષાદ્ એવેત્ય્ ઉક્તમ્ -
ચત્વારિંશદ્ યોજનાનાં તતસ્ તુ મથુરા સ્મૃતા ।
યત્ર દેવો હરિઃ સાક્ષાત્ સ્વયં તિષ્ઠતિ કંસહા ॥ ઇતિ ।
અત્ર સાક્ષાચ્-છબ્દેન સૂક્ષ્મ-રૂપતા । સ્વયં-શબ્દેન શ્રીમત્-પ્રતિમા-
રૂપતા ચ નિષિદ્ધા । તત ઇતિ પૂર્વોક્તાત્ પુષ્કરાખ્ય-તીર્થાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
મથુરાયાઃ પરં ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અનેન વરાહ-વચનેન પૂર્યામ્ એવ તિષ્ઠતીતિ
નિરસ્તમ્ ।
[પગે 54]
અત્ર શ્રી-ગોપાલ-તાપની-શ્રુતિશ્ ચ -- સ હોવાચ તં હિ નારાયણો દેવઃ સકામ્યા
મેરોઃ શૃઙ્ગે યથા સપ્ત-પૂર્યો ભવન્તિ તથા નિષ્કામ્યાઃ સકામ્યાશ્ ચ
ભૂગોલ-ચક્રે સપ્ત-પૂર્યો ભવન્તિ । તાસાં મધ્યે સાક્ષાદ્ બ્રહ્મ ગોપાલ-
પુરી હીતિ ॥ સકામ્યા નિષ્કામ્યા દેવાનાં સર્વેષાં ભૂતાનાં ભવતિ યથા
હિ વૈ સરસિ પદ્મં તિષ્ઠતિ તથા ભૂમ્યાં તિષ્ઠતીતિ ચક્રેણ રક્ષિતા હિ
મથુરા તસ્માત્ ગોપાલ-પુરી ભવતિ । બૃહદ્ બૃહદ્-વનં મધોર્ મધુ-
વનમ્ [ગ્તુ 2.26-28] ઇત્ય્ આદિકા ।
પુનશ્ ચ એતૈર્ આવૃતા પુરી ભવતિ તત્ર તેષ્વ્ એવ ગહનેષ્વ્ એવમ્ ઇત્ય્ આદિકા ।
તથા -- દ્વે વને સ્તઃ કૃષ્ણ-વનં ભદ્ર-વનં તયોર્ અન્તર્ દ્વાદશ-વનાનિ
પુણ્યાનિ પુણ્યતમાનિ તેષ્વ્ એવ દેવાસ્ તિષ્ઠન્તિ સિદ્ધાઃ સિદ્ધિં પ્રાપ્તાઃ ।
તત્ર હિ રામસ્ય રામ-મૂર્તિઃ [ગ્તુ 2.31-32] ઇત્ય્ આદિકા । તદ્ અપ્ય્ એતે શ્લોકા
ભવન્તિ ।
પ્રાપ્ય મથુરાં પુરીં રમ્યાં સદા બ્રહ્માદિ-સેવિતમ્ ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-શાર્ઙ્ગ-રક્ષિતાં મુષલાદિભિઃ ॥
યત્રાસૌ સંસ્થિતઃ કૃષ્ણસ્ ત્રિભિઃ શક્ત્યા સમાહિતઃ ।
રામાનિરુદ્ધ-પ્રદ્યુમ્નૈ રુક્મિણ્યા સહિતો વિભુઃ ॥ [ગ્તુ 2.35-36] ઇતિ ।
કિં તસ્ય સ્થાનમ્ ઇતિ શ્રી-ગાન્ધર્વ્યાઃ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ ઇદમ્ । એવમ્ એવ શ્રી-
રઘુનાથસ્યાપ્ય્ અયોધ્યાયાં શ્રૂયતે, યથા સ્કાન્દાયોધ્યા-માહાત્મ્યે
સ્વર્ગ-દ્વારમ્ ઉદ્દિશ્ય -
ચતુર્ધા ચ તનું કૃત્વા દેવદેવો હરિઃ સ્વયમ્ ।
અત્રૈવ રમતે નિત્યં ભ્રાતૃભિઃ સહ રાઘવઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવ, યત્ર યત્ર હરેઃ સ્થાનં વૈકુણ્ઠં તદ્ વિદુર્ બુધા ઇત્ય્ અનુસારેણ
મહા-ભગવતઃ સ્થાનત્વાત્ મહા-વૈકુણ્ઠ એવાસૌ । યતો વૈકુણ્ઠાત્ તસ્ય
ગરીયસ્ત્વં શ્રૂયતે । યથા પાતાલ-ખણ્ડે -
એવં સપ્ત-પુરીણાં તુ સર્વોત્કૃષ્ટં ચ માથુરમ્ ।
શ્રૂયતાં મહિમા દેવિ વૈકુણ્ઠો ભુવનોત્તમઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવ તત્રૈવ -
અહો મધુપુરી ધન્યા વૈકુણ્ઠાચ્ ચ ગરીયસી । ઇતિ ।
[બ્ રેઅદ્સ્ હેરે] આદિ-વારાહે -
મથુરાયાં યે વસન્તિ વિષ્ણુ-રૂપા હિ તે ખલુ ।
અજ્ઞાનાસ્ તાન્ ન પશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાન-ચક્ષુષા ॥ ઇતિ । [એન્દ્ વૃ.]
અથ શ્રી-વૃન્દાવનસ્ય પ્રપઞ્ચાતીતત્વાદિકં મથુરા-મણ્ડલસ્યૈવ તત્ત્વેન
સિદ્ધમ્ । યથા ચ શ્રી-ગોવિન્દ-વૃન્દાવનાખ્ય-બૃહદ્-ગૌતમીયે તન્ત્રે
નારદ-પ્રશ્નસ્યોત્તરં શ્રી-કૃષ્ણસ્યોત્તરમ્ । તત્ર પ્રશ્નઃ -
કિમ્ ઇદં દ્વાદશાભિખ્યં વૃન્દારણ્યં વિશામ્પતે ।
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ભગવન્ યદિ યોગોઽસ્મિ મે વદ ॥
અથોત્તરમ્ --
ઇદં વૃન્દાવનં રમ્યં મમ ધામૈવ કેવલમ્ ।
અત્ર યે પશવઃ પક્ષિ-વૃક્ષા કીટા નરામરાઃ ।
યે વસન્તિ મમાધિષ્ણ્યે મૃતા યાન્તિ મમાલયમ્ ॥
અત્ર યા ગોપ-કન્યાશ્ ચ નિવસન્તિ મમાલયે ।
યોગિન્યસ્ તા મયા નિત્યં મમ સેવા-પરાયણાઃ ॥
પઞ્ચ-યોજનમ્ એવાસ્તિ વનં મે દેહ-રૂપકમ્ ।
કાલિન્દીયં સુષુમ્નાખ્યા પરમામૃત-વાહિની ॥
અત્ર દેવાશ્ ચ ભૂતાનિ વર્તન્તે સૂક્ષ્મ-રૂપતઃ ।
સર્વ-દેવ-મયશ્ ચાહં ન ત્યજામિ વનં ક્વચિત્ ॥
આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવો ભવેન્ મે ઽત્ર યુગે યુગે ।
તેજો-મયમ્ ઇદં રમ્યમ્ અદૃશ્યં ચર્મ-ચક્ષુષા ॥ ઇતિ
વિશેષતસ્ તાદૃગ્-અલૌકિક-રૂપત્વ-ભગવન્-નિત્ય-ધામત્વે તુ દિવ્ય-
કદમ્બાશોકાદિ-વૃક્ષાદયોઽપ્ય્ અદ્યાપિ મહા-ભાગવતૈઃ સાક્ષાત્ ક્રિયન્તે ઇતિ
પ્રસિદ્ધાવગતેઃ । યથા વારાહે કાલીય-હ્રદ-માહાત્મ્યે -
અત્રાપિ મહદ્ આશ્ચર્યં પશ્યન્તિ પણ્ડિતા નરાઃ ।
કાલીય-હ્રદ-પૂર્વેણ કદમ્બો મહિતો દ્રુમઃ ।
શત-શાખં વિશાલાક્ષિ પુણ્યં સુરભિ-ગન્ધિ ચ ।
સ ચ દ્વાદશ-માસાનિ મનોજ્ઞઃ શુભ-શીતલઃ ।
પુષ્પાયતિ વિશાલાક્ષિ પ્રભાસન્તો દિશો દશ ॥ ઇતિ ।

શતાનાં શાખાનાં સમાહારઃ શત-શાખં તદ્ યત્ર પ્રવર્તત્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પ્રભાસન્તઃ પ્રભાસયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રૈવ તદીય-બ્રહ્મ-કુણ્ડ-
માહાત્મ્યે
તત્રાશ્ચર્યં પ્રવક્ષ્યામિ તચ્ છૃણુ ત્વં વસુન્ધરે ।
લભન્તે મનુજાઃ સિદ્ધિં મમ કર્મ-પરાયણાઃ ॥
તસ્ય તત્રોત્તરે પાર્શ્વેઽશોક-વૃક્ષઃ સિત-પ્રભઃ ।
વૈશાખસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લ-પક્ષસ્ય દ્વાદશી ॥
સ પુષ્પતિ ચ મધ્યાઙ્ગે મમ ભક્ત-સુખાવહઃ ।
ન કશ્ચિદ્ અપિ જાનાતિ વિના ભાગવતં શુચિમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
દ્વાદશીતિ દ્વાદશ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સુપાં સુલુગ્ ઇત્ય્ આદિનૈવ પૂર્વ-સવર્ણઃ ।
શુચિત્વમ્ અત્ર તદ્-અનન્ય-વૃત્તિત્વમ્ । અનેન પૃથિવ્યાપિ તસ્ય તસ્ય તાદૃશ-રૂપં
ન જ્ઞાયતે ઇત્ય્ આયાતમ્ । અતએવ તદીય-તીર્થાન્તરમ્ ઉદ્દિશ્ય યથા ચાદિવારાહે
કૃષ્ણ-ક્રીડા-સેતુ-બન્ધં મહા-પાતક-નાશનમ્ ।
વલભીં તત્ર ક્રીડાર્થં કૃત્વા દેવો ગદાધરઃ ॥
ગોપકૈઃ સહિતસ્ તત્ર ક્ષણમ્ એકં દિને દિને ।
તત્રૈવે રમણાર્થં હિ નિત્ય-કાલં સ ગચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
એવં સ્કાન્દે -
તતો વૃન્દાવનં પુણ્યં વૃન્દા-દેવી-સમાશ્રિતમ્ ।
હરિણાધિષ્ઠિતં તચ્ ચ બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-સેવિતમ્ ॥ ઇતિ ।
શ્રુતિશ્ ચ દર્શિતા -
ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહં વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-તલાસીનં સતતં
સ-મરુદ્-ગણોઽહં પરિતોષયામિ । [ગ્તુ 1.37] ઇતિ ।
એવં પાતાલ-ખણ્ડે યમુના-જલ-કલ્લોલે સદા ક્રીડતિ માધવઃ । ઇતિ ।
યમુનાયા જલ-કલ્લોલા યત્ર એવંભૂતે વૃન્દાવને ઇતિ પ્રકરણાલ્ લબ્ધમ્ ।
તત્રાજહલ્-લક્ષણયા તીર-હ્રદાવ્ એવ ગૃહ્યેતે । તીરં ચ વૃન્દાવન-લક્ષણં
તત્ર પ્રસ્તુતમ્ । અતએવાસ્ય શ્રી-વૃન્દાવનસ્ય વૈકુણ્ઠત્વમ્ એવ કણ્ઠોક્ત્યા
કૃષ્ણ-તાપન્યાં શ્રુતૌ દર્શિતં ગોકુલં વન-વૈકુણ્ઠમ્ [કૃષ્ણોપનિષત્ 7]
ઇતિ । તસ્માન્ નિત્ય-ધામત્વ-શ્રવણાત્ શ્રી-મથુરાદીનાં તત્-સ્વરૂપ-
વિભૂતિત્વમ્ એવ સ ભગવઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિ [છાઉ 1.24.1]
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતએવ તાપની-શ્રુતિઃ - સાક્ષાદ્ બ્રહ્મ ગોપાલ-પુરી હિ [ગ્તુ 2.26] ઇતિ । બૃહદ્-
ગૌતમીય-તન્ત્રે ચ - તેજોમયમ્ ઇદં રમ્યમ્ અદૃશ્યં ચર્મ-ચક્ષુષા ઇતિ ।
તદ્-ઈદૃશ-રૂપતા કાશીમ્ ઉદ્દિશ્ય બ્રહ્મ-વૈવર્તે ત્વ્ ઇત્થં સમાધીયતે ।
યથા શ્રી-વિષ્ણું પ્રતિ મુનીનાં પ્રશ્નઃ --
છત્રાકારં તુ કિં જ્યોતિર્ જલાદ્ ઊર્ધ્વં પ્રકાશતે ।
નિમગ્નાયાં ધરાયાં તુ ન વૈ મજ્જતિ તત્ કથમ્ ॥
કિમ્ એતચ્ છાશ્વતં બ્રહ્મ વેદાન્ત-શત-રૂપિતમ્ ।
તાપ-ત્રયાર્તિ-દગ્ધાનાં જીવનં છત્રતાં ગતમ્ ॥
દર્શનાદ્ એવ ચાસ્યાથ કૃતાર્થાઃ સ્મો જગદ્-ગુરો ।
વારં વારં તવાપ્ય્ અત્ર દૃષ્ટિર્ લગ્ના જનાર્દન ॥
પરમાશ્ચર્ય-રૂપોઽપિ સાશ્ચર્ય ઇવ પશ્યસિ ॥
અથ શ્રી-વિષ્ણૂત્તરમ્ -
છત્રાકારં પરં જ્યોતિર્ દૃશ્યતે ગગનેચરમ્ ।
તત્-પરં પરમં જ્યોતિઃ કાશીતિ પ્રથિતં ક્ષિતૌ ॥
રત્નં સુવર્ણે ખચિતં યથા ભવેત્
તથા પૃથિવ્યાં ખચિતા હિ કાશિકા ।
ન કાશિકા ભૂમિ-મયી કદાચિત્
તતો ન મજ્જેન્ મમ સદ્ગતિર્ યતઃ ॥
જડેષુ સર્વેષ્વ્ અપિ મજ્જમાનેષ્વ્
ઇયં ચિદ્-આનન્દ-મયી ન મજ્જેત્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
[પગે 56]
તથાગ્રે ચ -
ચેતના-જડયોર્ ઐક્યં યદ્વન્ નૈકસ્થયોર્ અપિ ।
તથા કાશી બ્રહ્મ-રૂપા જડા પૃથ્વી ચ સઙ્ગતા ॥
નિર્માણં તુ જડસ્યાત્ર ક્રિયતે ન પરાત્મનઃ ।
ઉદ્ધરિષ્યામિ ચ મહીં વારાહં રૂપમ્ આસ્થિતઃ ॥
તદા પુનઃ પૃથિવ્યાં હિ કાશી સ્થાસ્યામિ મત્-પ્રિયા ॥ ઇતિ ।
ચેતના-શબ્દેનાત્રાન્તર્યામી ઉપલક્ષ્યતે । જડ-શબ્દેન તુ દેહઃ
પરમાત્મન ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ । તતશ્ ચ કેચિત્ સ્વદેહાન્તર્-હૃદયાવકાશે પ્રાદેશ-
માત્રં પુરુષં વસન્તમ્ [ભ્પ્ 2.2.8] ઇત્ય્ આદિના ચતુર્ભુજત્વેન
વર્ણિતોઽન્તર્યામી દેહે સ્થિતોઽપિ યથા દેહ-વેદનાદિના ન સ્પૃશ્યતે તદ્વદ્ ઇતિ
જ્ઞેયમ્ ।
તદ્ એવં તદ્-ધામ્નામ્ ઉપર્ય્-અધઃ પ્રકાશ-માત્રત્વેનોભય-વિધત્વં
પ્રસક્તમ્ । વસ્તુતસ્ તુ શ્રી-ભગવન્-નિત્યાધિષ્ઠાનત્વેન તચ્-છ્રી-
વિગ્રહવદ્ ઉભયત્ર પ્રકાશાવિરોધાત્ સમાન-ગુણ-નામ-
રૂપત્વેનામ્નાતત્વાલ્ લાઘવાચ્ ચૈક-વિધત્વમ્ એવ મન્તવ્યમ્ । એકસ્યૈવ
શ્રી-વિગ્રહસ્ય બહુત્ર પ્રકાશશ્ ચ દ્વિતીય-સન્દર્ભે દર્શિતઃ ।
ચિત્રં બતૈતદ્ એકેન વપુષા યુગપત્ પૃથક્
ગૃહેષુ દ્વ્ય્-અષ્ટ-સાહસ્રં સ્ત્રિય એક ઉદાવહત્ ॥ [ભ્પ્ 10.69.1] ઇત્ય્ આદિના ।
એવંવિધત્વં ચ તસ્યાચિન્ત્ય-શક્તિ-સ્વીકારેણ સમ્ભાવિતમ્ એવ । સ્વીકૃતં
ચાચિન્ત્ય-શક્તિત્વમ્ શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાત્ [વ્સ્ 2.1.27] ઇત્ય્ આદૌ । તદ્ એવમ્
ઉભયાભેદાભિપ્રાયેણૈવ શ્રી-હરિ-વંશેઽપિ ગોલોકમ્ ઉદ્દિશ્ય સ હિ સર્વ-
ગતો મહાન્ [હ્વ્ 2.19.30] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ભેદે તુ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ અપિ ગોલોક
એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતઃ [બ્રહ્મસ્ 5.48] ઇત્ય્ એવ-કારોઽત્ર સ્વકીય-નિત્ય-
વિહાર-પ્રતિપાદક-વારાહાદિ-વચનૈર્ વિરુધ્યેત । અવિરોધસ્ તૂભયેષામ્
ઐક્યેનૈવ ભવતીતિ તં ન્યાય-સિદ્ધમ્ એવાર્થં બ્રહ્મ-સંહિતા તુ ગૃહ્ણાતિ ।
અતએવ શ્રી-હરિ-વંશેઽપિ શક્રેણ -
સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ સીદમાનઃ કૃતાત્મના ।
ધૃતો ધૃતિમતા વીર નિઘ્નતોપદ્રવાન્ ગવામ્ ॥ [હ્વ્ 2.19.35] ઇતિ ।
ગોલોક-ગોકુલયોર્ અભેદેનૈવોક્તમ્ । તસ્માદ્ અભેદેન ચ ભેદેન
ચોપક્રાન્તત્વાદ્ એક-વિધાન્ય્ એવ શ્રી-મથુરાદીનિ પ્રકાશ-ભેદેનૈવ
તૂભય-વિધત્વેનામ્નાતાનીતિ સ્થિતમ્ । દર્શયિષ્યતે ચાગ્રે । ક્ષૌણિ-
પ્રકાશમાન એવ શ્રી-વૃન્દાવને શ્રી-ગોલોક-દર્શનમ્ ।
તતોઽસ્યૈવાપરિચ્છિન્નસ્ય ગોલોકાખ્ય-વૃન્દાવનીય-પ્રકાશ-વિશેષસ્ય
વૈકુણ્ઠોપર્ય્ અપિ સ્થિતિર્ માહાત્મ્યાવલમ્બનેન ભજતાં સ્ફુરતીતિ
જ્ઞેયમ્ । અયમ્ એવ મથુરા-દ્વારકા-ગોકુલ-પ્રકાશ-વિશેષાત્મકઃ શ્રી-
કૃષ્ણ-લોકસ્ તદ્-વિરહિણા શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેનાપિ સમાધાવ્ અનુભૂત ઇત્ય્ આહ -
શનકૈર્ ભગવલ્-લોકાન્ નૃ-લોકં પુનર્ આગતઃ ।
વિમૃજ્ય નેત્રે વિદુરં પ્રીત્યાહોદ્ધવ ઉત્સ્મયન્ ॥ [ભ્પ્ 3.2.6]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 3.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[107]
ઇમમ્ એવ લોકં દ્યુ-શબ્દેનાપ્ય્ આહ -
વિષ્ણોર્ ભગવતો ભાનુઃ કૃષ્ણાખ્યો ઽસૌ દિવં ગતઃ ।
તદાવિશત્ કલિર્ લોકં પાપે યદ્ રમતે જનઃ ॥
યાવત્ સ પાદ-પદ્માભ્યાં સ્પૃશન્ આસ્તે રમા-પતિઃ ।
તાવત્ કલિર્ વૈ પૃથિવીં પરાક્રન્તું ન ચાશકત્ ॥ [ભ્પ્ 12.2.29-30]
યદા ગુણાવતારસ્ય ભગવતો વિષ્ણોસ્ તદ્-અંશત્વાદ્ રશ્મિ-સ્થાનીયસ્ય
કૃષ્ણાખ્યો ભાનુઃ સૂર્ય-મણ્ડલ-સ્થાનીયો દિવં પ્રાપઞ્ચિક-લોકાગોચરં
મથુરાદીનામ્ એવ પ્રકાશ-વિશેષ-રૂપં વૈકુણ્ઠ-લોકં ગતસ્ તદા કલિર્
લોકમ્ આવિશત્ । એષાં સ ચ પ્રકાશઃ પૃથિવીસ્થોઽપ્ય્ અન્તર્ધાન-શક્ત્યા તામ્
અપૃશન્ન્ એવ વિરાજતે । અતસ્ તયા ન સ્પૃશ્યતે પૃથિવ્ય્-આદિ-ભૂતમયૈર્ અસ્માભિર્
વારાહોક્ત-મહા-કદમ્બાદિર્ ઇવ । યસ્ તુ પ્રાપઞ્ચિક-લોક-ગોચરો મથુરાદિ-
પ્રકાશઃ સોઽયં કૃપયા પૃથિવીં સ્પૃશન્ન્ એવાવતીર્ણઃ । અતસ્ તયા ચ સ્પૃશ્યતે
તાદૃશૈર્ અસ્માભિર્ દૃશ્યમાન-કદમ્બાદિર્ ઇવ । અસ્મિંશ્ ચ (પગે 57) પ્રકાશે
યદાવતીર્ણો ભગવાંસ્ તદા તત્-સ્પર્શેનાપિ તત્-સ્પર્શાત્ તાં સ્પૃશન્ન્ એવાસ્તે
સ્મ । સમ્પ્રતિ તદ્-અસ્પૃષ્ટ-પ્રકાશે વિરહમાણઃ પુનર્ અસ્પૃશન્ન્ એવ
ભવતિ । [વૃ. અદ્દ્સ્. યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ ક્વચિદ્ દ્વયોર્ ભેદેન ક્વચિદ્
અભેદેન ચ વિવક્ષા તત્રાવગન્તવ્યા । એન્દ્ વૃ.] તદ્ એતદ્ અભિપ્રેત્યાહ યાવદ્
ઇતિ । પરાક્રન્તુમ્ ઇત્ય્ અનેન તત્-પૂર્વમ્ અપિ કંચિત્ કાલં પ્રાપ્ય પ્રવિષ્ટોઽસાવ્
ઇતિ જ્ઞાપિતમ્ ॥
॥ 12.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[108]
તેને ધીરા અપિ યન્તિ બ્રહ્મ-વિદ ઉત્ક્રમ્ય સ્વર્ગ-લોકમ્ ઇતો વિમુક્તાઃ [બૌ
4.4.8] ઇતિ શ્રુત્ય્-અનુસારેણ સ્વર્ગ-શબ્દેનાપ્ય્ આહ - યાતુ-ધાન્ય્ અપિ સા સ્વર્ગમ્
આપ જનની-ગતિમ્ [ભ્પ્ 10.6.38] ઇતિ ।
અત્ર જનની-ગતિમ્ ઇતિ વિશેષણેન લોકાન્તરં નિરસ્તમ્ । તત્-પ્રકરણ એવ
તદાદીનાં બહુશો ગત્ય્-અન્તર-નિષેધાત્ । સદ્-વેષાદ્ ઇવ પૂતનાપિ સકુલા
ત્વામ્ એવ દેવાપિતા [ભ્પ્ 10.14.35] ઇત્ય્ અત્ર સાક્ષાત્ તત્-પ્રાપ્તિ-નિર્ધારણાચ્ ચ ।
તથા ચ કેનોપનિષદિ દૃશ્યતે - કેનેષિતં મનઃ પતતિ પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ ઉત
ચક્ષુષશ્ ચક્ષુર્ અતિમુચ્ય ધીરાઃ પ્રેત્યાસ્માલ્ લોકાદ્ અમૃતા ભવન્તિ [કેનૌ
1.1-2] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, તદ્ એવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ [કેનૌ 1.4] ઇતિ મધ્યે
પ્રોચ્ય, અમૃતત્વં હિ વિદન્તે [કેનૌ 2.4], સત્યમ્ આયતનં [કેનૌ 4.8] યો વા
એતામ્ એવમ્ ઉપનિષદં વેદાપહત્ય પાપ્માનમ્ અનન્તે સ્વર્ગે લોકે
પ્રતિષ્ઠતિ [કેનૌ 4.9] ઇતિ ઉપસંહૃતમ્ । તતઃ કો વાસુદેવઃ કિં તદ્ વનં કો
વા સ્વર્ગઃ કિં તદ્ બ્રહ્મ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ પુરુષો હ વૈ નારાયણઃ ઇત્ય્
ઉપક્રમ્ય, પુનશ્ ચાભ્યાસેન નિત્યો દેવ એકો નારાયણઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા
નારાયણોપાસકસ્ય ચ સ્તુતિં કૃત્વા તદ્ બ્રહ્મ નારાયણ એવેતિ વ્યજ્ય સ્વર્ગં
પ્રતિપાદયિતું વૈકુણ્ઠં વન-લોકં ગમિષ્યતિ તદ્ ઇદં પુરમ્ ઇદં
પુણ્ડરીકં વિજ્ઞાન-ઘનં તસ્માત્ તદ્ ઇહાવભાસમ્ ઇતિ વન-લોકાકારસ્ય
વૈકુણ્ઠસ્યાનન્દાત્મકત્વં પ્રતિપાદ્ય સ ચ તદ્-અધિષ્ઠાતા નારાયણઃ
કૃષ્ણ એવેત્ય્ ઉપસંહરતિ બ્રહ્મણ્યો દેવકી-પુત્રઃ ઇતિ ।
॥ 10.6 ॥ શ્રી-શુકઃ

