Satsamdarbha · અધ્યાય 7

તદ્ એતદ્ વ્યાખ્યાતમ્ અભિધેયમ્ । અત્રાન્યોઽપિ વિશેષઃ શાસ્ત્ર-મહાજન-
દૃષ્ટ્ય્-અનુસન્ધેયઃ ।
(પગે 180)
ગુરુઃ શાસ્ત્રં શ્રદ્ધા રુચિર્ અનુગતિઃ સિદ્ધિર્ ઇતિ મે
યદ્ એતત્ તત્ સર્વં ચરણ-કમલં રાજતિ યયોઃ ।
કૃપા-માધ્વીકેન સ્નપિત-નયનામ્ભોજ-યુગલૌ
સદા રાધા-કૃષ્ણાવ્ શરણ-ગતી તૌ મમ ગતિઃ ॥
ઇતિ શ્રી-કલિ-યુગ-પાવન-સ્વ-ભજન-વિભાજન-પ્રયોજનાવતાર-શ્રી-શ્રી-
ભગવત્-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-દેવ-ચરણાનુચર-વિશ્વ-વૈષ્ણવ-રાજ-સભાજન-
શ્રી-રૂપ-સનાતનાનુશાસન-ભારતી-ગર્ભે શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે શ્રી-
ભક્તિ-સન્દર્ભો નામ પઞ્ચમઃ સન્દર્ભઃ ॥
સમાપ્તશ્ ચાયં શ્રી-ભક્તિ-સન્દર્ભઃ ॥
[*એન્દ્નોતે #1] નોત્ fઓઉન્દ્.
[*એન્દ્નોતે #2] વાત-વાસના યે મુનયો ઓર્ ઋષયઃ ।
[*એન્દ્નોતે #3] જીવઽસ્ રેઅદિન્ગ્ હસ્ અઙ્ગિરસ-શાખાધ્યાપકેન. હે અલ્સો
સ્કિપ્સ્ મેન્તિઓન્ ઓf થે તાપનીયોપનિષદ્-અધ્યાપક.
[*એન્દ્નોતે #4] અવૈષ્ણવોપદિષ્ટેન મન્ત્રેણ ન પરા ગતિઃ ॥
અવૈષ્ણવોપદિષ્ટં ચેત્ પૂર્વ-મન્ત્ર-વરં દ્વયમ્ ।
પુનશ્ ચ વિધિના સમ્યક્ વૈષ્ણવાદ્ ગ્રાહયેદ્ ગુરોઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.226.1-2]
[*એન્દ્નોતે #5] ઇન્ હ્બ્વ્ 11.615, થેસે વેર્સેસ્ અરે અત્ત્રિબુતેદ્ તો થે ગૌતમીય-
તન્ત્રઈ
શ્રી-પ્રીતિ-સન્દર્ભઃ
તૌ સન્તોષયતા સન્તૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
દાક્ષિણાત્યેન ભટ્ટેન પ્નુઅર્ એતદ્ વિવિચ્યતે ॥ઓ॥
તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ ॥ઓ॥
[1]
અથ પ્રીતિ-સન્દર્ભો લેખ્યઃ । ઇહ ખલુ શાસ્ત્ર-પ્રતિપાદ્યં પરમ-તત્ત્વં
સન્દર્ભ-ચતુષ્ટયેન પૂર્વં સમ્બદ્ધમ્ । તદ્-ઉપાસના ચ તદ્-અનન્તર-
સન્દર્ભેણાભિહિતા । તત્-ક્રમ-પ્રાપ્તત્વેન પ્રયોજનં ખલ્વ્ અધુના
વિવિચ્યતે ।
પુરુષ-પ્રયોજનં તાવત્ સુખ-પ્રાપ્તિર્ દુઃખ-નિવૃત્તિશ્ ચ । શ્રી-ભગવત્-
પ્રીતૌ તુ સુખત્વં દુઃખ-નિવર્તકત્વં ચાત્યન્તિકમ્ ઇતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ
યત્ ખલુ પરમ-તત્ત્વં શાસ્ત્ર-પ્રતિપાદ્યત્વેન પૂર્વં નિર્ણીતં, તદ્ એવ સદ્-
અનન્ત-પરમાનન્દત્વેન સિદ્ધમ્ । શ્રુતાવ્ અપિ સૈષાનન્દસ્ય મીમાંસા
ભવતિ ઇત્ય્ આરભ્ય માનુષાનન્દતઃ પ્રાજાત્યાનન્દ-પર્યન્તં દશ-કૃત્વઃ
શત-ગુણિતતયા ક્રમેણ તેષામ્ આનન્દોત્કર્ષ-પરિમાણં પ્રદર્શ્ય પુનશ્
ચ તતોઽપિ શત-ગુણત્વેન પર-બ્રહ્માનન્દં પ્રદર્શ્યાપ્ય્ અપરિતોષાત્ યતો
વાચો નિવર્તન્તે ઇત્ય્ આદિ શ્લોકેન તદ્-આનન્દસ્યાનન્ત્યત્વમ્ એવ સ્થાપિતં
વિલક્ષણત્વં ચ । કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાત્ યદ્ એષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાદ્
ઇત્ય્ અનેન નાના-સ્વરૂપ-ધર્મતોઽપિ તસ્ય કેવલાનન્દ-સ્વરૂપત્વમ્ એવ ચ
દર્શિતમ્ । તથાભૂત-માર્તણ્ડાદિ-મણ્ડલસ્ય કેવલ-જ્યોતિષ્ટ્વવત્ ।
અથ જીવશ્ ચ તદીયોઽપિ તજ્-જ્ઞાન-સંસર્ગાભાવ-યુક્તત્વેન તન્-માયા-
પરાભૂતઃ સન્ન્ આત્મ-સ્વરૂપ-જ્ઞાન-લોપાન્ માયા-કલ્પિતોપાધ્યાવેશાચ્
ચાનાદિ-સંસાર-દુઃખેન સમ્બધ્યત ઇતિ પરમાત્મ-સન્દર્ભાદાવ્ એવ
નિરૂપિતમ્ અસ્તિ । તત ઇદં લભ્યતે પરમ-તત્ત્વ-સાક્ષાત્કાર-લક્ષણં તજ્-
જ્ઞાનમ્ એવ પરમાનન્દ-પ્રાપ્તિઃ । સૈવ પરમ-પુરુષાર્થ ઇતિ ।
સ્વાત્માજ્ઞાન-નિવૃત્તિઃ દુઃખાત્યન્ત-નિવૃત્તિશ્ ચ નિદાને તદ્-અજ્ઞાને ગતે સતિ
સ્વત એવ સમ્પદ્યતે । પૂર્વસ્યાઃ પરમ-તત્ત્વ-સ્વપ્રકાશતાભિવ્યક્તિ-
લક્ષણ-માત્રાત્મકત્વાદ્ ઉત્તરસ્યાશ્ ચ ધ્વંસાભાવ-રૂપત્વાદ્
અનશ્વરત્વમ્ । ઉક્તં ચ પૂર્વસ્યાઃ પરમ-પુરુષાર્થત્વં ધર્મસ્ય હ્ય્
અપવર્ગસ્ય ઇત્ય્ આદિના [ભ્પ્ 1.2.9],
તચ્-છ્રદ્દધાના મુનયો જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તયા ।
પશ્યન્ત્ય્ આત્મનિ ચાત્માનં ભક્ત્યા શ્રુત-ગૃહીતયા ॥ ઇત્ય્ અન્તેન [ભ્પ્ 1.2.12] ।
સ્વતઃ સર્વ-દુઃખ-નિવૃત્તિશ્ ચ તત્રૈવોક્તા - ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિર્ [ભ્પ્
1.2.13] ઇત્ય્ આદિના । શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ચ -
નિરસ્તાતિશયાહ્લાદ-સુખ-ભાવૈક-લક્ષણા ।
ભેષજં ભગવત્-પ્રાપ્તિર્ એકાન્તાત્યન્તિકી મતા ॥ [વિપ્ 6.5.59] ઇતિ ।
શ્રુતૌ ચ - આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ [તૈત્તુ 2.4.1] ।
એષ એવ ચ મુક્તિ-શબ્દાર્થઃ । સંસાર-બન્ધ-ચ્છેદ-પૂર્વકત્વાત્ । યથોક્તં
શ્રી-સૂતેન -
યદૈવમ્ એતેન વિવેક-હેતિના
માયા-મયાહઙ્કરણાત્મ-બન્ધનમ્ ।
છિત્ત્વાચ્યુતાત્માનુભવો ઽવતિષ્ઠતે
તમ્ આહુર્ આત્યન્તિકમ્ અઙ્ગ સમ્પ્લવમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.4.34] ઇતિ ।
અચ્યુતાખ્યે આત્મનિ પરમાત્મનિ અનુભવો યસ્ય તથાભૂતઃ સન્ અવતિષ્ઠતે
યત્ તમ્ આત્યન્તિકં સમ્પ્લવં મુક્તિમ્ આહુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ મુક્તિર્ હિત્વાન્યથા-રૂપં સ્વરૂપેણ વ્યવસ્થિતિર્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 2.10.6] એતદ્ અપિ
તત્-તુલ્યાર્થમ્ એવ । યતઃ સ્વરૂપેણ વ્યવસ્થિતિર્ નામ સ્વરૂપ-સાક્ષાત્કાર
ઉચ્યતે । તદ્-અવસ્થાન-માત્રસ્ય સંસાર-દશાયામ્ અપિ સ્થિતત્વાત્ । અન્યથા-
રૂપત્વસ્ય ચ તદ્-અજ્ઞાન-માત્રાર્થત્વેન તદ્-ધાનૌ તજ્-જ્ઞાન-પર્યવસાનાત્ ।
સ્વરૂપં ચાત્ર મુખ્યં પરમાત્મ-લક્ષણમ્ એવ । રશ્મિ-પરમાણૂનાં
સૂર્ય ઇવ સ એવ હિ જીવાનાં પરમોઽંશિ-સ્વરૂપઃ । યથોક્તં બ્રહ્માણં પ્રતિ
શ્રીમતા ગર્ભોદશાયિના -
યદા રહિતમ્ આત્માનં ભૂતેન્દ્રિય-ગુણાશયૈઃ ।
સ્વરૂપેણ મયોપેતં પશ્યન્ સ્વારાજ્યમ્ ઋચ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 3.9.33] ઇતિ ।
ઉપેતં યુક્તમ્ ઇત્ય્ એવાક્લિષ્ટોઽર્થઃ । જીવ-સ્વરૂપસ્યૈવ ગૌણાનન્દત્વં
દર્શિતમ્ । તસ્માત્ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મેત્ય્ ઉક્ત્વા [ભ્પ્ 10.14.54] -
કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્ અખિલાત્મનામ્ ।
જગદ્-ધિતાય સોઽપ્ય્ અત્ર દેહીવાભાતિ માયયા ॥ ઇત્ય્ અનેન [ભ્પ્ 10.14.55],
જીવ-પરયોર્ અભેદ-વાદસ્ તુ પરમાત્મ-સન્દર્ભાદૌ વિશેષતોઽપિ
પરિહૃતોઽસ્તિ । અતએવ નિરધારયચ્ છ્રુતિઃ રસો વૈ સઃ રસં હ્ય્ એવાયં
લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ [તૈત્ત્ 2.7.1] ઇતિ । અત્રાંશેનાંશિ-પ્રાપ્તિશ્ ચ દ્વિધા
યોજનીયા । તત્રાદ્યા બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિર્ માયા-વૃત્ત્ય્-અવિદ્યા-નાશાનન્તરં કેવલ-
તત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-લક્ષણ-તદ્-વિજ્ઞાનાવિર્ભાવ-માત્રમ્ । સા ચ સ્વ-સ્થાન એવ
વા સ્યાત્ । ક્રમેણ સર્વ-લોક-સર્વાવરણાતિક્રમાનન્તરં વા સ્યાત્ । ઉપાસના-
વિશેષાનુસારેણ । દ્વિતીયા ભગવત્-પ્રાપ્તિશ્ ચ તસ્ય વિભોર્ અપ્ય્ અસર્વ-
પ્રકટસ્યતસ્મિન્ન્ એવાવિર્ભાવેન । વિભુનાપિ વૈકુણ્ઠે સર્વ-પ્રકટેન
તેનાચિન્ત્ય-શક્તિના સ્વ-ચરણારવિન્દ-સાન્નિધ્ય-પ્રાપણયા ચ ।
તદ્ એવં સ્થિતે, સા ચ મુક્તિર્ ઉત્ક્રાન્ત-દશાયાં જીવ-દશાયામ્ અપિ ભવતિ ।
ઉત્ક્રાન્તસ્યોપાધ્ય્-અભાવેઽપિ તદીય-સ્વપ્રકાશતા-લક્ષણ-
ધર્માવ્યવધાનસ્યૈતત્-સાક્ષાત્કાર-રૂપત્વાત્ । જીવતસ્ તત્-સાક્ષાત્કારેણ
માયા-કલ્પિતસ્યાન્યથા-ભાવસ્ય મિથાત્વાવભાસાત્ સૈષા મુક્તિર્
એવાત્યન્તિક-પુરુષાર્થતયોપદિશ્યતે -
તત્રાપિ મોક્ષ એવાર્થ આત્યન્તિકતયેષ્યતે ।
ત્રૈવર્ગ્યો ઽર્થો યતો નિત્યં કૃતાન્ત-ભય-સંયુતઃ ॥ [ભ્પ્ 4.22.35]
ઇતિ શ્રી-પૃથું પ્રતિ શ્રી-સનત્-કુમારેણ । શ્રુતિશ્ ચ - યેનાહં નામૃતઃ સ્યાં
કિમ્ અહં તેન કુર્યામ્ [બૌ 2.4.3] ઇતિ । તદ્ એવં પરમ-તત્ત્વ-
સાક્ષાત્કારાત્મકસ્ય તસ્ય મોક્ષસ્ય પરમ-પુરુષાર્થત્વે સ્થિતે પુનર્
વિવિચ્યતે । તચ્ ચ પરમં તત્ત્વં દ્વિધાવિર્ભવતિ । અસ્પષ્ટ-વિશેષત્વેન
સ્પષ્ટ-સ્વરૂપ-ભૂત-વિશેષત્વેન ચ । તત્ર બ્રહ્માખ્યાસ્પષ્ટ-વિશેષ-પર-

તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારતોઽપિ ભગવત્-પરમાત્માદ્ય્-આખ્ય-સ્પષ્ટ-વિશેષ-તત્-
સાક્ષાત્કારસ્યોત્કર્ષં ભગવત્-સન્દર્ભે [87] -
જિજ્ઞાસિતમ્ અધીતં ચ બ્રહ્મ યત્ તત્ સનાતનમ્ ।
તથાપિ શોચસ્ય્ આત્માનમ્ અકૃતાર્થ ઇવ પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 1.5.4]
ઇત્ય્ આદિ-પ્રકરણ-પ્રઘટ્ટકેન દર્શિતવાન્ અસ્મિ । અત્રાપિ વચનાન્તરં
દર્શયિષ્યામિ । તસ્માત્ પરમાત્મત્વાદિ-લક્ષણ-નાનાવસ્થ-ભગવત્-
સાક્ષાત્કાર એવ તત્રાપિ પરમઃ । તત્ર સત્ય્ અપિ નિરુપધિ-પ્રીત્ય્-આસ્પદત્વ-
સ્વભાવસ્ય તસ્ય સ્વરૂપ-ધર્માન્તર-વૃન્દ-સાક્ષાત્કૃતૌ પરમત્વે પ્રીતિ-
ભક્ત્ય્-આદિ-સંજ્ઞં પ્રિયત્વ-લક્ષણ-ધર્મ-વિશેષ-સાક્ષાત્કારમ્ એવ
પરમતમત્વેન મન્યન્તે । તયા પ્રીત્યૈવાત્યન્તિક-દુઃખ-નિવૃત્તિશ્ ચ । યાં
પ્રીતિં વિના તત્-સ્વરૂપસ્ય તદ્-ધર્માન્તર-વૃન્દસ્ય ચ સાક્સાત્કારો ન
સમ્પદ્યતે । યત્ર સા તત્રાવશ્યમ્ એવ સમ્પદ્યતે । યાવત્ય્ એવ પ્રીતિ-સમ્પત્તિસ્
તાવત્ય્ એવ તત્-સમ્પત્તિઃ । સમ્પદ્યમાને સમ્પન્ને ચ તસ્મિન્ સાધિકમ્
આવિર્ભવતિ । તદ્ એતત્ સર્વમ્ અપિ યુક્તમ્ એવ । પરમ-સુખં ખલુ ભગવતસ્
તદ્-ગુણ-વૃન્દસ્ય ચ સ્વરૂપમ્ । સુખં ચ નિરુપાધિ-પ્રીત્ય્-આસ્પદમ્ । તતસ્
તદ્-અનુભવે પ્રીતેર્ એવ મુખ્યત્વમ્ ઇતિ । તસ્માત્ પુરુષેણ સૈવ
સર્વદાન્વેષિતવ્યેતિ પુરુષ-પ્રયોજનત્વં તત્રૈવ પરમતમમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
ક્રમેણોદાહ્રિયતે ।
તત્ર સત્ય્ અપીત્ય્ આદિકમ્ -
સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતે ઽઞ્જસા
સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ કથઞ્ચિદ્ યદિ વાઞ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 11.20.33]
ઇત્ય્ આદિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યાદૌ । તયેત્ય્ આદિકમ્ ।
પ્રીતિર્ ન યાવન્ મયિ વાસુદેવે
ન મુચ્યતે દેહ-યોગેન તાવત્ । [ભ્પ્ 5.5.6] ઇતિ શ્રી-ઋષભદેવ-વાક્યે ।
યામ્ ઇત્ય્ આદિકં -
ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ
શ્રદ્ધયાત્મા પ્રિયઃ સતામ્ । [ભ્પ્ 11.14.21] ઇતિ શ્રીભગવદ્-વાક્યે ।
સમ્પદ્યમાને ઇત્ય્ આદિકં -
મદ્-રૂપમ્ અદ્વયં બ્રહ્મ મધ્યાદ્યન્ત-વિવર્જિતમ્ ।
સ્વ-પ્રભં સચ્ચિદાનન્દં ભક્ત્યા જાનાતિ ચાવ્યયમ્ ॥ ઇતિ વાસુદેવોપનિષદિ ।
યત્રેત્યાદિકં -
ભક્તિર્ એવૈનં નયતિ, ભક્તિર્ એવૈનં દર્શયતિ
ભક્તિ-વશઃ પુરુષો ભક્તિર્ એવ ભૂયસી ॥ ઇતિ માઠર-શ્રુતૌ ।
યાવતીત્યાદિકમ્ -
ભક્તિઃ પરેશાનુભવો વિરક્તિર્
અન્યત્ર ચૈષ ત્રિક એક-કાલઃ ।
પ્રપદ્યમાનસ્ય યથાશ્નતઃ સ્યુસ્
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષુદ્-અપાયો ઽનુ-ઘાસમ્ ॥ કવિ-યોગેશ્વર-વાક્યે [ભ્પ્ 11.2.42]
એવં તત્ ત્વમ્ અસિ [છુ 6.8.7] ઇત્ય્-આદિ-શાસ્ત્રમ્ અપિ તત્-પ્રેમ-પરમ્ એવ જ્ઞેયમ્ ।
ત્વમ્ એવામુક ઇતિવત્ । કિં ચ લોક-વ્યવહારોઽપિ તત્-પર એવ દૃશ્યતે । સર્વે હિ
પ્રાણિનઃ પ્રીતિ-તાત્પર્યકા એવ । તદ્-અર્થમ્ આત્મ-વ્યયાદેર્ અપિ દર્શનાત્ ।
કિન્તુ યોગ્ય-વિષયમ્ અલબ્ધ્વા તૈસ્ તત્ર તવ સા પરિવર્જ્યતે । અતઃ સર્વૈર્ એવ
યોગ-તદ્-વિષયેઽન્વેષ્ટુમ્ ઇષ્ટે સતિ શ્રી-ભગવત્ય્ એવ તસ્યાઃ પર્યવસાનં
સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ એવં ભગવત્-પ્રીતેર્ એવ પરમ-પુરુષાર્થત્વે સમર્થિતે
સાધૂક્તં ôઅથ પ્રીતિ-સન્દર્ભો લેખ્યö ઇત્ય્ આદિ ।
સ એષ એવ પરમ-પુરુષાર્થઃ ક્રમ-રીત્યા સર્વોપરિ દર્શયિતું
સંદૃભ્યતે । તત્રોક્ત-લક્ષણસ્ય મુક્તિ-સામાન્યસ્ય શાસ્ત્ર-પ્રયોજનત્વમ્
આહ - સર્વ-વેદાન્તેત્ય્ આદૌ કૈવલ્યૈક-પ્રયોજનમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 12.13.12] । કેવલઃ
શુદ્ધઃ તસ્ય ભાવઃ કૈવલ્યમ્ । તદ્ એકમ્ એવ પ્રયોજનં પરમ-
પુરુષાર્થત્વેન પ્રતિપાદ્યં યસ્ય તદ્ ઇદં શ્રી-ભાગવતમ્ ઇતિ પૂર્વ-
શ્લોકસ્થેનાન્વયઃ । દોષ-મૂલં હિ જીવસ્ય પરમ-તત્ત્વ-જ્ઞાનાભાવ એવેત્ય્
ઉક્તમ્ - ભયં દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 12.2.37], ઈશાદ્
અપેતસ્યેત્ય્ આદિભિઃ । અતસ્ તજ્-જ્ઞાનમ્ એવ શુદ્ધત્વમ્ ઇતિ કૈવલ્ય-શબ્દસ્યાત્ર
પૂર્વવત્ તદ્-અનુભવ એવ તાત્-પર્યમ્ ।
અથવા કૈવલ્ય-શબ્દેન પરમસ્ય સ્વભાવ એવોચ્યતે । યથા સ્કાન્દે -
બ્રહ્મેશાનાદિભિર્ દેવૈર્ યત્ પ્રાપ્તું નૈવ શક્યતે ।
સ યત્ સ્વભાવઃ કૈવલ્યં સ ભવાન્ કેવલો હરે ॥ ઇતિ ।
ક્વચિત્ સ્વાર્થિક-તદ્-ધિતાન્તેન કૈવલ્ય-શબ્દેનાપિ પરમ ઉચ્યતે । યથા શ્રી-
દત્તાત્રેય-શિક્ષાયાં -
પરાવરાણાં પરમ આસ્તે કૈવલ્ય-સંજ્ઞિતઃ ।
કેવલાનુભવાનન્દ-સન્દોહો નિરુપાધિકઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 11.9.18] ।
તથાપ્ય્ ઉભયથૈવ તદ્-અનુભવ એવ તાત્-પર્યમ્ । તત્-સ્વભાવમ્ એવ વા ।
તમ્ એવાનુભાવયિતુમ્ ઇદં શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 12.13 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[2]
તથા ચાન્યત્ર -
એતાવાન્ એવ મનુજૈર્ યોગ-નૈપુણ્ય-બુદ્ધિભિઃ ।
સ્વાર્થઃ સર્વાત્મના જ્ઞેયો યત્-પરાત્મૈક-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 6.16.63]
ટીકા ચ - ન ચાતઃ પરઃ પુરુષોઽસ્તીત્યાહ એતાવાન્ ઇતિ । પરસ્યાત્મન એકં
દર્શનમ્ ઇતિ યત્ એતાવાન્ એવેત્ય્ એષા । પરમાત્મનઃ કેવલસ્ય દર્શનમ્ ઇતિ
વા ।
॥ 6.16 ॥ શ્રી-શઙ્કર્ષણશ્ ચિત્રેકેતુમ્