[109]
કાષ્ઠા-શબ્દેનાપિ તમ્ એવોદ્દિશતિ -
બ્રૂહિ યોગેશ્વરે કૃષ્ણે બ્રહ્મણ્યે ધર્મ-વર્મણિ ।
સ્વાં કાષ્ઠામ્ અધુનોપેતે ધર્મઃ કં શરણં ગતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.1.23]
સ્વાં કાષ્ઠાં દિશમ્ । યત્ર સ્વયં નિત્યં તિષ્ઠતિ તત્રૈવ પ્રાપઞ્ચિક-લોક-
સમ્બન્ધં ત્યક્ત્વા ગતે સતીત્યર્થઃ ।
॥ 1.1 ॥ શ્રી-શૌનકઃ

[110]
તદ્ એવમ્ અભિપ્રેત્ય દ્વારકાયાસ્ તાવન્ નિત્ય-શ્રી-કૃષ્ણ-ધામત્વમ્ આહ -
સત્યં ભયાદ્ ઇવ ગુણેભ્ય ઉરુક્રમાન્તઃ
શેતે સમુદ્ર ઉપલમ્ભન-માત્ર આત્મા ।
નિત્યં કદ્-ઇન્દ્રિય-ગણૈઃ કૃત-વિગ્રહસ્ ત્વં
ત્વત્-સેવકૈર્ નૃપ-પદં વિધુતં તમો ઽન્ધમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.60.35]
અયમ્ અર્થઃ । પૂર્વં શ્રી-કૃષ્ણ-દેવેન શ્રી-રુક્મિણી-દેવ્યૈ --
રાજભ્યો બિભ્યતઃ સુ-ભ્રુ સમુદ્રં શરણં ગતાન્ ।
બલ-વદ્ભિઃ કૃત-દ્વેષાન્ પ્રાયસ્ ત્યક્ત-નૃપાસનાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.60.12]
કસ્માન્ નો વવૃષે ઇતિ પરિહસિતમ્ । અત્રોત્તરમ્ આહ સત્યમ્ ઇતિ । અત્રાત્મા ત્વમ્
ઇત્ય્ એતયોઃ પદયોર્ યુગપચ્ છેતુ ઇતિ ક્રિયાન્વયાયોગાત્ વિશેષણ-વિશેષ્ય-
ભાવઃ પ્રતિહન્યેત । વાક્ય-ચ્છેદે તુ કષ્ટતાપતેત્ । તતશ્ ચોપમાનોપમેય-
ભાવેનૈવ તે ઉપતિષ્ઠતઃ । ઇયં ચ લુપ્તોપમા । તથા ચ આત્મા સાક્ષી યથા
ગુણેભ્યઃ સત્ત્વાદિ-વિકારેભ્યસ્ તદ્-અસ્પર્શાલિઙ્ગાદ્ ભયાદ્ ઇવ સમુદ્રે
તદ્વદ્ અગાધે વિષયાકારૈર્ અપરિચ્છિન્ને ઉપલમ્ભન-માત્રે જ્ઞાન-માત્ર-
સ્વ-શક્ત્યાકારેઽન્તર્-હૃદયે નિત્યં શેતે, અક્ષુબ્ધતયા પ્રકાશતે । હે
ઉરુક્રમ તથા ત્વમ્ અપિ તેભ્યઃ સમ્પ્રતિ તદ્-વિકારમયેભ્યો રાજભ્યો
ભયાદ્ ઇવ ઉપલમ્ભન-માત્રે વૈકુણ્ઠાન્તરવત્ ચિદ્-એક-વિલાસે અન્તઃ-
સમુદ્રે દ્વારકાખ્યે ધામ્નિ નિત્યમ્ એવ શેષે સ્વરૂપાનન્દ-વિલાસૈર્ ગૂઢં
વિહરસિ । અર્થ-વશાદ્ વિભક્તિ-વિપરિણામઃ પ્રસિદ્ધ એવ । ઉદાહરિષ્યતે ચ
નિત્ય-સ્થાયિત્વં દ્વારકાં હરિણા ત્યક્તામ્ [ભ્પ્ 11.31.23] (પગે 58) ઇત્ય્ આદૌ
નિત્યં સન્નિહિતસ્ તત્ર ભગવાન્ મધુસૂદનઃ [ભ્પ્ 11.31.24] ઇતિ ।
અતો વસ્તુતસ્ તસ્ય તદાશ્રયકસ્ય જીવ-ચૈતન્યસ્ય યદિ તેભ્યો ભયં નાસ્તિ
તદા સુતરામ્ એવ તવ નાસ્તિ કિન્તૂભયત્રાપિ સ્વ-ધામૈક્ય-વિલાસિત્વાત્
તત્રૌદાસીન્યમ્ એવ ભયત્વેનોત્પ્રેક્ષત ઇતિ ભાવઃ । એવં તસ્ય એવ ચ
સમઞ્જસતા । તેષાં તુ દૌરાત્મ્યમ્ એવેત્ય્ આહ । તથાપ્ય્ આત્મા કુત્સિતાનામ્
ઇન્દ્રિયાણાં ગણૈસ્ તદીય-નાના-વૃત્તિ-રૂપૈઃ કૃતો વિગ્રહો યત્ર તથાવિધસ્
ત્વમ્ અપિ કુત્સિત ઇન્દ્રિય-ગણો યેષાં તથાભૂતૈઃ રાજભિઃ કૃત-વિગ્રહઃ ।
ઉભયત્રાપ્યાવરણ-ધાર્ષ્ટ્યમ્ । યદ્ય્ એવમ્ભૂતસ્ ત્વં તર્હિ કા તવ
નૃપાસન-પરિત્યાગે હાનિઃ । તત્ તુ ત્વત્-સેવકૈઃ પ્રાથમિકત્વદ્-
ભજનોન્મુખૈર્ એવ વિધુતં ત્યક્તમ્ । તચ્ ચોક્તં તયૈવ યદ્-વાઞ્છયા
નૃપ-શિખામણયઃ [ભ્પ્ 10.60.41] ઇત્ય્ આદિના । યતોઽન્ધં તમ એવ તત્ પ્રાકૃત-
સુખ-મયત્વાત્ । અતઃ શ્રી-દ્વારકાયા નિત્યત્વમ્ અપિ ધ્વનિતમ્ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-રુક્મિણી શ્રી-ભગવન્તમ્

[111]
અથ શ્રી-મથુરાયાઃ । મથુરા ભગવાન્ યત્ર નિત્યં સન્નિહિતો હરિઃ ॥ [ભ્પ્
10.1.28] અર્થાત્ તત્રત્યાનામ્ ।
॥ 10.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[112]
તત્ તાત ગચ્છ ભદ્રં તે યમુનાયાસ્ તટં શુચિ ।
પુણ્યં મધુ-વનં યત્ર સાન્નિધ્યં નિત્યદા હરેઃ ॥ [ભ્પ્ 4.8.42]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 4.8 ॥ શ્રી-નારદો ધ્રુવમ્

[113]
તસ્ય હરેઃ શ્રી-કૃષ્ણત્વમ્ એવ વ્યનક્તિ -
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ નૃપાર્ભકઃ ।
યયૌ મધુ-વનં પુણ્યં હરેશ્ ચરણ-ચર્ચિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.8.62]
[વૃ. હેરે રેઅદ્સ્: પાદ્મ-કલ્પારમ્ભ-કથને પ્રથમ-સ્વાયમ્ભુવ-
મન્વન્તરે તસ્મિન્ હરેશ્ ચરણ-ચર્ચિતવં શ્રી-મથુરાયાસ્ તન્-નિત્યત્વાત્ શ્રી-
કૃષ્ણાવતારસ્ય । તથા હરિ-શબ્દેનાપ્ય્ અત્ર શ્રી-કૃષ્ણ એવ વિવક્ષિતઃ શ્રુત્ય્-
આદૌ તદ્-અવસ્થિતિ-પ્રસિદ્ધેઃ । એન્દ્ અદ્દિતિઓન્.]
પ્રતિકલ્પમ્ આવિર્ભાવાત્ તસ્યૈવ ચરણાભ્યાં ચર્ચિતમ્ ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ
નિત્ય-સાન્નિધ્યત્વં ગમ્યતે । અતએવ દ્વાદશાક્ષર-વિદ્યા-દૈવતસ્ય શ્રી-
ધ્રુવારાધ્યસ્ય ત્વ્ અન્યત એવ તત્રાગમનમ્ અભિહિતમ્ ઇતિ મધોર્ વનં
ભૃત્ય-દિદૃક્ષયા ગતઃ [ભ્પ્ 4.9.1] ઇત્ય્ અનેનેતિ ।
॥ 4.8 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[114]
અથ શ્રી-વૃન્દાવનસ્ય -
પુણ્યા બત વ્રજ-ભુવો યદ્ અયં નૃ-લિઙ્ગ-
ગૂઢઃ પુરાણ-પુરુષો વન-ચિત્ર-માલ્યઃ ।
ગાઃ પાલયન્ સહ-બલઃ ક્વણયંશ્ ચ વેણું
વિક્રીડયાઞ્ચતિ ગિરિત્ર-રમાર્ચિતાઙ્ઘ્રિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.44.12]
અત્ર પૂર્વોદાહૃત-શ્રુત્ય્-આદ્ય્-અવષ્ટમ્ભેન તિષ્ઠન્તિ પર્વતા ઇતિવદ્ અઞ્ચતિ
સદૈવ વિહરતીતિ મથુરા-સ્ત્રીણાં શ્રી-ભગવત્-પ્રસાદજા યથાવદ્ ભારતી-
નિઃસૃતિર્ ઇયમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । (પગે 59)
॥ 10.44 ॥ પુર-સ્ત્રિયઃ પરસ્પરમ્

[વૃ. રેઅદ્સ્ fઓર્ થિસ્ સેચ્તિઓન્:
સ ચ વૃન્દાવન-ગુણૈર્ વસન્ત ઇવ લક્ષિતઃ ।
યત્રાસ્તે ભગવાન્ સાક્ષાદ્ રામેણ સહ કેશવઃ ॥ [ભ્પ્ 10.18.3]
અત્ર યત્રાસીદ્ ઇત્ય્ અપ્રોચ્ય યત્રાસ્તે ઇત્ય્ ઉક્ત્યા નિત્ય-સ્થિતિત્વમ્ એવ વ્યક્તીકૃતમ્ ॥
॥ 10.18 ॥ શ્રી-શુકઃ

એન્દ્ અલ્તેર્નતિવે રેઅદિન્ગ્.]
[115]
અથવા ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ એતદ્ એવોધારણીયમ્ -
જયતિ જન-નિવાસો દેવકી-જન્મ-વાદો
યદુ-વર-પરિષત્ સ્વૈર્ દોર્ભિર્ અસ્યન્ન્ અધર્મમ્ ।
સ્થિર-ચર-વૃજિન-ઘ્નઃ સુ-સ્મિત- શ્રી-મુખેન
વ્રજ-પુર-વનિતાનાં વર્ધયન્ કામ-દેવમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.90.48]
યદુ-વરાઃ પરિષત્ સભ્ય-રૂપા યસ્ય સઃ । દેવકી-જન્મ-વાદસ્ તજ્-
જન્મત્વેન લબ્ધ-ખ્યાતિઃ । દેવક્યાં જન્મેતિ વાદસ્ તત્ત્વ-બુભુત્સુ-કથા
યસ્ય સ ઇતિ વા । શ્રી-કૃષ્ણો જયતિ પર્મોત્કર્ષેણ સદૈવ વિરાજતે ।
લોહિતોષ્ણીષાઃ પ્રચરન્તીતિવત્ યદુ-વર-સભ્ય-વિશિષ્ટતયૈવ
જયાભિધાનમ્ । અત્ર યદુવર-શબ્દેન શ્રી-વ્રજેશ્વર-તદ્-ભ્રાતરોઽપિ
ગૃહ્યન્તે તેષામ્ અપિ યદુ-વંશોત્પન્નત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાત્ । તથા ચ ભારત-
તાત્પર્યે શ્રી-મધ્વાચાર્યૈર્ એવં બ્રહ્મ-વાક્યત્વેન લિખિતમ્ -
તસ્મૈ વરઃ સ મયા સન્નિસૃષ્ટઃ
સ ચાસ નાન્દાખ્ય ઉતાસ્ય ભાર્યા ।
નામ્ના યશોદા સ ચ શૂર-તાત-
સુતસ્ય વૈશ્યા-પ્રભવસ્ય ગોપઃ ॥ ઇતિ ।
શૂર-તાત-સુતસ્ય શૂર-સપત્ની-માતૃજસ્ય વૈશ્યાયાં તૃતીય-વર્ણાયાં જાતસ્ય
સકાશાત્ આસ બભૂવ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિના તસ્મિન્
ભ્રાતર્ ઇતિ મુહુઃ સમ્બોધનમ્ અક્લિષ્ટાર્થં ભવતિ ભ્રાતરં નન્દમ્
આગતમ્ [ભ્પ્ 10.5.20] ઇતિ શ્રીમન્-મુનીન્દ્ર-વચનં ચ । તદ્ એતદ્ અપ્ય્
ઉપલક્ષણં તદ્-ભ્રાતૄણામ્ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે : યથા સ્કાન્દે મથુરા-ખણ્ડે - રક્ષિતા યાદવાઃ સર્વે ઇન્દ્ર-
વૃષ્ટિ-નિવારણાત્ ઇતિ । યત્રાભિષિક્તો ભગવાન્ મઘોના યદુ-વૈરિણા ઇતિ ચ,
યાદવાનાં હિતાર્થાય ધૃતો ગિરિ-વરો મયા ઇતિ ચાન્યત્ર । વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્.]
યથા ચ યાદવ-મધ્ય-પાતિતત્વેનૈવ તેષુ નિર્ધારણ-મયં શ્રી-રામ-
વચનં શ્રી-હરિવંશે યાદવેષ્વ્ અપિ સર્વેષુ ભવન્તો મમ બાન્ધવાઃ [હ્વ્
83.15] ઇતિ । સપ્તમ્યા હ્ય્ અસ્ય જાતાવ્ એવ નિર્ધારણમ્ ઉચ્યતે પુરુષેષુ ક્ષત્રિયઃ
શૂર ઇતિવત્ । વિજાતીયત્વે તુ શ્રોઘ્નેભ્યો મથુરા હ્ય્ આઢ્યતમા ઇતિવત્
યાદવેભ્યોઽપિ સર્વેભ્યો ઇત્ય્ એવોચ્યતેતિ જ્ઞેયમ્ । અત્ર જયતીત્ય્ અત્ર લોડ્-અર્થત્વં
ન સઙ્ગચ્છતે સદૈવોત્કર્ષાનન્ત્યમ્ ઇતિ તસ્મિન્ન્ આસીર્વાદાનવકાશાત્ । તદ્-
અવકાશો વા આશીર્વાદ-વિષયસ્ય તદાનીમ્ આશીર્વાદક-કૃતાનુવાદ-વિશેષ-
વિશિષ્ટતયૈવ સ્થિતેર્ અવગમાત્ પ્રતિપિપાદયિષિતં તાદૃશત્વેનૈવ
તાત્કાલિકત્વમ્ આગચ્છત્ય્ એવ । યથા ધાર્મિક-સભ્યોઽયં રાજા વર્ધતામ્
ઇતિ । તદ્ એવં પતિર્ ગતિશ્ ચાન્ધક-વૃષ્ણિ-સાત્વતામ્ [ભ્પ્ 2.4.20] ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્
અનુસન્ધેયમ્ । અનેન યદુ-વરાણામ્ અપિ તથૈવ જયો વિવક્ષિતઃ ।
નન્વ્ એવં તથા વિહરણ-શીલશ્ ચેત્ પુનઃ કથમ્ ઇવ દેવકી-જન્મ-
વાદોઽભૂત્ । તત્રાહ સ્વૈર્ દોર્ભિર્ દોર્ભ્યાં ચતુર્ભિશ્ ચતુર્ભુજૈર્ અધર્મં
તદ્-બહુલમ્ અસુર-રાજ-વૃન્દમ્ અસ્યન્ નિહન્તુમ્ । તદ્ અર્થમ્ એવ લોકેઽપિ તથા
પ્રકટીભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કિં વા કિં કુર્વન્ જયતિ ? સ્વૈઃ કાલ-ત્રય-ગતૈર્ અપિ [પગે 60] ભક્તૈર્ એવ
દોર્ભિસ્ તદ્-દ્વારા અધર્મં જગદ્-ગત-પાપ્માનમ્ અસ્યન્ નાશયન્ન્ એવ । તદ્
ઉક્તમ્ - મદ્-ભક્તિ-યુક્તો ભુવનં પુનાતિ [ભ્પ્ 10.14.24] ઇતિ ।
પુનઃ કિમ્ અર્થં દેવકી-જન્મ-વાદઃ ? તત્રાહ -- સ્થિર-ચર-વૃજિન-ઘ્નઃ
નિજાભિવ્યક્ત્યા નિખિલ-જીવાનાં સંસાર-હન્તા તદ્-અર્થમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તદ્
ઉક્તં યત એતદ્ વિમુચ્યતે [ભ્પ્ 10.29.16] ઇતિ ।
કિં વા કથમ્ભૂતો જયતિ ? વ્રજ-યદુ-પુર-વાસિનાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનાં
નિજ-ચરણ-વિયોગ-દુઃખ-હન્તા સન્ । નિત્ય-વિહારે પ્રમાણમ્ આહ જન-
નિવાસઃ । જન-શબ્દોઽત્ર સ્વજન-વાચકઃ । સાલોક્યેત્ય્ [ભ્પ્ 3.29.13] આદિ-પદ્યે
જના ઇતિવત્ । સ્વજન-હૃદયે તત્-તદ્-વિહારત્વેન સર્વ-દેવાવભાસમાન ઇત્ય્
અર્થઃ । સર્વ-પ્રમાણ-ચય-ચૂડામણિ-ભૂતો વિદ્વદ્-અનુભવ એવાત્ર
પ્રમાણમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વયં તુ કિં કુર્વન્ જયતિ ? વ્રજ-વનિતાનાં મથુરા-દ્વારકા-પુર-
વનિતાનાં ચ કામ-લક્ષણો યો દેવઃ સ્વયમ્ એવ તદ્-રૂપસ્ તં વર્ધયન્
સદૈવોદ્દીપયન્ । અત્ર તદીય-હૃદય-સ્થ-કામ-તદ્-અધિદેવયોર્ અભેદ-
વિવક્ષા તાદૃશ-તદ્-ભાવસ્ય તદ્વદ્ એવ પરમાર્થતા-બોધનાય શ્રી-કૃષ્ણ-
સ્ફૂર્તિ-મયસ્ય તાદૃશ-ભાવસ્યાપ્રાકૃતત્વાત્ પરમાનન્દ-પરાકાષ્ઠા-
રૂપત્વાચ્ ચ । શ્રી-કૃષ્ણસ્ય કામ-રૂપોપાસના ચાગમે વ્યક્તાસ્તિ । વનિતા
જનિતાત્યર્થાનુરાગાયાં ચ યોષિતિ ઇતિ નામ-લિઙ્ગાનુશાસનમ્ । વ્રજેતિ
શ્રૈષ્ઠ્યેન પૂર્વ-નિપાતઃ । અતએવ પૂર્વં મેરુ-દેવ્યાં સુદેવીતિ સંજ્ઞાવત્
દેવકી-શબ્દેન શ્રી-યશોદા ચ વ્યાખ્યેયા -
દ્વે નામ્ની નન્દ-ભાર્યાયા યશોદા દેવકીતિ ચ ।
અતઃ સખ્યમ્ અભૂત્ તસ્યા દેવક્યા શૌરિ-જાયયા ॥ ઇતિ પુરાણાન્તર-વચનમ્ ।
તદ્ એવં ત્રિષ્વ્ અપિ નિત્ય-વિહારિત્વં સિદ્ધમ્ ।
॥ 10.90 ॥ શ્રી-શુકઃ