[3]
સૈષા હિ મુક્તિર્ ઉત્ક્રાન્ત-દશાયાં દ્વિધા ભવતિ સદ્ય એવ ચ, ક્રમ-રીત્યા
ચ । તત્ર પૂર્વા । દ્વિતીયે સ્થિરં સુખં ચાસનમ્ [ભ્પ્ 2.2.15] ઇત્ય્ આદિ
પ્રકરણાન્તે વિસૃજેત્ પરં યત ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 2.2.21] । ઉત્તરા ચ તદ્-અનન્તરં
યદિ પ્રયાસ્યન્ નૃપ પારમેષ્ટ્યમ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 2.2.22] તેનાત્મનાત્માનમ્
ઉપૈતિ શાન્તમ્ ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 2.2.31] । જીવદ્-દશાયામ્ અપિ સા તુ તદ્-વિશેષષ્વ્
અગ્રતો દર્શનીયા । તત્ર બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કાર-લક્ષણાં જીવન્-મુક્તિમ્ આહ -
યત્રેમે સદ્-અસદ્-રૂપે પ્રતિષિદ્ધે સ્વ-સંવિદા ।
અવિદ્યયાત્મનિ કૃતે ઇતિ તદ્-બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.33]
યત્ર યસ્મિન્ દર્શને સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-રૂપે શરીરે સ્વ-સંવિદા જીવાત્મનઃ
સ્વરૂપ-જ્ઞાનેન પ્રતિષિદ્ધે ભવતઃ । કેન પ્રકારેણ ? વસ્તુત આત્મનિ તે
ન સ્ત એવ કિન્ત્વ્ અવિદ્યયૈવાત્મનિ કૃતે અધ્યસ્તે ઇતિ એતત્ પ્રકારેણેત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ઇતિ યત્-તદોર્ અન્વયઃ । બ્રહ્મણો દર્શનં
સાક્ષાત્કારઃ । યત્ર સ્વ-સંવિદેત્ય્ ઉક્ત્યા જીવ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનમ્ અપિ તદ્-આશ્રયમ્
એવ ભવતિ ઇતિ । તથા કેવલ-સ્વ-સંવિદા તે નિષિદ્ધે ન ભવત ઇતિ ચ
જ્ઞાપિતમ્ । તતશ્ ચ જીવત એવાવિદ્યા-કલ્પિત-માયા-કાર્ય-સમ્બન્ધ-
મિથ્યાત્વ-જ્ઞાપક-જીવ-સ્વરૂપ-સાક્ષાત્કારેણ તાદાત્મ્યાપન્ન-બ્રહ્મ-
સાક્ષાત્કારો જીવન્-મુક્તિ-વિશેષ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
॥1.3॥ શ્રી-સૂતઃ

[4]
ઈદૃશમ્ એવ તન્-મુક્તિ-લક્ષણં શ્રી-કાપિલેયે મુક્તાશ્રયમ્ (ભ્પ્ 3.28.35-38)
ઇત્ય્ આદિ-ચતુષ્ટયે દર્શિતમ્ । તત્ર હિ પ્રતિનિવૃત્ત-ગુણ-પ્રવાહઃ સન્ આત્માનમ્
પર્માત્માનમ્ ઈક્ષત ઇતિ મુક્તાશ્રયમ્ ઇત્ય્ આદૌ સ્વ-સ્વરૂપ-ભૂતે મહિમ્નિ
અવસ્થિતો નિષ્ઠાં પ્રાપ્તઃ સન્ન્ ઉપલબ્ધ-પરાત્મ-કાષ્ઠ ઇતિ સોઽપ્ય્ એતયેત્ય્
આદૌ સ્વરૂપં જીવ-બ્રહ્મણો યાથાત્મ્યઅ-મધ્યગમદ્ ઇતિ દેહં ચેત્ય્
આદૌ । એવં પ્રતિબુદ્ધ-વસ્તુર્ ઇતિ દેહોઽપીત્ય્ આદૌ ચેતિ । તસ્માદ્ અસ્ય
પ્રારબ્ધ-કર્મ-માત્રાણામ્ અનભિનિવેશેનૈવ ભોગઃ । એવમ્ એવોક્તં તત્ર
કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમ્ અનુપશ્યત ઇતિ (ઈશોપનિષદ્ 7) ।
અથાન્તિમાં બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કાર-લક્ષણાં મુક્તિમ્ આહ -
યદ્ય્ એષોપરતા દેવી માયા વૈશારદી મતિઃ ।
સમ્પન્ન એવેતિ વિદુર્ મહિમ્નિ સ્વે મહીયતે ॥ (ભ્પ્ 1.3.34)
એષા જીવન્-મુક્તિ-દશાયાં સ્થિતા વિશારદેન પરમેશ્વરેણ દત્તા દેવી
દ્યોતમાના મતિર્ વિદ્યા તદ્-રૂપા યા માયા સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-ભૂત-
વિદ્યાવિર્ભાવ-દ્વાર-લક્ષણા સત્ત્વમયી માયા-વૃત્તિઃ સા યદિ ઉપરતા નિવૃત્તા
ભવતિ । તદા વ્યવધાનાભાસસ્યાપિ રાહિત્યાત્ સમ્પન્નો લબ્ધ-
બ્રહ્માનન્દ-સમ્પત્તિર્ એવેતિ વિદુર્ મુનયઃ । તતશ્ ચ તત્-સમ્પત્તિ-લાભાત્ સ્વે
મહિમ્નિ સ્વરૂપ-સમ્પત્તાવ્ અપિ મહીયતે પૂજ્યતે । પ્રકૃષ્ટ-પ્રકાશો
ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 1.3 ॥ શ્રી-સુતઃ

[5]
અત્ર પૂર્વે તત્ત્વ-ભગવત્-પરમાત્મ-સન્દર્ભેષ્વ્ એવં મૂલ્યેન શ્રુત્ય્-
આદિભિશ્ ચ પર્તિપાદિતમ્ । (પગે 6)
જીવાખ્ય-સમષ્ટિ-શક્તિ-વિશિષ્ટસ્ય પરમ-તત્ત્વસ્ય ખલ્વ્ અંશ એકો જીવઃ ।
સ ચ તેજો-મણ્ડલસ્ય બહિશ્ ચર-રશ્મિ-પરમાણુર્ ઇવ પરમ-ચિદ્-એક-રસસ્ય
તસ્ય બહિશ્ ચર-ચિત્-પરમાણુઃ । તત્ર તસ્ય વ્યાપકત્વાત્ તદ્-એક-દેશત્વમ્ એવ
જીવે સ્યાત્ । નિરાકારતયા તદ્-એકદેશત્વં ન વિરુદ્ધમ્ । તથાપિ
બહિશ્ચરત્વં તદ્-આશ્રયિત્વાત્ । તજ્-જ્ઞાનાભાવાત્ છાયયા રશ્મિવત્
માયયાભિભાવ્યત્વાચ્ ચ બહિશ્ચરત્વં વ્યપદિશ્યતે । રશ્મિ-સ્થાનીયત્વં ચ
તદ્-વ્યતિરેકાદ્ વ્યતિરેકિતયા યસ્ તદાશ્રયિ-ભાવઃ । યા ચ પૂર્વ-યુક્ત્યા
બહિશ્ચરત્વેઽપ્ય્ એકવસ્તુત્વ-શ્રુતિસ્ તદાદિભિર્ ગમ્યતે । શક્તિત્વં ચ તદ્-
રૂપતયૈવ તદીય-લીલોપકરણત્વાત્ । અણુત્વં ચ શબ્દાત્ હરિ-ચન્દન-
બિન્દુવત્ તસ્ય પ્રભાવ-લક્ષણ-ગુણેનૈવ સર્વ-દેહ-વ્યાપ્તેઃ । સર્વં ચૈતત્
પરમસ્યાચિન્ત્ય-શક્તિમયત્વાદ્ અવિરુદ્ધમ્ ઇતિ પૂર્વં દૃઢીકૃતમ્ અસ્તિ શ્રુતેસ્
તુ શબ્દ-મૂલત્વાત્ [વ્સ્ 2.1.17] ઇતિ ન્યાયેન, એકદેશ-સ્થિતસ્યાગ્નેર્ ઇત્ય્ આદિના ચ ।
તત્ર જીવેશ્વરયોર્ અત્યન્તાભેદે યુગપદ્ અવિદ્યાવિદ્યાશ્રત્વાય્-અનુપપત્તિશ્ ચ
પૂર્વં વિવૃતા । તત્ત્વમ્ અસિ ઇત્ય્ આદૌ લક્ષણા ત્વ્ અત્યન્તાભેદે તદ્-અંશત્વે ચ
સમાનૈવ । પરમ-તત્ત્વસ્ય નિરંશત્વ-શ્રુતિસ્ તુ દ્વિધા પ્રવર્તતે । તત્ર
કેવલ-વિશેષ્ય-લક્ષણ-નિર્દેશ-પરાયા મુખ્યૈવ પ્રવૃત્તિઃ । આનન્દ-
માત્રત્વાત્ તસ્ય । આનન્દૈક-રૂપસ્ય તસ્ય સ્વરૂપ-શક્તિ-વિશિષ્ટસ્ય નિર્દેશ-
પરાયાસ્ તુ પ્રાકૃતાંશ-લેશ-રાહિત્ય-માત્રે તાત્પર્યાદ્ ગૌણી પ્રવૃત્તિઃ । સર્વ-
શક્તિ-વિશિષ્ટસ્ય તસ્ય તુ સર્વાંશિત્વં ગીતમ્ એવ ।
તદ્ એવં તસ્ય રશ્મિ-પરમાણુ-સ્થાનીયાંશત્વે સિદ્ધે તદ્વત્ સર્વસ્યામ્ અપિ
દશાયાં કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વાદિ-સ્વરૂપ-ધર્મા અપિ સિધ્યન્તિ । તદ્વદ્ એવ ચ
પરમેશ્વર-શક્ત્ય્-અનુગ્રહેણૈવ તે કાર્ય-ક્ષમા ભવન્તિ તત્ર તેષાં
પ્રકૃતિ-વિકાર-મય-કર્તૃત્વાદિકં તદીય-માયા-શક્તિ-મયાનુગ્રહેણ ।
અતએવ તત્-સમ્બન્ધાત્ તેષાં સંસારઃ । સ્વાનુભવ-બ્રહ્માનુભવ-
ભગવદ્- (પગે 7) અનુભવ-કર્તૃત્વાદિકં તુ તદીય-સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-
અનુગ્રહેણ । યત્ર તસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કં પશ્યેદ્ [બૌ
2.4.14] શ્રુતિશ્ ચ । તત્-સ્વરૂપ-શક્તિં વિના તદ્-દર્શનાસામાર્થ્યં દ્યોતયતિ
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્ય [કઠુ 1.2.23] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ ।
અતએવ સ્વરૂપ-શક્તિ-સમ્બન્ધાન્ માયાન્તર્ધાને તેષાં સંસાર-નાશઃ ।
યેષાં તુ મતે મુક્તાવ્ આનન્દાનુભવો નાસ્તિ । તેષાં પુમર્થતા ન
સમ્પદ્યતે । સતોઽપિ વસ્તુનઃ સ્ફુરણાભાવે નિરર્થકત્વાઅત્ । ન ચ સુખમ્
અહં સ્યામ્ ઇતિ કસ્યચિદ્ ઇચ્છા, કિન્તુ સુખમ્ અહન્ અનુભવામિ ઇત્ય્ એવ । તતશ્
ચ પ્રવૃત્ત્ય્-અભાવાત્ તાદૃશ-પુરુષાર્થ-સાધન-પ્રેરણાપિ શાસ્ત્રે વ્યર્થૈવ
સ્યાત્ । તન્-મતે કેવલાનન્દ-રૂપસ્યાજ્ઞાન-દુઃખ-સમ્બન્ધાસમ્ભવાત્ તન્-
નિવૃત્તિ-રૂપશ્ ચ પુરુષાર્થો ન ઘટતે । વિગીતં ત્વ્ ઈદૃશ-પુરુષાર્થત્વં
પ્રાચીનબર્હિષં પ્રતિ શ્રી-નારદ-વાક્યે દુઃખ-હાનિઃ સુખાવાપ્તિઃ શ્રેયસ્
તન્ નેહ ચેષ્યતે [ભ્પ્ 4.25.4] તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવાનુભવઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
રસં હ્ય્ એવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ ઇતિ । આત્મ-રતિઃ આત્મ-ક્રીડઃ [છાઉ
7.25.2] ઇત્ય્ આદિશ્ ચ ।
યથા વિષ્ણુધર્મે -
ભિન્ને દૃતૌ યથા વાયુર્ નૈવાન્યઃ સહ વાયુના ।
ક્ષીણ-પુણ્યાઘ-બન્ધસ્ તુ તથાત્મા બ્રહ્મણા સહ ॥
તતઃ સમસ્ત-કલ્યાણ-સમસ્ત-સુખ-સમ્પદામ્ ।
આહ્લાદમ્ અન્યમ્ અકલઙ્કમ્ અવાપ્નોતિ શાશ્વતમ્ ॥
બ્રહ્મ-સ્વરૂપસ્ય તથા હ્ય્ આત્મનો નિત્યદૈવ સઃ ।
વ્યુત્થાનકાલે રાજેન્દ્ર આસ્તે હિ અતિરોહિતઃ ॥
આદર્શસ્ય મલાભાવાદ્ વૈમલ્યં કાશતે યથા ।
જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-હેયસ્ય સ હ્લાદો હ્ય્ આત્મનસ્ તથા ॥
યથા હેય-ગુણ-ધ્વંસાદ્ અવબોધાદયો ગુણાઃ ।
પ્રકાશન્તે ન જન્યન્તે નિત્યા એવાત્મનો હિ તે ॥
જ્ઞાનં વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં ધર્મશ્ ચ મનુજેશ્વર ।
આત્મનો બ્રહ્મ-ભૂતસ્ય નિત્યમ્ એવ ચતુષ્ટયમ્ ॥
એતદ્ અદ્વૈતમ્ આખ્યાતમ્ એષ એવ તવોદિતઃ ।
અયં વિષ્ણુર્ ઇદં બ્રહ્મ તથૈતત્ સત્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર જીવ-બ્રહ્મણોર્ અંશાંઇત્વાંશેનૈવ વાયુ-દૃષ્ટાન્તઃ । અંશત્વેઽપિ
બહિરઙ્ગત્વં ત્વ્ અન્યતો જ્ઞેયમ્ । અતઃ પૃથગ્-ઈશ્વરે સ્વરૂપ-ભૂતાનુભવે
ચ સતિ તદ્-વૈમુખ્યેનાનાદિના લબ્ધ-ચ્છિદ્રયેશ-માયયા તદ્-અનુભવ-
લોપાદેઃ સમ્ભવાત્ કથઞ્ચિત્ સામ્મુખ્યેન તદ્-અનુગ્રહાન્ નિવૃત્તિશ્ ચાસ્તિ ।
આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ [તૈત્તુ 2.4.1] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । ન તસ્માત્ પ્રાણા
ઉત્ક્રામન્તિ અત્રૈવ સમવલીયન્તે બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતિ [બૌ 4.4.6] ઇત્ય્
અત્રાપિ ।
અન્યો બ્રહ્મ-ભાવસ્ તથાન્યો બ્રહ્મણ્ય્ અપ્યય ઇતિ સ્પષ્ટમ્ । બ્રહ્મ-
ભાવાનન્તરં તદ્-અપ્યયસ્ય પુનર્ અભિધાનાત્ । અપ્ય્ એતેઃ કર્મતયા બ્રહ્મ-
નિર્દેશાચ્ ચ । તતશ્ ચ બ્રહ્મૈવ સન્ન્ ઇતિ તત્-સામ્ય-તત્-તાદાત્મ્યાપત્ત્યાવ્
અભેદ-નિર્દેશઃ । એવં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ [મુણ્ડુ 3.2.8] ઇત્ય્
અત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ક્વચિદ્ એકત્વ-શબ્દેનાપિ તથૈવોચ્યતે । અત્ર તત્-સામ્યં યથોક્તમ્ -
નિરઞ્જનં પરમ-સામ્યમ્ ઉપૈતિ [મુણ્ડુ 3.2.3] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતૌ । ઇદં જ્ઞાનમ્
ઉપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમ્ આગતા (પગે 8) [ગીતા 14.2] ઇતિ ગીતોપનિષત્સુ ચ ।
ઉભયં ચોક્તં સ્પષ્ટમ્ એવ -
યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમ્ આસિક્તં તાદૃગ્ એવ ભવતિ ।
એવં મુનેર્ વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ ॥ [કઠ્ ઉ 2.1.15]
તત્રૈવ-કારેણ ન તુ તદ્ એવ ભવતિ ન તુ વા તદ્-અસાધર્મ્યેણ પૃથગ્
ઉપલભ્યત ઇતિ દ્યોત્યતે । સ્કાન્દે ચ -
ઉદકે તૂદકં સિક્તં મિશ્રમ્ એવ યથા ભવેત્ ।
તદ્ વૈ તદ્ એવ ભવતિ યતો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥
એવમ્ એવં હિ જીવોઽપિ તાદાત્મ્યં પરમાત્મના ।
પ્રાપ્તોઽપિ નાસૌ ભવતિ સ્વાતન્ત્ર્યાદિ-વિશેષણાત્ ॥ ઇતિ ।
બિમ્બ-પ્રતિબિમ્બ-નિર્દેશશ્ ચ અમ્બુદ-ગ્રહણાદ્ [વ્સ્. 3.2.19] ઇત્ય્ આદિ-સૂત્ર-
દ્વયે ગૌણ એવ યોજિતઃ । એવમ્ એવૈષ સંપ્રસાદોઽસ્માચ્ છરીરાત્ સમુત્થાય
પરં જ્યોતિર્ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે [છાઉ 8.12.3] ઇત્ય્ અત્રાપિ
તથૈવ ભેદઃ પ્રતિપાદિતઃ । શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણેઽપિ વિભેદ-જનકેઽજ્ઞાને
નાશમ્ [વિપ્ 6.7.84] ઇત્ય્ આદૌ દેવાદિ-ભેદ-નાશાનન્તરં બ્રહ્માત્મનોર્
ભેદં ન કોઽપ્ય્ અસન્તં કરિષ્યતિ અપિ તુ સન્તમ્ એવ કરિષ્યતીતિ વ્યાખ્યાતમ્
એવ ।
એવમ્ એવ ટીકા-કૃદ્ભિઃ સમ્મતં શ્રી-ગોપાનાં બ્રહ્મ-સમ્પત્ત્ય્-અનન્તરમ્
અપિ વૈકુણ્ઠ-દર્શનમ્ । તસ્માત્ સાધુ વ્યાખ્યાતમ્ યદ્ય્ એષોપરત ઇત્ય્ આદિ
[ભ્પ્ 1.3.34] તદ્ એવં બ્રહ્મ-સમ્પત્તિર્ વ્યાખ્યાતા ।
તત્ર શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે પરમાર્થ-નિર્ણયે રહૂગણં પ્રતિ જડ-ભરત-
વાક્યં યથા । તત્ર કેવલ-બ્રહ્માનુભવસ્યૈવ પર્માર્થત્વં નિર્ણેતું
યજ્ઞાદ્ય્-અપૂર્વસ્ય તાવદ્ અપરમાર્થત્વં ચતુર્ભિર્ ઉક્તમ્ --
ઋગ્-યજુઃ-સામ-નિષ્પાદ્યં યજ્ઞ-કર્મ-મતં તવ ।
પરમાર્થ-ભૂતં તત્રાપિ શ્રૂયતાં ગદતો મમ્ ॥
યત્ તુ નિષ્પાદ્યતે કાર્યં મૃદા કારણ-ભૂતયા ।
તત્-કારણાનુગમનાજ્ જાયતે નૃપ મૃન્-મયમ્ ॥

એવં વિનાશિ-દ્રવ્યૈઃ સમિદ્-આજ્ય-કુશાદિભિઃ ।
નિષ્પાદ્યતે ક્રિયા યા તુ સા ભવિત્રી વિનાશિની ॥
અનાશી પરમાર્થશ્ ચ પ્રાજ્ઞૈર્ અભુપગમ્યતે ।
તત્ તુ નાશિ ન સન્દેહો નાશિ-દ્રવ્યોપપાદિતમ્ ॥ [વિપ્ 2.14.21-24] ઇતિ ।
એતદ્-દૃષ્ટાન્તેન પૂજાદિમય-ભક્તેર્ અપિ તાદૃશત્વં નાનુમેયમ્ ।
અપૂર્વવદ્-ભક્તેર્ નિષ્પાદ્યત્વાભાવાત્ । ગુણમયં હિ નિષ્પાદ્યં સ્યાત્
નાગુણમયમ્ । કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનમ્ [ભ્પ્ 11.25.24] ઇત્ય્ આરભ્ય
એકાદશે શ્રી-ભગવતૈવાગુણમયત્વમ્ અઙ્ગીકૃતમ્ । અતઃ સ્વરૂપ-શક્તિ-
વૃત્તિ-વિશેષત્વેન તસ્યાઃ ભગવત્-પ્રસાદે સતિ સ્વયમ્ આવિર્ભાવ એવ ન
જન્મ । (પગે 9)
સ ચાવિર્ભાવોઽનન્ત એવ તદીય-ફલાનન્ત્ય-શ્રવણાત્ । તસ્માત્
પર્મેશ્વરાનાશ્રયત્વં તત્રોપાધિર્ ભવિષ્યતિ । હિંસાયાં પાપોત્પત્ત્ય્-
અનુમિતાવ્ અવિહિતતત્વવત્ । જ્ઞાન-પ્રકરણે ચાસ્મિન્ ભક્તિર્ ન પ્રસ્તૂયત ઇતિ
સાધારણ-યજ્ઞાદિકમ્ ઉપાદાયૈવ પ્રવૃત્તિશ્ ચેયમ્ । તદ્ એવં યજ્ઞાદિ-
કર્માપૂર્વસ્ય વિનાશિત્વાદ્ અપરમાર્થત્વમ્ ઉક્ત્વા નિષ્કામ-કર્મણોઽપિ
સાહ્દનત્વેનાર્થાન્તરસ્યૈવ સાધ્યત્વાત્ તાદૃશત્વમ્ ઉક્તમ્ એકેન --
તદ્ એવાફલદં કર્મ પરમાર્થો મતસ્ તવ ।
મુક્તિ-સાધન-ભૂતત્વાત્ પરમાર્થો ન સાધનમ્ ॥ [વિપ્ 2.14.25] ઇતિ ।
અત્ર ભક્તેઃ સાધન-ભૂતત્વે ન તાદૃશત્વં મન્તવ્યમ્ । ભગવત્-પ્રેમ-
વિલાસ-રૂપતયા સિદ્ધાનામ્ અપિ તદ્-અત્યાગ-શ્રવણાત્ । તસ્માદ્ ઇદમ્ અપિ
પૂર્વવત્ જ્ઞેયમ્ ।
નનુ, શુદ્ધ-જીવાત્મ-ધ્યાનસ્ય પરમાર્થત્વં ભવેત્, મુક્તિ-દશાયામ્ અપિ
સ્ફૂર્ત્ય્-અઙ્ગીકારેણ તદ્-રૂપસ્ય તસ્યાનશ્વરત્વાત્ । તદ્-આચ્છાદનાદ્ અધુના
સંસાર ઇતિ તસ્યૈવ સાધ્યત્વાચ્ ચ । તત્રોક્તમ્ એકેન --
ધ્યાનં ચેદ્ આત્મનો ભૂપ પરમાર્થાર્થ-શબ્દિતમ્ ।
ભેદ-કારિ-પરેભ્યસ્ તત્ પરમાર્થો ન ભેદવાન્ ॥ [વિપ્ 2.14.26] ઇતિ ।
યદ્-વિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાનં ભવતિ તદ્ એવ બ્રહ્મ શ્રુતૌ પરમાર્થત્વેન
પ્રતિજ્ઞાતમ્ । સર્વ-વિજ્ઞાન-મયત્વં ચ તસ્ય સર્વાત્મત્વાત્ । અગ્નિ-વિજ્ઞાનં હિ
જ્વાલા-વિસ્ફુલિઙ્ગાદેર્ અપિ વિજ્ઞાપકં ભવતિ । એકસ્ય જીવસ્ય તુ તદીય-જીવ-
શક્તિ-લક્ષણાંશ-પરમાણુત્વમ્ ઇત્ય્ અતસ્ તસ્ય તત્-સ્ફુરણસ્ય ચ ભેદવતો
ન પરમાર્થત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ જીવાત્મ-પરમાત્મનોર્ એકત્ર-સ્થિતિ-ભાવનયાત્યન્ત-સંયોગે
પ્રાદુર્ભૂતે સતિ તસ્યાપિ સર્વાત્મના સ્યાત્, તદ્-અભેદાપત્તેઃ । સ ચ યોગો ન
વિનશ્વરઃ । જ્ઞાનાનન્તર-સિદ્ધત્વાત્ । તસ્માત્ તયોર્ યોગ એવ પરમાર્થો
ભવતુ । તત્રોક્તમ્ એકેન --
પરમાત્માત્મનોર્ યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે ।
મિથ્યૈતદ્ અન્યદ્ દ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્-દ્રવ્યતાં યતઃ ॥ [વિપ્ 2.14.27] ઇતિ ।
એતત્ પરમાર્થત્વં મિથ્યૈવેષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । હિ નિશ્ચિતમ્ । યતો યસ્માત્ જીવ-
લક્ષણમ્ અન્યદ્ દ્રવ્યં તદ્-દ્રવ્યતાં પરમાત્મ-લક્ષણ-દ્રવ્યતાં ન
યાતિ । તસ્માત્ મહા-તેજઃ પ્રવિષ્ટ-સ્વલ્પ-તેજોવદ્ અત્યન્ત-સંયોગતોઽપ્ય્
અભેદાનુપપત્તેસ્ તયોર્ યોગોઽપિ ન પરમાર્થ ઇતિ ભાવઃ । અથવાત્ર યોગ-
શબ્દેનૈકત્વમ્ એવોચ્યતે । તતશ્ ચૈતદ્ એકત્વમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । શેષં
પૂર્વવત્ ।
તદ્ એવં પૂર્વ-પક્ષાન્ નિષિધ્ય ઉત્તર-પક્ષં સ્થાપયિતુમ્ ઉપક્રાન્તમ્
એકેન --
તસ્માત્ શ્રેયાંસ્ય્ અશેષાણિ નૃપૈતાનિ ન સંશયઃ ।
પરમાર્થસ્ તુ ભૂપાલઅ સઙ્ક્ષેપાચ્ છ્રૂયતાં મમ ॥ [વિપ્ 2.14.28] ઇતિ ।
શ્રેયાંસિ પરમાર્થ-સાધનાનિ । પરમાર્થ-નિર્દેશસ્ ત્રયેણોક્તઃ --
એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
જન્મ-વૃદ્ધ્યાદિ-રહિત આત્મા સર્વ-ગતોઽવ્યયઃ ॥
પર-જ્ઞાનયોઽસદ્ભિર્નામ-જાત્ય્-આદિભિર્ વિભુઃ ।
ન યોગવાન્ ન ન યુત્કોઽભૂન્ નૈવ પાર્થિવ યોક્ષ્યતિ ॥
તસ્યાત્મ-પર-દેહેષુ સતોઽપ્ય્ એકમયં હિ યત્ ।
વિજ્ઞાનં પરમાર્થોઽસૌ દ્વિતનોઽતથ્ય-દર્શિનઃ ॥ [વિપ્ 2.14.29-31] ઇતિ ।
એકઃ । ન તુ જીવા ઇવાનેકે । જ્વાલા-વિસ્ફૂલિઙ્ગેષ્વ્ અગ્નિર્ ઇવ સ્વ-શક્તિષુ સ્વ-
કાર્યેષુ સર્વેષુ વ્યાપ્નોતીતિ વ્યાપિ । સર્વ-ગત ઇત્ય્ અનેન જીવ ઇવ નાખણ્ડે
દેહે પ્રભાવેનૈવ વ્યાપીતિ જ્ઞાપિતમ્ । જીવ-જ્ઞાનાદ્ અપિ પરં યજ્-જ્ઞાનં તન્-
મયઃ તત્-પ્રકાશ-પ્રધાનઃ । અસદ્ભિર્ ઇતિ વિશેષણાત્ ભગવદ્-રૂપે
પ્રકાશ્યેઽપિ સદ્ભિઃ સ્વરૂપ-સિદ્ધૈર્ એવ નામાદિભિર્ યોગવાન્ ભવતીતિ
વિજ્ઞાપિતમ્ । તસ્યૈવં-લક્ષણસ્ય પરમાત્મ-રૂપેણાત્મ-પર-દેહેષુ
આત્મનઃ પરેષામ્ અપિ દેહેષુ તત્-તદ્-ઉપાધિ-ભેદેન પૃથક્ પૃથગ્ ઇવ
સતોઽપિ એકં તદીયં સ્વ-સ્વરૂપં તન્-મયં તદ્-આત્મકં યદ્-વિજ્ઞાનં તદ્-
અનુભવઃ (પગે 10) અસાવ્ એવ પરમાર્થઃ । અનાશિત્વાત્ સાધ્યત્વાત્ સર્વ-
વિજ્ઞાનાન્તર્ભાવવત્ત્વાચ્ ચેતિ ભાવઃ । યે તુ દ્વૈતિનઃ તત્-તદ્-ઉપાધિ-દૃષ્ટ્યા
તસ્યાપિ ભેદં મન્યન્તે । તદ્-વિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાનાન્તર્ભાવં ચ ન
મન્યન્તે । તે પુનર્ અતથ્ય-દર્શિન એવેતિ ।
તત્રોપાધિ-ભેદૈર્ અંશ-ભેદેઽપ્ય્ અભેદો દૃષ્ટાન્તેન સાધિતો દ્વાભ્યામ્ -
વેણુ-રન્ધ્ર-વિભેદેન ભેદઃ ષડ્-જાદિ-સંજ્ઞ્તઃ ।
અભેદ-વ્યાપિની વાયોસ્ તથા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
એકત્વં રૂપ-ભેદશ્ ચ બાહ્ય-કર્મ-પ્રવૃત્તિજઃ ।
દેવાદિભેદ-મધ્યાસ્ તે નાસ્ત્ય્ એવાચરણો હિ સઃ ॥ [વિપ્ 2.14.32-33] ઇતિ ।
તથા તસ્યૈકત્વમ્ ઇત્ય્ અન્વયઃ । રૂપસ્ય તત્-તદ્-આકારસ્ય ભેદસ્ તુ બાહ્યસ્ય
તદીય-બહિરઙ્ગ-ચિદ્-અંશસ્ય જીવસ્ય યા કર્મ-પ્રવૃત્તિસ્ તતો જાતઃ । સ તુ
પરમાત્મા દેવાદિ-ભેદમ્ અન્તર્યામિતયૈવાધિષ્ઠાયાસ્ તે તત્-તદ્-ઉપાધિ-
સમ્બન્ધાભાવાચ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવાવરણં યસ્ય તથા-ભૂતઃ સન્ન્ ઇતિ । તસ્માત્
તસ્ય દેવાદિ-રૂપતા તુ સ્વ-લીલા-મય્ય્ એવેતિ ભાવઃ ।
અથ શ્રી-ભગવત્-સાક્સાત્કારસ્ય મુક્તિત્વમ્ આહ --
તતો વિદૂરાત્ પરિહૃત્ય દૈત્યા; દૈત્યેષુ સઙ્ગં વિષયાત્મકેષુ ।
ઉપેત નારાયણમ્ આદિ-દેવં; સ મુક્ત-સઙ્ગૈર્ ઇષિતો ઽપવર્ગઃ ॥ [ભ્પ્ 7.6.18]
ટીકા ચ - યસ્માત્ સ એવાપવર્ગ ઇષ્ટઃ ઇત્ય્ એષા । અત્ર નારાયણસ્યાપવર્ગત્વં
તત્-સાક્ષાત્કૃતાવ્ એવ પર્યવસ્યતિ । તસ્યા એવ સંસાર-ધ્વંસ-પૂર્વક-
પરમાનન્દ-પ્રાપ્તિ-રૂપત્વાત્ તદ્-અસ્તિત્વ-માત્રત્વે તાદૃશત્વાભાવાચ્ ચ ॥
॥ 7.6 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ

[6]
તથા -
સત્યાશિષો હિ ભગવંસ્ તવ પાદ-પદ્મમ્
આશીસ્ તથાનુભજતઃ પુરુષાર્થ-મૂર્તેઃ ।
અપ્ય્ એવમ્ અર્ય ભગવાન્ પરિપાતિ દીનાન્
વાશ્રેવ વત્સકમ્ અનુગ્રહ-કાતરો ઽસ્માન્ ॥ [ભ્પ્ 4.9.17]
ટીકા ચ - હે ભગવન્ ! પુરુષાર્થઃ પરમાનન્દઃ સ એવ મૂર્તિર્ યસ્ય તસ્ય
એવ પાદ-પદ્મમ્ । આશિષો રાજ્યાદેઃ સકાશાત્ સત્યા આશીઃ પરમાર્થ-ફલમ્ ।
હિ નિશ્ચિતમ્ । કસ્ય, તથા તેન પ્રકારેણ ત્વમ્ એવ પુરુષાર્થ ઇત્ય્ એવં
નિષ્કામતયા અનુભજતઃ । યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ હે અર્ય હે સ્વામિન્ દીનાન્
સકામાન્ અપ્ય્ અસ્માન્ ઇત્ય્ આદિકા ।
॥ 4.9 ॥ ધ્રુવઃ શ્રી-ધ્રુવ-પ્રિયમ્

[7]
સ ચાત્મ-સાક્ષાત્કારો દ્વિવિધઃ । અન્તરાવિર્ભાવ-લક્ષણો બહિર્-આવિર્ભાવ-
લક્ષણશ્ ચ । (પગે 11) યથા -
પ્રગાયતઃ સ્વ-વીર્યાણિ તીર્થ-પાદઃ પ્રિય-શ્રવાઃ ।
આહૂત ઇવ મે શીઘ્રં દર્શનં યાતિ ચેતસિ ॥ [ભ્પ્ 1.6.34] ઇત્ય્ આદૌ ।
તેઽચક્ષતાક્ષ-વિષયં સ્વ-સમાધિ-ભાગ્યમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.15.38] ઇત્ય્ આદૌ ચ ।
તત્રાન્તઃ-સાક્ષાત્કારે યોગ્યતા શ્રી-રુદ્ર-ગીતે -
ન યસ્ય ચિત્તં બહિર્-અર્થ-વિભ્રમં
તમો-ગુહાયાં ચ વિશુદ્ધમ્ આવિશત્ ।
યદ્-ભક્તિ-યોગાનુગૃહીતમ્ અઞ્જસા
મુનિર્ વિચષ્ટે નનુ તત્ર તે ગતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.24.59]
તત્ર તેષાં પૂર્વોક્તાનાં સતાં ભક્તિ-યોગેનાનુગૃહીતં વિશુદ્ધં યસ્ય
ચિત્તં બાહ્યેષ્વ્ અર્થેષુ ભ્રાન્તં ન ભવતિ તમો-રૂપાયાં ગુહાયાં ચ ન
વિશતિ સ મુનિર્ ઇત્ય્ આદિકં ચ વ્યાખ્યેયમ્ ।
બહિઃ-સાક્ષાત્કારેઽપિ વ્યતિરેકેણ તથૈવ નારદં પ્રતિ શ્રી-ભગવતોક્તમ્ -
હન્તાસ્મિન્ જન્મનિ ભવાન્ મા માં દ્રષ્ટુમ્ ઇહાર્હતિ ।
અવિપક્વ-કષાયાણાં દુર્દર્શો ઽહં કુયોગિનામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.6.22] ઇતિ ।
ન કેવલં શુદ્ધ-ચિત્તત્વમ્ એવ યોગ્યતા । કિં તર્હિ ? તદ્-ભક્તિ-
વિશેષાવિષ્કૃત-તદ્-ઇચ્છામય-તદીય-સ્વ-પ્રકાશતા-શક્તિ-પ્રકાશ એવ મૂલ-
રૂપા સા, યત્-પ્રકાશેન તદ્ અપિ નિઃશેષં સિધ્યતિ ।
યથા અન્તઃ-સાક્ષાત્કારે ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિર્ [ભ્પ્ 1.2.21] ઇત્ય્ આદિ । તથા
બહિઃ-સાક્ષાત્કારેઽપિ શ્રી-સઙ્કર્ષણં પ્રતિ ચિત્રકેતુ-વાક્યે, ન હિ ભગવન્
ન ઘટિતમ્ ઇદં ત્વદ્-દર્શનાન્ નૄણામ્ અખિલ-પાપ-ક્ષયઃ [ભ્પ્ 1.16.44] ઇતિ ।
પ્રહ્લાદં પ્રતિ શ્રી-નૃસિંહ-વાક્યે --
સ ત્વં શાધિ સ્વ-ભૃત્યાન્ નઃ કિં દેવ કરવામ હે ।
એતદ્-અન્તો નૃણાં ક્લેશો યદ્ ભવાન્ અક્ષિ-ગોચરઃ ॥ [ભ્પ્ 10.86.49] ઇતિ ।
તદ્ એવં તત્-પ્રકાશેન નિઃશેષ-શુદ્ધ-ચિત્તત્વે સિદ્ધે પુરુષ-કરણાનિ
તદીય-સ્વ-પ્રકાશતા -શક્તિ-તાદાત્મ્યાપન્નતયૈવ તત્-
પ્રકાશતાભિમાનવન્તિ સ્યુઃ । તત્ર ભક્તિ-વિશેષ-સાપેક્ષત્વમ્ ઉક્તમ્ તચ્-
છ્રદ્દધાના મુનયઃ [ભ્પ્ 1.2.12] ઇત્ય્ આદૌ । તદ્-ઇચ્છામયેત્ય્ આદ્ય્-
ઉદાહરણં ચ બ્રહ્મ-ભગવતોર્ અવિશેષતયૈવ દૃશ્યતે । યથા સત્યવ્રતં
પ્રતિ શ્રી-મત્સ્ય-દેવ-વાક્યે -
મદીયં મહિમાનં ચ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ [ભ્પ્ 8.24.38] ઇતિ ।
(પગે 12)
તથૈવ હિ બ્રહ્માણં પ્રતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યે - મનીષિતાનુભાવોઽયં
મમ લોકાવલોકનમ્ [ભ્પ્ 2.9.21] ઇતિ । શ્રી-નારાયણાધ્યાત્મે -
નિત્યાવ્યક્તોઽપિ ભગવાન્ ઈક્ષ્યતે નિજ-શક્તિતઃ ।
તામ્ ઋતે પુણ્ડરીકાક્ષં કઃ પશ્યેતામિતં પ્રભુમ્ ॥ ઇતિ ।
શ્રુતૌ ચ -- યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનું
સ્વામ્ [કઠુ 1.2.23] ઇતિ ।
તતસ્ તત્-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અપેક્ષાપિ તચ્-છક્તિ-પ્રતિફલનાર્થમ્ એવ જ્ઞેયા ।
એવમ્ અપિ ભક્ત્યા તં દૃષ્ટ્વાપિ મુચુકુન્દાદૌ યા મૃગયાપાપાદ્યસ્થિતા
શ્રી-ભગવતા કીર્તિતા, સા તુ પ્રેમ-વર્ધિન્યા ઝટિતિ-ભગવદ્-અપ્રાપ્તિ-
શઙ્કા-જન્મનસ્ તદ્-ઉત્કણ્ઠાયા વર્ધનાર્થં વિભીષિકયૈવ કૃતા । યત્ તુ
તદીય-સ્નિગ્ધાનાં શ્રી-યુધિષ્ઠિરાદીનાં નરક-દર્શનં તત્ ખલુ ઇન્દ્ર-
માયા-મયમ્ એવેતિ સ્વર્ગારોહણ-પર્વણ્ય્ એવ વ્યક્તમ્ અસ્તિ । વિષ્ણુ-ધર્મે
તૃતીઇય-જન્મનિ દત્ત-તિલ-ધેનોર્ અપિ વિપ્રસ્ય પ્રસઙ્ગ-માત્રેણ નરકાણામ્
અપિ સ્વર્ગ-તુલ્ય-રૂપતા-પ્રાપ્તિ-વર્ણનાત્ । શ્રી-ભાગવતેન તુ તદ્ અપિ
નાઙ્ગીક્રિયતે । તદ્-અનુપાખ્યાનાત્ પ્રત્યુતાવ્યવહિત-ભગવત્-પ્રાપ્તિ-
વર્ણનાચ્ ચ ।
અથ યદ્-અવતારાદાવ્ અશુદ્ધ-ચિત્તાનામ્ અપિ તત્-સાક્ષાત્કારઃ શ્રૂયતે, તત્ ખલુ
તદ્-આભાસ એવ જ્ઞેયઃ । નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગ-માયા-સમાવૃતઃ
[ગીતા 7.25] ઇતિ શ્રી-ગીતોપનિષદ્ભ્યઃ ।
યોગિભિર્ દૃશ્યતે ભક્ત્યા
નાભક્ત્યા દૃશ્યતે ક્વચિત્ ।
દ્રષ્ટું ન શક્યો રોષાચ્ ચ
મત્સરાદ્ વા જનાર્દનઃ ॥ [પદ્મપ્ 6.238.83] ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાચ્ ચ ।
અદર્શનં ચાનવતાર-સમયે વ્યાપકસ્યાપિ દર્શનાભાવઃ । અવતાર-સમયે
તુ પરમાનન્દેઽપિ દુઃખદત્વં, મનોરમેઽપિ ભીષણત્વમ્, સર્વ-સુહૃદ્ય્
અપિ દુર્હૃત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિવિપરીત-દર્શનમ્ એવ । તદ્-અપ્રકાશે યોગ-માયા-
પ્રકાશે ચ મૂલં કારણં તદ્-ભક્તાપરાધાદિમય-પુરુષ-
ચિત્તાસ્વાચ્છ્યમ્ । યત્ ખલુ તદાનીન્તને તસ્ય સાર્વત્રિક-પ્રકાશેઽપિ
વજ્રલેપાયતે । અતએવ મુક્તિર્ હિત્વા [ભ્પ્ 2.10.6] ઇત્ય્-આદિ-લક્ષણસ્યાવ્યાપ્તેર્ ન
તસ્ય સાક્ષાત્કારાભાસસ્ય મુક્તિ-સંજ્ઞત્વમ્ અપિ । અતએવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે તચ્
ચ રૂપમ્ [વિપ્ 4.15.8] ઇત્ય્ આદિ-ગદ્યેન યદ્યપિ શિશુપાલસ્ય તદ્-દર્શનમ્
ઉક્તમ્ । તથાપિ નિર્દોષ-દર્શનં ત્વ્ અન્તકાલ એવ ઉક્તમ્ । આત્મ-વધાય
યાવદ્-ભગવદ્-ધસ્ત-ચક્રાંશુ-માલોજ્જ્વલમ્ અક્ષય-તેજઃ-સ્વરૂપં બ્રહ્મ-
ભૂતમ્ અપગત-દ્વેષાદિ-દોષં ભગવન્તમ્ અદ્રાક્ષીત્ [વિપ્ 4.15.9] ઇત્ય્ અનેન ।
એતદ્-અન્તો નૄણાં ક્લેશો યદ્ ભવાન્ અક્ષિ-ગોચરઃ [ભ્પ્ 10.83.43] ઇત્ય્ આદિકં ચ
નૃષુ યે સ્વચ્છ-ચિત્તા યે ચ તદ્-ભક્તાપરાધેતર-દોષ-મલિન-ચિત્તાસ્ તેષાં
ક્લેશ-નાશસ્ય તદાત્વાપેક્ષયા, યે ત્વ્ અન્યાદૃશાસ્ તેષાં તન્-
નાશસ્યોન્મુખતાપેક્ષયૈવ - તેભ્યઃ સ્વ-વીક્ષણ-વિનષ્ટ-તમિસ્ર-
દૃગ્ભ્યઃ ક્ષેમં તિર્લોક-ગુરુર્ અર્થ-દૃશં ચ યચ્છન્ [ભ્પ્ 10.83.81] ઇતિ
શ્રવણાત્, શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણાદ્ય્-અનુસારાચ્ ચ ।
તે ચાસ્વચ્છ-ચિત્તા દ્વિવિધાઃ - ભગવદ્-બહિર્મુખા ભગવદ્-વિદ્વેષિણશ્ ચ ।
તદ્-બહિર્મુખા દ્વિવિધાઃ - લબ્ધે તદ્-દર્શનેઽપિ વિષયાદ્ય્-અભિનિવેશવન્તસ્
તદ્-અવજ્ઞાતારશ્ ચ । યથા તદ્-અવતાર-સમયે સાધારણ-દેવ-
મનુષ્યાદયઃ, યથા ચ કૃષ્ણં મર્ત્યમ્ ઉપાશ્રિત્ય [ભ્પ્ 10.25.3] ઇત્ય્ આદિ
દુર્વચસો મહેન્દ્રાદયઃ । યત ઉક્તં શ્રુતિભિઃ -
દધતિ સકૃન્ મનસ્ ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્ય-સુખે
ન પુનર્ ઉપાસતે પુરુષ-સાર-હરાવસથાન્ । [ભ્પ્ 10.87.35] ઇતિ ।
મહેન્દ્રં પ્રતિ શ્રી-ભગવતા ચ -
મામ્ ઐશ્વર્ય-શ્રી-મદાન્ધો દણ્ડ-પાણિં ન પશ્યતિ ।
તં ભ્રંશયામિ સમ્પદ્ભ્યો યસ્ય ચેચ્છામ્ય્ અનુગ્રહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.27.16] ઇતિ ।
શ્રી-ગોપાનાં તુ વિષય-સમ્બન્ધો ન સ્વાર્થઃ । કિન્તુ તત્-સેવોપયોગાર્થ
એવ । યથા (પગે 13) યદ્ ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ ત્વત્-
કૃતે [ભ્પ્ 10.14.35] ઇતિ । કૃષ્ણે ઽર્પિતાત્મ-સુહૃદ્-અર્થ-કલત્ર-કામા [ભ્પ્
10.16.10] ઇતિ । કૃષ્ણઃ કમલ-પત્રાક્ષઃ પુણ્ય-શ્રવણ-કીર્તનઃ [ભ્પ્ 10.15.42]
ઇતિ ચ ।
શ્રી-યાદવ-પાણ્ડવાનાં સ્વાર્થ ઇવાપિ તત્-સમ્બન્ધસ્ તદ્-આભાસ એવ ।
યથોક્તમ્ --
શય્યાસનાટનાલાપ- ક્રીડા-સ્નાનાશનાદિષુ ।
ન વિદુઃ સન્તમ્ આત્માનં વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણ-ચેતસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.90.46] ઇતિ ।
કિં તે કામાઃ સુર-સ્પાર્હા મુકુન્દ-મનસો દ્વિજાઃ ।
અધિજહ્રુર્ મુદં રાજ્ઞઃ ક્ષુધિતસ્ય યથેતરે ॥ [ભ્પ્ 1.12.6] ઇતિ ।
અતઃ, એવં ગૃહેષુ સક્તાનાં પ્રમત્તાનાં તદ્-ઈહયા [ભ્પ્ 1.13.17] ઇત્ય્ આદિકં
જહલ્-લક્ષણયા તદ્-ઉપલક્ષિતાન્ ધૃતરાષ્ટ્રાદીન્ અપેક્ષ્યોક્તમ્ ।
અતએવાનન્તરં વિદુરસ્ તદ્ અભિપ્રેત્ય [ભ્પ્ 1.13.18] ઇત્ય્ આદૌ । તેન
ધૃતરાષ્ટ્રસ્યૈવ શિક્ષા, ન તુ તેષામ્ અપિ ।
ક્વચિચ્ ચ લીલા-શક્તિર્ એવ સ્વયં તલ્-લીલા-માધુર્ય-પોષાય પ્રતિકૂલેષ્વ્

અનુકૂલેષુ ચાત્મોપકરણેષુ તાદૃશ-શક્તિં વિન્યસ્ય તાદૃશ-તત્-પ્રિય-જનાનામ્
અપિ વિષયાવેશાદ્ય્-આભાસં સમ્પાદયતિ । યથા પૂતના-વર્ણને -- વલ્ગુ-
સ્મિતાપાઙ્ગ-વિસર્ગ-વીક્ષિતૈર્ મનો હરન્તીં વનિતાં વ્રજૌકસામ્ [ભ્પ્
10.16.6] ઇતિ । તદ્-આભાસત્વ-વિવક્ષયા ચ મનો હરન્તીં મનો-હરેવાચરન્તીમ્
ઇતિ શિષ્ટમ્ ઉક્તમ્ । તદ્-દત્ત-શક્તિત્વં ચ તસ્યાસ્ તત્રૈવ સૂચિતમ્ -
ન યત્ર શ્રવણાદીનિ રક્ષો-ઘ્નાનિ સ્વ-કર્મસુ ।
કુર્વન્તિ સાત્વતાં ભર્તુર્ યાતુધાન્યશ્ ચ તત્ર હિ ॥ [ભ્પ્ 10.6.3] ઇત્ય્ અનેન ।
તથૈવેદં ઘટતે -
અમંસતામ્ભોજ-કરેણ રૂપિણીં
ગોપ્યઃ શ્રિયં દ્રષ્ટુમ્ ઇવાગતાં પતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.6.6] ઇતિ ।
શ્રિયં પ્રાકૃત-સમ્પદ્-અધિષ્ઠાત્રીં પતિં યં કઞ્ચિત્ તદ્-ઉચિત-પ્રાચીન-
પુણ્ય-ભાજમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વવદ્ એવ તાં તીક્ષ્ણ-ચિત્તામ્ [ભ્પ્ 10.6.9] ઇત્ય્
આદૌ તત્-પ્રભયા ચ ધર્ષિતે નિરીક્ષ્યમાણે જનની હ્ય્ અતિષ્ઠતામ્ [ભ્પ્
10.6.9] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
એવમ્ એવ ક્વચિત્ તાદૃશાનામ્ અપિ માયાભિભવાભાસો મન્તવ્યઃ । યથા
પ્રાયો માયાસ્ તુ મે ભર્તુર્ નાન્યા મેઽપિ વિમોહિની [ભ્પ્ 10.13.37] ઇત્ય્ આદિષુ
શ્રી-બલદેવાદીનામ્ । યથા દૈત્ય-જન્મનિ જય-વિજયયોઃ ।
અત્ર પૂર્વેષાંસ્વલ્પ એવ તદ્-આભાસઃ । તયોસ્ તુ સમ્યગ્ ઇતિ વિશેષઃ, તત્
પ્રેમાદીનામ્ અનાવરણાદ્ આવરણાચ્ ચ । તત્ર તયોર્ વૈર-ભાવ-પ્રાપ્તૌ
ખલુ મુનિ-કૃતત્વં ન સ્યાત્ । મતં તુ મે [ભ્પ્ 3.16.29] ઇત્ય્ અત્ર ભગવદ્-
ઇચ્છાયાસ્ તત્-કારણત્વેન સ્થાપ્તિતત્વાત્ ।
નાપિ સા તદીય-વૈર-ભાવાય સમ્પદ્યતે સ્વેચ્છામયસ્ય ઇત્ય્ આદિભ્યઃ ।
ત્રૈવર્ગિકાયાસ-વિઘાતમ્ અસ્મત્-પતિર્ વિધત્તે પુરુષસ્ય શક્ર [ભ્પ્ 10.14.2]
ઇત્ય્ આદિભિઃ કૈમુત્યાપાતાચ્ ચ । યથા ચોક્તમ્ - તથા ન તે માધવ તાવકાઃ
ક્વચિદ્ ભ્રશ્યન્તિ માર્ગાત્ ત્વયિ બદ્ધ-સૌહૃદાઃ [ભ્પ્ 10.2.33] ઇતિ । ન ચ તયોર્
એવ સ્વાપરાધ-ભોગ-શીઘ્ર-નિસ્તારાર્થમ્ અપિ તાદૃશીચ્છા જાતા ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તાદૃશૈઃ પરમ-ભક્તૈઃ હિ ભક્તિં વિના સાલોક્યાદિકમ્ અપિ નાઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્-સદ્-ભાવે નિરયોઽપ્ય્ અઙ્ગીક્રિયત ઇતિ (પગે 14) નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ
[ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ આદેઃ । કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ નસ્ તાદ્ [ભ્પ્
3.15.49] ઇત્ય્ આદેશ્ ચ ।
અતએવાભ્યામ્ અપિ તથૈવ પ્રાર્થિતમ્ -
મા વો ઽનુતાપ-કલયા ભગવત્-સ્મૃતિ-ઘ્નો
મોહો ભવેદ્ ઇહ તુ નૌ વ્રજતોર્ અધો ઽધઃ [ભ્પ્ 3.15.36] ઇત્ય્ અનેન ।
ન ચ તયોર્ વાસ્તવ-વૈર-ભાવે સતિ ભક્તાન્તરાણામ્ અપિ સુખં સ્યાદ્ ઇતિ
વાચ્યમ્ । ભક્તિ-સ્વભાવ-ભક્ત-સૌહૃદ-વિરોધાદ્ એવ । તસ્માત્ તયોર્ વૈર-
ભાવાભાસત્વ એવ શ્રી-ભગવતસ્ તયોર્ અન્યેષાં ભક્તાનામ્ અપિ રસોદયઃ
સ્યાદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । તત એવમ્ અર્થાપત્તિ-લબ્ધં સર્વ-ભક્ત-સુખદ-શ્રી-
ભગવદ્-અભિમત-યુદ્ધ-કૌતુકાદિ-સમ્પાદનાર્થં
વૈરભાવાત્મકમાયિકોપાધિં સ્વાભિકાણિમાદિ-સિદ્ધિકેન શુદ્ધ-
સત્ત્વાત્મક-સ્વ-વિગ્રહેણ પ્રવિશ્ય સ્વ-સાન્નિધ્યેન ચેન્તઈકૃત્ય ચ વિલીય
સ્થિતાયા અપિ ભક્તિ-વાસનાયાઃ પ્રભાવેણ તત્રાનાવિષ્ટાવ્ એવ તિષ્ઠતઃ । અતો
વૈર-ભાવ-જ-સ્મરણેન વૈર-ભાવોઽપગત ઇત્ય્ ઉભયમ્ અપિ બાહ્યમ્ । એતદ્
અભિપ્રેત્યૈવ શ્રી-વૈકુણ્ઠેનાપ્ય્ ઉક્તમ્ -- યાતં મા ભૈષ્ટમ્ અસ્તુ શમ્
[ભ્પ્ 3.16.29] ઇતિ ।
તથા હિ હિરણ્યાક્ષ-યુદ્ધે -- પરાનુષક્તં [ભ્પ્ 3.18.9] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યે ટીકા
ચ -- પ્રચણ્ડ-મન્યુત્વમ્ અધિક્ષેપાદિકં ચાનુકરણ-માત્રં દૈત્ય-વાક્ય-
ભીતાનાં દેવાનાં ભય-નિવૃત્તયે । વસ્તુતસ્ તેન તથાનુક્તત્વેન કોપાદિ-
હેત્વ્-અભાવાદ્ ઇત્ય્ એષા । કરાલા [ભ્પ્ 3.19.8] ઇતિ પદ્યે ચ ઇવેતિ વસ્તુતઃ
ક્રોધાભાવઃ ઇત્ય્ એષા ।
તદ્ એવં સ્યમન્તકોપાખ્યાન-મહા-કાલ-પુરોપખ્યાન-
મૌષલોપાખ્યાનાદૌ શ્રી-બલદેવાર્જુન-નારદાદીનાં ક્રોધાદ્ય્-આવેશોઽપિ
તદ્-આભાસત્વ-લેશેનૈવ સઙ્ગમયિતવ્યઃ । તત્ર શ્રી-બલદેવાર્જુનાદીનાં શ્રી-
ભગવન્-મતાજ્ઞાનેન શ્રી-નારદાદીનાં તુ તજ્-જ્ઞાનેનેતિ વિવેકઃ - કોપિતા
મુનયઃ શેપુર્ ભગવન્-મત-કોવિદાઃ [ભ્પ્ 3.3.24] ઇતિ તૃતીયે શ્રીમદ્-
ઉદ્ધવ-વાક્યાત્ । તસ્માત્ યેષાં લિઙ્ગાન્તરેણ નિષ્ણાત એવ સાક્ષાત્કારો
ગમ્યતે, તેષામ્ અસ્વચ્છાન્તઃકરણત્વં પ્રતીયમાનમ્ અપિ તદ્-આભાસ એવ ।
યેષાં તુ ન ગમ્યતે વિષયાવેશાદિકં ચ દૃશ્યતે, તેષાં સાક્ષાત્-કારાભાસ
એવેતિ નિર્ણીતમ્ । તદ્ એવમ્ અસ્વચ્છ-ચિત્તેષુ બહિર્મુખાઃ પશ્યન્તોઽપિ ન
પશ્યન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તદ્-દ્વેષિણશ્ ચ દ્વિવિધાઃ । એકે સૌન્દર્યાદિકં ગૃહ્ણન્તિ તથાપિ તન્-
માધુર્યાગ્રહણાત્ તત્રૈવારુચ્યા દ્વિષન્તિ યથા કાલયવનાદયઃ । અન્યે તુ
વૈકૃત્યમ્ એવ પ્રતિયન્તિ તતો દ્વિષન્તિ ચ યથા મલ્લાદયઃ । તદ્ એવં
પૂર્વોત્તરયોશ્ ચતુર્ષ્વ્ અપિ ભેદેષુ સ-દોષ-જિહ્વાઃ ખણ્ડાશિનો દૃષ્ટાન્તાઃ ।
એકે હિ (પગે 15) પિત્ત-વાત-જ-દોષવન્તસ્ તદ્-આસ્વાદં ન ગૃહ્ણન્તિ, કિન્તુ
સર્વાદરમ્ અવધાય નાવજાનન્તિ । અન્યે ત્વ્ અભિમાનિનોઽવજાનન્ત્ય્ અપિ ।
અથાપરે મધુર-રસમ્ ઇદમ્ ઇતિ ગૃહ્ણન્તિ કિન્તુ તિક્તામ્લાદિ-રસ-પ્રિયાસ્ તમ્
એવ રસં દ્વિષન્તિ । અવરે ચ તિક્તતયૈવ તદ્ ગૃહ્ણન્તિ, દ્વિષન્તિ ચેતિ । સર્વેષાં
ચૈષાં નિજ-દોષ-સવ્યવધાન-ખણ્ડ-ગ્રહણ-વત્ તદ્-આભાસત્વમ્ । તેષાં
ભગવત્-સ્વભાવાનુભવશ્ ચ યુક્ત એવ જ્ઞાન-ભક્તિ-શુદ્ધ-પ્રીત્ય્-
અભાવેન સચ્-ચિદ્-આનન્દત્વ-પારમૈશ્વર્ય્-પરમ-માધુર્ય-લક્ષણાનાં તત્-
સ્વભાવાનાં ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાત્ । તદ્-અગ્રહણેઽપિ કાલાન્તરે નિસ્તારઃ
ખણ્ડ-સેવનવદ્ એવ જ્ઞેયઃ । યથોક્તં વિષ્ણુ-પુરાણે -- તતસ્ તમ્
એવાક્રોશેષૂચ્ચારયન્ [વિપ્ 4.15.9] ઇત્ય્ આદિના અપગત-દ્વેષાદિ-દોષં
ભગવન્તમ્ અદ્રાક્ષીત્ [વિપ્ 4.15.14] ઇત્ય્ અન્તેન ।
તસ્માત્ સ્વચ્છ-ચિત્તાનામ્ એવ સાક્ષાત્કારઃ, સ એવ ચ મુક્તિ-સંજ્ઞ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તસ્ય બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારાદ્ અપ્ય્ ઉત્કર્ષસ્ તુ ભગવત્-સન્દર્ભે સનકાદિ-
વૈકુણ્ઠ-દર્શન-પ્રસ્તાવે શ્રી-નારદ-વ્યાસ-સંવાદાદિ-મય-બ્રહ્મ-
ભગવત્-તારતમ્ય-પ્રકરણે ચ દર્શિત એવ । યત્ર તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય
[ભ્પ્ 3.15.43] ઇત્ય્ આદિકં, જિજ્ઞાસિતમ્ અધીતં ચ [ભ્પ્ 1.5.4] ઇત્ય્ આદિકં ચ વચન-
જાતં પ્રબલતમમ્ । તથૈવ શ્રી-ધ્રુવોક્તમ્ - યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતામ્ [ભ્પ્
4.9.10] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-ભાગવત-વક્તૃ-તાત્પર્યં ચ તત્રૈવ સ્વ-મુખ-નિભૃત-
ચેતાસ્ તદ્-વ્યુદસ્તાન્ય-ભાવઃ [ભ્પ્ 12.12.69] ઇત્ય્ આદિના દર્શિતમ્ । શ્રી-
ગીતોપનિષત્સુ ચ - બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા [ગીતા 18.54] ઇત્ય્ આદિના તેદ્
એવાઙ્ગીકૃતમ્ । અતએવ શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ય ભગવત્-સાક્ષાત્કાર-કૃત-
સર્વાવધૂનન-પૂર્વક-બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારાનન્તર-ભગવત્-સાક્ષાત્કાર-
વિશેષાત્મક-નિર્વૃતિં પર્માભીષ્ટત્વેનાહ --
સ તત્-કર-સ્પર્શ-ધુતાખિલાશુભઃ
સપદ્ય્ અભિવ્યક્ત-પરાત્મ-દર્શનઃ
તત્-પાદ-પદ્મં હૃદિ નિર્વૃતો દધૌ
હૃષ્યત્-તનુઃ ક્લિન્ન-હૃદ્-અશ્રુ-લોચનઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.6]
॥ 7.9 ॥ શ્રી-શુકઃ

[8]
ઈદૃશેઽપિ ભગવત્-સાક્ષાત્-કારે બહિઃ-સાક્ષાત્કારસ્યોત્કર્ષમ્ આહ -
ગૃહીત્વાજાદયો યસ્ય શ્રીમત્-પાદાબ્જ-દર્શનમ્ ।
મનસા યોગ-પક્વેન સ ભવાન્ મે ઽક્ષિ-ગોચરઃ ॥ [ભ્પ્ 12.9.5]
ટીકા ચ - યસ્ય તવ શ્રીમત્-પાદાબ્જ-દર્શનં મનસાપિ ગૃહીત્વા પ્રાપ્ય
પ્રાકૃતા અપ્ય્ અજાદયો ભવન્તિ સ ભવાન્ મેઽક્ષિ-ગોચરો જાતોઽસ્તિ કિમ્ અતઃ પરં
વરેણેત્ય્ અર્થઃ ઇત્ય્ એષા । અત્ર યત્-પાદ-પાંશુર્ બહુ-જન્મ-કૃચ્છ્રતઃ [ભ્પ્
10.12.12] ઇત્ય્ આદિકમ્ અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ । અતએવ -
પ્રગાયતઃ સ્વ-વીર્યાણિ તીર્થ-પાદઃ પ્રિય-શ્રવાઃ ।
આહૂત ઇવ મે શીઘ્રં દર્શનં યાતિ ચેતસિ ॥ [ભ્પ્ 1.6.34]
ઇત્ય્ એવમ્-ભાવવાન્ અપિ -
ગોવિન્દ-ભુજ-ગુપ્તાયાં દ્વારવત્યાં કુરૂદ્વહ ।
અવાત્સીન્ નારદો ઽભીક્ષ્ણંકૃષ્ણોપાસન-લાલસઃ ॥ [ભ્પ્ 11.2.1] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
॥ 12.9 ॥ માર્કણ્ડેયઃ શ્રી-નારાયનર્ષિમ્

[9]
અથૈતસ્યાં ભગવત્-સાક્ષાત્કાર-લક્ષણાયાં મુક્તૌ જીવદ્-અવસ્થાયામ્ આહ
(પગે 16)
અકિઞ્ચનસ્ય દાન્તસ્ય શાન્તસ્ય સમ-ચેતસઃ
મયા સન્તુષ્ટ-મનસઃ સર્વાઃ સુખ-મયા દિશઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.13]
ભગવન્તં વિના કિઞ્ચનાન્યદ્ ઉપાદેયત્વેન નાસ્તીત્ય્ અકિઞ્ચનસ્ય । તત્ર હેતુઃ
મેયેતિ । અકિઞ્ચનત્વેનૈવ હેતુના વિશેષણ-ત્રયં દાન્તસ્યેતિ । અન્યત્ર
હેયોપાદેયતારોહિત્યાત્ સમ-ચેતસઃ । સર્વત્ર તસ્યૈવ સાક્સાત્કારાત્ સર્વા ઇત્ય્
ઉક્તમ્ ॥
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

{10]
તત્રોત્ક્રાન્તાવસ્થા ચ શ્રી-પ્રહ્લાદ-સ્તુતૌ -
ઉશત્તમ તે ઽઙ્ઘ્રિ-મૂલં પ્રીતો ઽપવર્ગ-શરણં હ્વયસે કદા નુ [ભ્પ્ 7.9.16]
ઇત્ય્ આદૌ જ્ઞેયા । સૈવાન્તિમા । મુક્તિશ્ ચ પઞ્ચધા - સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સારૂપ્ય-
સામીપ્ય-સાયુજ્ય-ભેદેન । તત્ર સાલોક્યં સમાન-લોકત્વં શ્રી-વૈકુણ્ઠ-
વાસઃ । સાર્ષ્ટિસ્ તત્રૈવ સમાનૈશ્વર્યમ્ અપિ ભવતીતિ । સારૂપ્યં તત્રૈવ
સમાન-રૂપતાદિ પ્રાપ્યત ઇતિ । સામીપ્યં સમીપ-ગમનાધિકારિત્વમ્ ।
સાયુજ્યં કેષાંચિત્ ભગવચ્-છ્રી-વિગ્રહ એવ પ્રવેશો ભવતીતિ । સાલોક્યાદિ-
શબ્દાનાં મુક્ત્ય્-આદિ-શબ્દ-સામાનાદિકરણ્યં ચ સાલોક્યાદિત્વ-
પ્રાધાન્યેન । તત્ર સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સારૂપ્ય-માત્રે પ્રાયોઽન્તઃ-કરણ-
સાક્ષાત્કારઃ । સામીપ્યે પ્રાયો બહિઃ । સાયુજ્યે ચાન્તર એવ । તથાપિ પ્રકટ-
સ્ફૂર્તિ-લક્ષણં તત્ સુષુપ્તિવદ્ અનતિ-પ્રકટ-સ્ફૂર્તિ-લક્ષણાત્ બ્રહ્મ-
સાયુજ્યાદ્ ભિદ્યતે । ઉત્ક્રાન્ત-મુક્ત્ય્-અવસ્થાયામ્ અપિ વિશેષ-સ્ફૂર્તિઃ શ્રુતાવ્
એવ સમ્મતા --
સ એવાધસ્તાત્ સ ઉપરિષ્ટાત્ સ પશ્ચાત્ સ પુરસ્તાત્ સ દક્ષિણતઃ સ ઉત્તરતઃ સ
એવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ અથાતોઽહંકારાદેશ એવાહમ્ એવાધસ્તાદ્ અહમ્ ઉપરિષ્ટાદ્
અહં પશ્ચાદ્ અહં પુરસ્તાદ્ અહં દક્ષિણતોઽહમ્ ઉત્તરતોઽહમ્ એવેદં સર્વમ્
ઇતિ । [છુ 7.25.1] ઇતિ ।
એષા ચ પઞ્ચવિધાપિ ગુણાતીતૈવ । નિર્ગુણાયાં ભૂમ-વિદ્યાયામ્ એવ -- સ
એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ [છુ 7.26.2] ઇત્ય્ આદિના તદ્-વિધસ્ય મુક્તસ્ય
સ્વેચ્છયા નાના-વિધ-રૂપ-પ્રાકટ્ય-શ્રવણાત્ ન યત્ર માયા [ભ્પ્ 2.9.10] ઇત્ય્
આદૌ વૈકુણ્ઠસ્ય માયાતીતત્વ-શ્રવણાત્ । અત્રાવૃત્તિ-રાહિત્યં ચાઙ્ગીકૃતમ્ -
અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદ્ [વ્સ્. 4.4.23] ઇત્ય્ અનેન ન સ પુનર્ આવર્તતે [છાઉ 8.15.1] ઇતિ
શ્રુતેઃ । તથોક્તં હિરણ્ય-કશિપૂપદ્રુત-દેવૈઃ -
તસ્યૈ નમો ઽસ્તુ કાષ્ઠાયૈ યત્રાત્મા હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે શાન્તાઃ સન્ન્યાસિનો ઽમલાઃ ॥ [ભ્પ્ 7.4.22] ઇતિ ।
શ્રી-કપિલ-દેવેન ચ -
ન કર્હિચિન્ મત્-પરાઃ શાન્ત-રૂપે
નઙ્ક્ષ્યન્તિ નો મે ઽનિમિષો લેઢિ હેતિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.25.39] ઇતિ ।
તથૈવ -
આ-બ્રહ્મ-ભુવનાલ્ લોકાઃ પુનર્ આવર્તિનો ઽર્જુન ।
મામ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્ જન્મ ન વિદ્યતે ॥ [ગીતા 8.16] ઇતિ ।
યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ । [ગીતા 15.4] ઇતિ ।
તત્-પ્રસાદાત્ પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ । [ગીતા 18.62] ઇતિ ચ
શ્રી-ગીતોપનિષદશ્ ચ દૃશ્યાઃ ।
પાદ્મ-સૃષ્ટિ-ખણ્ડે ચ --
આ-બ્રહ્મ-સદનાદ્ એવ દોષાઃ સન્તિ મહીપતે ।
અતએવ હિ નેચ્છન્તિ સ્વર્ગ-પ્રાપ્તિં મનીષિણઃ ॥
આ-બ્રહ્મ-સદનાદ્ ઊર્ધ્વં તદ્-વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
શુભ્રમ્ સનાતનં જ્યોતિઃ પર-બ્રહેતિ તદ્ વિદુઃ ॥
ન તત્ર મૂઢા ગચ્છન્તિ પુરુષા વિષયાત્મકાઃ ।
દમ્ભ-લોભ-ભય-દ્રોહ-ક્રોધ-મોહૈર્ અભિદ્રુતાઃ ॥
નિર્મમા નિરહઙ્કારા નિર્દ્વન્દ્વાઃ સંયતેન્દિર્યાઃ ।
ધ્યાન-યોગ-રતાશ્ ચૈવ તત્ર ગચ્છન્તિ સાધવઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવ સુબાહુ-નૃપ-વાક્યમ્ -
ધ્યાન-યોગેન દેવેશં યજિષ્યે કમલા-પ્રિયમ્ ।
ભવ-પ્રલય-નિર્મુક્તં વિષ્ણુ-લોકં વ્રજામ્ય્ અહમ્ ॥ ઇતિ ।
(પગે 17)
સાલોક્યાદીનામ્ અવિચ્યુતસ્ ત્વં દર્શયિષ્યતે ચ -
મત્-સેવયા પ્રતીતં તે સાલોક્યાદિ-ચતુષ્ટયમ્ ।
નેચ્છન્તિ સેવયા પૂર્ણાઃ કુતોઽન્યત્ કાલ-વિપ્લુતમ્ ॥ [ભ્પ્ 9.5.67]
ઇત્ય્ આદિષુ તદ્-ઇતરત્રૈવ કાલ-વિપ્લુતત્વાઙ્ગીકારાત્ । તસ્માત્ ક્વચિદ્ આવૃત્તિ-
શ્રવણં તુ પ્રપઞ્ચાન્તર્ગત-તદ્-ધામત્વાપેક્ષયા કાદાચિત્ક-તલ્-લીલા-
કૌતુકાપેક્ષયા ચ મન્તવ્યમ્ । પશ્ચાત્ તુ નિત્ય-સાલોક્યમ્ એવ, યથા
ભવિષ્યોત્તરે -
એવં કૌન્તેય કુરુતે યોઽરણ્ય-દ્વાદશીં નરઃ ।
સ દેહાન્તે વિમાન-સ્થ-દિવ્ય-કન્યા-સમાવૃતઃ ॥
યાતિ જ્ઞાતિ-સમાયુક્તઃ શ્વેતદ્વીપં હરેઃ પુરમ્ ।
યત્ર લોકા પીત-વસ્ત્રા ઇત્ય્ આદિ ।
તિષ્ઠન્તિ વિસ્ણુ-સાન્નિધ્યે યાવદ્-આહૂત-સમ્પ્લવમ્ ।
તસ્માદ્ એત્ય મહા-વીર્યાઃ પૃથિવ્યાં નૃપ પૂજિતાઃ ।
મર્ત્ય-લોકે કીર્તિમન્તઃ સમ્ભવન્તિ નરોત્તમાઃ ॥
તતો યાન્તિ પરં સ્થાનં મોક્ષ-માર્ગં શિવં સુખમ્ ।
યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ ન સંસારે ભ્રમન્તિ ચ ॥ ઇતિ ।
ઉત્ક્રાન્ત-મુક્તિ-દશાયાં તુ તેષાં ભગવત્-તુલ્યત્વમ્ એવાહ -
વસન્તિ યત્ર પુરુષાઃ સર્વે વૈકુણ્ઠ-મૂર્તયઃ ।
યે ઽનિમિત્ત-નિમિત્તેન ધર્મેણારાધયન્ હરિમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.15.14]
નિમિત્તં ફલં ન તન્-નિમિત્તં પ્રવર્તકં યસ્મિન્ તેન નિષ્કામેનેત્ય્ અર્થઃ ।
ધર્મેણ ભાગવતાખ્યેન । વૈકુણ્ઠસ્ય ભગવતો જ્યોતિર્-અંશ-ભૂતા
વૈકુણ્ઠ-લોક-શોભા-રૂપા યા અનન્તા મૂર્તયસ્ તત્ર વર્તન્તે । તાસામ્ એકયા
સહ મુક્તસ્યૈકસ્ય મૂર્તિઃ ભગવતા ક્રિયત ઇતિ વૈકુણ્ઠસ્ય મૂર્તિર્ ઇવ
મૂર્તિર્ યેષામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
॥ 3.15 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા દેવાન્

[11]
યથૈવાહ --
પ્રયુજ્યમાને મયિ તાં શુદ્ધાં ભાગવતીં તનુમ્ ।
આરબ્ધ-કર્મ-નિર્વાણો ન્યપતત્ પાઞ્ચ-ભૌતિકઃ ॥ [ભ્પ્ 1.6.29]
હિત્વાવદ્યમ્ ઇમં લોકં ગન્તા મજ્જનતામ્ અસિ [ભ્પ્ 1.6.24] ઇતિ યા તનુઃ શ્રી-
ભગવતા દાતું પ્રતિજ્ઞાતા, તાં ભાગવતીં ભગવદ્-અંશ-જ્યોતિર્-અંશ-રૂપાં
શુદ્ધાં પ્રકૃતિ-સ્પર્શ-શૂન્યાં તનું પ્રતિ શ્રી-ભગવતૈવ મયિ
પ્રયુજ્યમાને નીયમાને આરબ્ધં યત્ કર્મ તન્-નિર્વાણં સમાપ્તં યસ્ય
સ પાઞ્ચભૌતિકો ન્યપતદ્ ઇતિ । પ્રાક્તન-લિઙ્ગ-શરીર-ભઙ્ગોઽપિ લક્ષિતઃ ।
તાદૃશ-ભગવન્-નિષ્ઠે પ્રારબ્ધ-કર્મ-પર્યન્તમ્ એવ તત્-સ્થિતેઃ । ઇત્થમ્
એવ ટીકા ચ - અનેન પાર્ષદ-તનૂનામ્ અકર્મારબ્ધત્વં શુદ્ધત્વં
નિત્યત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ સૂચિતં ભવતિ ઇત્ય્ એષા ।
॥ 1.6 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વ્યાસમ્