[116]
અથ યદ્ ઉક્તં શ્રી-વૃન્દાવનસ્યૈવ પ્રકાશ-વિશેષે ગોલોકત્વં । તત્ર
પ્રાપઞ્ચિક-લોક-પ્રકટ-લીલાવકાશત્વેનાવભાસમાન-પ્રકાશો ગોલોક ઇતિ
સમર્થનીયમ્ । પ્રકટ-લીલાયાં તસ્મિંસ્ તચ્-છબ્દ-પ્રયોગાદર્શનાત્
ભેદાંશ-શ્રવણાચ્ ચ । પ્રકટાપ્રકટતયા લીલા-ભેદશ્ ચાગ્રે
દર્શયિતવ્યઃ । તદ્ એવં વૃન્દાવન એવ તસ્ય ગોલોકાખ્ય-પ્રકાશસ્ય
દર્શનેનાભિવ્યનક્તિ -
નન્દસ્ ત્વ્ અતીન્દ્રિયં દૃષ્ટ્વા લોક-પાલ-મહોદયમ્ ।
કૃષ્ણે ચ સન્નતિં તેષાં જ્ઞાતિભ્યો વિસ્મિતો ઽબ્રવીત્ ॥
તે ચૌત્સુક્ય-ધિયો રાજન્ મત્વા ગોપાસ્ તમ્ ઈશ્વરમ્ ।
અપિ નઃ સ્વગતિં સૂક્ષ્મામ્ ઉપાધાસ્યદ્ અધીશ્વરમ્ ॥
ઇતિ સ્વાનાં સ ભગવાન્ વિજ્ઞાયાખિલ-દૃક્ સ્વયમ્ ।
સઙ્કલ્પ-સિદ્ધયે તેષાં કૃપયૈતદ્ અચિન્તયત્ ॥
જનો વૈ લોક એતસ્મિન્ન્ અવિદ્યા-કામ-કર્મભિઃ ।
ઉચ્ચાવચાસુ ગતિષુ ન વેદ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ ॥
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ મહા-કારુણિકો હરિઃ ।
દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ ॥
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં યદ્ બ્રહ્મ-જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
યદ્ ધિ પશ્યન્તિ મુનયો ગુણાપાયે સમાહિતાઃ ॥
તે તુ બ્રહ્મ-હ્રદં નીતા મગ્નાઃ કૃષ્ણેન ચોદ્ધૃતાઃ ।
દદૃશુર્ બ્રહ્મણો લોકં યત્રાક્રૂરો ઽધ્યગાત્ પુરા ॥
નન્દાદયસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા પરમાનન્દ-નિર્વૃતાઃ ।
કૃષ્ણં ચ તત્ર ચ્છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.28.10-17]
અતીન્દ્રિયમ્ અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ । લોક-પાલઃ વરુણઃ । સ્વ-ગતિં સ્વ-ધામ । (પગે
61) સૂક્ષ્માં દુર્જ્ઞેયામ્ । ઉપાધાસ્યન્ ઉપધાસ્યતિ નોઽસ્માન્ પ્રતિ
પ્રાપયિષ્યતીતિ સઙ્કલ્પિતવન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । જન ઇતિ ।
[વૃ. રેઅદ્સ્ હેરે:] જન-શબ્દેન તદીય-સ્વજન એવોચ્યતે । સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ ઇત્ય્ આદિ
પદ્યે જના ઇતિવત્ । અત્રૈતે મત્-સેવનં વિના પ્રાપ્યમાણા સાલોક્યાદિ-
પરિત્યાગેન તત્-સેવૈક-વાઞ્છા-વ્રતાઃ સાધકા એવેતિ લભ્યતે । ન વેદ સ્વાં
ગતિં ઇત્ય્ અત્ર તુ શ્રી-ભગવતા તસ્મિન્ લોકે સ્વીયત્વ-તદીયત્વયોર્ એકત્વમ્
અનેન સ્વાભેદ એવ પ્રતિપાદિત ઇતિ પરમ એવાસૌ તદીય-સ્વજનઃ । અતએવ
તસ્માન્ મચ્-છરણં ગોષ્ઠં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ।
ગોપાયે સ્વાત્મ-યોગેન સોઽયં મે વ્રત આહિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.25.18]
ઇતિ સ્વયમ્ એવ ભગવતા મત્-પરિગ્રહમ્ ઇત્ય્ અનેન સ્વસ્મિંસ્ તત્-પરિકરતા-
મચ્-છરણમ્ ઇત્ય્ આદિ-ક્રમ-પ્રાપ્ત-બહુવ્રીહિણા દર્શિતા । સોઽયં મે વ્રતઃ
ઇત્ય્ અનેન સ્વસ્ય તદ્-ગોપન-વ્રતતા ચ તદ્ એવં વ્રજવાસિ-જન એવ લબ્ધે તં
પ્રત્ય્ એવ કરુણયા દર્શિતવાન્ । ન ત્વ્ અન્યાન્ સ્વાં ગતિમ્ ઇતિ
સામાનાધિકરણ્યે એવ વ્યક્તે । ન તુ તાભ્યાં પદાભ્યાં વસ્તુ-દ્વયમ્
ઉચ્યતે । સ્વ-ગતિં સૂક્ષ્મામ્ ઇતિ પૂર્વોક્તમ્ અપિ તથા । તસ્માત્ તલ્-લોક-
દર્શનમ્ એવોભયત્ર વિવક્ષિતમ્ । વિવક્ષિતે ચ તલ્-લોકે સ તુ જન-માત્રસ્ય
સ્વ-ગતિર્ ન ભવતીતિ ચ જન-શબ્દેન તદ્-વિશેષ એવ વ્યાખ્યાતઃ । તદ્ એવં
સત્ય્ અયમ્ અર્થઃ । [વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્.]
[જનોઽસૌ વ્રજ-વાસી મમ સ્વજનઃ ।] એતસ્મિન્ પ્રાપઞ્ચિક-લોકે । અવિદ્યાદિભિઃ
કૃતા યા ઉચ્ચાવચા ગતયો દેવ-તિર્યગ્-આદયઃ । તાસુ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ તાભ્યો
નિર્વિશેષતયા જાનન્ તામ્ એવ સ્વાં ગતિં ન વેદેત્ય્ અર્થઃ ।
[થે વૃ. એદિતિઓન્ અદ્દ્સ્ હેરે: તતો મામ્ અપિ સર્વોત્તમતયા પ્રેમ-ભક્ત્યા
સર્વોત્તમતયા દ્રષ્ટુર્ એતસ્ય યદ્યપિ તત્-તલ્-લીલા-રસ-પોષાય મદીય-લીલા-
શક્ત્યૈવ ભ્રમાદિકં કલ્પિતમ્ । ન પુનર્ અવિદ્યાદિભિઃ ।
ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાણાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.11.58] ઇતિ ।
યદ્-ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ ત્વત્-કૃતે [ભ્પ્ 10.14.25] ઇત્ય્
આદિ । તથાપ્ય્ એતસ્યેચ્છાનુસારેણ ક્ષણ-કતિપયમ્ એતદીયામ્ । [એન્દ્ વૃ. એદ્.]
તતોઽયં ભ્રમો યદ્યપિ તત્-તલ્-લીલા-પોષાયૈવ મદીય-લીલા-શક્ત્યા કલ્પિતસ્
તથાપિ તદ્-ઇચ્છાનુસારેણ ક્ષણ-કતિપયં તદીયાં સર્વ-વિલક્ષણાં સ્વાં
ગતિં દર્શયન્ તમ્ અપનેષ્યામીતિ ભાવઃ । વૈલક્ષણ્યં ચાગ્રે વ્યઞ્જનીયમ્ ।
ગોપાનાં સ્વં લોકં શ્રી-ગોલોકં । યઃ ખલુ [વૃ. એદિતિઓન્ ઓન્લ્ય્:] ગોપી-ગોપૈર્
અસઙ્ખ્યાતૈઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્ ઇતિ મૃત્યુ-સઞ્જય-તન્ત્રે વર્ણિતઃ । તથા
પદ્માકૃતિ-પુરોદ્વારિ લક્ષ-મણ્ડલ-નાયિકાઃ ।
રામાદયસ્ તુ ગોપાલાશ્ ચતુર્-દિક્ષુ મહેશ્વરાઃ ॥
ઇતિ નારદ-પઞ્ચરાત્રે વિજયાખ્યાને વર્ણિતઃ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્] ચિન્તામણિ-
પ્રકર-સદ્મસુ ઇત્ય્ આદિભિર્ બહુ-વર્ણિત-વ્યક્ત-વૈભવાતિક્રાન્ત-પ્રપઞ્ચ-
લોક-મહોદયસ્ તમ્ ।
તમસઃ પ્રકૃતેઃ પરં પ્રપઞ્ચાનભિવ્યક્તત્વેન તદીયેનાપ્ય્ અસઙ્કરમ્ ।
અતએવ સચ્ચિદાનન્દ-રૂપ એવાસૌ લોક ઇત્ય્ આહ સત્યમ્ ઇતિ । સત્યાદિ-રૂપં યદ્
બ્રહ્મ યચ્ ચ ગુણાત્યયે પશ્યન્તિ તદ્ એવ સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષ-
પ્રાકટ્યેન સત્યાદિ-રૂપાવ્યભિચારિણં ગોલોકં સન્તં દર્શયામાસેતિ
પૂર્વેનાન્વયઃ । યથાન્યત્રાપિ વૈકુણ્ઠે ભગવત્-સન્દર્ભોદાહૃતં
પાદ્માદિ-વચનં બ્રહ્માભિન્નતા-વાચિત્વેન દર્શિતં તદ્વત્ ।
અથ શ્રી-વૃન્દાવને ચ તાદૃશ-દર્શનં કતમ-દેશ-સ્થિતાનાં તેષાં જાતમ્
ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ બ્રહ્મ-હ્રદમ્ અક્રૂર-તીર્થં કૃષ્ણેન નીતાઃ પુનશ્ ચ
તદ્-આજ્ઞયૈવ મગ્નાઃ, પુનશ્ ચ તસ્માત્ તીર્થાત્ શ્રી-કૃષ્ણેનૈવોદ્ધૃતાઃ ।
ઉદ્ધૃત્ય વૃન્દાવન-મધ્ય-દેશમ્ આનીતાસ્ તસ્મિન્ન્ એવ નરાકૃતિ-પર-
બ્રહ્મણઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય લોકં ગોલોકાખ્યં દદૃશુઃ ।
[વ્ એદિતિઓન્ અદ્દ્સ્:] કોઽસૌ બ્રહ્મ-હ્રદઃ ? તત્રાહ યત્રેતિ । પુરેત્ય્ એતત્-
પ્રસઙ્ગાદ્ ભાવિ-કાલ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરા પુરાણે નિકટે પ્રબન્ધાતીત-
ભાવિષુ ઇતિ કોષ-કારાઃ । [એન્દ્ વ્. અદ્દિતિઓન્]
યત્ર ચ બ્રહ્મ-હ્રદેઽધ્યગાદ્ (પગે 62) અસ્તૌત અધિગતવાન્ ઇતિ વા ।
સર્વત્રૈવ શ્રી-વૃન્દાવને યદ્યપિ તત્-પ્રકાશ-વિશેષોઽસૌ ગોલોકઃ દર્શયિતું
શક્યઃ સ્યાત્ તથાપિ તત્-તીર્થ-માહાત્મ્ય-જ્ઞાપનાર્થમ્ એવ વા વિનોદાર્થમ્
એવ વા તસ્મિન્ મજ્જનમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
[થે વૃ. એદિતિઓન્ હેરે રેઅદ્સ્: નન્દાદય ઇતિ કર્ત્ર્-અન્તરા-નિર્દેશાચ્ છન્દોભિર્
એવ મૂર્તૈઃ કર્તૃભિઃ । તદ્-અભિજ્ઞાપનાર્થં તજ્-જન્માદિ-લીલયા
સ્તૂયમાનમ્ । અન્તરઙ્ગાઃ પરિકરાસ્ તુ પૂર્વ-દર્શિત-રીત્યા ગો-ગોપાદય એવ ।
અતએવ કૃષ્ણં યથા દદૃશુસ્ તથા તત્-પરિકરાન્તરાણાં દર્શનાનુક્તેસ્ તત્ર
ક એવ તત્ર પરિકરા ઇત્ય્ અભિવ્યજ્યતે । ત એવ ચ પૂર્વ-દર્શિત-મૃત્યુ-
સઞ્જયાદિ-તન્ત્ર-હરિ-વંશાદિ-વચનાનુસારેણ પ્રકટાપ્રકટ-પ્રકાશ-
ગતતયા દ્વિધા-ભૂતાઃ સમ્પ્રત્ય્ અપ્રકટ-પ્રકાશ-પ્રવેશે સત્ય્ એક-રૂપા
એવ જાતા ઇતિ પૃથગ્-દૃષ્ટાઃ ।
યદા તત્-પ્રકાશ-ભેદો ભવતિ, તદા તત્-તલ્-લીલા-રસ-પોષાય તેષુ પ્રકાશેષુ
તત્-તલ્-લીલા-શક્તિર્ એવાભિમાન-ભેદં પરસ્પરમ્ અનુસન્ધાનં ચ પ્રાયઃ
સમ્પાદયતીતિ ગમ્યતે । ઉદાહરિષ્યતે ચાગ્રે । અતએવોક્તં ન વેદ સ્વાં ગતિં
ભ્રમન્ ઇતિ । તથા ચ સતીદાનીં શ્રી-વ્રજ-વાસિનાં કથઞ્ચિજ્ જાતયા
તાદૃશેચ્છયા તેભ્યસ્ તેષામ્ એવ તાદૃશ-લોક-પ્રકાશ-વિશેષાદિકં દર્શિતમ્
ઇતિ ગમ્યતે । ન ચ પ્રકાશાન્તર-સમ્ભાવનીયમ્ । પરમેશ્વરત્વેન તચ્ ચ
શ્રી-વિગ્રહ-પરિકર-ધામ-લીલાદીનાં યુગપદ્ એકત્રાપ્ય્ અનન્ત-વિધ-

વૈભવ-પ્રકાશ-શીલત્વાત્ । એન્દ્ ઓf વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
અત્ર સ્વાં ગતિમ્ ઇતિ તદીયતા-નિર્દેશો ગોપાનાં સ્વં લોકમ્ ઇતિ ષષ્ઠી-સ્વ-
શબ્દયોર્ નિર્દેશઃ । કૃષ્ણમ્ ઇતિ સાક્ષાત્ તન્-નિર્દેશશ્ ચ વૈકુણ્ઠાન્તરં
વ્યવચ્છિદ્ય શ્રી-ગોલોકમ્ એવ પ્રતિપાદયતિ । અતએવ તેષાં તદ્-દર્શનાત્
પરમાનન્દ-નિર્વૃતત્વં સુવિસ્મિતત્વમ્ અપિ યુક્તમ્ ઉક્તમ્ । તસ્યૈવ
પૂર્ણત્વાત્ । તથાપિ તેષાં પુત્રાદિ-રૂપેણૈવોદયાચ્ ચ ।[*એન્દ્નોતે #3] તથા
તત્ર કૃષ્ણં યથા દદૃશુસ્ તથા તત્-પરિકરાણામ્ અન્યેષાં દર્શનાનુક્તેસ્ ત
એક એવ તત્ર પરિકરા ઇત્ય્ અભિવ્યજ્યતે । તતશ્ ચ લીલા-દ્વયે કૃષ્ણવત્ તેષામ્
એવ પ્રકાશ-ભેદઃ । યદા ચ પ્રકાશ-ભેદો ભવતિ તદા તત્-તલ્-લીલા-રસ-
પોષાય તેષુ પ્રકાશેષુ તત્-તલ્-લીલા-શક્તિર્ એવાભિમાન-ભેદં પરસ્પરમ્
અનનુસન્ધાનં ચ પ્રાયઃ સમ્પાદયતીતિ ગમ્યતે । ઉદાહરિષ્યતે ચાગ્રે ।
અતએવોક્તં ન વેદ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ ઇતિ । તથા ચ સતીદાનીં શ્રી-વ્રજ-
વાસિનાં કથઞ્ચિજ્ જાતયા તાદૃશેચ્છયા તેભ્યસ્ તેષામ્ એવ તાદૃશં પ્રકાશ-
વિશેષાદિકં દર્શિતમ્ ઇતિ ગમ્યતે । ન ચ પ્રકાશાન્તરમ્ અસમ્ભાવનીયમ્ ।
પરમેશ્વરત્વેન તત્ શ્રી-વિગ્રહ-પરિકર-ધામ-લીલાદીનાં યુગપદ્
એકત્રાપ્ય્ અનન્ત-વિધ-વૈભવ-પ્રકાશ-શીલત્વાત્ । તદ્ એવમ્ ઉક્તોઽર્થઃ
સમઞ્જસ એવ ।
॥ 10.28 ॥ શ્રી-શુકઃ

[117]
એવં દ્વારકાદીનાં તસ્ય નિત્ય-ધામત્વં સિદ્ધમ્ । અથ તત્ર કે તાવદ્ અસ્ય
પરિકરાઃ । ઉચ્યતે - પૂર્યોર્ યાદવાદયો વને શ્રી-ગોપાદયશ્ ચેતિ । શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય દ્વારકાદિ-નિત્ય-ધામત્વેન તેષાં સ્વતઃ-સિદ્ધેઃ । તદ્-રૂપત્વે
પરિકરાન્તરાણામ્ અયુક્તત્વાદ્ અશ્રવણત્વાચ્ ચ । તત્-
પરિકરત્વેનૈવારાધનાદિ-વાક્યાનિ દર્શિતાનિ દર્શયિતવ્યાનિ ચ । અતએવોક્તં
પાદ્મે કાર્તિક-માહાત્મ્યે શ્રી-કૃષ્ણ-સત્યભામા-સંવાદે -
એતે હિ યાદવાઃ સર્વે મદ્-ગણા એવ ભામિનિ ।
સર્વદા મત્-પ્રિયા દેવ મત્-તુલ્ય-ગુણ-શાલિનઃ ॥ [પદ્મપ્
6.89.22[*એન્દ્નોતે #4]]
એવ-કારાન્ ન દેવાદયઃ । શ્રી-હરિ-વંશેઽપ્ય્ અનિરુદ્ધાન્વેષણે તાદૃશત્વમ્
એવોક્તમ્ અક્રૂરેણ - દેવાનાં ચ હિતાર્થાય વયં યાતા મનુષ્યતામ્ [હ્વ્
2.121.57][*એન્દ્નોતે #5] ઇતિ । શ્રી-મથુરાયાં ત્વ્ અવતારાવસરેણાભિવ્યક્તા
અપિ નિગૂઢતયા કેચિત્ તસ્યામ્ એવ વર્તમાનાઃ શ્રૂયન્તે । યથા શ્રી-
ગોપાલોત્તર-તાપન્યામ્ -
યત્રાસૌ સંસ્થિતઃ કૃષ્ણસ્ ત્રિભિઃ શક્ત્યા સમાહિતઃ ।
રામાનિરુદ્ધ-પ્રદ્યુમ્નૈ રુક્મિણ્યા સહિતો વિભુઃ ॥ [ગ્તુ 2.36] ઇતિ ।
શ્રી-વૃન્દાવને (પગે 63) તૈઃ સદા વિહારાશ્ ચ । યથા પાદ્મ-પાતાલ-ખણ્ડે
શ્રી-યમુનામ્ ઉદ્દિશ્ય -
અહો અભાગ્યં લોકસ્ય ન પીતં યમુના-જલમ્ ।
ગો-વૃન્દ-ગોપિકા-સઙ્ગે યત્ર ક્રીડતિ કંસ-હા ॥ ઇતિ ।
સ્કાન્દે ચ -
વત્સૈર્ વત્સતરીભિશ્ ચ સદા ક્રીડતિ માધવઃ ।
વૃન્દાવનાન્તર-ગતઃ સ-રામો બાલકૈર્ વૃતઃ ॥ ઇતિ ।
ન તુ પ્રકટ-લીલા-ગતેભ્ય એતે ભિન્નાઃ, એતે હિ યાદવાઃ સર્વે ઇત્ય્ અનુસારાત્ ।
તથા હિ પાદ્મ-નિર્માણ-ખણ્ડે ચ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યમ્ -
નિત્યાં મે મથુરાં વિદ્ધિ વનં વૃન્દાવનં તથા ।
યમુનાં ગોપ-કન્યાશ્ ચ તથા ગોપાલ-બાલકાન્ ॥
મમાવતારો નિત્યોઽયમ્ અત્ર મા સંશયં કૃથાઃ ॥ ઇતિ ।
અતસ્ તાન્ એવોદ્દિશ્ય શ્રુતૌ ચ તત્ર ઋક્ષુ -
તાં વાં વાસ્તૂન્ય્ ઉશ્મસિ ગમધ્યૈ
યત્ર ગાવો ભૂરિ-શૃઙ્ગા અયાસઃ ।
અત્રાહ તદ્ ઉરુગાયસ્ય વૃષ્ણઃ
પરમં પદમ્ અવભાતિ ભૂરિ ॥ ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતં ચ - તાં તાનિ વાં યુવયોઃ કૃષ્ણ-રામયોર્ વાસ્તૂનિ લીલા-સ્થાનાનિ
ગમધ્યૈ ગન્તું પ્રાપ્તું ઉશ્મસિ કામયામહે । તાનિ કિં-વિશિષ્ટાનિ ? યત્ર
યેષુ ભૂરિ-શૃઙ્ગા મહા-શૃઙ્ગ્યો ગાવો વસન્તિ । યથોપનિષદિ ભૂમ-વાક્યે
ધર્મિ-પરેણ ભૂમ-શબ્દેન મહિષ્ઠમ્ એવોચ્યતે ન તુ બહુતરમ્ ઇતિ ।
યૂથ-દૃષ્ટ્યૈવ વા ભૂરિ-શૃઙ્ગા બહુ-શૃઙ્ગ્યો બહુ-શુભ-લક્ષણા ઇતિ વા ।
અયાસઃ શુભાઃ । અત્ર ભૂમૌ તલ્-લોક-વેદ-પ્રસિદ્ધં શ્રી-ગોલોકાખ્યં
ઉરુગાયસ્ય સ્વયં ભગવતો વૃષ્ણઃ સર્વ-કામ-દુઘ-ચરણારવિન્દસ્ય
પરમં પ્રપઞ્ચાતીતં પદં સ્થાનં ભૂરિ બહુધા અવભાતીત્ય્ આહ વેદ
ઇતિ ।
યજુઃસુ -- માધ્યન્દિનીયાસ્ તુ યા તે ધામન્ય્ ઉશ્મસિ ઇત્ય્ આદૌ । [યાતિ
ધામન્ય્ ઉશ્મસિ ઇતિ વા પાઠઃ]
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે તુ યત્ ત્વ્ ઇયં શ્રુતિઃ પરમ-વ્યોમ-પ્રસ્તાવ ઉદાહૃતા તત્
પરમ-વ્યોમ-ગોલોકયોર્ એકતાપત્ત્ય્-અપેક્ષયેતિ મન્તવ્યમ્ । ગો-શબ્દસ્ય
સાસ્નાદિ-મત્ય્ એવ પ્રચુર-પ્રયોગેણ ઝટિત્ય્ અર્થ-પ્રતીતેઃ । શ્રી-ગોલોકસ્ય
બ્રહ્મ-સંહિતા-હરિવંશ-મોક્ષધર્માદિષુ પ્રસિદ્ધત્વાચ્ ચ । અથર્વણિ ચ
શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યાં - જન્મ-જરાભ્યાં ભિન્નઃ સ્થાણુર્ અયમ્ અચ્છેદ્યોઽયં
યોઽસૌ સૌર્યે તિષ્ઠતિ યોઽસૌ ગોષુ તિષ્ઠતિ યોઽસૌ ગાઃ પાલયતિ । યોઽસૌ ગોપેષુ
તિષ્ઠતિ [ગ્તુ 2.22] ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્ એવમ્ ઉભયેષામ્ અપિ નિત્ય-પાર્ષદત્વે સિદ્ધે યત્ તુ શસ્ત્રાઘાત-ક્ષત-
વિષ-પાન-મૂર્ચ્છા-તત્ત્વ-બુભુત્સા-સંસાર-સાર-નિસ્તારોપદેશાસ્પદત્વાદિકં
શ્રૂયતે, તદ્ ભગવત ઇવ નર-લીલૌપાયિકતયા પ્રપઞ્ચિતમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
યથા તવેયં વિષમા બુદ્ધિર્ [ભ્પ્ 10.54.42] ઇત્ય્ આદિકં સાક્ષાત્ શ્રી-રુક્મિણીં
પ્રતિ શ્રી-બલદેવ-વાક્યે । યચ્ ચ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવમ્ ઉદ્દિશ્ય - સ કથં
સેવયા તસ્ય કાલેન જરસં ગતઃ [ભ્પ્ 3.2.3] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ અપિ ચિર-કાલ-સેવા-
તાત્પર્યકમ્ એવ । તત્ર પ્રવયસોઽપ્ય્ આસન્ યુવાનોઽ તિબલૌજસઃ [ભ્પ્ 10.45.19]
ઇતિ વિરોધાત્ ।
ક્વચિચ્ ચ પ્રકટ-લીલાયાઃ પ્રાપઞ્ચિક-લોક-મિશ્રત્વાત્ યથાર્થમ્ એવ તદ્-
આદિકમ્ । યથા શતધન્વ-વધાદૌ । અન્તરઙ્ગાનાં ભગવત્-સાધારણ્યં
તુ યાદવાન્ ઉદ્દિશ્યોક્તમ્ - મત્-તુલ્ય-ગુણ-શાલિનઃ ઇતિ । ગોપાન્ ઉદ્દિશ્ય ચ
ગોપૈઃ સમાન-ગુણ-શીલ-વયો-વિલાસ-વેશ્યૈશ્ ચ ઇતિ । પાદ્મ-નિર્માણ-ખણ્ડે
- ગોપાલા મુનયઃ સર્વે વૈકુણ્ઠાનન્દ-મૂર્તયઃ ઇતિ । યતો યો વૈકુણ્ઠઃ
શ્રી-ભગવાન્ સ ઇવાનન્દ-મૂર્તયસ્ તે તતસ્ તત્-પરમ-ભક્તત્વાદ્ એવ
મુનય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ન તુ મુન્ય્-અવતારત્વાદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । નૈતે સુરેશા ઋષયો
ન વૈતે ઇત્ય્ આદિકં શ્રી-બલદેવ-વાક્યં ચ ભગવદ્-આવિર્ભાવ-લક્ષણ-
ગોપાદીનાં કેયં વા કુત આયાતા દૈવી વા નાર્ય્ ઉતાસુરી [ભ્પ્ 10.13.37] ઇત્ય્ આદિ-
પ્રાપ્તમ્ અન્યત્વમ્ એવ નિષેધતિ, ન તુ પૂર્વેષાં ચ તદ્ વિદધાતિ કલ્પના-
ગૌરવાદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । [બ્ અદ્દિતિઓન્: ઇત્થં સતાં બ્રહ્મ-સુખાનુભૂત્યા ઇત્ય્
આદેઃ તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇત્ય્ આદેશ્ ચ । એન્દ્ વૃ.]
યુક્તં ચૈષાં તત્-સાદૃશ્યં --
તસ્યાત્મ-તન્ત્રસ્ય હરેર્ અધીશિતુઃ (પગે 64)
પરસ્ય માયાધિપતેર્ મહાત્મનઃ ।
પ્રાયેણ દૂતા ઇહ વૈ મનોહરાશ્
ચરન્તિ તદ્-રૂપ-ગુણ-સ્વભાવાઃ ॥ [ભ્પ્ 6.3.18] ઇતિ શ્રી-યમ-
વાક્યાનુગતત્વાત્ ।
દૃષ્ટં ચ પ્રથમે - પ્રાવિશત્ પુરમ્ [ભ્પ્ 1.11.11] ઇત્ય્ આરભ્ય મધુ-ભોજ-
દશાર્હાર્હ-કુકુરાન્ધક-વૃષ્ણિભિઃ આત્મ-તુલ્ય-બલૈર્ ગુપ્તામ્ [ભ્પ્ 1.11.12]
ઇત્ય્ આદિ । અતએવ -
ગોપ-જાતિ-પ્રતિચ્છન્ના દેવા ગોપાલ-રૂપિણમ્ ।
ઈડિરે કૃષ્ણં રામં ચ નટા ઇવ નટં નૃપઃ ॥ [ભ્પ્ 10.18.11]
ઇત્ય્ અત્ર સામ્યમ્ એવ સૂચિતમ્ । અર્થશ્ ચ દેવાઃ શ્રી-કૃષ્ણાવરણે મદ્-ભક્ત-
પૂજાભ્યધિકા ઇતિ ન્યાયેન તદ્વદ્ એવોપાસ્યા અપિ શ્રીદામાદયો ગોપ-જાત્યા
પ્રતિચ્છન્ના અન્ય-ગોપ-સામાન્ય-ભાવેન પ્રાયસ્ તાદૃશાવ્ અપિ તૌ તદ્-રૂપિણૌ
તથા તેઽપીત્ય્ અર્થઃ (?) । અત્ર દેવા ઇત્ય્ અનેન ગુણ-સામ્યં ચાભિપ્રેતમ્ ઇતિ ।
[118]
તત્ર યાદવાદીનાં તત્-પાર્ષદત્વં યોજયતિ -
અહં યૂયમ્ અસાવ્ આર્ય ઇમે ચ દ્વારકૌકસઃ ।
સર્વે ઽપ્ય્ એવં યદુ-શ્રેષ્ઠ વિમૃગ્યાઃ સ-ચરાચરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.85.23]
યૂયં શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભ્ય્-આદયો વિમૃગ્યાઃ પરમાર્થ-રૂપત્વાદ્
અન્વેષણીયાઃ । તથાન્યદ્ અપિ દ્વારકૌકો જઙ્ગમ-સ્થાવર-સહિતં યત્ કિઞ્ચિત્
તદ્-અન્વેષ્યમ્ । અહં શ્રી-કૃષ્ણ ઇતિ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપન્યસ્તમ્ । તતશ્ ચ
નરાકાર-બ્રહ્મણિ સ્વસ્મિન્ન્ ઇવ તન્ નિત્ય-પરિકરે સર્વત્રૈવ પરમ-
પુરુષાર્થત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । તસ્માદ્ યથા પૂર્વં સત્ત્વં રજસ્ તમઃ ઇત્ય્
આદિના સત્ત્વાદિ-ગુણાનાં તદ્-વૃત્તીનાં ચ બ્રહ્મણિ ત્રૈકાલિક-સ્પર્શ-
સમ્ભવાન્ માયયૈવ તદ્-અધ્યાસો ભવતા વર્ણિતસ્ તથા દૃષ્ટિર્ અત્ર તુ
નકાર્યેતિ તાત્પર્યમ્ । લૌકિકાધ્યાત્મ-ગોષ્ઠીત્ય્ એવમ્ એવેત્ય્ આહ દ્વયેન -
આત્મા હ્ય્ એકઃ સ્વયં-જ્યોતિર્ નિત્યો ઽન્યો નિર્ગુણો ગુણૈઃ ।
આત્મ-સૃષ્ટૈસ્ તત્-કૃતેષુ ભૂતેષુ બહુધેયતે ॥ [ભ્પ્ 10.85.24]
અત્રાનુગતાર્થાન્તરં ચ દૃશ્યતે । દ્વારકાયામ્ ઇતિ પ્રકરણેન લભ્યતે । હિ

યસ્માદ્ એક એવાત્મા ભગવત્ત્વમ્ આત્મ-સૃષ્ટૈઃ સ્વરૂપાદ્ એવોલ્લસિતૈર્ ગુણૈઃ
સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષૈઃ કર્તૃભિસ્ તત્-કૃતેષુ તસ્મિન્ સ્વરૂપે એવ
પ્રાદુર્ભાવિતેષુ ભૂતેષુ પરમાર્થ-સત્યેષુ દ્વારકાન્તર્વર્તિ-વસ્તુષુ
બહુધા તત્-તદ્-રૂપેણ ઈયતે પ્રકાશતે । સહસ્ર-નામ-ભાષ્યે લોકનાથં
મહદ્-ભૂતમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ ભૂતં પરમાર્થ-સત્યમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । તથા
તથા ચ પ્રકાશઃ સ્વરૂપ-ગુણાપરિત્યાગેનૈવેત્ય્ આહ સ્વયં જ્યોતિઃ સ્વ-
પ્રકાશ એવ સન્, નિત્ય એવ સન્, અન્યઃ પ્રપઞ્ચેઽભિવ્યક્તોઽપિ તદ્-વિલક્ષણ એવ
સન્, નિર્ગુણઃ પ્રાકૃત-ગુણ-રહિત એવ ચ સન્ન્ ઇતિ ।
[119]
અત્ર ચાર્થાન્તરં યથા તર્હિ કથં ભવત આત્યન્તિકં સમમ્ એવાત્ર સર્વમ્
ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તથાપિ મય્ય્ અસ્તિ વૈશિષ્ટ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -
ખં વાયુર્ જ્યોતિર્ આપો ભૂસ્ તત્-કૃતેષુ યથાશયમ્ ।
આવિસ્-તિરો-ઽલ્પ-ભૂર્ય્ એકો નાનાત્વં યાત્ય્ અસાવ્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 10.85.25]
સત્-કાર્ય-વાદાભ્યુપગમાત્ તસ્ય કારણાનન્યત્વાભ્યુપગમાચ્ ચ । યથા
ખાદીનિ ભૂતાનિ તત્-કૃતેષુ તત્-સ્વરૂપેણૈવ વિકાસિતેષુ વાય્વ્-આદિ-ઘટાન્તેષુ
યથાશયં વાય્વ્-આદ્ય્-આવિર્ભાવાદ્ય્-અનુરૂપમ્ એવાવિર્ભાવાદિકં યાન્તિ ન તુ
તેષ્વ્ અધિકમ્ । અત્ર યાવાન્ વાયુર્ ગૃહ્યતે તાવાન્ એવ તત્રાકાશ-ધર્મઃ
શબ્દોઽપિ ગૃહ્યતે । યાવજ્ જ્યોતિસ્ તાવાન્ એવ વાયુ-ધર્મઃ સ્પર્શોઽપીત્ય્ આદિકં
જ્ઞેયમ્ । તથા સ્વરૂપેણૈવ વિકાસિતેષુ દ્વારકા-વસ્તુષુ અસૌ ભગવદ્-આખ્ય
આત્માપિ । તસ્માદ્ અહં તુ તત્-સર્વ-મયઃ સર્વસ્માત્ પૃથક્ પરિપૂર્ણશ્ ચેત્ય્
અસ્તિ વૈશિષ્ટ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । અનેન દૃષ્ટાન્તેન (પગે 65) મત્ત એવોલ્લસિતા
મદ્-ધર્મા એવ તે ભવિતુમ્ અર્હન્તિ ન ત્વ્ આકાશે ધૂસરત્વાદિવન્ મયિ
કેવલ-મધ્ય-સ્થા ઇતિ ચ જ્ઞાપિતમ્ । અત્ર યથા તથેતિ વ્યાખ્યાનમ્ અપિ
શબ્દેન દ્યોત્યતે ।
॥ 10.85 ॥ શ્રી-ભગવાન્ શ્રી-વસુદેવમ્

[120]
અતએવાહ -
તદ્-દર્શન-સ્પર્શનાનુપથ-પ્રજલ્પ-
શય્યાસનાશન-સયૌન-સપિણ્ડ-બન્ધઃ ।
યેષાં ગૃહે નિરય-વર્ત્મનિ વર્તતાં વઃ
સ્વર્ગાપવર્ગ-વિરમઃ સ્વયમ્ આસ વિષ્ણુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.82.20]
યેષાં વો યુષ્માકં વૃષ્ણીનાં ગૃહે વિષ્ણુઃ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યો ભગવાન્ સ્વયમ્
આત્મના સ્વભાવત એવ આસ નિવાસં ચક્રે ન ત્વ્ અન્યેન હેતુનેત્ય્ અર્થઃ ।
કથમ્ભૂતેઽનિરય-વર્ત્મનિ નિરયઃ સંસારસ્ તદ્-વર્ત્મ પ્રપઞ્ચઃ
તતોઽન્યસ્મિન્, પ્રપઞ્ચાતીત ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશાનાં વસ્ તસ્મિન્ન્ એવ
વર્તમાનાનામ્ । સ્વયં કથમ્ભૂતઃ સ્વર્ગાપવર્ગ-વિરમઃ
સ્વર્ગસ્યાપવર્ગસ્ય ચ વિરમો યેન । યો નિજ-ભક્તેભ્યસ્ તદ્-
બહિર્મુખતાકરં સ્વર્ગં ન દદાતિ તદ્-ભક્ત્ય્-ઉદાસીનં કેવલં મોક્ષં
ચ ન દદાતિ કિન્તુ તાન્ સ્વ-ચરણારવિન્દ-તલ એવ રક્ષતીત્ય્ અર્થઃ । યેષાં
યુષ્માકં તુ ગૃહે સ એવમ્ભૂત એવાસેત્ય્ આહ તદ્-દર્શનેતિ । તસ્ય યુષ્મત્-
કર્તૃકં દર્શનં ચ અનુપથોઽનુગતિશ્ ચ પ્રજલ્પો ગોષ્ઠી ચ, તથા યુષ્મત્-
સંવલિતા શય્યા શયનં ચ આસનં ચ અશનં ભોજનં ચ તૈર્ વિશિષ્ટૈશ્ ચાસૌ
સ-યૌન-સ-પિણ્ડ-બન્ધશ્ ચેતિ શાક-પાર્થિવાદિવન્ મધ્ય-પદ-લોપી કર્મ-
ધારયઃ । તત્ર વૃષ્ણિભિઃ સહ યૌન-બન્ધો વિવાહ-સમ્બન્ધઃ, સ-પિણ્ડ-
બન્ધો દૈહિક-સમ્બન્ધસ્ તાભ્યાં સહ વર્તમાનોઽસાવ્ ઇતિ બહુવ્રીહિ-
ગર્ભતા ।
॥ 10.82 ॥ રાજાનં શ્રીમદ્-ઉગ્રસેનમ્

[121]
કિં ચ -
સઙ્ખ્યાનં યાદવાનાં કઃ કરિષ્યતિ મહાત્મનામ્ ।
યત્રાયુતાનામ્ અયુત- લક્ષેણાસ્તે સદાહુકઃ ॥ [ભ્પ્ 10.90.42]
આહુકઃ ઉગ્રસેનઃ । યત્રાસ્ત ઇતિ વર્તમાન-પ્રયોગેણ તત્રાપિ સદેતિ નિત્યતા-
વાચકાવ્યયેન તેષાં નિત્ય-પાર્ષદત્વં સુવ્યક્તમ્ ॥
॥ 10.90 ॥ શ્રી-શુકઃ

[122]
અતસ્ તેષાં શ્રી-ભગવત્-પાર્ષદત્વે યોગ્યતામ્ અવ્યભિચારિત્વમ્ અપિ
દૃષ્ટાન્તેન સ્પષ્ટયતિ --
તત્રોપવિષ્ટઃ પરમાસને વિભુર્
બભૌ સ્વ-ભાસા કકુભો ઽવભાસયન્
વૃતો નૃ-સિંહૈર્ યદુભિર્ યદૂત્તમો
યથોડુ-રાજો દિવિ તારકા-ગણૈઃ ॥ [ભ્પ્ 10.70.18]
સ્પષ્ટમ્ । એવમ્ એવ દુર્યોધનં પ્રતિ સ્વયં વિશ્વ-રૂપં દર્શયતા શ્રી-
ભગવતા તેષાં યાદવાદીનાં નિજાવરણ-રૂપત્વં દર્શિતમ્ ઇત્ય્ ઉદ્યમ-
પર્વણિ પ્રસિદ્ધિઃ ॥
॥ 10.70 ॥ શ્રી-શુકઃ

[123]
યશ્ ચૈષામ્ એકાદશ-સ્કન્ધાન્તે તદ્-અન્યથા-ભાવઃ શ્રૂયતે, સ તુ શ્રીમદ્-
અર્જુન-પરાજય-વિમોહ-પર્યન્તો માયિક એવ । તથા-વચનં ચ બ્રહ્મ-
શાપાનિવર્ત્યતા-ખ્યાપનાયૈવ ગો-બ્રાહ્મણ-હિતાવતારિણા ભગવતા વિહિતમ્
ઇતિ જ્ઞેયમ્ । દૃશ્યતે ચ બૃહદ્-અગ્નિ-પુરાણાદૌ રાવણ-હૃતાયાઃ (પગે 66)
સીતાયા માયિકત્વં યથા તદ્વત્[*એન્દ્નોતે #6] । તથા હિ તદાનીમ્ એવાહ -
ત્વં તુ મદ્-ધર્મમ્ આસ્થાય જ્ઞાન-નિષ્ઠ ઉપેક્ષકઃ ।
મન્-માયા-રચિતામ્ એતાં વિજ્ઞાયોપશમં વ્રજ ॥ [ભ્પ્ 11.30.49]
ત્વં તુ દારુકો જ્ઞાન-નિષ્ઠો મદીય-લીલા-તત્ત્વજ્ઞઃ, મદ્-ધર્મં મમ
સ્વભક્ત-પ્રતિપાલયિતૃત્વ-રૂપં સ્વ-તુલ્ય-પરિકર-સઙ્ગિત્વ-રૂપં ચ
સ્વભાવમ્ આસ્થાય વિશ્રભ્ય એતામ્ અધુના પ્રકાશિતાં સર્વામ્ એવ
મૌષલાદિ-લીલાં મમ ઇન્દ્ર-જાલવદ્ રચિતાં વિજ્ઞાય ઉપેક્ષકો બહિર્ દૃષ્ટ્યા
જાતં શોકમ્ ઉપેક્ષમાણ ઉપશમં ચિત્ત-ક્ષોભાત્ નિવૃત્તિં વ્રજ પ્રાપ્નુહિ ।
તુ-શબ્દેનાન્યે તાવન્ મુહ્યન્તુ તવ તુ તથા મોહો ન યુક્ત એવેતિ ધ્વનિતમ્ ।
અત્ર શ્રી-દારુકસ્ય સ્વયં વૈકુણ્ઠાવતીર્ણત્વેન સિદ્ધત્વાદ્ એતામ્ ઇત્ય્
અત્રાતિસન્નિહિતાર્થ-લાભાચ્ ચાન્યથાવ્યાખ્યાનમ્ એવ પ્રથમ-પ્રતીત્ય-
વિષય ઇતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
॥ 11.30 ॥ શ્રી-ભગવાન્ દારુકમ્