[12]
એતાં મૂર્તિમ્ ઉદ્દિશ્યૈવાહ યં ધર્મ-કામાર્થ [ભ્પ્ 8.3.19] ઇત્ય્ આદૌ રાત્ય્
અપિ દેહમ્ અવ્યયમ્ ઇતિ । ટીકા ચ - દેહમ્ અપ્ય્ અવ્યયં રાતિ ઇત્ય્ એષા ।
॥ 8.6 ॥ શ્રી-ગજેન્દ્રઃ

(પગે 18)
[13]
તદ્ એતત્ તાણ્ડિનાં શ્રુતાવ્ અપ્ય્ ઉક્તં - અશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય ધૂત્વા
શરીરમ્ અકૃતં કૃતામ્તા બ્રહ્મ-લોકમ્ અભિસમ્ભવાનિ [છાઉ 8.13.1] ઇતિ ।
ક્વચિત્ પ્રાકૃત્ય્ અપિ મૂર્તિર્ અચિન્ત્યયા ભગવચ્-છક્ત્યા તાદૃશત્વમ્ આપદ્યતે ।
યથોક્તં શ્રી-ધ્રુવમ્ ઉદ્દિશ્ય બિભ્રદ્-રૂપં હિરણ્મયમ્ [ભ્પ્ 4.12.29] ઇતિ ।
તદ્ એવં રૂપં હિરણ્મયં બિભ્રદ્ ઇતિ ટીકા ચ । તથા સાર્ષ્ટિશ્ ચ દર્શિતા
ભક્તિ-સન્દર્ભે । મર્ત્યો યદા ત્યક્ત-સમસ્ત-કર્મા ઇત્ય્ આદૌ મયાત્મ-
ભૂયાય ચ કલ્પતે વૈ [ભ્પ્ 12.29.35] ઇત્ય્ અનેન ।
શ્રુતિશ્ ચાત્ર સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ ક્રીડન્ રમમાણ [છાઉ 8.12.3] ઇત્ય્ આદિકા,
આપ્નોતિ સ્વારાજ્યં સર્વેઽસ્મૈ દેવા બલિમ્ આહરન્તિ [તૈત્તુ 1.6.2, 1.5.3], તસ્ય
સર્વેષુ લોકેષુ કામ-ચારો ભવતિ [છાઉ 7.25.2] ઇત્ય્ આદિકા, સર્વેશ્વરઃ [બૌ
4.4.22] ઇત્ય્ આદિકા ચ ।
કિન્તુ, જગદ્-વ્યાપાર-વર્જમ્ [વ્સ્ 4.4.17] ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેન સૃષ્ટિ-સ્થિત્ય્-આદિ-
સામર્થ્યં તસ્ય ન ભવતિ કુતો વૈકુણ્ઠૈશ્વર્યાદિકમ્ । ઉક્તં ચ
અદૃષ્ટ્વાન્યતમં લોકે [ભ્પ્ 10.3.41] ઇત્ય્ આદિ । તતો ભાક્તમ્ એવ
સમાનૈશ્વર્યમ્ । અતએવાણિમાદિ-પ્રાપ્તિર્ અપ્ય્ અંશેનૈવ જ્ઞેયા ।
શ્રી-ભગવત્-પ્રસાદ-લબ્ધ-સમ્પત્તેશ્ ચાવિનશ્વરત્વમ્ આહ દ્વયેનૈવ --
યે મે સ્વ-ધર્મ-નિરતસ્ય તપઃ-સમાધિ-
વિદ્યાત્મ-યોગ-વિજિતા ભગવત્-પ્રસાદાઃ ।
તાન્ એવ તે મદ્-અનુસેવનયાવરુદ્ધાન્
દૃષ્ટિં પ્રપશ્ય વિતરામ્ય્ અભયાન્ અશોકાન્ ॥
અન્યે પુનર્ ભગવતો ભ્રુવ ઉદ્વિજૃમ્ભ-
વિભ્રંશિતાર્થ-રચનાઃ કિમ્ ઉરુક્રમસ્ય ।
સિદ્ધાસિ ભુઙ્ક્ષ્વ વિભવાન્ નિજ-ધર્મ-દોહાન્
દિવ્યાન્ નરૈર્ દુરધિગાન્ નૃપ-વિક્રિયાભિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.23.7-8]
તપશ્ ચ સમાધિશ્ ચ વિદ્યા ચ ઉપાસના તાસુ ય આત્મ-યોગિશ્ ચિત્તૈકાગ્ર્યમ્ ।
અન્યે પુનર્-ભોગાઃ કિમ્ ઉરુક્રમ-સમ્બન્ધિનઃ । અપિ તુ નેત્ય્ અર્થઃ । અતએવ
ભગવતો ધ્રુવ ઇત્ય્ આદિ ॥
॥ 3.23 ॥ શ્રી-કર્દમો દેવહૂતિમ્

[14]
તદ્ એવં સારૂપ્યમ્ અપિ જ્ઞેયમ્ । યથા -
ગજેન્દ્રો ભગવત્-સ્પર્શાદ્ વિમુક્તો æજ્ઞાન-બન્ધનાત્ ।
પ્રાપ્તો ભગવતો રૂપં પીત-વાસાશ્ ચતુર્-ભુજઃ ॥ [ભ્પ્ 8.4.6]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 8.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[15]
સામીપ્યમ્ અપ્ય્ ઉદાહૃતં ભગવત્-સન્દર્ભે કર્દમ-નિર્યાણ-વર્ણનયા ।
મનો બ્રહ્મણિ યુઞ્જાન [ભ્પ્ 3.24.43] ઇત્ય્ આરભ્ય મધ્યે ચ લબ્ધાત્મા
મુક્ત-બન્ધન [ભ્પ્ 3.24.55] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વાન્તે, ભગવદ્-ભક્તિ-યોગેન
પ્રાપ્તો ભાગવતી ગતિમ્ [ભ્પ્ 3.24.47] ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત-રીત્યા ।
અથ સાયુજ્યમ્ અઘાસુરાદિ-દૃષ્ટાન્તેન સાધકાનામ્ અપિ ગમ્યમ્ ।
સાલોક્યાદિવત્-સ્વાભિમતત્વાભાવાત્ સ્પષ્ટોદાહરણં શ્રીમતા ભાગવતેન
ન કૃતમ્ ઇતિ । અસ્ય ભગવલ્-લક્ષણાનન્દ-નિમગ્નતા-સ્ફૂર્તિર્ એવ પ્રધાનં,
ક્વચિદ્ ઇચ્છયા તદ્-અનુગ્રહેણ તદીય-તચ્-છક્તિ-લેશ-પ્રાપ્ત્યૈવ યથા-યુક્તં
બહિસ્ તદ્-દત્તાપ્રાકૃત-તદ્-ભોગોચ્છિષ્ટ-લેશમ્ એવાનુભવતીત્ય્ એકે । તત્ર ચ
ન તુ તમ્ એવ સર્વમ્ એવ ચાનુભવતીત્ય્ અભ્યુપગમ્યમ્ । સર્વથા તત્-
પ્રાપ્તેર્ અનભ્યુપગમત્વાત્ ।
જગદ્-વ્યાપારાદિ-નિષેધેન ઇદમ્ એવોક્તં યદૈનં મુક્તો ન પ્રવિશતિ મોદતે
ચ કામાંશ્ ચૈવાનુભવતિ [બૌ] ઇતિ બૃહચ્-છ્રુતૌ, બ્રહ્માભિસમ્પદ્ય
બ્રહ્મણા પશ્યતિ બ્રહ્મણા શૃણોતિ ઇત્ય્ આદિ-માધ્ય-દિનાયન-શ્રુતૌ । આદત્તે
હરિ-હસ્તેન ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ તચ્-છક્તિ-લેશ-પ્રાપ્ત્ય્-આદ્ય્-અભિપ્રાયેણૈવોક્તમ્ ।
(પગે 19)
ક્વચિદ્ ઇચ્છયા લીલાર્થં બહિર્ અપિ નિષ્કામયતિ પાર્ષદત્વેન ચ સંયોજયતિ ।
યથા શિશુપાલ-દન્તવક્રૌ લબ્ધ-સાયુજ્યાવ્ અપિ પુનઃ પાર્ષદતામ્ એવ
પ્રાપ્તૌ ।
વૈરાનુબન્ધ-તીવ્રેણ
ધ્યાનેનાચ્યુત-સાત્મતામ્ ।
નીતૌ પુનર્ હરેઃ પાર્શ્વં
જગ્મતુર્ વિષ્ણુ-પાર્ષદૌ ॥ [ભ્પ્ 7.1.46] ઇતિ તાવ્ ઉદ્દિશ્ય શ્રી-નારદ-વાક્યાત્ ।
તત્રૈષાં સાલોક્યાદીનામ્ અનવચ્છિન્ન-ભગવત્-પ્રાપ્તિ-રૂપતયા તત્-
સાક્ષાત્કાર-વિશેષત્વેન બ્રહ્મ-કૈવલ્યાદ્ આધિક્યં પ્રાચીન-વચનૈઃ
સુતરામ્ એવ સિદ્ધમ્ । અતએવ ક્રમ-મુક્તિવત્ ક્રમ-ભગવત્-પ્રાપ્તૌ
બ્રહ્મ-પ્રાપ્ત્ય્-અનન્તર-ભાવિત્વમ્ અપિ ક્વચિત્ શ્રૂયતે । યથા
શ્રીમતોઽજામિલસ્ય સિદ્ધિ-પ્રાપ્તૌ --
સ તસ્મિન્ દેવ-સદન આસીનો યોગમ્ આસ્થિતઃ ।
પ્રત્યાહૃતેન્દ્રિય-ગ્રામો યુયોજ મન આત્મનિ ॥
તતો ગુણેભ્ય આત્માનં વિયુજ્યાત્મ-સમાધિના ।
યુયુજે ભગવદ્-ધામ્નિ બ્રહ્મણ્ય્ અનુભવાત્મનિ ॥
યર્હ્ય્ ઉપારત-ધીસ્ તસ્મિન્ન્ અદ્રાક્ષીત્ પુરુષાન્ પુરઃ ।
ઉપલભ્યોપલબ્ધાન્ પ્રાગ્ વવન્દે શિરસા દ્વિજઃ ॥
હિત્વા કલેવરં તીર્થે ગઙ્ગાયાં દર્શનાદ્ અનુ ।
સદ્યઃ સ્વરૂપં જગૃહે ભગવત્-પાર્શ્વ-વર્તિનામ્ ॥
સાકં વિહાયસા વિપ્રો મહાપુરુષ-કિઙ્કરૈઃ ।
હૈમં વિમાનમ્ આરુહ્ય યયૌ યત્ર શ્રિયઃ પતિઃ ॥ [ભ્પ્ 6.2.40-44]
સ્પષ્ટમ્ । એવં સદ્યો ભગવત્-પ્રાપ્ત્યાવ્ અપ્ય્ આધિક્યમ્ અવગતમ્ ।
॥ 6.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[16]
સાલોક્યાદિષુ ચ સામીપ્યસ્યાધિક્યં બહિઃ સાક્ષાત્કારમયત્વાત્ તસ્યૈવ હ્ય્
આધિક્યં દર્શિતમ્ । તદ્ એવં મુક્તિર્ દર્શિતા । તત્ર વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે શ્રી-
વજ્ર-પ્રશ્નઃ -
કલ્પાનાં જીવ-સામ્યે હિ મુક્તિર્ નૈવોપપદ્યતે ।
કદાચિદ્ અપિ ધર્મજ્ઞ તત્ર પૃચ્છામિ કારણમ્ ॥
એકૈકસ્મિન્ નરે મુક્તિં કલ્પે કલ્પે ગતે દ્વિજ ।
અભવિષ્યજ્ જગચ્ છૂન્યં કાલસ્યાદેર્ ભાવતઃ ॥
અથ શ્રી-માર્કણ્ડેયસ્યોત્તરમ્ -
જીવસ્યાન્યસ્ય સર્ગેણ નરે મુક્તિમ્ ઉપાગતે ।
અચિન્ત્ય-શક્તિર્ ભગવાન્ જગત્ પૂરયતે સદા ॥
બ્રહ્મણા સહ મુચ્યન્તે બ્રહ્મ-લોકમ્ ઉપાગતાઃ ।
સૃજ્યન્તે ચ મહા-કલ્પે તદ્-વિધાશ્ ચાપરે જનાન્ ॥ [વિધ્પ્ 1.81.11-14] ઇતિ ।
અત્ર ક્વચિદ્ અપિ કલ્પે કેષાંચિદ્ અપિ જીવાનામ્ અનુદ્બુદ્ધ-કર્મત્વેન
સુષુપ્તવત્ પ્રકૃતાવ્ અપિ લીનાનામ્ અનન્ત-બ્રહ્માણ્ડ-ગતાનામ્ ઇવાનન્તાનામ્
એકસ્ત્યોપાધિ-સૃષ્ટ્યા બ્રહ્માણ્ડ-પ્રવેશેનં સર્ગ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અપૂર્વ-સૃષ્ટૌ
સાદિત્વે કૃત-હાન્ય-કૃતાભ્યાગમઃ સ્યાત્ ।
અથ મુક્તિભ્યો ભગવત્-પ્રીતેર્ આધિક્યં વિવ્રિયતે । તત્ર યદ્યપિ તત્ પ્રીતિં
વિના તા પૈ ન સન્ત્ય્ એવ તથાપિ કેષાઞ્ચિત્ તેષાં સ્વસ્ય દુઃખ-હાનૌ
સામીપ્યાદિ-લક્ષણ-સમ્પત્તાવ્ અપિ તાત્પર્યં, ન તુ શ્રી-ભગ્તવત્ય્ એવેતિ તેષુ
ન્યૂનતા । તત્ર કૈવલ્યૈક-પ્રયોજનમ્ [ભ્પ્ 12.13.12] ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્ । તસ્ય
ચાર્થસ્ય તત્રૈવ વિશ્રાન્તિઃ । તથૈવ સર્વ-વેદાન્ત ઇત્ય્ આદિ-પ્રાક્તન-પાદ-
ત્રયસ્ય વિશ્રાન્તિસ્ તત્ત્વ-ભગવત્-સન્દર્ભાભ્યાં શ્રી-ભગવત્ય્ એવ દર્શિતા ।
તત્રૈવ તત્ત્વ-પદાર્થસ્ય પૂર્ણત્વ-સ્થાપનાત્ ।
તથૈતત્-પૂર્વમ્ અપિ હરિ-લીલા-કથા (પગે 20) વ્રાતામૃતાનન્દિત-સત્-સુરમ્
[ભ્પ્ 12.13.11] ઇતિ ગ્રન્થ-સ્વભાવ-વર્ણને તત્-પ્રીતેર્ એવ મુખ્યત્વં
દર્શિતમ્ । હરિ-લીલા-કથા-વ્રાત એવામૃતં, સન્ત આત્મરામા એવ સુરા ઇતિ ।
ઇત્થં સતાં બ્રહ્મ-સુખાનુભૂત્યા [ભ્પ્ 10.12.11] ઇતિ પ્રસિદ્ધેઃ ।
પરિનિષ્ઠિતોઽપિ નૈર્ગુણ્યે [ભ્પ્ 2.1.9] ઇત્ય્ આદેશ્ ચ । અતઃ કૈવલ્ય-શબ્દશ્ ચ તત્-
તદ્-અનુસારેણ વ્યાખ્યાતવ્યઃ । તથા હિ યદિ તત્ર કેવલ-શબ્દેન શુદ્ધત્વં
વક્તવ્યં તદા તત્-પ્રીત્યેક-તાત્પર્યા એવ પરમ-શુદ્ધા ઇતિ તસ્યામ્ એવ
તાત્પર્યમ્ । પૂર્વં ભક્તિ-સન્દર્ભેઽપિ શુદ્ધ-શબ્દેનૈકાન્તિ-ભક્ત એવ
પ્રતિપાદિતઃ ।
તદ્ ઉક્તમ્ અન્યસ્ય સ-દોષત્વ-કથનેન । ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિત-કૈતવોઽત્ર
પરમઃ [ભ્પ્ 1.1.2] ઇત્ય્ અત્ર । ટીકા ચ - પ્ર-શબ્દેન મોક્ષાભિસન્ધિર્ અપિ
નિરસ્તઃ ઇત્ય્ એષા । અત્ર ભાગવત-ધર્મે મોક્ષાભિસન્ધિર્ અપિ કૈતવમ્ । યદિ
ચ તત્ર કૈવલ્ય-શબ્દેન ભગવાન્ એવોક્તસ્ તત્-સ્વભાવો વા, તથાપિ
પ્રીતિમતામ્ એવ । કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ નસ્ તાચ્ ચેતોઽલિવદ્ યદિ
નુ તે પદયો રમેત [ભ્પ્ 6.15.49] ઇતિ ન્યાયેન તદ્-એકાનુશીલન-માત્ર-
તાત્પર્યાત્ પ્રીતાવ્ એવ વિશ્રાન્તિઃ ।
અતએવ કૈવલ્યાન્ મોક્ષાદ્ અપ્ય્ એકઃ શ્રેષ્ઠો યો ભગવત્-પ્રીતિ-લક્ષણોઽર્થસ્
તત્-પ્રયોજનમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાન્તરમ્ । વસ્તુતસ્ તૂક્ત-ન્યાયેન કૈવલ્યાદિ-શબ્દાઃ
શુદ્ધ-ભક્તિ-વાચકતા-પ્રધાના એવ । તથૈવાહ ગદ્યાભ્યામ્ - યથા-
વર્ણ-વિધાનમ્ અપવર્ગશ્ ચાપિ ભવતિ [ભ્પ્ 5.19.19] ઇતિ, યો ઽસૌ ભગવતિ
સર્વ-ભૂતાત્મન્ય્ અનાત્મ્યે ઽનિરુક્તે ઽનિલયને પરમાત્મનિ વાસુદેવે ઽનન્ય-
નિમિત્ત-ભક્તિ-યોગ-લક્ષણો નાના-ગતિ-નિમિત્તાવિદ્યા-ગ્રન્થિ-રન્ધન-
દ્વારેણ યદા હિ મહા-પુરુષ-પુરુષ-પ્રસઙ્ગઃ [ભ્પ્ 5.19.20] ઇતિ ચ ।
યસ્ય વર્ણસ્ય યદ્ વિધાનં ભગવદ્-અર્પિત-સ્વ-સ્વધર્માનુષ્ઠાનં, તદ્
અનુક્રમેણાપવર્ગશ્ ચ ભવતિ । તસ્યાપવર્ગસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ દ્વિતીયેન
યોઽસૌ ઇતિ । આત્મનિ ભવમ્ આત્મ્યં રાગાદિ તદ્-રહિતે । સ હિ ભક્ત-
સુખાર્થમ્ એવ પ્રયતતે, ન તુ પૃથક્ સ્વ-સુખાર્થમ્ । યથા હિ ભક્તસ્ તત્-
સુખાર્થમ્ એવેતિ । અનિરુક્તે સ્વરૂપતો ગુણાશ્ ચ વાચામ્ અગોચરે । અનિલયને
નિલયનમ્ અન્તર્ધાનં તદ્-રહિતે, સદૈવ પ્રકાશમાન ઇત્ય્ અર્થઃ । અનન્ય-
નિમિત્તો મોક્ષાદ્ય્-ઉપાધિ-રહિતો યો ભક્તિ-યોગઃ સ એવ લક્ષણં સ્વરૂપં
યસ્ય સઃ । તત્રોપવર્ગ-શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિં ઘટયતિ । નાના-ગતીનાં નિમિત્તં
યોઽવિદ્યા-ગ્રન્થિસ્ તસ્ય રન્ધનમ્ । અપવર્જનં છેદનમ્ ઇતિ યાવત્ તદ્-
દ્વારેણ યોઽસાવ્ અપવર્ગ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । અપવૃજ્યતે યેનેતિ નિરુક્ત્યા ઇતિ
ભાવઃ । પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ચ - વિષ્ણોર્ અનુચરત્વં હિ મોક્ષમ્ આહુર્
મનીષિણઃ ઇતિ ।
તથા સ્કાન્દે રેવા-ખણ્ડે -
નિશ્ચલા ત્વયિ ભક્તિર્ યા સૈવ મુક્તિર્ જનાર્દન ।
મુક્તા એવ હિ ભક્તાસ્ તે તવ વિષ્ણો યતો હરેઃ ॥ ઇતિ ।
શ્રી-રુક્મિણી-સાન્ત્વને શ્રી-ભગવતાપ્ય્ એવમ્ અભિપ્રેતં તાં પ્રતિ - સન્તિ હ્ય્
એકાન્ત-ભક્તાયાસ્ તવ [ભ્પ્ 10.60.50] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા, માં પ્રાપ્ય માનિન્ય્
અપવર્ગ-સમ્પદં વાઞ્છન્તિ યે સમ્પદ એવ તત્-પતિમ્ [ભ્પ્ 10.60.53] ઇતિ ।
અતએવ કૈવલ્ય-સમ્મત-પથસ્ ત્વ્ અથ ભક્તિ-યોગઃ [ભ્પ્ 2.3.12] ઇત્ય્ અત્ર
ટીકા-કારૈર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ - કૈવલ્યમ્ ઇત્ય્ એવ સમ્મતઃ પન્થા યો ભક્તિ-યોગઃ
ઇતિ । પન્થા ભગવત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાય-ભૂતોઽપીત્ય્ અર્થઃ । સ ખલુ કદા સ્યાત્
તત્રાહ યદા હીતિ ॥
॥ 5.19 ॥ શ્રી-શુકઃ

[17]
તદ્ એવમ્ અત્ર સર્ગો વિસર્ગશ્ ચ [ભ્પ્ 2.10.1] ઇત્ય્ આદિષુ દશસ્વ્ એતન્-મહા-
પુરાણ-પ્રતિપાદ્યેષુ અર્થેષુ મુક્તિ-શબ્દસ્ય તત્રૈવ વિશ્રાન્તિઃ । પોષણેઽપિ
તદ્ એવ મુખ્યં પ્રયોજનમ્ । પોષણ- (પગે 21) શબ્દેન હ્ય્ અનુગ્રહ
ઉચ્યતે । તસ્ય ચ પરાકાષ્ઠા-પ્રાપ્તિઃ સ્વ-પ્રીતિ-દાન એવ । તદ્ ઉક્તં મુક્તિં
દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ [ભ્પ્ 5.6.18] ઇતિ । તથૈવાન્યત્રાપિ શ્રી-
પૃથું પ્રતિ વરં ચ મત્-કઞ્ચન-માનવેન્દ્ર વૃણીષ્વ [ભ્પ્ 4.20.16] ઇત્ય્
ઉક્ત્વા, યથા ચરેદ્ બાલહિતં પિતા સ્વયં તથા ત્વમ્ એવાર્હસિ નઃ સમીહિતુમ્
[ભ્પ્ 4.20.31] ઇતિ તદ્-વાક્યાનન્તરં, તમ્ આહ રાજન્ મયિ ભક્તિર્ અસ્તુ તે [ભ્પ્
4.20.31] ઇતિ । ભક્તિઃ પ્રીતિ-લક્ષણા ।
॥ 4.20 ॥ શ્રી-વિષ્ણુઃ

[18]
એવમ્ એવ શ્રી-ભાગવત-ગ્રન્થ-શ્રવણ-ફલત્વેનાપિ સૈવ પરમ-
પુરુષાર્થતયા નિર્ણીતાસ્તિ તત્ત્વ-સન્દર્ભે સઙ્ક્ષેપ-તાત્પર્યે । શ્રી-વ્યાસ-
સમાધિના શ્રી-શુક-હૃદયેણ ચ તથૈવ નિર્ણયો વિહિતઃ - યસ્યાં વૈ
શ્રૂયમાણાયામ્ [ભ્પ્ 1.6.7] ઇત્ય્ આદિષુ । સ્વ-સુખ-નિભૃત-ચેતાઃ [ભ્પ્ 12.12.69]
ઇત્ય્ આદૌ ચ । પ્રતિજ્ઞા ચેદૃશ્ય્ એવ - ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિતઃ કૈતવોઽત્ર [ભ્પ્ 1.1.2]
ઇત્ય્ આદૌ કિં વા પરૈર્ ઈશ્વરઃ સદ્યો હૃદ્ય્ અવરુધ્યતેઽત્ર કૃતિભિઃ
શુશ્રૂષુભિસ્ તત્-ક્ષણાત્ ઇતિ । અતએવ ચતુઃશ્લોક્યાં રહસ્ય-શબ્દેન સૈવોક્તા ।
સૈવ ચ તૃતીય-શ્લોકાર્થત્વેન ભગવત્-સન્દર્ભે વિસ્પષ્ટીકૃતાસ્તિ ।
તદ્ એવં શ્રીમત્-પ્રીતેર્ એવાવપવર્ગત્વેન પરમ-ભગવદ્-અનુગ્રહ-
મયત્વં શ્રી-ભાગવત-શ્રવણ-ફલત્વં પુરુષાર્થેષુ તસ્યાઃ પરમત્વ-
સાધનાય દર્શિતમ્ । તથૈવ શ્રી-નારદ આક્ષેપ-દ્વાર શિક્ષિતવાંશ્ ચ તત્-
સંહિતામ્ આવિર્ભાવયિષ્યન્તં શ્રી-વ્યાસમ્ । યથાહ -
યથા ધર્માદયશ્ ચાર્થા મુનિ-વર્યાનુકીર્તિતાઃ ।
ન તથા વાસુદેવસ્ય મહિમા હ્ય્ અનુવર્ણિતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.9]
ચ-શબ્દોઽપ્ય્-અર્થે । મહિમાનુવર્ણનમ્ તત્-પ્રીત્ય્-ઉદ્બોધનં ભવેદ્ ઇત્ય્
આશયેનૈવમ્ ઉક્તમ્ ॥
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ

[19]
તથાન્યેષામ્ અપવર્ગાણામ્ અપિ તયા તિરસ્કૃતૌ મુક્ત-કણ્ઠા એવ શબ્દા
ઉદાહાર્યાઃ । સા ચ તિરસ્કૃતિઃ ક્વચિત્ તત્-સ્વરૂપેણ ક્રિયતે । ક્વચિત્ તત્-પરિકર-
દ્વારા ચ । તત્ર તત્-સ્વરૂપેણ તિરસ્કૃતિમ્ આહ ગદ્યેન --
યસ્યામ્ એવ કવય આત્માનમ્ અવિરતં વિવિધ-વૃજિન-સંસાર-
પરિતાપોપતપ્યમાનમ્ અનુસવનં સ્નાપયન્તસ્ તયૈવ પરયા નિર્વૃત્યા હ્ય્
અપવર્ગમ્ આત્યન્તિકં પરમ-પુરુષાર્થમ્ અપિ સ્વયમ્ આસાદિતં નો
એવાદ્રિયન્તે ભગવદીયત્વેનૈવ પરિસમાપ્ત-સર્વાર્થાઃ । [ભ્પ્ 5.6.17] ઇતિ ।
યસ્યાં પૂર્વ-ગદ્યોક્ત-લક્ષણાયાં ભક્તૌ મુક્તાદિ-સમ્પદાં ભક્તિ-
સમ્પદ્-અનુચરીત્વાત્ પરસ્માપ્ત-સર્વાર્થત્વમ્ । તથોક્તં શ્રી-નારદ-
પઞ્ચરાત્રે -
હરિ-ભક્તિ-મહા-દેવ્યાઃ સર્વા મુક્ત્ય્-આદિ-સિદ્ધયઃ ।
ભુક્તયશ્ ચાદ્ભુતાસ્ તસ્યાશ્ ચેટિકાવદ્ અનુવ્રતાઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવાનાદરોઽપિ । યથોક્તં શ્રી-વૃત્રં પ્રતિ મહેન્દ્રેણ --
યસ્ય ભક્તિર્ ભગવતિ હરૌ નિઃશ્રેયસેશ્વરે ।
વિક્રીડતો ઽમૃતામ્ભોધૌ કિં ક્ષુદ્રૈઃ ખાતકોદકૈઃ ॥ [ભ્પ્ 6.12.22] ઇતિ ।
॥ 6.12 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 22)
[20]
અથ તત્-પરિકરેષુ તદીય-કાર્ય-દ્વારા, યથા તત્ર તદીય-ગુણ-
કથાનુશીલન-દ્વારા તામ્ આહુઃ -
દુરવગમાત્મ-તત્ત્વ-નિગમાય તવાત્ત-તનોશ્
ચરિત-મહામૃતાબ્ધિ-પરિવર્ત-પરિશ્રમણાઃ ।
ન પરિલષન્તિ કેચિદ્ અપવર્ગમ્ અપીશ્વર તે
ચરણ-સરોજ-હંસ-કુલ-સઙ્ગ-વિસૃષ્ટ-ગૃહાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.21]
આત્મ-તત્ત્વં તાદૃશ-સચ્-ચિદ્-આનન્દ-મૂર્તિત્વાદિકં નિજ-યાથાત્મ્યં
નિગમોઽનુભાવના । આત્ત-તનોઃ પ્રકટિત-સ્વ-મૂર્તેઃ, પરિવર્જનાર્થઃ ।
ચરિત-મહામૃતાબ્ધેઃ પર્વર્તેનાભ્યાસેન વર્જિત-શ્રમાઃ । ચરણ-સરોજ-
હિંસાનાં શ્રી-શુકદેવાદીનાં યાનિ કુલાનિ શિષ્યોપશિષ્ય-પરમ્પરાઃ । તેષાં
સઙ્ગેન વિસૃષ્ટ-માત્ર-ગૃહા અપિ યદ્ય્ અપવર્ગં ન પરિલષન્તિ, તદા ચરણ-
સરોજ-હંસાદયસ્ તુ કિમ્ ઉતેત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ

[21]
તદીય-પાદ-સેવા-તદીય-ગુણ-કથા-દ્વારા મુક્તિ-વિશેષસ્ય તિરસ્કૃતિર્ ભક્તિ-
સન્દર્ભે દર્શિતાસ્તિ શ્રી-કપિલ-દેવ-વાક્યેન - નૈકાત્મતાં મે સ્પૃહયન્તિ
કેચિદ્ [ભ્પ્ 3.25.34] ઇત્ય્ આદિના । એકાત્મતાં બ્રહ્મ-સાયુજ્યં ભગવત્-સાયુજ્યમ્
અપિ । એવં સેવા-દ્વારા મુક્તિ-વિશેષાણાં ચ શ્રી-વિષ્ણુ-વાક્યેન મત્-સેવયા
પ્રતીતં તે [ભ્પ્ 9.4.67] ઇત્ય્ આદિના, શ્રી-કપિલ્દેવ-વાક્યેન સાલોક્ય-સાર્ષ્ટી [ભ્પ્
3.29.13] ઇત્ય્ આદિના ।
અથ પુરુષાર્થાન્તરવન્-મુક્તિર્ અપિ હેયૈવેતિ વક્તું તૈર્ અપિ સાધ્યં તસ્યાસ્
તિરસ્કૃતિર્ નિર્દિશ્યતે । તત્ર ભક્તેઃ સ્વરૂપેણ મુક્તિ-સામાન્યસ્ય તિરસ્કૃતિર્
ઉદાહૃતૈવાસ્તિ ભક્તિ-સન્દર્ભાદૌ । ન કિઞ્ચિત્ સાધવો ધીરાઃ [ભ્પ્ 11.20.34]
ઇત્ય્ આદિના ।
નૈવેચ્છત્ય્ આશિષઃ ક્વાપિ બ્રહ્મર્ષિર્ મોક્ષમ્ અપ્ય્ ઉત ।
ભક્તિં પરાં ભગવતિ લબ્ધવાન્ પુરુષે ઽવ્યયે ॥ [ભ્પ્ 12.10.6] ઇતિ ચાન્યત્ર ।
અથ કાર્ય-દ્વારેષુ તત્રાપતત-મહા-સુખ-દુઃખાન્તર-તિરસ્કારિ-તદ્-આસક્તિ-
દ્વારા તામ્ આહ --
નારાયણ-પરાઃ સર્વે ન કુતશ્ચન બિભ્યતિ ।
સ્વર્ગાપવર્ગ-નરકેષ્વ્ અપિ તુલ્યાર્થ-દર્શિનઃ ॥ [ભ્પ્ 6.17.18]
સ્વર્ગાદીનાં તુલ્ય-હેયત્વાત્ તેષુ તુલ્ય-ભગવદ્-એક-પુરુષાર્થત્વાચ્ ચ તુલ્ય-
દર્શિનઃ ॥
॥ 6.17 ॥ શ્રી-રુદ્રો દેવીમ્

[22]
તદીય-પાદ-સેવાપરમોત્કણ્ઠા-દ્વારા તામ્ આહ-
કો ન્વ્ ઈશ તે પાદ-સરોજ-ભાજાં
સુદુર્લભો ઽર્થેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપીહ ।
તથાપિ નાહં પ્રવૃણોમિ ભૂમન્
ભવત્-પદામ્ભોજ-નિષેવણોત્સુકઃ ॥ [ભ્પ્ 3.4.15]
હે ઈશ ॥
॥ 3.4 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[23]
સર્વાત્માર્પણ-કારિ-ભજનીય-વિષયકાભિલાષ-દ્વારા તામ્ આહ -
ન પારમેષ્ઠ્યં ન મહેન્દ્ર-ધિષ્ણ્યં
ન સાર્વભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
મય્ય્ અર્પિતાત્મેચ્છતિ મદ્ વિનાન્યત્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.14]
ટીકા ચ-રસાધિપત્યં પાતાલાદિ-સામ્યમ્ । અપુનર્ભવં મોક્ષમ્ અપિ । મદ્
વિના માં હિત્વાન્યન્ નેચ્છતિ । અહમ્ એવ તસ્ય પ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
સાર્વભૌમં શ્રી-પ્રિયવ્રતાદીનામ્ ઇવ મહારાજ્યમ્ । પારમેષ્ઠ્યાદિ-
ચતુષ્ટયસ્યાનુક્રમશ્ ચાધોઽધો-વિવક્ષયા ન્યૂનત્વઅ-વિવક્ષયા ચ । તતશ્
ચોત્તરોત્તરં કૈમુત્યમ્ અપિ । યોગ-સિદ્ધ્ય્-આદિ-દ્વયં તુ સાર્વત્રિકમ્ ઇતિ
પશ્ચાદ્ વિન્યસ્તમ્ । અનયોસ્ તૂત્તર-શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ॥
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

(પગે 23)
[24]
તથૈવાહ --
ન નાક-પૃષ્ઠં ન ચ પારમેષ્ઠ્યં
ન સાર્વ-ભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
સમઞ્જસ ત્વા વિરહય્ય કાઙ્ક્ષે ॥ [ભ્પ્ 6.11.25]
નાકપૃષ્ઠં ધ્રુવ-પદમ્ । અત્ર ચ ચતુષ્ટયે પૂર્વવત્ ન્યૂનત્વ-વિવક્ષયા
કૈમુત્યમ્ । ધ્રુવ-પદસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યં વિષ્ણુ-પદ-સન્નિહિતત્વાત્ ॥
॥ 6.11 ॥ શ્રી-વૃત્રઃ

[25]
ગાઢ-તત્-પ્રપત્તિ-દ્વારાહુઃ --
ન નાક-પૃષ્ઠં ન ચ સાર્વ-ભૌમં
ન પારમેષ્ઠ્યં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
વાઞ્છન્તિ યત્-પાદ-રજઃ-પ્રપન્નાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.16.37]
તત્ર નાક-પૃષ્ઠમ્ અપિ ન વાઞ્છન્તિ કિમ્ ઉત સાર્વભૌમમ્ ।
પારમેષ્ઠ્યમ્ અપિ ન વાઞ્છન્તિ કિમ્ ઉત રસાધિપત્યમ્ ઇતિ પૂર્વાર્ધે
યોજ્યમ્ । ઉત્તરાર્ધે વા-શબ્દોઽપ્ય્-અર્થે । પાદ-રજઃ-શબ્દેન ભક્તિ-વિશેષ-
જ્ઞાપનાય ગાઢ-પ્રપત્તિર્ જ્ઞાપ્યતે ।
॥ 10.16 ॥ નાગ-પત્ન્યઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[26]
ગુણ-ગાન-દ્વારાહ-
તુષ્ટે ચ તત્ર કિમ્ અલભ્યમ્ અનન્ત આદ્યે
કિં તૈર્ ગુણ-વ્યતિકરાદ્ ઇહ યે સ્વ-સિદ્ધાઃ ।
ધર્માદયઃ કિમ્ અગુણેન ચ કાઙ્ક્ષિતેન
સારં જુષાં ચરણયોર્ ઉપગાયતાં નઃ ॥ [ભ્પ્ 7.6.25]
અગુણેન મોક્ષેણ । સારં-જુષાં તન્-માધુર્યાસ્વાદિનાં સતામ્ ॥
॥ 7.6 ॥ શ્રીપ્રહ્લાદો દૈત્ય-બાલકાન્

[27]
ગુણ-શ્રવણ-દ્વારાહ --
વરાન્ વિભો ત્વદ્ વરદેશ્વરાદ્ બુધઃ
કથં વૃણીતે ગુણ-વિક્રિયાત્મનામ્ ।
યે નારકાણામ્ અપિ સન્તિ દેહિનાં
તાન્ ઈશ કૈવલ્ય-પતે વૃણે ન ચ ॥
ન કામયે નાથ તદ્ અપ્ય્ અહં ક્વચિન્
ન યત્ર યુષ્મચ્-ચરણામ્બુજાસવઃ ।
મહત્તમાન્તર્-હૃદયાન્ મુખ-ચ્યુતો
વિધત્સ્વ કર્ણાયુતમ્ એષ મે વરઃ ॥ [ભ્પ્ 4.20.23-24]
તદ્ અપિ કૈવલ્યમ્ અપિ ॥
॥ 4.20 ॥ પૃથુઃ શ્રી-વિષ્ણુમ્

[28]
તદીય-નિજ-સેવકતા-પ્રાપ્તિ-કામના-દ્વારાહ -
યો દુસ્ત્યજાન્ ક્ષિતિ-સુત-સ્વજનાર્થ-દારાન્
પ્રાર્થ્યાં શ્રિયં સુર-વરૈઃ સદયાવલોકામ્ ।
નૈચ્છન્ નૃપસ્ તદ્-ઉચિતં મહતાં મધુદ્વિટ્-
સેવાનુરક્ત-મનસામ્ અભવો ઽપિ ફલ્ગુઃ ॥ [ભ્પ્ 5.14.44]
ય આર્ષભેય્યો ભરતઃ ।
॥ 5.14 ॥ શ્રી-શુકઃ

[29]
લોક-પાલતા-માત્ર-લક્ષણ-તત્-સેવાભિમાન-દ્વારાપ્ય્ આહ --
પ્રત્યાનીતાઃ પરમ ભવતા ત્રાયતા નઃ સ્વ-ભાગા
દૈત્યાક્રાન્તં હૃદય-કમલં તદ્-ગૃહં પ્રત્યબોધિ ।
કાલ-ગ્રસ્તં કિયદ્ ઇદમ્ અહો નાથ શુશ્રૂષતાં તે
મુક્તિસ્ તેષાં ન હિ બહુમતા નારસિંહાપરૈઃ કિમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.8.42]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 7.8 ॥ મહેન્દ્રઃ શ્રી-નૃસિંહમ્

[30]
અથ કારણેષુ મહા-ભાગવત-સઙ્ગ-દ્વારાહ -
ક્ષણાર્ધેનાપિ તુલયે ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમ્ ઉતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 4.24.57]
ટીકા ચ-તત્-પાદ-મૂલે પ્રવિષ્ટસ્ય કૃતાન્ત-ભયાભાવઃ કિયાન્ અયં લાભઃ ।
યાવતા તદ્-ભક્ત-સઙ્ગ એવ સકલ-પુરુષાર્થ-શ્રેણિ-શિરસિ નરીનર્તિ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 4.24 ॥ શ્રી-રુદ્રઃ પ્રચેતસઃ

[31]
તથૈવાહુઃ -
યાવત્ તે માયયા સ્પૃષ્ટા ભ્રમામ ઇહ કર્મભિઃ ।
તાવદ્ ભવત્-પ્રસઙ્ગાનાં સઙ્ગઃ સ્યાન્ નો ભવે ભવે ॥
તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમ્ ઉતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 4.30.32-33] (પગે 24)
તદ્-બહિર્મુખતાપ્રાપ્ત્ય્-આશઙ્કયા તત્-પરિહાર્-કારણં પ્રાર્થયન્તે યાવદ્
ઇતિ । નૈતાવત્ત્વં તત્-સઙ્ગસ્ય કિન્ત્વ્ અપાર-મહિમત્વમ્ એવેત્ય્ આહુઃ
તુલયામેવેતિ । અતો યાવદ્ ઇત્ય્ આદિકં પ્રેમ્નૈવ ભગવચ્-ચરણ-સામીપ્ય-
પ્રાપ્ત્ય્-આશયોક્તં ન સામીપ્યાદ્-મુક્તિ-સમ્પત્ત્યાશયેતિ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 4.30 ॥ પ્રચેતસઃ શ્રીમદ્-અષ્ટભુજં પુરુષમ્

[32]
અન્યત્રાપીદૃશોઽર્થો દૃશ્યતે । તત્ર તત્-તચ્-છાસ્ત્રસ્ય પરમ-ફલત્વે । યથા
માધ્વ-ભાષ્ય-ધૃતં બૃહત્-તન્ત્રમ્ -
યથા શ્રી-નિત્ય-મુક્તાપિ પ્રાપ્ત-કામાપિ સર્વદા ।
ઉપાસ્તે નિત્યશો વિષ્ણુમ્ એવં ભક્તો ભવેદ્ અપિ ॥
બ્રહ્મ-વૈવર્તે ચ -
ન હ્રાસો ન ચ વૃદ્ધિર્ વા મુક્તાનાં વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
વિદ્વત્-પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધત્વાત્ કારણાભાવતોઽનુમા ॥
હરેર્ ઉપાસના ચાત્ર સદૈવ સુખ-રૂપિણી ।
ન ચ સાધન-ભૂતા સા સિદ્ધિર્ એવાત્ર સા યતઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્-ઉત્થાપિતા સૌપર્ણ-શ્રુતિશ્ ચ -
સર્વદૈતમ્ ઉપાસીત યાવદ્-વિમુક્તિર્ મુક્તા હ્ય્ એતમ્ ઉપાસતે । ઇતિ ।
તદીય-ભારત-તાત્પર્યે ચ શ્રુત્ય્-અન્તરાભિધાનમ્ -
મુક્તાનામ્ અપિ ભક્તિર્ હિ પરમાનન્દ-રૂપિણી ઇતિ ।
એષ એવાર્થઃ શ્રી-બૃહદ્-ગૌતમીયેઽપિ દૃશ્યતે, યથા -
એવં દીક્ષાં ચરેદ્ યસ્ તુ પુરુષો વીત-કલ્મષઃ ।
સ લોકે વર્તમાનોઽપિ જીવન્-મુક્ત પ્રમોદતે ॥
ઉદિતાકૃતિર્ આનન્દઃ સર્વત્ર સમ-દર્શકઃ ।
પૂર્ણાહન્તામયી સાક્ષાદ્ ભક્તિઃ સ્યાત્ પ્રેમ-લક્ષણા ॥
અન્યત્ર હાનોપાદાન-વૃદ્ધિ-રહિતત્વાત્ સમ-દર્શિત્વં જ્ઞેયમ્ । અત્ર મુનય
ઊચુઃ -
કથં ભક્તિર્ ભવેત્ પ્રેમ્ના જીવન્-મુક્તસ્ય નારદ ।
જીવન્-મુક્ત-શરીરાણાં ચિત્-સત્તા-નિઃસ્પૃહા યતઃ ।
વિરક્તેઃ કારણં ભક્તિઃ સા તુ મુક્તેસ્ તુ સાધનમ્ ॥
નારદ ઉવાચ -
ભદ્રમ્ ઉક્તં ભવદ્ભિશ્ ચ મુક્તિસ્ તુર્યાતીતા નિગદ્યતે ।
કૃષ્ણ-ધામ-મયં બ્રહ્મ ક્વચિત્ કુત્રાપિ ભાસતે ॥
નિર્બીજેન્દ્રિયગં તત્ તુ આત્મસ્થં કેવલં સુખમ્ ।
કૃષ્ણસ્ તુ પરિપૂર્ણાત્મા સર્વત્ર સુખ-રૂપકઃ ।
ભક્તિ-વૃત્તિ-કૃતાભ્યાસાત્ તત્-ક્ષણાદ્ ગોચરીકૃતઃ ॥ ઇતિ ।
તાદૃગ્-અર્થત્વેનૈવાદ્વૈત-વાદ-ગુરુભિર્ અપિ સમ્મતા શ્રી-નૃસિંહ-તાપની ચ -
યં હ વૈ સર્વે વેદા આનમન્તિ મુમુક્ષવો બ્રહ્મ-વાદિનશ્ ચ [ન્તુ 2.4]
ઇતિ । યથા મુક્તા અપિ લીલયા વિગ્રહં કૃત્વા ભગવન્તં ભજન્તે ઇતિ હિ તદ્-
ભાષ્યમ્ ।
બ્રહ્મણા વદિતું સ્થિરીભવિતું શીલમ્ એષામ્ ઇતિ બ્રહ્મ-વાદિની મુક્તા ઇતિ
વદ સ્થૈર્યે [પાણ્ 7.2.7] ઇતિ સ્મરણાત્ । શ્રી-ગીતોપનિષદશ્ ચ - તેષાં જ્ઞાની
નિત્ય-યુક્ત એક-ભક્તિર્ વિશિષ્યતે [ગીતા 7.10] ઇતિ ।
અથ તસ્યાઃ પરમ-ભગવદ્-અનુગ્રહ-પ્રાપ્યત્વે નારદ-પઞ્ચરાત્રીય જિતં
તે સ્તોત્રં, યથા -
મોક્ષ-સાલોક્ય-સારૂપ્યાન્ પ્રાર્થયે ન ધરાધર ।
ઇચ્છામિ હિ મહાભાગ કારુણ્યં તવ સુવ્રત ॥
પુરુષાર્થાન્તરય-તિરસ્કારે હયશીર્ષીય-શ્રી-નારાયણ-વ્યૂહ-સ્તવઃ -
ન ધર્મં કામમ્ અર્થં વા મોક્ષં વા વરદેશ્વર ।
પ્રાર્થયે તવ પાદાબ્જે દાસ્યમ્ એવાભિકામયે ॥
પુનઃ પુનર્ વરાન્ દિત્સુર્ વિષ્ણુર્ મુક્તિં ન યાચિતઃ ।
ભક્તિર્ એવ વૃતા યેન પ્રહ્લાદં તં નમામ્ય્ અહમ્ ॥ (પગે 25)
યદૃચ્છયા લબ્ધમ્ અપિ વિષ્ણોર્ દાશરથેસ્ તુ યઃ ।
નૈચ્છન્ મોક્ષં વિના દાસ્યં તસ્મૈ હનુમતે નમઃ ॥ ઇતિ ।
પુનર્ જિતં-તે-સ્તોત્રં ચ -
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષેષુ નેચ્છા મમ કદાચન ।
તત્-પાદ-પઙ્કજસ્યાધો જીવિતં દીયતાં મમ ॥ ઇતિ ।
ન ચ તાદૃશ-ભગવત્-પ્રીત્યા તત્-તત્-પુરુષાર્થ-તિરસ્કારોઽદ્ભુત ઇવ । યસ્યાસ્તિ
ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ [ભ્પ્ 5.18.12]
ઇતિ ભક્તિ-સ્વાભાવિક-ભૂતઅ-કારુણ્ય-ગુણેનાપ્ય્ અસૌ શ્રૂયતે । યથાહ -
ન કામયે ઽહં ગતિમ્ ઈશ્વરાત્ પરામ્
અષ્ટર્દ્ધિ-યુક્તામ્ અપુનર્-ભવં વા ।
આર્તિં પ્રપદ્યે ઽખિલ-દેહ-ભાજામ્
અન્તઃ-સ્થિતો યેન ભવન્ત્ય્ અદુઃખાઃ ॥ [ભ્પ્ 9.21.12]
સ્પષ્ટમ્ । ન ચાત્ર યથા દયા-વીરસ્યાસ્ય દયા-માત્રેણાપ્ય્ અપરિત્યાગઃ । ન
તુ સારાસારત્વ-જ્ઞાનેન । તથા ઉપસ્થિત-મહાર્થ-પરિત્યાગિત્વાદ્ દાન-
વીરાણાં તેષામ્ અપિ ભગવત્-પ્રીતિ-જનોત્સાહ-માત્રેણેત્ય્ આશઙ્ક્યમ્ । સર્વ-
તત્ત્વાનુભવિનાં પરમાર્થૈક-નિષ્ઠા-ગ્રહાણાં શ્રી-શુક-દેવાદીનામ્ અપિ
તત્રોદાહૃતત્વાદ્ । તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવ ભગવત્-પ્રીતેઃ સર્વસ્માદ્ અપ્ય્ અપવર્ગાદ્
ઉપાદેયત્વમ્ ॥
॥ 9.21 ॥ રન્તિ-દેવઃ