[124]
તથા ચ પદ્ય-ત્રયમ્ -
રાજન્ પરસ્ય તનુ-ભૃજ્-જનનાપ્યયેહા
માયા-વિડમ્બનમ્ અવેહિ યથા નટસ્ય ।
સૃષ્ટ્વાત્મનેદમ્ અનુવિશ્ય વિહૃત્ય ચાન્તે
સંહૃત્ય ચાત્મ-મહિનોપરતઃ સ આસ્તે ॥ [ભ્પ્ 11.31.11]
પરસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય યે તનુ-ભૃતઃ પ્રયુજ્યમાને મયિ તાં શુદ્ધાં
ભાગવતીં તનુમ્ [ભ્પ્ 1.6.29] ઇતિ શ્રી-નારદોક્ત્ય્-અનુસારેણ તદીયાં તનુમ્
એવ ધારયન્તસ્ તત્-પાર્ષદા યાદવાદયસ્ તેષાં જનનાપ્યય-રૂપા ઈહાશ્
ચેષ્ટાઃ કેવલં પરસ્યૈવ માયયા અનુકરણમ્ અવેહિ યથા ઇન્દ્રજાલ-વેત્તા
નટઃ કશ્ચિજ્ જીવત એવ મારયિત્વેવ દગ્ધ્વેવ પુનશ્ ચ તદ્-દેહં
જનયિત્વેવ દર્શયતિ તસ્યેવ । વિશ્વ-સર્ગાદિ-હેત્વ્-અચિન્ત્ય-શક્તેસ્ તસ્ય તાદૃશ-
શક્તિત્વં ન ચ ચિત્રમ્ ઇત્ય્ આહ સૃષ્ટ્વેતિ । એવં સતિ શ્રી-સઙ્કર્ષણાદૌ
મુગ્ધાનામ્ અન્યથાભાન-હેતૂદાહરણાભાસઃ સુતરામ્ એવ માયિક-લીલા-
વર્ણને પ્રવેશિતો ભવતિ । સ્કાન્દે શ્રી-લક્ષ્મણસ્યાપ્ય્ અન્યાદૃશત્વં ન
સમ્પ્રતિપન્નમ્ । નારાયણ-વર્મણિ ચ શેષાદ્ વિલક્ષણ-શક્તિત્વેન નિત્યમ્
એવોપાસક-પાલકત્વેન તથૈવાનુમતમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । અતએવ જરાસન્ધ-
વાક્યે તવ રામ યદિ શ્રદ્ધા [ભ્પ્ 10.50.18] ઇત્ય્ અત્ર શ્રી-સ્વામિભિર્ અપીત્થં
વાસ્તવાર્થો વ્યઞ્જિતઃ ।
અચ્છેદ્ય-દેહોઽસાવ્ ઇતિ સ્વયમ્ એવ મત્વા અપરિતોષાત્ પક્ષાન્તરમ્ આહ યદ્ વા
માં જહીતિ । તદ્ એવં ચાનેન વ્યાખ્યાનેન લોકાભિરામાં સ્વ-તનું [ભ્પ્
11.31.6] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યેષુ યોગિ-જન-શક્તિ-વિલક્ષણ-ભગવચ્-છક્તિ-વ્યઞ્જકક-
શ્રી-સ્વામિ-ચરણાનામ્ અદગ્ધ્વેત્ય્ આદિ-પદ-ચ્છેદાદિ-મય-વ્યાખ્યા-
સૌષ્ઠવં કૈમુત્યાતિશયેન સુષ્ઠ્વ્ એવ સ્થાપિતમ્ । યત એવ દૃશ્યતે
ચાદ્યાપ્ય્ ઉપાસકાનામ્ ઇત્ય્ આદિકં ચ તદ્-ઉક્તં સુસઙ્ગતં ભવતિ । તત્-તત્-
પરિકરેણૈવ સાર્ધં તેષુ તત્-સાક્ષાત્કાર ઇતિ । અપ્રાકૃત-દેહાનાં તેષાં તન્
ન સમ્ભવતીય્ આસ્તામ્ ।
[125]
શ્રી-કૃષ્ણ-પાલ્યત્વેનૈવ ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ --
મર્ત્યેન યો ગુરુ-સુતં યમ-લોક-નીતં
ત્વાં ચાનયચ્ છરણ-દઃ પરમાસ્ત્ર-દગ્ધમ્ ।
જિગ્યે ઽન્તકાન્તકમ્ અપીશમ્ અસાવ્ અનીશઃ
કિં સ્વાનને સ્વર્ અનયન્ મૃગયાં સ-દેહમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.31.12]
યઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ યમ-લોકં ગતમ્ અપિ ગુરુ-સુતં ગુરોર્ જાતેન પઞ્ચજન-
ભક્ષિતેન તેન મર્ત્યેન દેહેનૈવાનયત્ । ન ચ બ્રહ્મ-તેજસો બલવત્ત્વં
મન્તવ્યમ્ । ત્વાં ચ બ્રહ્માસ્ત્ર-દગ્ધં યસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્માસ્ત્રાદ્ આનયદ્
રક્ષિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ અન્યદ્ વક્તવ્યમ્ ? યશ્ ચાન્તકાનામ્ અન્તકમ્
ઈશં શ્રી-રુદ્રમ્ અપિ બાણ-સઙ્ગ્રામે જિતવાન્ । અહો યશ્ ચ તં જરાખ્યં
મૃગયુમ્ અપિ સ્વઃ સ્વર્ગં વૈકુણ્ઠ-વિશેષં સ-શરીરમ્ એવ પ્રાપિતવાન્ । સ
કથં સ્વાનાં યદૂનામ્ (પગે 67) અવને ઈશો ન ભવતિ ? તસ્માત્ તેષ્વ્
અન્યથા-દર્શનં ન તાત્ત્વિક-લીલાનુગતમ્ । સ-શરીરં તુ તેષાં સ્વ-લોક-
ગમનમ્ અતીવ યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[126]
નનુ ગચ્છન્તુ તે સ-શરીરા એવ સ્વં ધામ તત્રાપિ સ્વયં ભગવાન્ વિરાજત
એવેતિ ન તેષાં તદ્-વિરહ-દુઃખમ્ અપિ । શ્રી-ભગવાંસ્ તુ તથા-સમર્થશ્ ચેત્
તર્હિ કથમ્ અન્યાંસ્ તાદૃશાન્ આવિર્ભાવ્ય તૈઃ સહ મર્ત્ય-લોકાનુગ્રહાર્થમ્
અપરમ્ અપિ કિયન્તં કાલં મર્ત્ય-લોકેઽપિ પ્રકટો નાસીદ્ ઇત્ય્ અત્ર સિદ્ધાન્તયન્
તેષાં શ્રી-ભગવતશ્ ચ સૌહાર્દ-ભરેણાપિ પરસ્પરમ્ અવ્યભિચારિત્વમ્ આહ
તથાપ્ય્ અશેષ-સ્થિતિ-સમ્ભવાપ્યયેષ્વ્
અનન્ય-હેતુર્ યદ્ અશેષ-શક્તિ-ધૃક્ ।
નૈચ્છત્ પ્રણેતું વપુર્ અત્ર શેષિતં
મર્ત્યેન કિં સ્વ-સ્થ-ગતિં પ્રદર્શયન્ ॥ [ભ્પ્ 11.31.13]
યદ્યપ્ય્ ઉક્ત-પ્રકારેણ અશેષ-સ્થિતિ-સમ્ભવાપ્યયેષુ અનન્ય-હેતુઃ યત્
યસ્માત્ તદ્-ઊર્ધ્વમ્ અપ્ય્ અનન્ત-તાદૃશ-શક્તિ-ધૃક્, તથાપિ યાદવાન્
અન્તર્ધાપ્ય નિજં વપુર્ અત્ર શેષિતં પ્રણેતું કિઞ્ચિત્ કાલં સ્થાપયિતું
નૈચ્છત્, કિન્તુ સ્વમ્ એવ લોકમ્ અનયત્ । તત્ર હેતુઃ । તાન્ વિના મર્ત્યેન લોકેન
કિં મમ પ્રયોજનમ્ ઇતિ સ્વ-સ્થાનાં તદ્-ધામ-ગતાનાં તેષાં ગતિમ્ એવ
સ્વસ્યાભિમતત્વેન પ્રકૃષ્ટાં દર્શયન્ન્ ઇતિ ।
॥ 11.31 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 124-126 ॥
[127]
અતસ્ તેષાં શ્રી-ભગવદ્વદ્ અન્તર્ધાનમ્ એવ ન ત્વ્ અન્યદ્ અસ્તીતિ શ્રી-
ભગવદ્-અભિપ્રાય-કથનેનાપ્ય્ આહ -
મિથો યદૈષાં ભવિતા વિવાદો
મધ્વ્-આમદાતામ્ર-વિલોચનાનામ્ ।
નૈષાં વધોપાય ઇયાન્ અતો ઽન્યો
મય્ય્ ઉદ્યતે ઽન્તર્દધતે સ્વયં સ્મ ॥ [ભ્પ્ 3.3.15]
એષાં યદૂનાં યદા મિથો વિવાદસ્ તદાપ્ય્ એષાં પૃથિવી-પરિત્યાજને વધ-
રૂપ ઉપાયો ન વિદ્યતે કિમ્ ઉતાન્યેન વિવાદે સ ન સ્યાદ્ ઇતિ । તર્હિ તેષાં
મમાભિલષિતે પૃથિવી-પરિત્યાજને કતમ ઉપાયો ભવેત્ । તત્ર પુનઃ
પરામૃશતિ । અતો વધાદ્ અન્ય એવ ઇયાન્ એતાવાન્ એવ ઉપાયો વર્તતે । કોઽસૌ મયિ
ઉદ્યતે મમેચ્છયા એતે સ્વયમ્ અન્તર્દધત ઇતિ યઃ । સ્મેતિ નિશ્ચયે । યદ્ વા
વધસ્યોપાયો ન વિદ્યત ઇત્ય્ એવં વ્યાખ્યાય અતો વધોપાયાદ્ અન્ય ઇયાન્
વધોપાય-તુલ્ય ઉપાયો વિદ્યતે ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । અન્યત્ સમાનમ્ ।
॥ 3.3 ॥ શ્રીમદ્ ઉદ્ધવો વિદુરમ્

[128]
અતએવાન્તર્હિતે ભગવતિ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય વિદુર્ ઇતિ વર્તમાન-પ્રત્યય-
નિર્દેશ-વાક્યેન તદાનીમ્ અન્તર્હિતસ્યાપિ તદ્-વર્ગસ્ય ઇવ શ્રી-ભગવતૈવ
સહ સંવાસો વ્યજ્યતે યથા -
દુર્ભગો બત લોકો ઽયં યદવો નિતરામ્ અપિ ।
યે સંવસન્તો ન વિદુર્ હરિં મીના ઇવોડુપમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.2.8]
અયં મમ હૃદયે સ્ફુરન્ દ્વારકા-વાસી લોકઃ । યે સંવસન્તઃ સહ
વસન્તોઽપિ ન વિદુર્ ન જાનન્તિ । અહં તુ સંવાસ-ભાગ્ય-હીનો ન જાનામીતિ
નાશ્ચર્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । અત્ર તદાનીં યદિ સંવાસો નાભવિષ્યત્ તદા નાવેદિષુર્
ઇત્ય્ એવાવક્ષ્યદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
[129]
નન્વ્ અધુનાપિ ન જાનન્તીતિ કથં જાનાસીત્ય્ આશઙ્ક્ય હેતું પ્રાચીન-
નિજાનુભવમ્ આહ -
ઇઙ્ગિત-જ્ઞાઃ પુરુ-પ્રૌઢા એકારામાશ્ ચ સાત્વતાઃ ।
સાત્વતામ્ ઋષભં સર્વે ભૂતાવાસમ્ અમંસત ॥ [ભ્પ્ 3.2.9]
યં સાત્વતાં સ્વેષામ્ એવ ઋષભં નિત્ય-કુલ-પતિત્વેન વર્તમાનં સ્વયં
ભગવન્તમ્ અપિ ભૂતાવાસં તદ્-અંશ-રૂપં ભૂતાન્તર્યામિનમ્
એવામંસતેતિ । મે એકો દેવ (પગે 68) ઇત્ય્ આદૌ સર્વ-ભૂતાધિવાસ [શ્વેતુ 6.18]
ઇત્ય્ અન્તર્યામિ-શ્રુતેઃ । ઉક્તં ચ વૃષ્ણીનાં પર-દૈવતા [ભ્પ્ 10.43.27] ઇતિ ।
॥ 3.2 ॥ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવો શ્રી-વિદુરમ્ ॥ 128-129 ॥
[130]
યમ્ એવ સંવાસં પૂર્વમ્ અપિ પ્રાર્થયામાસ -
નાહં તવાઙ્ઘ્રિ-કમલં ક્ષણાર્ધમ્ અપિ કેશવ ।
ત્યક્તું સમુત્સહે નાથ સ્વ-ધામ નય મામ્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 11.6.43]
સ્વ-ધામ-દ્વારકાયા એવ પ્રાપઞ્ચિકા-પ્રકટ-પ્રકાશ-વિશેષમ્ અપીતિ ।
યથા યાદવાન્ અન્યાન્ નયસિ તથા મામ્ અપિ નયેત્ય્ અર્થઃ । અર્થાન્તરે ત્વ્ અપિ-
શબ્દ-વૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
॥ 11.6 ॥ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવઃ

[131]
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે ચ યાદવાનાં તદૃશત્વં -
યથા સૌમિત્રિ-ભરતૌ યથા સઙ્કર્ષણાદયઃ ।
તથા તેનૈવ જાયન્તે નિજ-લોકાદ્ યદૃચ્છયા ॥
પુનસ્ તેનૈવ ગચ્છન્તિ તત્-પદં શાશ્વતં પરમ્ ।
ન કર્મ-બન્ધનં જન્મ વૈષ્ણવાનાં ચ વિદ્યતે ॥ [પદ્મપ્ 6.229.57-58] ઇતિ ।
અત્ર નિજ-લોકાદ્ ઇતિ તત્-પદમ્ ઇતિ ચ રામ-કૃષ્ણાદિ-વૈકુણ્ઠં પાદ્મોત્તર-
ખણ્ડ-મતમ્ । શ્રી-મત્સ્યાદ્ય્-અવતારાણાં પૃથક્ પૃથક્ વૈકુણ્ઠાવસ્થિતેસ્
તત્ર સાક્ષાદ્ ઉક્તત્વાત્ । તાદૃશાનાં ભગવત ઇવ ભગવદ્-ઇચ્છયૈવ
જન્માદિ-કારણં ચોક્તં શ્રી-વિદુરેણ -
અજસ્ય જન્મોત્પથ-નાશનાય
કર્માણ્ય્ અકર્તુર્ ગ્રહણાય પુંસામ્
નન્વ્ અન્યથા કો ઽર્હતિ દેહ-યોગં
પરો ગુણાનામ્ ઉત કર્મ-તન્ત્રમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.1.44] ઇતિ ।
કો વાન્યોઽપીતિ ટીકા ચ । તદ્ એવં તેષાં શ્રી-કૃષ્ણ-નિત્ય-પરિકરત્વે સિદ્ધે
સાધિતે શ્રી-વસુદેવાદીનાં પ્રાગ્-જન્મનિ સાધકત્વાદિ-કથનં ચ
ભગવત ઇવ ભગવદ્-ઇચ્છયૈવ લોક-સઙ્ગ્રહાદ્ય્-અર્થમ્ અંશેનૈવાવતારાત્
ક્વચિજ્-જીવાન્તરાવેશાત્ સમ્ભવતિ । પુનશ્ ચ સ્વયમ્ અવતરત્સુ તેષુ તદ્-અંશ-
પ્રવેશ-કથા-રીત્યા ત્વ્ એકત્વેન કથનમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । યથા પ્રદ્યુમ્નસ્ય
વ્યાખ્યાતમ્ । એવં તૃતીયે વેદાહમ્ ઇત્ય્ આદિ ભગવદ્-વાક્યે ઉદ્ધવં પ્રતિ
વસ્વ્-અંશત્વાપેક્ષયૈવ વસો ઇતિ સમ્બોધનં તાદૃશાંશ-
પર્યવસાનાસ્પદાંશિ-રૂપત્વેન ચરમ-જન્મતોક્તિશ્ ચ જ્ઞેયા । અતએવાહ --
ત્વમ્ એવ પૂર્વ-સર્ગે ઽભૂઃ પૃશ્નિઃ સ્વાયમ્ભુવે સતિ ।
તદાયં સુતપા નામ પ્રજાપતિર્ અકલ્મષઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.32]
ત્વં શ્રી-દેવકી-દેવ્ય્ એવ પૃશ્નિર્ અભૂઃ ન તુ પૃશ્નિસ્ ત્વમ્ અભૂદ્ ઇતિ । એવં
તદાયમ્ અપીતિ ।
॥ 10.3 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[132]
એવમ્ એવાહ -- વસુદેવં હરેઃ સ્થાનં વદન્ત્ય્ આનકદુન્દુભિમ્ [ભ્પ્
9.24.30] ઇતિ । સત્ત્વં વિશુદ્ધં વસુદેવ-શબ્દિતં યદ્ ઈયતે તત્ર પુમાન્
અપાવૃતઃ [ભ્પ્ 4.3.23] ઇત્ય્ આદૌ પ્રસિદ્ધં વસુદેવાખ્યં હરેઃ સ્થાનમ્
અત્રાનકદુન્દુભિં વદન્તિ મુનય ઇતિ ॥
॥ 9.24 ॥ શ્રી-શુકઃ

[133]
તથાત્રાપ્ય્ એવં વ્યાખ્યેયં દેવક્યાં દેવ-રૂપિણ્યામ્ [ભ્પ્ 10.3.8] વસુદેવસ્
તદ્-રૂપિણ્યાં શુદ્ધ-સત્ત્વ-વૃત્તિ-રૂપાયામ્ એવેતિ । અતએવ વિષ્ણુ-પુરાણે તાં
પ્રતિ દેવ-સ્તુતૌ - ત્વં પરા પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા [ભ્પ્ 5.2.7] ઇત્ય્-આદિ બહુતરમ્ ॥
॥ 10.3 ॥ શ્રી-શુકઃ

[134]
અતએવાહમ્ ઇવ નિત્યમ્ એવ મત્-પિતૃ-રૂપેણાપ્રકટ-લીલાયાં વર્તમાનૌ
યુવામ્ અધુના (પગે 69) પ્રકટ-લીલામ્ અનુગતૌ પુનર્ અપ્રકટ-લીલા-
પ્રવેશં યદૃચ્છયૈવાપ્સ્યથ ઇત્ય્ આહ --
યુવાં માં પુત્ર-ભાવેન બ્રહ્મ-ભાવેન ચાસકૃત્ ।
ચિન્તયન્તૌ કૃત-સ્નેહૌ યાસ્યેથે મદ્-ગતિં પરામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.3.45]
બ્રહ્મ-ભાવેન નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મ-બુદ્ધ્યા । પરાં પ્રકટ-લીલાતોઽન્યાં
મદ્-ગતિં લીલામ્ ।
[135]
યુવયોઃ પ્રાગ્ અંશેનાવિર્ભૂતયોર્ અપિ મદ્-એક-નિષ્ઠાસીદ્ ઇત્ય્ આહ -
અજુષ્ટ-ગ્રામ્ય-વિષયાવ્ અનપત્યૌ ચ દમ્-પતી ।
ન વવ્રાથે ઽપવર્ગં મે મોહિતૌ દેવ-માયયા ॥ [ભ્પ્ 10.3.39]
મમ માયયા મદ્-વિષય-સ્નેહ-મય્યા શક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । વૈષ્ણવીં વ્યતનોન્
માયાં પુત્ર-સ્નેહ-મયીં વિભુર્ [ભ્પ્ 10.8.47] ઇતિ વ્રજ-રાજ્ઞીં પ્રતિ ચ
દર્શનાત્ । તાદૃશ-સ્નેહ-જનિકયા મમ કૃપયેતિ વા । માયા દમ્ભે કૃપાયાં
ચ ઇતિ વિશ્વ-પ્રકાશાત્ । તત્-પ્રેમ્ણૈવ હ્ય્ અપવર્ગસ્ય તિરસ્કારઃ સર્વત્ર
શ્રૂયતે, યદ્યપિ મોક્ષ-વરણે હેતુર્ અસ્તીત્ય્ આહ અજુષ્ટેતિ । વિષયાવેશાભાવાદ્
વૈરાગ્યોત્પત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 10.3 ॥ શ્રી-ભગવાન્ પિતરૌ ॥ 134-135 ॥
[136]
અથ શ્રી-ગોપાદીનામ્ અપિ તન્-નિત્ય-પરિકરત્વમ્ । જયતિ જનનિવાસ ઇત્ય્ આદાવ્
એવ વ્યક્તમ્ । અતએવાહ -
તસ્માન્ મચ્-છરણં ગોષ્ઠં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ।
ગોપાયે સ્વાત્મ-યોગેન સો ઽયં મે વ્રત આહિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.25.18]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.25 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[137]
તથા -
તત આરભ્ય નન્દસ્ય વ્રજઃ સર્વ-સમૃદ્ધિમાન્ ।
હરેર્ નિવાસાત્મ-ગુણૈ રમાક્રીડમ્ અભૂન્ નૃપ ॥ [ભ્પ્ 10.5.18]
હરેર્ નિવાસ-ભૂતો ય આત્મા તસ્ય યે ગુણાસ્ તૈર્ એવ સર્વ-સમૃદ્ધિમાન્, નિત્ય-
યોગે મત્વર્થીયેન નિત્યમ્ એવ સર્વ-સમૃદ્ધિ-યુક્તઃ । શ્રી-નન્દસ્ય વ્રજઃ
તતસ્ તં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાદુર્ભાવં આરભ્ય તુ રમાક્રીડાં --
ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ સુરભિર્ અભિપાલયન્તમ્ ।
લક્ષ્મી-સહસ્ર-શત-સમ્ભ્રમ-સેવ્યમાનમ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રસિદ્ધ્યા ।
રમાણાં મહા-લક્ષ્મીણાં શ્રી-વ્રજદેવીનામ્ અપિ સાક્ષાદ્ વિહારાસ્પદં
બભૂવ । હરિ-નિવાસાત્મનિ તત્ર શ્રી-કૃષ્ણો યાવન્ નિગૂઢતયા વિહરતિ સ્મ
તાવત્ તા અપિ તથૈવ વિહરન્તિ સ્મ । વ્યક્તતયા તુ તા અપિ વ્યક્તતયેત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.5 ॥ શ્રી-શુકઃ

[138]
એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ ષડ્ભિઃ --
અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યં નન્દ-ગોપ-વ્રજૌકસામ્ ।
યન્-મિત્રં પરમાનન્દં પૂર્ણં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.32]
ભાગ્યમ્ અનિર્વચનીયા કાપિ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય કૃપા । તસ્ય પુનર્-ઉક્ત્ય્-આદરેણ
સર્વથૈવાપરિચ્છેદ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । પૂર્ણ-પરમાનન્દ-બ્રહ્મત્વેનૈવ
સનાતનત્વે સિદ્ધે યત્ પુનસ્ તદ્-ઉપાદાનં તન્-મિત્ર-પદસ્યૈવ
વિશેષણત્વેન લભ્યમ્ । અથવા વિધેયસ્ય વિશેષ-પ્રતિપત્ત્ય્-અર્થમ્ અનૂદ્યં
વિશિષ્યતે । યથા મનોરમં સુવર્ણમ્ ઇદં કુણ્ડલં જાતમ્ ઇતિ કુણ્ડલસ્યૈવ
મનોરમત્વં સાધ્યમ્ । તસ્માદ્ અત્રાપ્ય્ અનૂદ્યસ્ય શ્રી-કૃષ્ણાખ્યસ્ય પર-
બ્રહ્મણઃ પરમાનન્દ-પૂર્ણત્વ-લક્ષણં વિશેષણ-દ્વયં વિધેયાયા
મિત્રતાયા એવ તત્-તદ્-ભાવં સાધયતીતિ તદ્-એકાર્થ-પ્રવૃત્તં સનાતનત્વં
તસ્યાસ્ તદ્-ભાવં સાધયેત્ ।
કિં ચાત્ર મિત્રમ્ ઇતિ કાલ-વિશેષયોગ-નિર્દેશાભાવાત્ કાલ-સામાન્યમ્ એવ
ભજતે । તતશ્ ચ તસ્ય મિત્રતા-લક્ષણસ્ય વિધેયસ્ય કાલ-ત્રયાવસ્થિતત્વમ્
એવ સ્પષ્ટમ્ । કાલાન્તરાસંજનનં તુ કષ્ટમ્ । અત્ર ચોત્તરયોર્ અર્થયોઃ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય સનાતનત્વે શબ્દ-લબ્ધે સતિ તદીય-મૈત્રીમતાં પરિકરાણામ્ અપિ
સનાતનત્વં નાસમ્ભવમ્ અપિ શ્રી-રુક્મિણી-પ્રભૃતીનામ્ તથા દર્શનાત્ ।
(પગે 70)
[139]
અહો અસ્તુ તાવદ્ એષાં નિત્યમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણ-મૈત્રી-પરમાનન્દમ્
અનુભવતાં ભાવ્યં, સમ્પ્રતિ અસ્માકમ્ અપિ તત્ કિમ્ અપિ જાતમ્ ઇત્ય્ આહ -
એષાં તુ ભાગ્ય-મહિમાચ્યુત તાવદ્ આસ્તામ્
એકાદશૈવ હિ વયં બત ભૂરિ-ભાગાઃ ।
એતદ્ ધૃષીક-ચષકૈર્ અસકૃત્ પિબામઃ
શર્વાદયોઽઙ્ઘ્ર્ય્-ઉદજ-મધ્વ્-અમૃતાસવં તે ॥ [ભ્પ્ 10.14.33]
એકા અખણ્ડિતા નિત્યેતિ યાવત્ । સા ભાગ્ય-મહિમા ભાગ્ય-માહાત્મ્યમ્ એષાં
તાવદ્ આસ્તાં સમ્પ્રતિ શર્વાદયો દશ-દિક્-પાલ-દેવા એવ વયં ભૂરિ-ભાગાઃ ।
પરમ-ભક્તત્વાત્ તેષુ મુખ્યત્વાચ્ ચ શર્વાદય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ભૂરિ-
ભાગત્વમ્ એવ દર્શયતિ હૃષીક-ચષકૈશ્ ચક્ષુર્-આદિ-લક્ષણ-પાન-પાત્રૈઃ
કૃત્વા વયમ્ અપ્ય્ એતત્ સાક્ષાદ્ એવ યથા સ્યાત્ તથા તે તવ અઙ્ઘ્ર્ય્-ઉદજ-
મધ્વ્-અમૃતાસવમ્ અસકૃત્ પુનઃ પુનર્ ઇહાગત્ય પિબામ ઇતિ । ચરણ-
સૌન્દર્યાદિકમ્ એવાતિમનોહરત્વાત્ મધ્વ્-આદિતયા ત્રિધાપિ રૂપિતં
સમાહાર-દ્વન્દ્વેન । એતદ્ ઇતિ ચાસ્યૈવ વા વિશેષણસ્ય । અત્ર તુષ્યતુ દુર્જનઃ
ઇતિ ન્યાયેન શ્રી-વ્રજ-વાસિનાં પ્રાકૃત-દેહિત્વ-મતેઽપિ તેષાં કરણૈર્ દેવતા-
કર્તૃક-ભોગો ન યુજ્યેત તસ્ય ચ નિત્યત્વાત્ [વ્સ્ 2.4.17] ઇત્ય્ અત્ર શ્રી-
શઙ્કરાચાર્યેણ ચ કરણ-પક્ષસ્યૈવ હિ દેવતા ન ભોક્તૃ-પક્ષસ્ય ઇત્ય્
આત્મનઃ એવ ભોક્તૃત્વ-નિર્ધારણાત્ ।
[140]
અતઃ પૂર્વમ્ અપિ તદ્ અસ્તુ મે નાથ સ ભૂરિ-ભાગઃ [ભ્પ્ 10.14.30] ઇત્ય્ આદિ યત્
પ્રાર્થિતં તદ્ એતદ્ એવેત્ય્ આહ --
તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યાં
યદ્ ગોકુલેઽપિ કતમાઙ્ઘ્રિ-રજોઽભિષેકમ્ ।
યજ્ જીવિતં તુ નિખિલં ભગવાન્ મુકુન્દસ્
ત્વ્ અદ્યાપિ યત્-પદ-રજઃ શ્રુતિ-મૃગ્યમ્ એવ ॥ [ભ્પ્ 10.14.34]
અનેન શ્રી-ગોકુલ-જન્મ-લાભાદ્ એવ તવ પાદ-નિષેવા-લક્ષણો યાચિતો ભૂરિ-
ભાગઃ સદૈવ સેત્સ્યતીતિ સૂચિતમ્ ।
[સર્વ-સંવાદિની: તત્રાવતીર્ણઃ શ્રી-ભગવાન્ તત્ર ઇહ શ્રી-મથુરા-
મણ્ડલે । તત્રાપિ અટવ્યાં શ્રી-વૃન્દાવને તત્રાપિ શ્રી-ગોકુલે । કથમ્ભૂતં
જન્મ ? ગોકુલ-વાસિનાં મધ્યે અપિ કતમસ્ય યસ્ય કસ્યાપિ અઙ્ઘ્ર્-
રજસાભિષેકો યસ્મિન્ તત્ । એન્દ્ સ્સ્.]
[141]
તસ્માત્ તેષાં ભાગ-ધેયં કિં વર્ણનીયમ્ । અહો યેષાં ભક્ત્યા ભવાન્ અપિ
નિત્ય-મૃણિતામ્ આપન્નો યેષુ રુદ્ધ એવાસ્તે ઇત્ય્ આહ --
એષાં ઘોષ-નિવાસિનામ્ ઉત ભવાન્ કિં દેવ રાતેતિ નશ્
ચેતો વિશ્વ-ફલાત્ ફલં ત્વદ્-અપરં કુત્રાપ્ય્ અયન્ મુહ્યતિ ।
સદ્-વેષાદ્ અપિ પૂતનાપિ સકુલા ત્વામ્ એવ દેવાપિતા
યદ્ ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ ત્વત્-કૃતે ॥ [ભ્પ્ 10.14.35]
સતાં શુદ્ધ-ચિત્તાનાં ધાત્ર્ય્-આદિ-જનાનામ્ ઇવ વેષાત્ । [વૃ. અદ્દ્સ્ - લેભે ગતિં
ધાત્ર્ય્-ઉચિતામ્ [ભ્પ્ 3.2.23] ઇતિ તૃતીયોક્તેઃ [એન્દ્ વ્ર્.] । તસ્માદ્ અનાદિ-કલ્પ-
પરમ્પરા-ગતત્વાદ્ અવતારત એવૈવં પ્રાપ્તત્વેન તૈર્ એકૈર્ એવ ભક્તિ-
રુદ્ધત્વાત્ સનાતનં મિત્રમ્ ઇત્ય્ એવં સાધૂક્તમ્ । તતશ્ ચ તદ્-ભૂરિ-
ભાગ્યમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ સાધ્વ્ એવ પ્રાર્થિતમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[સર્વ-સંવાદિની: ઇત્ય્ અત્ર રાતા દાતા ત્વ ત્વત્તઃ । અયત્ ઇતસ્ તતો ગચ્છત્ । એન્દ્
સ્સ્.]
[142]
નન્વ્ એષાં મનુષ્યાન્તરવત્ રાગાદિકં દૃશ્યતે । કથં તર્હિ સ્વયં
ભગવતો નિત્ય-પરિકરત્વં તત્ર કૈમુત્યમ્ આહ --
તાવદ્ રાગાદયઃ સ્તેનાઃ તાવત્ કારાગૃહં ગૃહમ્ ।
તાવન્ મોહોઽઙ્ઘ્રિ-નિગડો યાવત્ કૃષ્ણ ન તે જનાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.14.36]
સ્તેનાઃ પુરુષ-સાર-હરાઃ । અન્યેષાં પ્રાકૃત-જનાનામ્ અપિ તાવદ્ એવ
રાગાદયશ્ ચૌરાદયો ભવન્તિ યાવત્ તે જનાસ્ તે તવ ન ભવન્તિ સર્વતો-
ભાવેન ત્વય્ય્ આત્માનં ન સમર્પયન્તિ । સમર્પિતે ચાત્મનિ તેષાં
રાગાદયોઽપિ ત્વન્-નિષ્ઠા એવેતિ રાગાદીનાં પ્રાકૃતત્વાભાવાન્ ન ચૌરાદિત્વં
પ્રત્યુત પરમાનન્દ-રૂપત્વમ્ (પગે 71) એવેત્ય્ અર્થઃ । તથૈવ પ્રાર્થિતં
શ્રી-પ્રહ્લાદેન -
યા પ્રીતિર્ અવિવેકાનાં વિષયેષ્વ્ અનપાયિની ।
ત્વામ્ અનુસ્મરતઃ સા મે હૃદયાન્ નાપસર્પતુ ॥ [વિપ્ 1.20.19] ઇતિ ।
અતો યદિ સાધકાનામ્ એવં વાર્તા તદા કિં વક્તવ્યં, નિત્યમ્ એવ તાદૃશ-
પ્રિયત્વેન સતાં શ્રી-ગોકુલ-વાસિનામ્ એવમ્ ઇતિ । ઇત્થમ્ એવોક્તમ્ -
ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાણાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.11.58] ઇતિ ।
ભવન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ ભવઃ પ્રપઞ્ચઃ । યદ્યપિ પ્રપઞ્ચ-જનેષ્વ્ અભિવ્યક્તાસ્
તે તથાપિ તત્-સમ્બન્ધિની યા વેદના વિષય-દુઃખાદિ-જ્ઞાનં તાં નાવિન્દન્ન્
ઇત્ય્ અર્થઃ । વેદના જ્ઞાન-પીડયોઃ ઇતિ કોષજ્ઞાઃ ।
[143]
તર્હિ કથં ગોકુલે પ્રપઞ્ચવદ્ ભાનં લોકાનાં ભવતિ તત્રાહ -
પ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચોઽપિ વિડમ્બયસિ ભૂતલે ।
પ્રપન્ન-જનતાનન્દ- સન્દોહં પ્રથિતું પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 10.14.37]
પ્રપઞ્ચાદ્ અતીતોઽપિ ત્વં ભૂતલે સ્થિતં પ્રપઞ્ચં વિડમ્બયસિ (જન્માદિ-
લીલયા મમાયં પિતા મમેયં માતા ઇત્ય્ આદિ ભાવ-લિઙ્ગતઃ) સ્વયમ્ અનેન
પ્રસ્તુતેન ગોકુલ-રૂપેણાનુકરોષિ । વસ્તુતસ્ તુ શ્રી-ગોકુલ-રૂપમ્ ઇદં તવ
સ્વરૂપં પ્રપઞ્ચવદ્ એવ ભાતિ ન તુ પ્રપઞ્ચ-રૂપમ્ એવેતિ તાત્પર્યમ્ ।
તદ્વચ્ ચ ભાનં કિમ્ અર્થં તત્રાહ પ્રપન્નેતિ । એતાદૃશ-લૌકિકાકાર-
લીલયૈવ હિ પ્રપન્ન-જન-વૃન્દસ્ય પરમાનન્દો ભવતીત્ય્ એતદ્ અર્થમ્ ।
તસ્માત્ સાધૂક્તમ્ અહો ભાગ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્ ॥ 138-143 ॥
[144]
અતએવાહ -
તાસામ્ અવિરતં કૃષ્ણે કુર્વતીનાં સુતેક્ષણમ્ ।
ન પુનઃ કલ્પતે રાજન્ સંસારોઽજ્ઞાન-સમ્ભવઃ ॥ [ભ્પ્ 10.6.40]
તાસાં શ્રી-ગોપ-પુર-સ્ત્રીણાં સંસારઃ સંસારિત્વં પ્રાપઞ્ચિકત્વં ન પુનઃ
કલ્પ્યતે ન તુ ઘટતે, કિન્તુ અપ્રાપઞ્ચિકત્વમ્ એવ ઘટત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યતોઽસાવ્ અજ્ઞાન-સમ્ભવઃ । તાસાં તુ કથમ્ભૂતાનાં ? અજ્ઞાન-તમઃ-
સૂર્યસ્ય જ્ઞાનસ્યોપરિ-વિરાજમાનો યઃ પ્રેમા તસ્યાપ્ય્ ઉપરિ વર્તમાનં યત્

સુતેક્ષણં પુત્ર-ભાવો વાત્સલ્યાભિધઃ પ્રેમા તદ્ એવ તત્રાપ્ય્ અવિરતં
નિત્યમ્ અનાદિત એવ શ્રી-કૃષ્ણે કુર્વતીનામ્ ઇતિ ॥
[વ્ર્. હેરે અદ્દ્સ્: ઇતિ સ્થિતે તન્-નામ-સિદ્ધ-શ્રી-કૃષ્ણ-નામ-વિશેષાઙ્કિત-
વિદિતાનાં શ્રી-કૃષ્ણેન સહાન્તરઙ્ગતયા તન્-મહા-યોગ-પીઠ-ધ્યેયાનાં
તદ્વદ્ અન્યાસ્વ્ અપિ લીલાસુ તાદૃશતયા દર્શયિતવ્યાનાં તાસાં શ્રી-કૃષ્ણ-
પ્રેયસીનાં તુ કિં વક્તવ્યમ્ । વૃ. સેચ્તિઓન્ એન્દ્સ્.]
॥ 10.6 ॥ શ્રી-શુકઃ

[145]
યસ્માદ્ એવં શ્રી-ગોપાદીનાં તદીય-નિત્ય-પરિકરત્વં (પગે 72) તસ્માદ્ એતત્
પ્રકરણત્વ-સિદ્ધ-દેહાનાં સાધક-ચરીણાં કાસાંચિદ્ અપેક્ષયા । યદ્ વા
એતદ્ અભિપ્રાયં તચ્ ચ અન્તર્-ગૃહ-ગતા [ભ્પ્ 10.29.9] ઇત્ય્ આદિકં, ન ચૈવં
વિસ્મયઃ કાર્યઃ [ભ્પ્ 10.29.16] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ ।
[સર્વ-સંવાદિની: --
અન્તર્-ગૃહ-ગતાઃ કાશ્ચિદ્ ગોપ્યો ઽલબ્ધ-વિનિર્ગમાઃ ।
કૃષ્ણં તદ્-ભાવનાયુક્તા દધ્યુર્ મીલિત-લોચનાઃ ॥
દુઃસહ-પ્રેષ્ઠ-વિરહ-તીવ્રતાપ-ધુતાશુભાઃ ।
ધ્યાનપ્રાપ્તાચ્યુતાશ્લેષ-નિર્વૃત્યા ક્ષીણમઙ્ગલાઃ ॥
તમ્ એવ પરમાત્માનં જાર-બુદ્ધ્યાપિ સઙ્ગતાઃ ।
જહુર્ ગુણમયં દેહં સદ્યઃ પ્રક્ષીણ-બન્ધનાઃ ॥
રાજોવાચ --
કૃષ્ણં વિદુઃ પરં કાન્તં ન તુ બ્રહ્મતયા મુને ।
ગુણ-પ્રવાહોપરમસ્ તાસાં ગુણ-ધિયાં કથમ્ ॥
શ્રી-શુક ઉવાચ --
ઉક્તં પુરસ્તાદ્ એતત્ તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથા ગતઃ ।
દ્વિષન્ન્ અપિ હૃષીકેશં કિમ્ ઉતાધોક્ષજ-પ્રિયાઃ ॥
નૄણાં નિઃશ્રેયસાર્થાય વ્યક્તિર્ ભગવતો નૃપ ।
અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય નિર્ગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ ॥
કામં ક્રોધં ભયં સ્નેહમ્ ઐક્યં સૌહૃદમ્ એવ ચ ।
નિત્યં હરૌ વિદધતો યાન્તિ તન્-મયતાં હિ તે ॥
ન ચૈવં વિસ્મયઃ કાર્યો ભવતા ભગવત્ય્ અજે ।
યોગેશ્વરેશ્વરે કૃષ્ણે યત એતદ્ વિમુચ્યતે ॥ [ભ્પ્ 10.29.9-16] એન્દ્ સ્સ્ અદ્દિતિઓન્.]
[વ્ર્. રેપ્લચેસ્ અબોવે પરગ્રફ્ wઇથ્ થે fઓલ્લોwઇન્ગ્: તદ્ એવમ્ એવ તાસાં શ્રી-
કૃષ્ણવદ્ આનન્દ-વિગ્રહાણાં તૈર્ એવ વિગ્રહૈઃ શ્રી-કૃષ્ણ-સઙ્ગઃ પ્રોક્તઃ ।
ઉક્તં ચ તાસાં વિગ્રહ-માહાત્મ્યં તત્રાતિશુશુભે તાભિર્ ભગવાન્ દેવકી-
સુતઃ [ભ્પ્ 10.33.6] ઇત્ય્ આદિભિઃ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેન ચ તાન્ નમસ્યતા
પ્રથમં એતાઃ પરં તનુ-ભૃતઃ [ભ્પ્ 10.47.58] ઇત્ય્ અનેન તાસામ્ એવ પરમ-
તનુ-ભૃતત્વં પ્રદર્શ્ય મધ્યે ક્વેમાઃ સ્ત્રિયઃ [ભ્પ્ 10.47.59] ઇત્ય્ અનેન
પરમતમ્ અનૂદ્ય તત્ ખણ્ડયતા નાયં શ્રિયોઽઙ્ગ [ભ્પ્ 10.47.60] ઇત્ય્ અનેન
લક્ષ્મીતોઽપિ વિલક્ષણં તાસુ તત્-પ્રેયસી-રૂપત્વં પ્રદર્શ્ય પરમ-નિત્યત્વં
સ્થાપયિત્વા તત્ર ચ યઃ પ્રસાદ ઉદગાત્ ઇત્ય્ અનેન તત્-પ્રસાદસ્ય
સદાન્તર્ભૂય સ્થાયિત્વં સૂચયિત્વા પુનઃ આસામ્ અહો ચરણ [ભ્પ્ 10.47.61] ઇત્ય્
આદિના સ્વીય-પરમ-પુરુષાર્થ-ચરણ-રેણુત્વં દર્શિતમ્ । યત્ર ભેજુર્
મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્ [ભ્પ્ 10.47.61] ઇત્ય્ અનેન યદ્ એવ
પુરુષાર્થતયા સ્થાપિતમ્ । યત્ર વૃન્દાવને ઇત્ય્ આદિના વૃન્દાવનસ્ય ચ
તાદૃશત્વં સ્થાપિતમ્ । તદ્ એતદ્ વ્યતિરેકેણ દ્રઢયિતુમ્ અન્યાસામ્
આગન્તુકાનામ્ અસિદ્ધ-દેહાનાં વિગ્રહ-ત્યાગેનૈવ તત્-સઙ્ગ-પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આહ
અન્તર્-ગૃહ-ગતા [ભ્પ્ 10.29.9] ઇત્ય્ આદિકેન, ન ચૈવં વિસ્મયઃ કાર્યઃ [ભ્પ્
10.29.16] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તેન । અન્તર્-ગૃહ-ગતાઃ શુશ્રૂષન્ત્યઃ પતીન્ કાશ્ચિત્ ઇત્ય્
અત્રોક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । વિશેષ-વ્યાખ્યા ચ ક્રમ-સન્દર્ભે દર્શયિષ્યતે । વૃ.
સેચ્તિઓન્ એન્દ્સ્.]
અત્ર અન્તર્ ઇતિ સ્ફુટમ્ એવ । અશુભં [ભ્પ્ 10.29.10] શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાપ્તાવ્
અન્તરાય-રૂપં ગુરુ-ભયાદિકમ્ । મઙ્ગલં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાપ્તૌ સાધનં
સખ્યાદિ-સાહાય્ય-ચિન્તનમ્ । ન કર્મ-બન્ધનં જન્મ વૈષ્ણવાનાં ચ
વિદ્યતે [પદ્મપ્ 6.229.58] ઇતિ હ્ય્ ઉક્તમ્ એવ । દૃશ્યતે ચાન્યત્રાપિ તદ્-
અસમ્ભવ-સ્થલે તચ્-છબ્દ-પ્રયોગઃ વત્સ્યત્ય્ ઉરસિ મે ભૂતિર્ ભવત્-પાદ-
હતાંહસઃ [ભ્પ્ 10.89.11] ઇત્ય્ આદૌ । તત્ર યથા શ્રી-ભગવદ્-વાક્ય-
યાથાર્થ્યાયાર્થાન્તરમ્ અનુસન્ધેયં તદ્વદ્ ઇહાપીતિ ।
પરમાત્માનમ્ [ભ્પ્ 10.29.11] ઇતિ બ્રહ્મ-સ્તમ્બાન્ત-નિર્દિષ્ટ-સિદ્ધાન્ત-રીત્યા
શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વભાવત એવ પરમ-પ્રેમાસ્પદત્વં દર્શિતમ્ । જાર ઇતિ યા
બુદ્ધિસ્ તયાપિ તન્-માત્રેણાપિ સઙ્ગતાઃ ન તુ સાક્ષાદ્ એવ જાર-રૂપેણ પ્રાપ્તિર્
ઇતિ । તદ્-ભાવ-પુરસ્કારેણ ભજનસ્ય પ્રાબલ્યં વ્યઞ્જિતમ્ । જાર-શબ્દેન
નિર્દેશાત્ લોક-ધર્મ-મર્યાદાતિક્રમં દર્શયિત્વા તથાવિધ-
ભાવસ્યાતિનિરર્ગલત્વં દર્શિતમ્ । બન્ધનં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાપ્તિ-વિરોધિ-ગુરુ-
જન-મધ્ય-વાસાદિ-રૂપમ્ ।
અત્ર ગુણ-મયં દેહં જહુર્ ઇત્ય્ અત્ર રાજ્ઞઃ સન્દેહઃ કૃષ્ણં વિદુર્ [ભ્પ્
10.29.12] ઇતિ । હે મુને, તાઃ શ્રી-કૃષ્ણં પરં કેવલં કાન્તં નિગૂઢ-
વલ્લભં વિદુર્ ન તુ બ્રહ્મેતિ । તર્હિ કથં તાસાં ગુણ-પ્રવાહસ્યોપરમઃ
સમ્ભવતિ ? યસ્ય બ્રહ્મ-ભાવના સ્યાત્ તત્ર તસ્ય નિર્ગુણસ્યૈવોદયાદ્
ભવેત્ પ્રાચીન-માયિક-ગુણ-પ્રવાહોપરમઃ । તાસુ તુ કાન્તતયૈવ
ભાવયન્તીષુ પ્રાકૃત-ગુણાતીત-ગુણસ્યૈવ તસ્યોદયાત્ પ્રાકૃત-ગુણાભાવેઽપિ
તદ્-ગુણાનુબન્ધ-ગુણત્વાત્ પરમ-પુરુષાર્થાનુગતાનાં તેષાં ગુણાનાં
કથમ્ ઉપરમ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા તાસાં ગુણ-પ્રવાહઃ કથમ્ ઉપરમઃ
પારમર્થિકો ન ભવતિ, યેન તતો મુક્તિં કથયસીતિ ભાવઃ । બ્રહ્મતયા
વેદના-વૈલક્ષણ્યં પ્રતિપાદયતિ ગુણ-ધિયાં બ્રહ્મ-નિષ્ઠાયા અપિ ત્યાજકે
તસ્ય પરમ-સૌન્દર્યાદિ-ગુણે ધીશ્ ચેતો યાસામ્ । તત્રોત્તર-મુક્તિમ્ ઇતિ ।
પુરઞ્જનેતિ-હાસાદિવદ્ દુરૂહત્વાત્ સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ઇદમ્ ।
એવં હિ દૃષ્ટાન્ત-બલેન લભ્યતે । યથા ચૈદ્ય-શબ્દેનાત્ર કારુષોઽપિ ગૃહીતઃ
તૌ ચ જય-વિજયૌ તયોશ્ ચ -
દેહેન્દ્રિયાસુ-હીનાનાં વૈકુણ્ઠ-પુર-વાસિનામ્ ।
દેહ-સમ્બન્ધ-સમ્બદ્ધમ્ એતદ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥ [ભ્પ્ 7.13.34]
ઇતિ શ્રી-યુધિષ્ઠિર-પ્રશ્ન-દૃશા ત્વ્ અપ્રાકૃત-વિગ્રહત્વેનાનશ્વર-વિગ્રહયોર્
એવ સતોઃ --
ભગવાન્ અનુગાવ્ આહ યાતં મા ભૈષ્ટમ્ અસ્તુ શમ્ ।
બ્રહ્મ-તેજઃ સમર્થો ઽપિ હન્તું નેચ્છે મતં તુ મે ॥ [ભ્પ્ 3.16.29]
ઇતિ ભગવદ્-ઉક્ત્ય્-અનુસારેણ । ઇત્થં જય-વિજયૌ સનકાદિ-શાપ-વ્યાજેન
કેવલં ભગવતો લીલાર્થં સંસૃતાવ્ અવતીર્ય ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-
ગદ્યાનુસારેણ ચ સ્વ-ભક્ત-ચિત્તાકર્ષ-વિનોદાય યુદ્ધાદિ-ક્રીડા-
નિમિત્તતયા તસ્ય દુર્ઘટ-ઘટના-કારિણ્યેચ્છયા એવ વાર-ત્રયં સ્વીયસ્ય
અણિમાદિ-સિદ્ધિ-મય-પરમ-જ્યોતિર્-દેહસ્ય ગુણમય-પાર્થિવ-દેહાન્તર-
પ્રવેશઃ ।
અતએવ સપ્તમે કૃષ્ણ-ચક્ર-હતાંહસૌ [ભ્પ્ 7.1.45] ઇત્ય્ અત્ર ટીકા ચ - કૃષ્ણ-
ચક્રેણ (પગે 73) હતમ્ અંહો યયોસ્ તૌ । તયોઃ પાપમ્ એવ હતં ન તુ તૌ ઇત્ય્
એષા ।
તથા તદ્-અર્થમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણેચ્છયૈવાત્રાપિ તાસામ્ અપ્રાકૃત-વિગ્રહાણામ્
એવ તદ્-અભિસાર-પ્રતિરોધ-સમયે -
નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય મોહિતાસ્ તસ્ય માયયા ।
મન્યમાનાઃ સ્વપાર્શ્વસ્થાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ દારાન્ વ્રજૌકસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.37]
ઇતિવત્ ।
તાત્કાલિક-કલ્પિતો યો ગુણમયો દેહસ્ તત્ર પ્રવેશઃ । ઇમમ્ એવાપેક્ષ્ય
દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપ્ય્ ઉક્તમ્ જહુર્ ગુણમયં દેહમ્ [ભ્પ્ 10.29.11] ઇતિ, વિશેષણ-
વૈયર્થ્યાન્ ન તુ સ્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર ચ યથા તયોઃ સહ દ્વેષાભાસસ્
તસ્યાપ્ય્ અનુસ્મરણસ્ય (સદ્-વેષસ્યાપ્ય્ અનુસ્મરણસ્ય) પ્રભાવેન
તાદૃશોપાધિ-પરિત્યાગાત્ તતોઽન્તર્ધાય ભગવત્-પ્રાપ્તિસ્ તથા સુતરામ્ એવ
સપ્રીતેસ્ તસ્ય પ્રભાવેન તત્-પ્રાપ્તિઃ । અત્ર ચ ભક્ત-ચિત્તાકર્ષણમ્ એવં
સમ્ભવતિ - અહો તાદૃશોઽસૌ શ્રી-કૃષ્ણે મધુરિમા યેન તાઃ સ્વ-
સાક્ષાત્કારાય પ્રાણાન્ અપિ ત્યાજ્યન્તે સ્મેતિ ।