[33]
અતએવાન્યેષામ્ અપિ વૈદિકાનાં સાધનાનાં સૈવ મુખ્યં ફલમ્ ઇતિ નિર્દિશતિ
પૂર્તેન તપસા યજ્ઞૈર્ દાનૈર્ યોગ-સમાધિના ।
રાદ્ધં નિઃશ્રેયસં પુંસાં મત્-પ્રીતિસ્ તત્ત્વવિન્-મતમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.9.41]
ટીકા ચ-ન ચ મત્-પ્રીતેર્ અપ્ય્ અધિકં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ઇત્ય્ આહુઃ પૂર્તાદિભી
રાદ્ધં સિદ્ધં યન્ નિઃશ્રેયસં ફલમ્ । તત્ મત્-પ્રીતેર્ એવેતિ તત્ત્વ-વિદાં
મતમ્ ઇત્ય્ એષા ।
[34]
અન્યત્ તુ ફલમ્ અતત્ત્વ-વિદાં મતં તત્રાહ -
અહમ્ આત્માત્મનાં ધાતઃ પ્રેષ્ઠઃ સન્ પ્રેયસામ્ અપિ ।
અતો મયિ રતિં કુર્યાદ્ દેહાદિર્ યત્-કૃતે પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 3.9.42]
આત્મનાં રશ્મિ-સ્થાનીયાનાં શુદ્ધ-જીવાનામ્ અપિ આત્મા મણ્ડલ-સ્થાનીયઃ
પરમાત્માહમ્ । કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્ અખિલાત્મનામ્ [ભ્પ્
10.14.55] ઇતિ ચ વક્ષ્યતે । અતઃ પ્રેયસામ્ આત્મનામ્ અપિ પ્રેષ્ઠઃ સન્
નિરવદ્યઃ । યેષામ્ આત્મનાં કૃતે દેહાદિર્ અર્થોઽપિ પ્રિયો ભવતિ । કુર્યાત્
સર્વ એવ કર્તુમ્ અર્હતીત્ય્ અર્થઃ । અતો મદ્-અજ્ઞાન-દોષેણૈવ ન કરોતીત્ય્
ભાવઃ ॥
॥ 3.9 ॥ શ્રી-ગર્ભોદશાયી બ્રહ્માણમ્ ॥ 33-34 ॥
[35]
અતએવ શુદ્ધ-પ્રીતિમત એવ સર્વતઃ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ આહ -
રજોભિઃ સમ-સઙ્ખ્યાતાઃ પાર્થિવૈર્ ઇહ જન્તવઃ ।
તેષાં યે કેચનેહન્તે શ્રેયો વૈ મનુજાદયઃ ॥
પ્રાયો મુમુક્ષવસ્ તેષાં કેચનૈવ દ્વિજોત્તમ ।
મુમુક્ષૂણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિન્ મુચ્યેત સિધ્યતિ ॥
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહામુને ॥ [ભ્પ્ 6.14.3-5]
શ્રેયઃ પર-લોક-સુખ-સાધનં ધર્માદિ । મુચ્યેત જીવન્-મુક્તઓ ભવતિ ।
જીવન્-મુક્તસ્ય ચ યસ્ય ભગવદ્-આદ્ય્-અપરાધો દૈવાન્ ન સ્યાત્ સ એવ
સિધ્યતિ તત્-તલ્-લક્ષણામ્ અનિત્માં મુક્તિં પ્રાપ્નોતિ ।
આરુહ્ય કૃચ્છ્રેણ પરં પદં તતઃ
પતન્ત્ય્ અધોઽનાદૃત્ય-યુષ્મદ્-અઙ્ઘ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.32]
જીવન્-મુક્તાઃ પ્રપદ્યન્તે પુનઃ સંસાર-વાસનામ્ ।
યદ્ય્ અચિન્ત્ય-મહા-શક્તૌ ભગવત્ય્ અપરાધિનઃ ॥ [ભાગવત-પરિશિષ્ટ]
નાનુવ્રજતિ યો મોહાદ્ વ્રજન્તં પરમેશ્વરમ્ ।
જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માપિ સ ભવેદ્ બ્રહ્મ-રાક્ષસઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ભક્તિ-
સન્દર્ભે દર્શિત-પ્રમાણેભ્યઃ । (પગે 26) તત્ર જીવન્-મુક્તાનાં સિદ્ધ-
મુક્તાનાં ચ યાઃ કોટયસ્ તાસ્વ્ અપિ નાયં સુખાપો ભગવાન્ [ભ્પ્ 10.9.21] ઇત્ય્
આદેઃ । મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ [ભ્પ્ 5.6.18] ઇત્ય્ અતશ્ ચ
નારાયણ-પરાયણઃ સુદુર્લભ એવ યતઃ સ એવ પ્રશાન્તાત્મા પ્રકૃષ્ટ-
ભગવત્-તત્ત્વ-નિષ્ઠા-વરિષ્ઠ ઇત્ય્ અર્થઃ । શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેઃ
[ભ્પ્ 11.19.16] ઇતિ શ્રી-ભગવતા સ્વયં વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
॥ 6.14 ॥ રાજા શ્રી-શુકમ્

[36]
અતએવ --
પ્રાયેણ મુનયો રાજન્ નિવૃત્તા વિધિ-ષેધતઃ ।
નૈર્ગુણ્ય-સ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ ॥ [ભ્પ્ 2.1.7]
ઇત્ય્ આદિ-ત્રયેણાત્મારામ-શ્રેષ્ઠાનાં ભક્તિં પ્રદર્શ્ય તદ્-અભાવવતાં
નિન્દા - તદ્-અશ્મ-સારં હૃદયં બતેદં [ભ્પ્ 2.3.24] ઇત્ય્ આદિના । અતએવાહ --
તથાપિ બ્રૂમહે પ્રશ્નાંસ્ તવ રાજન્ યથા-શ્રુતમ્ ।
સમ્ભાષણીયો હિ ભવાન્ આત્મનઃ શુદ્ધિમ્ ઇચ્છતા ॥ [ભ્પ્ 7.13.23]
શુદ્ધિં શુદ્ધ-ભક્તિ-વાસના-રૂપામ્ ।
॥ 7.13 ॥ શ્રી-દત્તાત્રેયઃ શ્રી-પ્રહ્લાદમ્

[37]
અતએવ -
વાગ્ ગદ્ગદા દ્રવતે યસ્ય ચિત્તં
રુદત્ય્ અભીક્ષ્ણં હસતિ ક્વચિચ્ ચ ।
વિલજ્જ ઉદ્ગાયતિ નૃત્યતે ચ
મદ્-ભક્તિ-યુક્તો ભુવનં પુનાતિ ॥ [ભ્પ્ 11.14.24]
સ્પષ્ટમ્ ।
[38]
તથા -
નિરપેક્ષં મુનિં શાન્તં નિર્વૈરં સમ-દર્શનમ્ ।
અનુવ્રજામ્ય્ અહં નિત્યં પૂયેયેત્ય્ અઙ્ઘ્રિ-રેણુભિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.16]
નિરપેક્ષં નિષ્કિઞ્ચન-ભક્તમ્ । અતએવ શાન્તં ક્ષોભ-રહિતમ્ અતએવાન્યત્ર
નિર્વૈરં સમ-દર્શનં ચ હેયોપાદેય-ભાવના-રહિતં મુનિં શ્રી-
નારદાદિમ્ અનુવ્રજામિ । યતસ્ તસ્ય તાદૃશ-નિષ્કપટ-ભક્તિ-મય-સાધુત્વ-
દર્શનેન મમાપિ તત્ર ભક્તિ-વિશેષો જાયતે । કથં ગોપનીય ઇત્ય્ આહ
પૂયેયેતિ । મદ્-ભક્ત્ય્-અનિષ્કૃતિ-દોષાત્ પવિત્રિતઃ સ્યામ્ ઇતિ ભાવેનેતિ ભાવઃ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ॥ 37-38 ॥
[39]
અતએવાહ -
ગુણૈર્ અલમ્ અસઙ્ખ્યેયૈર્ માહાત્મ્યં તસ્ય સૂચ્યતે ॥
વાસુદેવે ભગવતિ યસ્ય નૈસર્ગિકી રતિઃ ॥ [ભ્પ્ 7.4.36]
તસ્ય શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ય ।
॥ 1.4 ॥ શ્રી-શુકઃ

[40]
તસ્માત્ પ્રીતેર્ એવે પુરુષાર્થ-શ્રેષ્ઠત્વં સિદ્ધમ્ । યથાહુર્ ગદ્યેન -
અથ હ વાવ તવ મહિમામૃત-રસ-સમુદ્ર-વિપ્રુષા સકૃદ્ અવલીઢયા સ્વ-
મનસિ નિષ્યન્દમાનાનવરત-સુખેન વિસ્મારિત-દૃષ્ટ-શ્રુત-વિષય-સુખ-
લેશાભાસાઃ પરમ-ભાગવતા એકાન્તિનો ભગવતિ સર્વ-ભૂત-પ્રિય-સુહૃદિ
(પગે 27) સર્વાત્મનિ નિતરાં નિરન્તરં નિર્વૃત-મનસઃ કથમ્ ઉ હ વા એતે
મધુમથન પુનઃ સ્વાર્થ-કુશલા હ્ય્ આત્મ-પ્રિય-સુહૃદઃ સાધવસ્ ત્વચ્-
ચરણામ્બુજાનુસેવાં વિસૃજન્તિ ન યત્ર પુનર્ અયં સંસાર-પર્યાવર્તઃ [ભ્પ્
6.9.39] ઇતિ ।
સકૃદ્ અપિ ઇતિ ચિત્તં બ્રહ્મ-સુખ-સ્પૃષ્ટં નૈવોત્તિષ્ઠેત કર્હિચિત્ [ભ્પ્ 7.15.35]
ઇતિ વદત્રાપિ સૂચિતમ્ । આત્મા ત્વમ્ એવ પ્રિયઃ સુહૃચ્ ચ યેષાં તે ।
॥ 6.9 ॥ દેવાઃ શ્રી-પુરુષોત્તમમ્

[41]
અતએવાહ -
તસ્યૈવ હેતોઃ પ્રયતેત કોવિદો
ન લભ્યતે યદ્ ભ્રમતામ્ ઉપર્ય્ અધઃ ।
તલ્ લભ્યતે દુઃખવદ્ અન્યતઃ સુખં
કાલેન સર્વત્ર ગભીર-રંહસા ॥
ન વૈ જનો જાતુ કથઞ્ચનાવ્રજેન્
મુકુન્દ-સેવ્ય્ અન્યવદ્ અઙ્ગ સંસૃતિમ્ ।
સ્મરન્ મુકુન્દાઙ્ઘ્ર્ય્-ઉપગૂહનં પુનર્
વિહાતુમ્ ઇચ્છેન્ ન રસ-ગ્રહો જનઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.18-19]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ

[42]
તથા -
ભજન્ત્ય્ અથ ત્વામ્ અત એવ સાધવો
વ્યુદસ્ત-માયા-ગુણ-વિભ્રમોદયમ્ ।
ભવત્-પદાનુસ્મરણાદ્ ઋતે સતાં
નિમિત્તમ્ અન્યદ્ ભગવન્ ન વિદ્મહે ॥ [ભ્પ્ 4.20.29]
ટીકા ચ - યતસ્ ત્વં દીન-વત્સલઃ અતએવ સાધવો નિષ્કામા । અથ
જ્ઞાનાન્તરમ્ અપિ ત્વાં ભજન્તિ । કથમ્ભૂતમ્ । માયા-ગુણાનાં વિભ્રમો
વિલાસઃ તસ્યોદયઃ કાર્યં સ નિરસ્તો યસ્મિન્ તમ્ । તે કિમર્થં ભજન્તિ ?
તત્રાહ - ભવત્-પદાનુસ્મરણાદિના અન્યત્ તેષાં ફલં ન વિદ્મહે ઇત્ય્ એષા ।
॥ 4.20 ॥ પૃથુઃ શ્રી-વિષ્ણુમ્

[43]
તસ્માત્ તત્-તદ્-ભક્તાનાં તત્-પ્રીતિ-મનોરથ એવોપાદેયઃ । તદ્ અન્યસ્ તુ
સર્વોઽપિ હેય ઇત્ય્ આહ -
સુખોપવિષ્ટઃ પર્યઙ્કે રામ-કૃષ્ણોરુ માનિતઃ ।
લેભે મનોરથાન્ સર્વાન્ પથિ યાન્ સ ચકાર હ ॥
કિમ્ અલભ્યં ભગવતિ પ્રસન્ને શ્રી-નિકેતને ।
તથાપિ તત્-પરા રાજન્ ન હિ વાઞ્છન્તિ કિઞ્ચન ॥ [ભ્પ્ 10.39.1-2]
સોઽક્રૂરઃ । યાન્
કિં મયાચરિતં ભદ્રં કિં તપ્તં પરમં તપઃ ।
કિં વાથાપ્ય્ અર્હતે દત્તં યદ્ દ્રક્ષ્યામ્ય્ અદ્ય કેશવમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.38.3]
ઇત્ય્ આદિ-ભક્તિ-વાસના-મયાન્ । નનુ મુક્ત્ય્-આદિકમ્ અપિ કથં ન પ્રાર્થિતમ્ ।
તત્રાહ કિમ્ અલભ્યમ્ ઇતિ ।
॥ 10.39 ॥ શ્રી-શુકઃ

[44]
યથૈવાહ -
પુનશ્ ચ ભૂયાદ્ ભગવત્ય્ અનન્તે
રતિઃ પ્રસઙ્ગશ્ ચ તદ્-આશ્રયેષુ ।
મહત્સુ યાં યામ્ ઉપયામિ સૃષ્ટિં
મૈત્ર્ય્ અસ્તુ સર્વત્ર નમો દ્વિજેભ્યઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.16]
સૃષ્ટિં જન્મ, અન્યત્ર તુ સર્વત્ર મૈત્રી અવિષ્મા દૃષ્ટિર્ અસ્તુ । બ્રાહ્મણેષુ
ત્વાદર-વિશેષોઽસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ નમ ઇતિ ।
॥ 1.19 ॥ રાજા

[45]
અતએવાહ --
ન વૈ મુકુન્દસ્ય પદારવિન્દયો
રજો-જુષસ્ તાત ભવાદૃશા જનાઃ ।
વાઞ્છન્તિ તદ્-દાસ્યમ્ ઋતે ઽર્થમ્ આત્મનો
યદૃચ્છયા લબ્ધ-મનઃ-સમૃદ્ધયઃ ॥ [ભ્પ્ 4.9.36]
યદૃચ્છયા અનાયાસેનૈવ લબ્ધા મનઃ સમૃદ્ધિર્ યેષાં તે । સ્વતો ભક્તિ-
માહાત્મ્ય-બલેન સર્વ-પુરુષાર્થ-પ્રતીક્ષિત-કૃપા-દૃષ્ટિ-લેશા અપીત્ય્ અર્થઃ ।
એતદ્-અનુસારેણ નૈચ્છન્ મુક્તિ-પતેર્ મુક્તિં તેન તાપમ્ ઉપેયિવાન્ [ભ્પ્ 4.9.29]
ઇત્ય્ અત્ર શ્રી-ધ્રુવમ્ ઉદ્દિશ્ય પૂર્વોક્તેઽપિ પદ્યે મુક્તિ-શબ્દેન દાસ્યમ્ એવ
વાચ્યમ્ । તદ્ ઉક્તં - વિષ્ણોર્ અનુચરત્વં હિ મોક્ષમ્ આહુર્ મનીષિણઃ
[પદ્મપ્ 6] ઇતિ ।
॥ 4.9 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

(પગે 28)
[46]
એતદ્ એવાન્ય-નિન્દા-શુદ્ધ-ભક્તસ્ તવાભ્યાં દ્રઢયતિ ગદ્ય-પઞ્ચકેન --
યત્ તદ્ ભગવતાનધિગતાન્યોપાયેન યાચ્æઆ-ચ્છલેનાપહૃત-સ્વ-
શરીરાવશેષિત-લોક-ત્રયો વરુણ-પાશૈશ્ ચ સમ્પ્રતિમુક્તો ગિરિ-દર્યાં
ચાપવિદ્ધ ઇતિ હોવાચ । નૂનં બતાયં ભગવાન્ અર્થેષુ ન નિષ્ણાતો યો ઽસાવ્
ઇન્દ્રો યસ્ય સચિવો મન્ત્રાય વૃત એકાન્તતો બૃહસ્પતિસ્ તમ્ અતિહાય સ્વયમ્
ઉપેન્દ્રેણાત્માનમ્ અયાચતાત્મનશ્ ચાશિષો નો એવ તદ્-દાસ્યમ્ અતિ-ગમ્ભીર-
વયસઃ કાલસ્ય મન્વન્તર-પરિવૃત્તં કિયલ્ લોક-ત્રયમ્ ઇદમ્ ।
યસ્યાનુદાસ્યમ્ એવાસ્મત્-પિતામહઃ કિલ વવ્રે ન તુ સ્વ-પિત્ર્યં યદ્
ઉતાકુતોભયં પદં દીયમાનં ભગવતઃ પરમ્ ઇતિ ભગવતોપરતે ખલુ
સ્વ-પિતરિ । તસ્ય મહાનુભાવસ્યાનુપથમ્ અમૃજિત-કષાયઃ કો વાસ્મદ્-
વિધઃ પરિહીણ-ભગવદ્-અનુગ્રહ ઉપજિગમિષતીતિ ॥ [ભ્પ્ 5.24.23-26]
ટીકા ચ - તસ્યૈકાન્ત-ભક્તિં સ-પ્રપઞ્ચમ્ આહ ઇત્ય્ આદિકા । યત્ તદ્
અતિપ્રસિદ્ધમ્ । ઇતિ એતદ્ ઉવાચ શ્રી-બલિઃ । તમ્ ઉપેન્દ્રં પ્રતિ । અતિહાય
પુરુષાર્થત્વેનાનભિલષ્ય । સ્વયમ્ ઉપેન્દ્રેણૈવ દ્વાર-ભૂતેન આત્માનં
માં પરમ-ક્ષુદ્રં પ્રતિ પરમ-ક્ષુદ્રં લોક-ત્રયમ્ અયાચત । અનુદાસ્યં
નય માં નિજ-ભૃત્ય-પાર્શ્વમ્ [ભ્પ્ 7.9.24] ઇત્ય્ અનેન તદ્-દાસ-દાસ્યમ્ । સ્વ-
પિત્ર્યં ત્રૈલોક્ય-રાજ્યમ્ । યદ્ ઉત અકુતો-ભયં પદં મોક્ષમ્ । તન્ ન તુ
વવ્રે । કથં ભગવતઃ પરમ્ અન્યદ્ ઇદમ્ ઇતિ કૃત્વા । તદ્-અંશાભાસસ્ તદ્-
અંશ-માત્રાત્મકત્વાત્ તયોઃ । કદૈવં વ્યવહૃતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ
ભગવતેતિ ।
॥ 5.24 ॥ શ્રી-શુકઃ

[47]
અતએવાન્ય-સુખ-દુઃખ-નૈરપેક્ષ્યેણૈવ શુદ્ધત્વં ભક્તાનામ્ ઇતિ
સિદ્ધમ્ । તદ્ ઉક્તં નારાયણ-પરાઃ સર્વે [ભ્પ્ 6.17.28] ઇત્ય્ આદિ । શ્રી-ભગવાન્
અપિ તથાવિધાનુકમ્પ્યાનાં સર્વમ્ અન્યદ્ દૂરીકરોતિ । યથોક્તં સ્વયમ્ એવ
બ્રહ્મન્ યમ્ અનુગૃહ્ણામિ તદ્-દ્વિષો વિધુનોમ્ય્ અહમ્ [ભ્પ્ 8.22.24] ઇતિ ।
યથાહ -
ત્રૈ-વર્ગિકાયાસ-વિઘાતમ્ અસ્મત્-
પતિર્ વિધત્તે પુરુષસ્ય શક્ર ।
તતો ઽનુમેયો ભગવત્-પ્રસાદો
યો દુર્લભો ઽકિઞ્ચન-ગોચરો ઽન્યૈઃ ॥ [ભ્પ્ 6.11.23]
પુરુષસ્ય સ્વાત્યન્તિક-ભક્તસ્ય યદિ કથઞ્ચિત્ ત્રૈવર્ગિકાયાસ આપતતિ તદા
સ્વયમ્ એવ તદ્-વિઘાતં વિધત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । અકિઞ્ચનસ્ તુ ગોચરો વિષયો
યસ્યેત્ય્ અનેન મોક્ષઆયાસ્યાપિ વિઘાત-વિધાનં વ્યઞ્જિતમ્ । અકિઞ્ચન-
શબ્દસ્ય શુદ્ધ-ભક્ત્ય્-અર્થત્વં હિ ભક્તિ-સન્દર્ભે દર્શિતમ્ ।
॥ 6.11 ॥ શ્રીમાન્ વૃત્રઃ શત્રુમ્

[48]
તદ્ એવં તાદૃશાનામ્ અપિ યદિ કદાચિદ્ અન્યત્ પ્રાર્થનં દૃશ્યતે તદા તત્-પ્રીતિ-
સેવોપયોગિતયૈવ ન તુ સ્વાર્થત્વેન તદ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । યથા --
યક્ષ્યતિ ત્વાં મખેન્દ્રેણ રાજસૂયેન પાણ્ડવઃ ।
પારમેષ્ઠ્ય-કામો નૃપતિસ્ તદ્ ભવાન્ અનુમોદતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.70.41] ઇતિ ।
પરમેષ્ઠિ-શબ્દેનાત્ર શ્રી-દ્વારકા-પતિર્ ઉચ્યતે । યથા પૃથુકોપાખ્યાને -
તાવચ્ છ્રીર્ જગૃહે હસ્તં તત્-પરા પરમેષ્ઠિનઃ । [ભ્પ્ 10.81.10] ઇતિ ।
તતઃ પારમેષ્ટ્ય-શબ્દેન દ્વારકિશ્વર્યમ્ ઉચ્યતે । તતશ્ ચ પારમેષ્ટ્ય-
કામ ઇતિ તત્-સમાનૈશ્વર્યં કામયમાનઃ ઇત્ય્ અર્થઃ ।(પગે 29) તત્-કામના
ચ દ્વારકાવદ્ ઇન્દ્રપ્રસ્થેઽપિ શ્રી-કૃષ્ણ-નિવાસન-યોગ્ય-સમ્પત્તિ-સિદ્ધ્ય્-
અર્થૈવ જ્ઞેયા નાન્યાર્થા । તાન્ ઉદ્દિશ્યૈવ ---
કિં તે કામાઃ સુર-સ્પાર્હા મુકુન્દ-મનસો દ્વિજાઃ ।
અધિજહ્રુર્ મુદં રાજ્ઞઃ ક્ષુધિતસ્ય યથેતરે ॥ [ભ્પ્ 1.12.6] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેઃ ।
શ્રી-ભગવત્-પ્રસાદત ઇહૈવ ચ તથૈવ તત્-પ્રાપ્તિર્ અપિ તસ્ય દૃશ્યતે --
સભાયાં મય-ક્ પ્તાયાં ક્વાપિ ધર્મ-સુતો ઽધિરાટ્ ।
વૃતો ઽનુગૈર્ બન્ધુભિશ્ ચ કૃષ્ણેનાપિ સ્વ-ચક્ષુષા ॥
આસીનઃ કાઞ્ચને સાક્ષાદ્ આસને મઘવાન્ ઇવ ।
પારમેષ્ઠ્ય-શ્રિયા જુષ્ટઃ સ્તૂયમાનશ્ ચ વન્દિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.75.33-34] ઇત્ય્
અત્ર ।
અત્ર સ્વ-ચક્ષુષેતિ વિશેષણમ્ અપિ તેષામ્ અનન્ય-કામત્વાયોપજીવ્યમ્ । યથા
ચક્ષુષ્મતા જનેનાનૂજનાગોચર-સમ્પત્તિ-વિશેષશ્ ચક્ષ્ણ્ડ્ર્ અર્થમ્ એવ
કામ્યતે કદાચિત્ તન્-મુદ્રણાદૌ તુ સ સર્વોઽપિ વૃથૈવ । તથા કૃષ્ણ-નાથૈર્
અપીતિ ભાવઃ । તથોક્તં શ્રીમત્-પાણ્ડવાનુદ્દિશ્ય શ્રી-પરીક્ષિતં પ્રતિ
મુનિભિઃ ન વા ઇત્ય્ આદૌ યેઽધ્યાસનં રાજ-કિરીટ-જુષ્ટ્ં સદ્યો જહુર્
ભગવત્-પાર્શ્વ-કામા [ભ્પ્ 1.19.20] ઇતિ । અતએવ તદ્ ભવાન્ અનુમોદિતામ્ ઇતિ
નારદ-વાક્યાનુસારેણ પરમૈકાન્તિષુ શ્રી-ભગવાન્ અપિ તદ્ અનુમોદતે ।
અન્યત્ર ચ તથૈવ સ્વયમ્ આહ
યાન્ યાન્ કામયસે કામાન્ મય્ય્ અકામાય ભામિનિ ।
સન્તિ હ્ય્ એકાન્ત-ભક્તાયાસ્ તવ કલ્યાણિ નિત્યદા ॥ [ભ્પ્ 10.60.50]
ન વિદ્યતે કામો યત્રેતિ વિગ્રહેન શુદ્ધ-પ્રીતિમય-ભક્તિ-લક્ષણોઽર્થઃ
ખલ્વ્ અત્રાકામ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અકામઃ સર્વ-કામો વા [ભ્પ્ 2.3.10] ઇત્ય્ આદૌ
ભક્તિ-માત્ર-કામ ઇવ । તથોક્તં ભક્તિ-લક્ષણં વદતા શ્રી-પ્રહ્લાદેન
ભૃત્ય-લક્ષણ-જિજ્ઞાસુર્ [ભ્પ્ 7.10.3] ઇત્ય્ આદૌ । તસ્માદ્ અકામાય પ્રીતિ-સેવા-
સમ્પત્ત્ય્-અર્થં યાન્ યાન્ અર્થાન્ કામયસે હે દેવિ તે તવ નિત્ય-લક્ષ્મી-દેવી-
રૂપ-પ્રેયસીત્વાત્ નિત્યં સન્ત્ય્ એવેતિ વ્યાખ્યેયમ્ । તત્રૈકાન્ત-ભક્તાયા ઇતિ
સ્વાર્થ-કામના-નિષેધઃ । કામિનીતિ મદ્-એક-કામિનીત્ય્ અર્થઃ । કલ્યાણીતિ
તાદૃશ-સેવા-સમ્પત્તેર્ અવિઘ્નત્વં દર્શયતીતિ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-ભગવાન્ રુક્મિણીમ્