નૄણામ્ [ભ્પ્ 10.29.14] ઇતિ સામાન્યતો જીવાનામ્ એવ નિઃશ્રેયસાય વ્યક્તૌ
સત્યાં ભક્તાનાં તુ સુતરામ્ એવેત્ય્ આયાતમ્ । અન્યથા તસ્ય વ્યક્તિર્ એવ ન
સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ । અવ્યયસ્યેતિ । નિર્ગુણસ્ય પ્રાકૃત-ગુણ-રહિતસ્ય
ગુણાત્મનઃ । તત્ર યે ચૈશ્વર્યાદયો ગુણાસ્ તે આત્મનઃ સ્વરૂપાણ્ય્ એવ યસ્ય
તસ્ય ।
તર્હ્ય્ એતાદૃશ-લીલયા કથં નૄણાં નિઃશ્રેયસં ભવતિ । ઉચ્યતે । એતદ્-
બોધનેન ભવતીત્ય્ આહ કામમ્ [ભ્પ્ 10.29.15] ઇતિ । અત્ર તન્-મયતા-શબ્દેન
તત્-પ્રચુરતોચ્યતે । તત્ર કામ-સ્નેહાદિષુ તદ્-અનુરક્તાત્મતેતિ પર્યવસાનં
સ્ત્રીમયો જાલ્મ ઇતિવત્ । ક્રોધ-ભયૈક્યેષુ તે પ્રાયસ્ તત્-પ્રલીનતેતિ દુગ્ધ-
મયં જલમ્ ઇતિવત્ । એકસ્યૈવ શબ્દસ્ય વિશેષણ-વશાદ્ અર્થ-ભેદશ્ ચ
યુજ્યતે સ્યાચ્ ચૈકસ્ય બ્રહ્મ શબ્દવદ્ [વ્સ્. 2.3.4] ઇતિ ન્યાયેન । ક્રોધ-
ભયયોર્ અત્ર પઠનમ્ અન્યેષુ કૈમુત્યાપાદનાયૈવ ન તુ તદ્-ઉપદેશ-
વિવક્ષયા । ન ચ શ્રી-ગોપિકાદીનાં યે કામાદયો ભાવાસ્ તદ્-અનુસરણેનાન્યે
કૃતાર્થા ભવન્તીતિ ચિત્રમ્ ઇત્ય્ આહ । ન ચેતિ । કિં વક્તવ્યમ્ એકેષાં વિમુક્તિર્
જગતોઽપિ સમ્ભવતીત્ય્ આહ યત ઇતિ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્: એકે તુ પ્રકટ-લીલાયામ્ આરાધન-પાકાદ્ આગન્તુકસ્ય એવૈતા ન
તુ નિત્ય-સિદ્ધવત્ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-દેહં પ્રાપ્તાઃ । તતો ન દોષ ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
[એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[146-150]
અથ પૂર્વવદ્ ઇહાપિ શ્રી-વ્રજેશ્વરાદીનાં પ્રાચીન-જન્માદિકં વ્યાખ્યેયમ્ ।
તથા હિ -
ત્રય્યા ચોપનિષદ્ભિશ્ ચ સાઙ્ખ્ય-યોગૈશ્ ચ સાત્વતૈઃ ।
ઉપગીયમાન-માહાત્મ્યં હરિં સામન્યતાત્મજમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.45] ઇત્ય્ એતત્,
નેમં વિરિઞ્ચો ન ભવઃ [ભ્પ્ 10.9.20] ઇતિ વક્ષ્યમાણાનુસારિ-મહા-
માહાત્મ્યં શ્રુત્વા વિસ્મિત-મનાઃ શ્રી-રાજોવાચ -
નન્દઃ કિમ્ અકરોદ્ બ્રહ્મન્ શ્રેય એવં મહોદયમ્ ।
યશોદા ચ મહા-ભાગા પપૌ યસ્યાઃ સ્તનં હરિઃ ॥
પિતરૌ નાન્વવિન્દેતાં કૃષ્ણોદારાર્ભકેહિતમ્ ।
ગાયન્ત્ય્ અદ્યાપિ કવયો યલ્ લોક-શમલાપહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.46-7]
યયોઃ પ્રસન્નોઽવતીર્ણસ્ તૌ પિતરાવ્ અપિ । તદ્ એવં પ્રશ્નમ્ અવધાર્ય શ્રી-
શુક ઉવાચ -
દ્રોણો વસૂનાં પ્રવરો ધરયા ભાર્યયા સહ ।
કરિષ્યમાણ આદેશાન્ બ્રહ્મણસ્ તમ્ ઉવાચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.8.48]
આદેશાન્ ગો-પાલનાદિ-લક્ષણાન્ । કિમ્ ઉવાચ તદ્ આહ --
જાતયોર્ નૌ મહાદેવે ભુવિ વિશ્વેશ્વરે હરૌ ।
ભક્તિઃ સ્યાત્ પરમા લોકે યયાઞ્જો દુર્ગતિં તરેત્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.49]
(પગે 74)
સ્પષ્ટમ્ । તતશ્ ચ --
અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ એવેહ વ્રજે દ્રોણો મહા-યશાઃ ।
જજ્ઞે નન્દ ઇતિ ખ્યાતો યશોદા સા ધરાભવત્ ॥
તતો ભક્તિર્ ભગવતિ પુત્રી-ભૂતે જનાર્દને ।
દમ્પત્યોર્ નિતરામ્ આસીદ્ ગોપ-ગોપીષુ ભારત ॥ [ભ્પ્ 10.8.50-51]
અન્યેષાં યઃ પુત્રો નાસીત્ તસ્મિંસ્ તુ તયોઃ પુત્રતાં પ્રાપ્ત ઇતિ ચ્વિ-
પ્રત્યયાર્થઃ । ભક્તિ-વિશેષ-માત્રેણૈવોદય-વિશેષ-નિયમાત્ ।
વાત્સલ્યાભિધ-પ્રેમ-વિશેષેણૈવ શ્રી-કૃષ્ણઃ પુત્રતયોદેતિ, ન તુ સ્વ-
દેહાદાવ્ આવિર્ભાવેન, હિરણ્યકશિપુ-સભા-સ્તમ્ભે શ્રી-નૃસિંહસ્ય બ્રહ્મણિ
શ્રી-વરાહસ્ય ચ પિતૃત્વાપ્રયોગાત્ । ન ચ ગર્ભ-પ્રવેશેન પરીક્ષિદ્-
રક્ષણાર્થં તત્-પ્રવિષ્ટસ્યાપિ તસ્યોત્તરા-માતૃત્વાશ્રવણાત્ । તાદૃશ-પ્રેમા
તુ શુદ્ધઃ સમુદ્રિક્તશ્ ચ શ્રી-વ્રજેશ્વરયોર્ એવ । અતએવ ગર્ભ-
પ્રવેશાદિકં વિનાપિ તયોઃ પુત્રતયા તસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ । યથા નન્દસ્ ત્વ્
આત્મજ ઉત્પન્ન [ભ્પ્ 10.5.1] ઇત્ય્ આદૌ, તથોપાસના ચ યથા - સકલ-લોક-
મઙ્ગલો નન્દ-ગોપ-તનયઃ ઇત્ય્ આદૌ । ન ત્વ્ એવં સ્તમ્ભાદેઃ ।
કિં ચ - શ્રીમદ્ આનકદુન્દુભિ-પ્રભૃતિષ્વ્ આવિર્ભાવોઽપિ ન પ્રાકૃતવત્
તદીય-ચરમ-ધાત્વ્-આદૌ પ્રવેશઃ । કિં તર્હિ, સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહસ્ય
તસ્ય તન્-મનસ્ય્ આવેશ એવ । તદ્ ઉક્તમ્ --
તતો જગન્-મઙ્ગલમ્ અચ્યુતાંશં
સમાહિતં શૂર-સુતેન દેવી ।
દધાર સર્વાત્મકમ્ આત્મ-ભૂતં
કાષ્ઠા યથાનન્દ-કરં મનસ્તઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.18] ઇતિ ।
તતઃ શ્રી-નારદ-પ્રહ્લાદ-ધ્રુવાદિષુ દર્શનાત્ સર્વ-સમ્મતત્વાત્ તાદૃશ-
પ્રેમ-વિષયત્વેન સાક્ષાત્ શ્રી-ભગવદ્-આવિર્ભાવાવ્યવહિત-પૂર્વ-પ્રચુર-
કાલં વ્યાપ્ય સન્તતસ્ તદ્-આવેશઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરયોર્ અપ્ય્ અવશ્યમ્ એવ
કલ્પ્યતે । બ્રહ્મ-વર-પ્રાર્થનયાપિ તદ્ એવ લભ્યત ઇતિ સમાન એવ
પન્થાઃ । વાત્સલ્યં ત્વ્ અત્રાધિકં, યેન વિના તસ્ય પુત્ર-ભાવો ન
સમ્ભવતીત્ય્ અત્રૈવ પુત્રતાં મન્યામહ ઇતિ પુત્રીભૂત ઇત્ય્ અસ્ય ભાવઃ ।
ઇદં પ્રકટાયામ્ એવ લીલાયાં સમાહિતમ્, અપ્રકટાયાં તુ તયોર્ નિત્ય-
સિદ્ધત્વે એવ પુરતોઽવધારયિષ્યમાણે લક્ષ્મી-વિષ્ણોર્ અનાદિતયા આદિ-રસ-
સિદ્ધ-દામ્પત્યવત્ શ્રી-વ્રજેશ્વરયોસ્ તસ્ય ચાનાદિતો વત્સલ-રસ-સિદ્ધ-પિતૃ-
પુત્ર-ભાવો વિદ્યત એવ । અતઃ પુત્ર-ભૂત ઇતિ ચ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
[વૃ. અદ્દ્સ્ હેરે: પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ [ભ્પ્ 10.8.14] ઇત્ય્
અત્ર સત્ય-વચસઃ શ્રી-ગર્ગસ્યાપ્ય્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ । શ્રી-દેવક્યાં ઉપસંહર
વિશ્વાત્મન્ન્ અદો રૂપમ્ અલૌકિકમ્ [ભ્પ્ 10.3.30] ઇતિ પ્રાર્થિતવત્યાં શ્રી-
ભગવાન્ શ્રી-દેવકી-મનસિ સ્ફુરિત-ચરં સમ્પ્રતિ બહિશ્ ચાવિર્ભૂતં
ચતુર્ભુજત્વમ્ અન્તર્ભાવ્ય શ્રી-વ્રજેશ્વરી-મનસિ સ્ફુરિતં દ્વિભુજત્વં
તત્રાવિર્ભાવિતવાન્ । તસ્યાસ્ ત્વરયા મનસિ સ્ફૂર્તિ-ભેદશ્ ચ તથા
તથાવિર્ભાવ-ભેદાદ્ ગમ્યતે । ફલેન ફલ-કારણમ્ અનુમીયતે ઇતિ । એન્દ્
વૃ. અદ્દિતિઓન્.]
અતએવ - ન હ્ય્ અસ્યાસ્તિ પ્રિયઃ કશ્ચિદ્ [ભ્પ્ 10.46.37] ઇત્ય્ આદિ પ્રકરણે, --
યુવયોર્ એવ નૈવાયમ્ આત્મજો ભગવાન્ હરિઃ ।
સર્વેષામ્ આત્મજો હ્ય્ આત્મા પિતા માતા સ ઈશ્વરઃ ॥ [ભ્પ્ 10.46.42]
ઇત્ય્ એતત્ શ્રી-વ્રજેશ્વરૌ પ્રતિ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાક્યં તદ્-ઔદાસીન્ય-
પ્રકટનેનાપાત-સાન્ત્વન-માત્ર-તાત્પર્યક-બાહ્યાર્થમ્ અપિ વાસ્તવમ્
અર્થં ત્વ્ એવં વહતિ । પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણાયં પ્રિયાપ્રિયાદિ-માતાપિત્રાદિ-
(પગે 75)-રહિતોઽપિ ભગવાન્ હરિઃ યઃ સોઽયં કૃષ્ણ-રૂપત્વેન વિશેષાકારઃ
સન્ યુવયોર્ એવાત્મજો નૈવ સર્વેષામ્ । સ એવેશ્વર-રૂપત્વેન સામાન્યાકારસ્
તુ સર્વેષામ્ આત્મજાદિ-સર્વ-રૂપઃ સ્યાત્ । કિન્તુ પરત્ર માયામયત્વાત્
નાસ્માકમ્ આદરઃ । પૂર્વત્ર તુ મુમુક્ષુ-મુક્ત-ભક્ત-શ્લાઘ્ય-
પ્રેમમયત્વાદ્ અત્યાદર ઇતિ ભાવઃ । તથોક્તં પ્રાગ્ એવ --
તયોર્ ઇત્થં ભગવતિ કૃષ્ણે નન્દ-યશોદયોઃ ।
વીક્ષ્યાનુરાગં પરમં નન્દમ્ આહોદ્ધવો મુદા ॥
યુવાં શ્લાઘ્યતમૌ નૂનં દેહિનામ્ ઇહ માન-દ ।
નારાયણે ઽખિલ-ગુરૌ યત્ કૃતા મતિર્ ઈદૃશી ॥ [ભ્પ્ 10.46.29-30] ઇતિ ।
તથા --
સ પિતા સા ચ જનની યૌ પુષ્ણીતાં સ્વ-પુત્ર-વત્ ।
શિશૂન્ બન્ધુભિર્ ઉત્સૃષ્ટાન્ અકલ્પૈઃ પોષ-રક્ષણે ॥ [ભ્પ્ 10.45.22]
ઇતિ શ્રી-વ્રજેશ્વરં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણ-રામાભ્યાં સાન્ત્વનં ચ । શ્રી-રામસ્યૈવ
પર-પુત્રમ્ અપેક્ષ્યેતિ જ્ઞેયમ્ । યથોક્તં તત્રૈવ તેન -
યાત યૂયં વ્રજં તાત વયં ચ સ્નેહ-દુઃખિતાન્ ।
જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામો વિધાય સુહૃદાં સુખમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.45.23] ઇતિ ।
દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામઃ । મમ તત્રાગમનસ્ય ભવદ્-દર્શનમ્ એવ પુરુષાર્થ
ઇત્ય્ અનેન યુષ્માન્ અપશ્યન્ત એવ સ્થાસ્યામ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[વૃ. અદ્દિતિઓન્: યદ્ વા તથાપિ ભૂમન્ મહિમા-ગુણસ્ય તે વિબોદ્ધુમ્ અર્હતિ
[ભ્પ્ 10.14.6] ઇત્ય્ અત્ર વિબોદ્ધું બોધ-ગોચરી-ભવિતુમ્ ઇતિવદ્ દ્રષ્ટું
દર્શન-ગોચરી-ભવિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ - જ્ઞાતીન્ ઇતિ । એન્દ્ વૃ.
અદ્દિતિઓન્.]
તસ્માદ્ અનયોર્ એવ મુખ્યં પુત્રત્વં શ્રી-કૃષ્ણે વિરાજતે ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । ગોપ-ગોપીનામ્ અપિ તસ્મિન્ પ્રેમાસીદ્ એવ । દમ્પત્યોસ્
તયોસ્ તુ તાસ્વ્ અપિ નિતરામ્ આસીદ્ ઇતિ । ઉપસંહરતિ --
કૃષ્ણો બ્રહ્મણ આદેશં સત્યં કર્તું વ્રજે વિભુઃ ।
સહ-રામો વસંશ્ ચક્રે તેષાં પ્રીતિં સ્વ-લીલયા ॥ [ભ્પ્ 10.8.52]
સ્વેષુ ભક્ત-જન-વિશેષેષુ યા લીલા તદ્-ભક્તિ-વિશેષ-વશ-લીલા-વિશેષસ્ તયૈવ
તેષાં સર્વેષામ્ અપિ પ્રીતિં ચક્રે । દ્વાવ્ અપિ તૌ પ્રતિ તેન વર-દાનાદ્ ઇતિ
ભાવઃ । યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ બ્રહ્મણ આદેશં સત્યં કર્તૃ મહદ્-આશીર્
અન્યથા ન સ્યાદ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા સ્વ-લીલયા તેષાં પ્રીતિં
કર્તું વ્રજે વસન્ બ્રહ્મણ આદેશં સત્યં ચક્રે । તદ્ અનુષઙ્ગતઃ સ્વયમ્
આદૃત્ય સર્વત્રાવ્યભિચારિણં ચકારેતિ ।
॥ 10.8 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 146-150 ॥
[151-152]
તદ્ એતત્ કારણં તદ્-આભાસમ્ એવ મન્યમાનસ્ તયોર્ બ્રહ્માદિભ્યોઽપિ
સૌભાગ્યાતિશયસ્ય ખ્યાપનાર્થમ્ અનન્તરમ્ એવ એકદા ગૃહ-દાસીષુ [ભ્પ્
10.9.1] ઇત્ય્ આદ્ય્-અધ્યાયમ્ આરબ્ધવાન્ । તત્રૈવ ચ સાક્ષાચ્ છ્રી-ભગવદ્-

બન્ધન-રૂપ-મહા-વશીકરણ-કારણ-વાત્સલ્યમ્ અપિ વિદિતં, તેન
બ્રહ્મણોઽપિ શિવ-લક્ષ્મીભ્યામ્ અપિ દુર્લભં ભગવત્-પ્રસાદ-ભરમ્ આહ
નેમં વિરિઞ્ચો ન ભવો ન શ્રીર્ અપ્ય્ અઙ્ગ-સંશ્રયા ।
પ્રસાદં લેભિરે ગોપી યત્ તત્ પ્રાપ વિમુક્તિદાત્ ॥ [ભ્પ્ 10.9.20]
સ આદિદેવો જગતાં પુરો ગુરુર્ [ભ્પ્ 2.9.5] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ વિરિઞ્ચિસ્ તાવદ્ ભક્તાદિ-
ગુરુઃ । (પગે 76) સ ચ ભવસ્ તુ વૈષ્ણવાનાં યથા શમ્ભુઃ [ભ્પ્ 12.13.16]
ઇત્ય્ આદિ-દર્શનાત્ તતોઽપ્ય્ ઉત્કર્ષવાન્ । સા ચ શ્રીસ્ તુ તયોર્ અપિ ભગવદ્-ભક્તિ-
શિક્ષા-નિદર્શન-પ્રથમ-રૂપત્વાત્ પરમોત્કર્ષવતી । તદ્ એવમ્ ઉત્તરોત્તર-
વિન્યાસેન યથોત્તર-મહિમાનં સૂચયિત્વા શ્રીસ્ તુ ન કેવલં ભક્તિ-માત્રેણ
તાદૃશ્ય્ એવ । કિં તર્હિ પરમ-સખ્યેન તતોઽપ્ય્ અનિર્વચનીય-માહાત્મ્યેત્ય્
આહ । અઙ્ગ-સંશ્રયેતિ । એવંભૂતાપિ સા ચ પ્રસાદં લેભિરે એવ । કસ્માત્ ?
વિમુક્તિદાત્ -
અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભજતાં ભગવાન્ મુકુન્દો
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ । [ભ્પ્ 5.6.18]
ઇત્ય્ ઉક્ત-રીત્યા પ્રાયો વિમુક્તિમ્ એવ દદાતિ ન તુ તથાભૂતં પ્રસાદં, તસ્માત્
શ્રી-ભગવત એવ કિન્તુ ગોપી શ્રી-ગોપેશ્વરી યત્ તદ્ અનિર્વચનીયં પ્રસાદ-
શબ્દેનાપિ વક્તું શઙ્કનીયં, તસ્માત્ પ્રાપ, તદ્-રૂપ-પ્રસાદં વિરિઞ્ચિશ્ ચ
ભવશ્ ચ શ્રીશ્ ચ ન લેભિરે ન લેભિરે ને લેભિરે ઇત્ય્ અર્થઃ । લેભિરે ઇત્ય્ અસ્ય
પ્રત્યેકં નઞ્-ત્રયેણાન્વયઃ । નઞસ્ ત્રિર્-આવૃત્તિશ્ ચ નિષેધસ્યાતિશયાર્થા ।
પૂર્વોત્તરાધ્યાય-દ્વયે શ્ર્-બાદરાયણેર્ વિવક્ષિતમ્ ઇદમ્ । દ્રોણ-ધરયોસ્
તાવત્ સાધારણ-દેવતાત્વં ચેત્ તર્હિ તયોઃ શ્રી-શિવાદિ-દુર્લભ-
ચરણારવિન્દ-સ્ફૂર્તિ-લેશસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય તથા પ્રાપ્તૌ સ્વતઃ સમ્ભાવના
નાસ્તિ । ન ચ તયોસ્ તાદૃશ-ગાઢ-ભજનાદિકં કુત્રચિદ્ વર્ણ્યતે । અન્યથા તદ્
એવાહમ્ આખ્યાસ્યમ્ । ન ચ તાભ્યાં યદ્ ઈદૃશં ફલં લબ્ધં તદ્ બ્રહ્મણિ
પૂર્વં પ્રાર્થિતં, કિન્તુ દુર્ગતિ-તરણ-હેતુત્વેનોત્તમ-ભક્તિ-માત્રમ્ । ન
ચ બ્રહ્માપિ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય મહા-ભક્તૈર્ અપિ દુર્લભ-પુત્રત્વાદિકં વિશિષ્ય
તાભ્યાં વરં દત્તવાન્ । ન ચ નેમં વિરિઞ્ચિઃ ઇત્ય્ આદિનોચ્યમાન-તાદૃશ-
પ્રસાદાપ્તિ-રાહિત્યસ્ય બ્રહ્મણો વરસ્ તાદૃશ-ફલ-દાને ભવતિ સમર્થઃ ।
વક્ષ્યતે ચ તત્-પ્રસાદાપ્તિ-રાહિત્યાતિશયઃ । તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્
અપ્ય્ અટવ્યાં યદ્ ગોકુલેઽપિ કતમાઙ્ઘ્રિ-રજોઽભિષેકમ્ [ભ્પ્ 10.14.34] ઇત્ય્
આદિના । તસ્માત્ તયોસ્ તાદૃશ-મહોદયે કારણં નાસ્તિ કિન્તુ નિષ્કારણત્વેન
તયોર્ નિત્યામ્ એવ તાદૃશીં સ્થિતિં વિજ્ઞાય મયા શ્રી-ભગવલ્-લીલયૈવ [વૃ.
અદ્દ્સ્: સ્વ-ભક્તિ-વિશેષ-પ્રચાર-કારણક-શ્રી-ભગવદ્-ઇચ્છયૈવ એન્દ્
અદ્દિતિઓન્.] દ્રોણ-ધરા-રૂપેણાંશેનૈવાવતીર્ણયોર્ ઐક્ય-વિવક્ષયા યથા
કથઞ્ચિત્ કારણાભાસ એવોપન્યસ્ત ઇતિ । કિં ચ શ્રીમદ્-ભાગવતેઽસ્મિન્ શ્રી-
ભગવત્-પ્રેમૈવ સર્વ-પુરુષાર્થ-શિરોમણિત્વેનોદ્ઘુષ્યતે । તસ્ય ચ
પરમાશ્રય-રૂપં શ્રી-ગોકુલમ્ એવ । તત્રાપિ શ્રી-વ્રજેશ્વરૌ । તતસ્ તત્
પરમાશ્રય-નિત્યત્વે સિદ્ધ એવ તાદૃશ-ગ્રન્થ-પ્રયત્નઃ સકલઃ સ્યાત્ । યત
એવ શ્રી-બ્રહ્માદિભિસ્ તત્ર યત્ કિઞ્ચિજ્ જન્મ પ્રાર્થ્યતે ઇતિ । તસ્માત્ સ્વાભાવિક્ય્
એવ તયોસ્ તાદૃશી સ્થિતિર્ ઇતિ પ્રતિપાદયંસ્ તત્-સમ્બન્ધેનૈવ ભજતાં
સુખાપો નાન્યેષામ્ ઇત્ય્ આહ --
નાયં સુખાપો ભગવાન્ દેહિનાં ગોપિકા-સુતઃ ।
જ્ઞાનિનાં ચાત્મ-ભૂતાનાં યથા ભક્તિમતામ્ ઇહ ॥ [ભ્પ્ 10.9.21]
સુખેનાપ્યત ઇતિ સુખાપઃ । અયં શ્રી-ગોપિકા-સુતઃ ભગવાન્ દેહિનાં
દેહાભિમાનિનાં તપ-આદિના ન સુખાપઃ ન સુલભઃ કિન્તુ તૈર્ અતિચિરેણૈવ
તેન શુદ્ધેઽન્તઃકરણે કથઞ્ચિદ્ (પગે 77) ભક્તાવલોકન-લેશેન જાત-સદ્-
બુદ્ધિભિસ્ તદ્ એવ તપ-આદિકં તસ્મિન્ન્ અર્પયદ્ભિઃ કથઞ્ચિદ્ એવાસૌ
લભ્યતે । તથા આત્મ-ભૂતાનામ્ આવિર્ભૂતાદ્વૈત-વૃત્તીનાં નિવૃત્ત-
દેહાભિમાનાનાં જ્ઞાનિનામ્ અપિ તાદૃશેન જ્ઞાનેન ન સુખાપઃ કિન્તુ
પૂર્વેણૈવ કરણેન જાત-તદ્-આસત્તિભિસ્ તેન જ્ઞાનેન યદ્ બ્રહ્મ સ્ફુરતિ તદ્
એવાયમ્ ઇતિ ચિન્તયદ્ભિસ્ તૈઃ કથઞ્ચિદ્ એવાસૌ લભ્યતે । તતશ્ ચ દ્વયોર્ અપિ
તયોઃ સાધનયોર્ હીનત્વાત્ તલ્-લાભશ્ ચ ન સાક્ષાત્ કિન્તુ કેનચિદ્ અંશેન
વ્યઞ્જિતમ્ તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ [ગીતા 12.4],
ક્લેશોઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ [ગીતા 12.5] ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-
ઉક્તેઃ । શાબ્દે પરે બ્રહ્મણિ ધર્મતો વ્રતૈઃ સ્નાતસ્ય મે ન્યૂનમ્ અલં
વિચક્ષ્વ [ભ્પ્ 1.5.7] ઇતિ શ્રી-વ્યાસ-પ્રશ્નાનન્તરાત્ ।
ભવતાનુદિત-પ્રાયં યશો ભગવતો ઽમલમ્ ।
યેનૈવાસૌ ન તુષ્યેત મન્યે તદ્ દર્શનં ખિલમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.8]
ઇતિ શ્રી-નારદ-પ્રતિવચનાચ્ ચ । સુખાપસ્ તુ કેષામ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં
નિદર્શનમ્ આહ - ઇહ ગોપિકા-સુતે ભક્તિમતાં યથા [વૃ એદિતિઓન્ હેરે અદ્દ્સ્:
તથા ચ શ્રી-બ્રહ્મોક્તિઃ - જ્ઞાને પ્રયાસમ્ ઉદપાસ્ય [ભ્પ્ 10.14.3] ઇત્ય્ આદિ, શ્રી-
નારદોક્તિશ્ ચ યજતે યજ્ઞ-પુરુષં સ સમ્યગ્-દર્શનઃ પુમાન્ [ભ્પ્ 1.5.38]
ઇતિ । વૃ અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્.] સુખાપ ઇતિ શ્રી-ગોપિકાયાસ્ તુ સુખાપ ઇતિ કિં
વક્તવ્યમ્ । તસ્યાઃ સુત એવાયં ભગવાન્ ઇત્ય્ અતો ગોપિકા-સુત ઇતિ વિશેષણં
દત્તમ્ ।
સુખમ્ આપયતીતિ વા સુખાપઃ । યતશ્ ચાયં ન દેહાભિમાનિનાં સુખાપઃ
યતો ગોપિકાસુતસ્ તત્-સુતત્વ-લીલાયાઃ સ્વ-સાધારણ-દૃષ્ટ્યાનાદરાત્ । તથા
જ્ઞાનિનામ્ અપિ ન સુખાપઃ યતો ગોપિકાસુતઃ સર્વાત્મૈક-વૃત્ત્ય્-ઉદયેન
ભગવત્-સ્વરૂપાનન્દ-વૈચિત્રી-સારોપરિચર-તલ્-લીલા-તત્ત્વાનુભવાત્ । યથેહ
શ્રી-ગોપિકા-સુતે ભક્તિમતામ્ ઇતિ નિદર્શનમ્ ।
સુખેનાપ્યતે જ્ઞાયતે ઇતિ વા સુખાપઃ સુબોધઃ । તતશ્ ચાયં
દેહાભિમાનિભિસ્ [વૃ. અદ્દિતિઓન્] તર્કાદિના ન સુબોધઃ । તથા જ્ઞાનિભિર્ અપિ
જ્ઞાનેન ન સુબોધઃ । તત્ર પૂર્વવદ્ ધેતુર્ ગોપિકા-સુત ઇતિ । દેહેભિઃ
દેહાભિમાનિભિર્ અપિ । [એન્દ્ વૃ. અદ્દિતિઓન્] તત્-તદ્-અલૌકિક-કર્મ-લિઙ્ગકાત્
તર્કાત્ જ્ઞાનિભિર્ અપ્ય્ અનાવૃત-બ્રહ્મત્વાવગમાત્ સુબોધ એવ । સત્યં તથાપિ
યથેહ શ્રી-ગોપિકા-સુતે ભક્તિમદ્ભિઃ સુબોધસ્ તથા ન । તે હિ શ્રી-કૃષ્ણ-
ભક્તાઃ સ્વ-સુખ-નિભૃત-ચેતાસ્ તદ્-વ્યુદસ્તાન્ય્ અભાવોઽપ્ય્ અજિત-રુચિર-
લીલાકૃષ્ટ-સારઃ [ભ્પ્ 12.12.69] ઇત્ય્ આદિ-દર્શનાત્ તાદૃશ-લીલાનુભવસ્યૈવ
પરમ-પુરુષાર્થત્વમ્ અવગચ્છન્તીતિ ભાવઃ । અત્રાર્થ-ત્રયોઽપીહ-પદેન
શ્રી-પરવ્યોમ-નાથાદિ-ભક્તિમન્તોઽપિ વ્યાવૃત્તાઃ । ગોપિકા-સુત ઇતિ વિશેષણેન
ચ ત્રૈકાલિક-તદ્-ભક્તાનાં તત્-સમ્બન્ધિ-સુખાપત્વં પ્રતિ તત્-સુતત્વાયોગ-
તદ્-અન્યત્વ-યોગૌ વ્યવચ્છિદ્યેતે । ઇત્ય્ અતો વિદ્વદ્-અનુભવ-યાથાર્થ્યેન નિત્ય
એવ તત્-સમ્બન્ધો વિવક્ષિતઃ । (પગે 78)
અતએવાયં ગોપિકા-સુત ઇતિ સ્વયમ્ અપિ સાક્ષાદ્ અઙ્ગુલ્યા નિર્દિશ્યતે । તસ્માદ્ અપિ
સાધૂક્તં નિત્ય એવ શ્રી-વ્રજેશ્વરયોસ્ તત્-સમ્બન્ધ ઇતિ । અત્ર એકદા ગૃહ-
દાસીષુ [ભ્પ્ 10.9.1] ઇત્ય્ આદિકમ્, નેમં વિરિઞ્ચઃ [ભ્પ્ 10.9.20] ઇત્ય્ આદિ પદ્ય-
દ્વયાન્તમ્ ઇદમ્ ઉત્તર-વાક્યં, દ્રોણો વસૂનાં પ્રવરઃ [ભ્પ્ 10.8.48] ઇત્ય્

આદિકસ્ય પૂર્વ-વાક્યસ્ય બાધકત્વેનૈવોક્તં, પૂર્વ-વિરોધ-ધર્માન્તર-
પ્રતિપાદનાદ્ અયુક્તત્વાચ્ ચ પૂર્વસ્ય અસદ્-વ્યપદેશાન્ નેતિ ચેન્ ન
ધર્માન્તરેણ વાક્ય-શેષાદ્ [વ્સ્ 2.1.17] ઇતિવત્ । તત્ર ચ યથિવાસચ્-છબ્દસ્ય
ગત્ય્-અન્તરં ચિન્ત્યતે તથાત્રાપિ । તચ્ ચ પૂર્વમ્ એવ દર્શિતં
પૂર્વોત્તરાધ્યાય-દ્વયે બાદરાયણે વિવક્ષિતમ્ ઇદમ્ આરભ્ય પ્રકરણેન ।
॥ 10.8 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 151-152 ॥
[153]
તદ્ એવં શ્રુતિ-પુરાણાદિ-નિગમોક્ત્ય્-અનુસારેણ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય
નિત્યાભિવ્યક્તિત્વં દ્વારકાદિષુ નિત્ય-વિહારિત્વં નિત્ય-યાદવાદિ-પરિકરત્વં
ચ દર્શિતમ્ । ઇત્થમ્ એવ ચ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિ સુસિદ્ધમ્ ।
અથાશઙ્કતે - યદિ નિત્યમ્ એવ તથાવિધઃ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યઃ સ્વયં ભગવાન્
તત્ર તત્ર એતૈર્ નિજ-પરિકરૈઃ સાર્ધં વિહરતિ તર્હિ બ્રહ્માદિ-પ્રાર્થનયા
શ્રી-નારાયણ એતાવતતારેતિ શ્રૂયતે । તસ્ય યદિ શ્રી-કૃષ્ણે પ્રવેશઃ તર્હિ ચ
કથં નિત્યમ્ એવ દ્વારકાદિષુ વિરાજમાનં સ્વયં ભગવન્તં પરિત્યજ્ય
તે તસ્મૈ નિવેદયિતું ગતાઃ । કથં વા જન્માદિ-લીલયા ક્રમેણ મથુરાં
ગોકુલં પુનર્ મથુરાં દ્વારકાં ચ ત્યક્ત્વા વૈકુણ્ઠમ્ આરૂઢવાન્ ઇતિ ।
અત્રેદમ્ ઉચ્યતે -- યો દ્વારકાદૌ નિત્યં વિહરતિ સ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યઃ સ્વયં
ભગવાન્ પરાત્પરો બ્રહ્માદિષ્વ્ અપ્રકટ એવ પ્રાયશઃ । યસ્ તુ ક્ષીરોદાદિ-
લીલા-ધામા નારાયણાદિ-નામા પુરુષઃ સ એવ વિષ્ણુ-રૂપઃ સાક્ષાદ્ વા
નિજાંશેન વા તેષુ પ્રકટઃ સન્ બ્રહ્માણ્ડ-પાલનાદિ-કર્તેત્ય્ ઉક્તમ્ એવ ।
તત્ર બ્રહ્માણ્ડાધિકારિણો બ્રહ્માદયોઽપિ બ્રહ્માણ્ડ-કાર્યં તસ્મા એવ
નિવેદયિતુમ્ અર્હન્તિ । તતસ્ તદાપિ તસ્મા એવ પૃથિવી-ભારાવતારાય
નિવેદિતવન્તઃ । અનન્તરં સોઽપિ પુરુષસ્ તાન્ પ્રતિ કેશ-દર્શનેન સ યાવદ્
ઉર્વ્યાં ભરમ્ ઈશ્વરેશ્વરઃ [ભ્પ્ 10.1.22] ઇત્ય્ આદિ-વાક્યેન ચ સ્વયં
ભગવત એવાવતાર-સમયોઽયમ્ ઇતિ સૂચયિત્વા સ્વયમ્ અપ્ય્ અવતિતીર્ષાં ચકાર ।
સા ચાવતિતીર્ષા પૂર્વ-યુક્ત્યા પ્રકટીભવતિ સ્વયં ભગવતિ પ્રવેશાયૈવ ।
તદેદં વૈકુણ્ઠાદ્ય્-આરોહણમ્ અપિ તત્-તદ્-અંશેનૈવ । સ્વયં તુ તત્ર તત્રૈવ
પુનર્ નિગૂઢં લીલાયતે । અત્રોદાહૃતં તન્ત્ર-ભાગવતાદિ-વાક્યં વારાહાદિ-
વાક્યં ચાનુસન્ધેયમ્ । ઉદાહરિષ્યતે ચ નિત્યં સન્નિહિતસ્ તત્ર ભગવાન્
મધુસૂદનઃ [ભ્પ્ 11.31.24] ઇત્ય્ આદિકમ્ । એષ ચાભિસન્ધિર્ ન સર્વૈર્
એવાવબુધ્યતેતિ ।
યથ સ્વ-સ્વ-દૃષ્ટમ્ એવ મુનિભિસ્ તાદૃગ્ વર્ણ્યતે । યથા સમુદ્ર-તીર-સ્થ-
દૃષ્ટ્યૈવ અદ્ભુતો વા એષ પ્રાતર્ ઉદેત્ય્ અપઃ સાયં પ્રવિશતિ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
પ્રવર્તતે ન તુ વસ્તુત ઇતિ પ્રાઞ્ચઃ । યદિ તત્ર સુમેરુ-પરિક્રમાદિ-
વાક્યેનાન્યથા ગતિઃ ક્રિયતે તદાત્રાપિ સ્વયં ભગવત્તા-નિત્ય-વિહારિતાદિ-
પ્રતિપાદક-વાક્યેન કથં નામ ન ક્રિયતામ્ । તથા મથુરાદિ-
પરિત્યાગાદ્ય્-ઉક્તિર્ અવતારે પ્રાપઞ્ચિક-જન-પ્રકટ-લીલાપેક્ષયૈવ । તદ્-
અપ્રકટા તુ લીલા નિત્યમ્ એવ વિદ્યતે એવ । તસ્માન્ નિત્યત્વેન
જન્માદિમયત્વેન ચ લીલા-પ્રતિપાદકાનાં વાક્યાનાં સમન્વય-સ્વારસ્યાદ્
ઇદં લભ્યતે । યથા ય એવ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તત્ર તત્ર નિત્યમ્ અપ્રકટો વિહરતિ
સ એવ સ્વયં જન્માદિ-લીલયા પ્રકટો ભવતિ । તત્ર નારાયણાદયોઽપિ
પ્રવિશન્તીતિ સર્વં શાન્તમ્ ।
તદ્ એવં તત્ર શ્રી-કૃષ્ણ-લીલા દ્વિવિધા અપ્રકટ-રૂપા પ્રકટ-રૂપા ચ ।
પ્રાપઞ્ચિક-લોકાપ્રકટત્વાત્ તત્-પ્રકટત્વાચ્ ચ । તત્રાપ્રકટા -
(પગે 79)
યત્રાસૌ સંસ્થિતઃ કૃષ્ણસ્ ત્રિભિઃ શક્ત્યા સમાહિતઃ ।
રામાનિરુદ્ધ-પ્રદ્યુમ્નૈ રુક્મિણ્યા સહિતો વિભુઃ ॥ [ગ્તુ 2.36] ઇતિ ।
મથુરા-તત્ત્વ-પ્રતિપાદક-શ્રી-ગોપાલ-તાપન્ય્-આદૌ - ચિન્તામણિ-પ્રકર-
સદ્મસુ-કલ્પ-વૃક્ષ [ભ્પ્ 5.40] ઇત્ય્ આદિ વૃન્દાવન-તત્ત્વ-પ્રતિપાદક-બ્રહ્મ-
સંહિતાદૌ ચ પ્રકટ-લીલાતઃ કિઞ્ચિદ્ વિલક્ષણત્વેન દૃષ્ટા, પ્રાપઞ્ચિક-લોકૈસ્
તદ્-વસ્તુભિશ્ ચામિશ્રા, કાલવદ્-આદિ-મધ્યાવસાન-પરિચ્છેદ-રહિત-સ્વ-
પ્રવાહા, યાદવેન્દ્રત્વ-વ્રજ-યુવરાજત્વાદ્ય્-ઉચિતાહરહર્-મહા-
સભોપવેશ-ગોચારણ-વિનોદાદિ-લક્ષણા । પ્રકટ-રૂપા તુ શ્રી-વિગ્રહવત્
કાલાદિભિર્ અપરિચ્છેદ્યૈવ સતી ભગવદ્-ઇચ્છાત્મક-સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ
લબ્ધારમ્ભ-સમાપના પ્રાપઞ્ચિકાપ્રાપઞ્ચિક-લોક-વસ્તુ-સંવલિતા તદીય-
જન્માદિ-લક્ષણા ।
તત્રાપ્રકટા દ્વિવિધા । મન્ત્રોપાસનામયી સ્વારસિકી ચ । પ્રથમા યથા
તત્-તદ્-એકતર-સ્થાનાદિ-નિયત-સ્થિતિકા તત્-તન્-મન્ત્ર-ધ્યાન-મયી । યથા
બૃહદ્-ધ્યાન-રત્નાભિષેકાદિ-પ્રસ્તાવઃ ક્રમ-દીપિકાયામ્ । યથા વા --
અથ ધ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વ-પાપ-પ્રણાશનમ્ ।
પીતામ્બર-ધરં કૃષ્ણં પુણ્ડરીક-નિભેક્ષણમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ગૌતમીય-
તન્ત્રે ।
યથા વા -
વેણું ક્વણન્તમ્ અરવિન્દ-દલાયતાક્ષમ્-
બર્હાવતંસમ્ અસિતામ્બુદ-સુન્દરાઙ્ગમ્ ।
કન્દર્પ-કોટિ-કમનીય-વિશેષ-શોભં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥
આલોલ-ચન્દ્રક-લસદ્-વનમાલ્ય-વંશી-
રત્નાઙ્ગદં પ્રણય-કેલિ-કલા-વિલાસમ્ ।
શ્યામં ત્રિ-ભઙ્ગ-લલિતં નિયત-પ્રકાશં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ ઇતિ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ [5.39-40] ।
હોમસ્ તુ પૂર્વવત્ કાર્યો ગોવિન્દ-પ્રીતયે તતઃ ઇત્ય્-આદ્ય્-અનન્તરં -
ગોવિન્દં મનસા ધ્યાયેત્ ગવાં મધ્યે સ્થિતં શુભમ્ ।
બર્હાપીડક-સંયુક્તં વેણુ-વાદન-તત્-પરમ્ ॥
ગોપી-જનૈઃ પરિવૃતં વન્ય-પુષ્પાવતંસકમ્ ॥ ઇતિ બોધાયન-કર્મ-વિપાક-
પ્રાયશ્ચિત્ત-સ્મૃતૌ ।
તદ્ ઉ હોવાચ હૈરણ્યો ગોપ-વેશમ્ અભ્રાભં તરુણં કલ્પ-દ્રુમાશ્રિતમ્ ।
તદિહ શ્લોકા ભવન્તિ --
સત્-પુણ્ડરીક-નયનં મેઘાભં વૈદ્યુતામ્બરમ્ ।
દ્વિ-ભુજં મૌન-મુદ્રાઢ્યં વનમાલિનમીશ્વરમ્ ॥
ગોપ-ગોપી-ગવાવીતં સુર-દ્રુમ-તલાશ્રિતમ્ ।
દિવ્યાલઙ્કરણોપેતં રક્ત-પઙ્કજ-મધ્યગમ્ ॥
કાલિન્દી-જલ-કલ્લોલ-સઙ્ગિ-મારુત-સેવિતમ્ ।
ચિન્તયંશ્ ચેતસા કૃષ્ણં મુક્તો ભવતિ સંસૃતેઃ ॥
ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યામ્ [1.11-15] - ગોવિન્દં ગોકુલાનન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-
વિગ્રહમ્ [ગ્તુ 1.37] ઇત્ય્ આદિ ચ ।
યા તુ તત્-તત્-કામનાત્મક-પ્રયોગ-મયી પૂતના-વધાદિ-રૂપા યદ્-યદ્-
ધિયા ત ઉરુગાય વિભાવયન્તિ તત્-તદ્-વપુઃ પ્રણયસે સદ્-અનુગ્રહાય [ભ્પ્
3.9.11] ઇત્ય્ ઉક્તાનુસારેણાદ્યાપિ સાધક-હૃદિ કદાચિત્ સામ્પ્રતીવ સ્ફુરતિ સા
ખલુ મન્ત્રોપાસનામયીત્વેઽપિ સ્વારસિક્યામ્ એવ પર્યવસ્યતિ અતીતત્વેન
સર્વત્ર નિર્દિષ્ટત્વાત્ ।
અથ સ્વારસિકી ચ યથોદાહૃતમ્ એવ સ્કાન્દે --
વત્સૈર્ વત્સતરીભિશ્ ચ સદા ક્રીડતિ માધવઃ ।
વૃન્દાવનાન્તરગતઃ સ-રામો બાલકૈઃ સહ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તત્ર ચ-કારાત્ શ્રી-ગોપેન્દ્રાદયો ગૃહ્યન્તે । રામ- (પગે 80) -શબ્દેન રોહિણ્ય્
અપિ । તથા તેનૈવ ક્રીડતીત્ય્ આદિના વ્રજાગમન-શયનાદિ-લીલાપિ । ક્રીડા-
શબ્દસ્ય વિહારાર્થત્વાદ્ વિહારસ્ય નાના-સ્થાનાનુસારણ-રૂપત્વાદ્ એક-
સ્થાન-નિષ્ઠાયા મન્ત્રોપાસનામય્યા ભિદ્યતેઽસૌ । યથાવસર-વિવિધ-
સ્વેચ્છામયી સ્વારસિકી । એવં બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ --
ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ સુરભિર્ અભિપાલયન્તમ્
લક્ષ્મી-સહસ્ર-શત-સમ્ભ્રમ-સેવ્યમાનં