[49]
એવં સદ્યો જહુર્ ભગવત્-પાર્શ્વ-કામા ઇત્ય્ અત્ર તત્-સામીપ્ય-કામનાપિ
વ્યાખ્યેયા । તત્-પ્રીતિ-વિશેષાતિશયવતાં હિ તેષાં તત્-કૃતાર્તિ-ભરેણૈવ તત્-
સ્ફૂર્તાવ્ અપ્ય્ અતૃપ્તૌ સત્યાં તત્-સામીપ્ય-પ્રાપ્તેશ્ ચ તત્-પ્રાપ્તિ-વિઘાત-કંસ-
સાર-બન્ધન-ત્રોટનસ્ય ચ પ્રાર્થનં દૃશ્યતે । પિતૃ-માતૃ-પ્રીત્ય્-એક-
સુખિનાં વિદૂર-બદ્ધાનાં બાલકાનામ્ ઇવ । યથાહ -
ત્રસ્તો ઽસ્મ્ય્ અહં કૃપણ-વત્સલ દુઃસહોગ્ર-
સંસાર-ચક્ર-કદનાદ્ ગ્રસતાં પ્રણીતઃ ।
બદ્ધઃ સ્વ-કર્મભિર્ ઉશત્તમ તે ઽઙ્ઘ્રિ-મૂલં
પ્રીતો ઽપવર્ગ-શરણં હ્વયસે કદા નુ ॥ [ભ્પ્ 7.9.16]
ત્વદ્-બહિર્મુખ-વ્યાપારમયત્વાદ્ દુઃખ-સહમ્ અનુશીલયિતુમ્ અશક્યમ્ ।
ત્વદ્-ભક્તિ-વિરોધિ-વ્યાપારમયત્વાત્ તૂગ્રં ભયાનકં યત્ સંસાર-ચક્રં
તસ્માદ્ યત્ કદનં લોકાનાં મનોદૌસ્થં તસ્માદ્ અહં ત્રસ્તોઽસ્મિ ત્વદ્-
અભિમુખીભવિતું ન પારય ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એવ વક્ષ્યતે
શ્રી-નારદ ઉવાચ
ભક્તિ-યોગસ્ય તત્ સર્વમ્ અન્તરાયતયાર્ભકઃ ।
મન્યમાનો હૃષીકેશં સ્મયમાન ઉવાચ હ ॥
શ્રી-પ્રહ્રાદ ઉવાચ (પગે 30)
મા માં પ્રલોભયોત્પત્ત્યા સક્તંકામેષુ તૈર્ વરૈઃ ।
તત્-સઙ્ગ-ભીતો નિર્વિણ્ણો મુમુક્ષુસ્ ત્વામ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥ [ભ્પ્ 7.10.1-2] ઇત્ય્
અનેન ।
યદ્યપ્ય્ એવં ત્રસ્તોઽસ્મિ તથાપ્ય્ અહો ગ્રસતાં ભગવદ્-વિરોધિત્વેન માદૃશ-
સર્વઙ્ગિલાનામ્ એષામ્ અસુરાણાં મધ્યે સ્વ-કર્મભિર્ બદ્ધઃ સન્ પ્રણીતો
નિક્ષિપ્તોઽસ્મિ । તતસ્ તવ વિરહ-દૂનતયા ઇદં યાચે । કદા નુ પ્રીતઃ સન્
અપવર્ગ-ભૂતમ્ અરણં શરણં તવાઙ્ઘ્રિ-મૂલં ત્વ-સમીપં પ્રતિ મામ્
આહ્વાસ્યસીતિ ॥
॥ 7.9 ॥ પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નૃસિંહમ્

[50]
અતએવ વિષ્ણુ-પુરાણે તસ્ય શ્રીમત્-પ્રહ્લાદસ્ય કેવલ-પ્રીતિ-વરયાં ચાપિ
નાનેન વિરુદ્ધા, યથા -
નાથ યોનિ-સહસ્રેષુ યેષુ યેષુ વ્રજામ્ય્ અહમ્ ।
તેષુ તેષ્વ્ અચ્યુતા ભક્તિર્ અચ્યુતેઽસ્તુ સદા ત્વયિ ॥
યા પ્રીતિર્ અવિવેકાનાં વિષયેષ્વ્ અનપાયિની ।
ત્વામ્ અનુસ્મરતઃ સા મે હૃદયાન્ નાપસર્પતુ ॥
કૃત-કૃત્યોઽસ્મિ ભગવન્ વરેણાનેન યત્ ત્વયિ ।
ભવિત્રી ત્વત્-પ્રસાદેન ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી ॥
ધર્માર્થ-કામૈઃ કિં તસ્ય મુક્તિસ્ તસ્ય કરે સ્થિતા ।
સમસ્ત-જગતાં મૂલે યસ્ય ભક્તિઃ સ્થિરા ત્વયિ ॥ [વિપ્ 1.20.18-19, 26-27]
તત્ર શ્રીમત્-પરમેશ્વર-વાક્યમ્ અપિ તથૈવ -
યથા તે નિશ્ચલં ચેતો મયિ ભક્તિ-સમન્વિતમ્ ।
તથા ત્વં મત્-પ્રસાદેન નિર્વાણં પરમ્ આપ્સ્યતિ ॥ [વિપ્ 1.20.28]
યથા યેન પ્રકારેણ, તથા તેન પ્રકારેણૈવ પરં મદીય-ચરણ-
સેવોચિતત્વેન મહદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સેવાનુરક્ત-મનસામ્ અભવોઽપિ ફલ્ગુર્
[ભ્પ્ 5.14.44] ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ । તથા વક્ષ્યમાણાભિપ્રાયેણૈવેતદ્ આહ --
અહં કિલ પુરાનન્તં પ્રજાર્થો ભુવિ મુક્તિ-દમ્ ।
અપૂજયં ન મોક્ષાય મોહિતો દેવ-માયયા ॥ [ભ્પ્ 11.2.28]
સુતપો-નામ્ના નિજાંશેનાહમ્ અનન્તમ્ અન્યત્ર મુક્તિદમ્ અપિ તલ્-લક્ષણ-
પ્રજા-પ્રયોજનક એવાપૂજયમ્ । ન તુ મોક્ષાયાપૂજયમ્ । યતો દેવે તસ્મિન્
તદ્-દર્શનોત્થિતા યા માયા કૃપા પુત્ર-ભાવસ્ તેન મોહિતઃ । માયા દમ્ભે
કૃપાયાં ચ ઇતિ વિશ્વ-પ્રકાશાત્ । કિલેતિ સૂતી-ગૃહે શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્ અપિ
પ્રમાણીકૃતમ્ । અથ યથા વિચિત્ર-વ્યસનાદ્ [ભ્પ્ 11.2.9] ઇત્ય્ આદિ-તદ્-
વાક્યાન્તરેષુ ચ । વ્યસનં શ્રી-કૃષ્ણ-વિચ્છેદ-હેતુઃ । ભયં ભાવિ-તદ્-
વિચ્છેદ-શઙ્કેતિ વ્યાખ્યેયમ્ । તત્ર મન્યેઽકુતશ્ચિદ્ [ભ્પ્ 11.2.33] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-
નારદોદાહૃત-વાક્યમ્ ઉત્તરં ગમ્યમ્ । અત્ર હિ વિશ્વ-શબ્દાદ્ ઉક્ત-ભય-
નિવર્તનમ્ અપિ પ્રતિપદ્યામહે । સંવાદાન્તે ત્વમ્ અપ્ય્ એતાન્ [ભ્પ્ 11.5.45] ઇત્ય્-
આદિ-દ્વયં ચાતિ-દેશેન સાક્ષાત્ શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાપ્તિ-ગમકમ્ એવ તયોર્ ઇતિ ।
॥ 11.2 ॥ શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિઃ શ્રી-નારદમ્

[51]
તદ્ એવં તેષાં તત્-તત્-પ્રાર્થનમ્ અપિ તત્-પ્રીતિ-વિલાસ એવ । અત્રેદં તત્ત્વમ્-
એકાન્તિનસ્ તાવદ્ દ્વિવિધાઃ અજાત-જાત-પ્રીતિત્વ-ભેદેન । જાત-પ્રીતયશ્ ચ
ત્રિવિધાઃ । એકે તદીયાનુભવ-માત્ર-નિષ્ઠાઃ શાન્ત-ભક્તાદયઃ । અન્યે
તદીય-દર્શન-સેવનાદિ-રસ-મયાઃ પરિકર-વિશેષાભિમાનિનઃ । સ્વયં
પરિકર-વિશેષાશ્ ચ । તત્ર તેષુ અજાત-પ્રતીતિભિઃ સર્વ-પુરુષાર્થત્વેન તત્-
પ્રીતિર્ એવ પ્રાર્થનીયા ।
અથ જાત-પ્રીતિષુ શાન્ત-ભક્તાદયસ્ તુ કદાચિદ્ દર્શનાદિકં વા
પ્રાર્થયન્તે સેવાદિકં વિનૈવ । તદ્-વાસનાયા અભાવાત્ । સકૃદ્ અપિ કૃપા-
દૃષ્ટ્ય્-આદિ-લાભેન તૃપ્તાશ્ ચ ભવન્તિ । નાતિક્ષામં ભગવતઃ
સ્નિગ્ધાપાઙ્ગ-વિલોકનાદ્ [ભ્પ્ 7.12.46] ઇતિ શ્રી-કર્દમ-વર્ણનાત્ । અતએવ તત્-
સામીપ્યાદિકેઽપિ તેષામ્ અનાગ્રહઃ । યે તુ તત્-પરિકર- (પગે 31)
વિશેષાભિમાનિનસ્ તે ખલુ તત્-તત્-પ્રીતિ-વિશેષોત્કણ્ઠિનો યદા ભવન્તિ તદા
તત્-તત્-સેવા-વિશેષેચ્છયા પ્રાર્થયન્ત એવ તત્-સામીપ્યાદિકમ્ । તત્-પ્રાર્થના
ચ પ્રીતિ-વિલાસ-રૂપૈવ । પુષ્ણાતિ ચ તામ્ ઇતિ ગુણ એવ । યદા ચ તેષાં દૈન્યેન
તત્-પ્રાપ્ત્ય્-અસમ્ભાવના જાયતે તદાપિ ચ તત્-પ્રીત્ય્-અવિચ્છેદ-માત્રં
પ્રાર્થયન્તે । સોઽપિ ચ ગુણ એવ । યત્ તુ કેવલ-સંસાર-મોક્ષ-તત્-
સામીપ્યાનન્દ-વિશેષ-પ્રાર્થનં પ્રીતિ-વિકારતા-શૂન્યં તત્ પુનઃ સર્વથા
કેષાંચિદ્ અપ્ય્ એકાન્તિનાં નાભિરુચિતમ્ । અતએવ સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન [ભ્પ્
11.20.33] ઇત્ય્ આદૌ કથઞ્ચિદ્ ભક્ત્ય્-ઉપયોગિત્વેનૈવેતિ । એવં સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ
[ભ્પ્ 3.29.13] ઇત્ય્ આદૌ । તેષાં મધ્યે સેવનં વિના યત્ તન્ ન ગૃહ્ણન્તિ ઇતિ
કથ્યતે । તત્રૈકત્વ-લક્ષણં સાયુજ્યં તુ સ્વરૂપત એવ તદ્-વિનાભૂતમ્ ।
અન્યત્ તુ વાસના-ભેદેન । સારૂપ્યસ્ય તુ સેવોપકારિત્વં શોભા-વિશેષેણ । શ્રી-
વૈકુણ્ઠેઽપિ તદીય-નિત્ય-સેવકાનાં તથૈવ તાદૃશત્વમ્ । લોકેઽપિ કિશોર-
વિદગ્ધ-ક્ષિતિ-પતિ-પુત્રૈઃ સમાન-રૂપ-વયસ્કા સેવકાઃ સઙ્ગૃહીતા દૃશ્યન્તે
શ્લાઘ્યન્તે ચ લોકૈઃ । તસ્માદ્ યથા તથા શ્રીમત્-પ્રીતેર્ એવ પુરુષાર્થત્વમ્
ઇત્ય્ આયાતમ્ । તે પ્રીત્ય્-એક-પુરુષાર્થિનોઽપિ ભાવ-વિશેષેણાન્યદ્ વાઞ્છન્તુ ન
વાઞ્છન્તુ વા સ્વ-સ્વ-ભક્તિ-જાત્ય્-અનુરૂપા ભક્તિ-પરિકરાઃ પદાર્થાઃ
સંસાર-ધ્વંસ-પૂર્વકમ્ ઉદયન્ત એવ । ન તે કદાચિદ્ વ્યભિરચન્તિ ચ । તદ્
એતદ્ ઉક્તમ્ -
અનિમિત્તા ભાગવતી ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ ગરીયસી ।
જરયત્ય્ આશુ યા કોશં નિગીર્ણમ્ અનલો યથા ॥
નૈકાત્મતાં મે સ્પૃહયન્તિ કેચિન્
મત્-પાદ-સેવાભિરતા મદ્-ઈહાઃ ।
યે ઽન્યોન્યતો ભાગવતાઃ પ્રસજ્ય
સભાજયન્તે મમ પૌરુષાણિ ॥
પશ્યન્તિ તે મે રુચિરાણ્ય્ અમ્બ સન્તઃ
પ્રસન્ન-વક્ત્રારુણ-લોચનાનિ ।
રૂપાણિ દિવ્યાનિ વર-પ્રદાનિ
સાકં વાચં સ્પૃહણીયાં વદન્તિ ॥
તૈર્ દર્શનીયાવયવૈર્ ઉદાર-
વિલાસ-હાસેક્ષિત-વામ-સૂક્તૈઃ ।
હૃતાત્મનો હૃત-પ્રાણાંશ્ ચ ભક્તિર્
અનિચ્છતો મે ગતિમ્ અણ્વીં પ્રયુઙ્ક્તે ॥
અથો વિભૂતિં મમ માયાવિનસ્ તામ્
ઐશ્વર્યમ્ અષ્ટાઙ્ગમ્ અનુપ્રવૃત્તમ્ ।
શ્રિયં ભાગવતીં વાસ્પૃહયન્તિ ભદ્રાં
પરસ્ય મે તે ઽશ્નુવતે તુ લોકે ॥
ન કર્હિચિન્ મત્-પરાઃ શાન્ત-રૂપે
નઙ્ક્ષ્યન્તિ નો મે ઽનિમિષો લેઢિ હેતિઃ ।
યેષામ્ અહં પ્રિય આત્મા સુતશ્ ચ
સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમ્ ઇષ્ટમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.25.33-39] ઇતિ ।
અણ્વીં દુર્જ્ઞેયાં પાર્ષદ-લક્ષણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં તત્-ક્રતુ-ન્યાયેન
ચ શુદ્ધ-ભક્તાનામ્ અન્યા ગતિર્ નાસ્ત્ય્ એવ । શ્રુતિશ્ ચ - યથા ક્રતુર્ અસ્મિન્
લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ [બૌ 3.14.1] ઇતિ, ક્રતુર્ અત્ર
સઙ્કલ્પ ઇતિ ભાષ્ય-કારાઃ । શ્રુત્ય્-અન્તરં ચ - સ યથાકામો ભવતિ તત્
ક્રતુર્ ભવતિ યત્ ક્રતુર્ ભવતિ તત્ કર્મ કુરુતે યત્ કર્મ કુરુતે તદ્
અભિસમ્પદ્યતે [બૌ 4.4.6] ઇતિ । અન્યચ્ ચ યદ્ યથા યથોપાસતે તદ્ એવ
ભવન્તિ ઇતિ । શ્રી-ભગવત્-પ્રતિજ્ઞા ચ - યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્
તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ [ગીતા 4.11] ઇતિ । તથૈવ બ્રહ્મ-વૈવર્તે - યદિ માં
પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છન્તિ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ એવ નાન્યથા ઇતિ । તત્ર શ્રી-વ્રજ-દેવીનાં સા
ગતિઃ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે સઙ્ગમિતૈવાસ્તિ ।
મયિ ભક્તિર્ હિ ભૂતાનામ્ અમૃતત્વાય કલ્પતે
દિષ્ટ્યા યદ્ આસીન્ મત્-સ્નેહો ભવતીનાં મદ્-આપનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.82.44]
ઇત્ય્-આદિ-બલેન વચનાન્તરાણામ્ અર્થાન્તર-સ્થાપનેન ચ । તથૈવ તાઃ પ્રતિ
સ્વયમ્ અભુપગચ્છતિ ---
સઙ્કલ્પો વિદિતઃ સાધ્વ્યો ભવતિનાં મદર્ચનમ્ ।
મયાનુ-મોદિતઃ સોઽસૌ સત્યો ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥
ન મય્ય્ આવેશિતધિયાં કામઃ કામાય કલ્પતે । (પગે 32)
ભર્જિતાઃ ક્વથિતા ધાના પ્રાયો બીજાય નેષ્યતે ॥ [ભ્પ્ 10.22.25-26]
મદ્-અર્ચનં પતિ-ભાવ-મય-મદ્-આરાધનાત્મકો ભવતીનાં સઙ્કલ્પો
વિદિતોઽનુમોદિતશ્ ચ સન્ સત્યઃ સર્વદા તાદૃશ-મદ્-અર્ચનાવ્યભિચારી
ભવિતુમ્ અર્હતિ યુજ્યતે એવ । સ ચ પરમ-પ્રેમવતીનાં નાન્યવત્
ફલાન્તરાપેક્ષઃ કિન્તુ સ્વયમ્ એવાસ્વાદ્યઃ । યતઃ ન મય્ય્ આવેશિત-ધિયામ્
ઇતિ । મય્ય્ આવેશિત-ધિયામ્ એકાન્ત-ભક્ત-માત્રાણાં કામો મદ્-અર્ચનાત્મકઃ
સઙ્કલ્પઃ કામાય ફલાન્તરાભિલાષાય ન કલ્પતે, કિન્તુ સ્વયમ્ એવાસ્વાદ્યો
ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
તત્રાર્થાન્તર-ન્યાસઃ ભર્જિતા ઇતિ । પ્રાય ઇતિ વિતર્કે । ધાના ભૃષ્ટ-યવાઃ
તાઃ સ્વરૂપત એવ ભર્જિતાઃ પુનઃ સ્વાદ-વિશેષાર્થં ધૃતેન વા ભર્જિતા
ગુડાદિભિઃ ક્વથિતાશ્ ચ સત્યો બીજાય બીજત્વાય નેશતે ન કલ્પન્તે । યવવત્
તાભિર્ અન્ય-યવ-ફલનં નેષ્યતે કિન્તુ તા એવાસ્વાદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્
તાદૃશ-મદ્-અર્ચનમ્ એવ ભવતીનાં પરમ-ફલમ્ ઇતિ ભાવઃ । યચ્ ચ
વિષય-મહિમ્ના શાન્તિર્ એવાસાં ભવિષ્યતીતિ શાન્તાનામ્ ઉત્પ્રેક્ષિતમ્ । તચ્ ચ
તાભિઃ સ્વયમ્ એવાનુભૂયાન્ય-વિષયત્વેનૈવ ઇતર-રાગ-વિસ્મારણમ્ ઇત્ય્
અનેન । શ્રી-કૃષ્ણ-વિષયત્વે તુ તદ્-અશાન્તિર્ એવ દર્શિતા સુરત-વર્ધનમ્ ઇત્ય્
અનેન ।
॥ 10.22 ॥ શ્રી-ભગવાન્ વ્રજ-કુમારીઃ

[52]
તથા શ્રી-પટ્ટ-મહિષ્ય્-આદીનાં શ્રી-યાદવાદીનાં ચ ગતિસ્ તથૈવ
સઙ્ગમિતાસ્તિ । એતે હિ યાદવાઃ સર્વે મદ્-ગણા એવ ભામિનિ ઇત્ય્ આદિ, રેમે
રમાભિર્ નિજ-કામ-સમ્પ્લુત [ભ્પ્ 10.59.43] ઇત્ય્ આદિ-વચન-બલેન । જયતિ
જનનિવાસઃ [ભ્પ્ 10.90.48] ઇત્ય્-આદિ-સ્ફુટાર્થ-દર્શનેન લીલાન્તરસ્યૈન્દ્ર-
જાલિકત્વાત્ । કૂર્મ-પુરાણ-ગત-સાક્ષાત્-સીતા-હરણ-પ્રત્યાખ્યાયિ-માયિક-
સીતા-હરણાખ્યાન-તુલ્યત્વ-સ્થાપનાય ચ । તથૈવ તદીય-નિત્ય-ગણ-
વિશેષાણાં શ્રીમત્-પાણ્ડવાનામ્ અપિ ગતિર્ વ્યાખ્યેયા । તત્ર શ્રીમદ્-
અર્જુનસ્ય, યથા-
એવં ચિન્તયતો જિષ્ણોઃ કૃષ્ણ-પાદ-સરોરુહમ્ ।
સૌહાર્દેનાતિગાઢેન શાન્તાસીદ્ વિમલા મતિઃ ॥
વાસુદેવાઙ્ઘ્ર્ય્-અનુધ્યાન- પરિબૃંહિત-રંહસા ।
ભક્ત્યા નિર્મથિતાશેષ- કષાય-ધિષણો ઽર્જુનઃ ॥
ગીતં ભગવતા જ્ઞાનં યત્ તત્ સઙ્ગ્રામ-મૂર્ધનિ ।
કાલ-કર્મ-તમો-રુદ્ધં પુનર્ અધ્યગમત્ પ્રભુઃ ॥
વિશોકો બ્રહ્મ-સમ્પત્ત્યા સઞ્છિન્ન-દ્વૈત-સંશયઃ ।
લીન-પ્રકૃતિ-નૈર્ગુણ્યાદ્ અલિઙ્ગત્વાદ્ અસમ્ભવઃ ॥ [ભ્પ્ 1.15.28-31}
શાન્તા ચેતસિ ચક્ષુષીવ ભગવદ્-આવિર્ભાવેન દુઃખ-રહિતા । અતએવ વિમલા
તદ્-વૃત્તિ-ભૂતા યે કાલુષ-વિશેષાસ્ તૈર્ અપિ રહિતા । વાસુદેવેત્ય્ આદિનોત્તર-
પદ્ય-દ્વયેન તસ્યૈવ વિવરણમ્ । તત્રાનુધ્યાનં પૂર્વોક્તા ચિન્તૈવ ।
કષાયઃ પૂર્વોક્તં મલમ્ એવ । મામ્ એવૈષ્યસિ [ગીતા 18.65] ઇત્ય્ અન્તમ્ । કાલો
ભગવલ્-લીલેચ્છા-મયઃ । કર્મ તલ્-લીલા । તમસ્ તલ્-લીલાવેશેન તદ્-
અનુસન્ધાનમ્ । અધ્યગમત્ તન્-મહા-વિચ્છેદસ્ય તસ્યાન્તેઽપિ તથા તત્-
પ્રાપ્તઃ પુનર્ મામ્ એવૈષ્યસિ ઇત્ય્ એતદ્-વાક્યં યથાર્થત્વેનાનુભૂતવાન્ ।
તતશ્ ચ કૃતાર્થોઽભવદ્ ઇત્ય્ આહ વિશોક ઇત્ય્ આદિ । બ્રહ્મ-સમ્પત્ત્યા શ્રીમન્-
નરાકાર-પર-બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારેણ । સંછિન્ન ઇયં (પગે 33) મમ ચેતસિ
સ્ફૂર્તિર્ એવ । સાક્ષાત્કારસ્ ત્વ્ અન્ય ઇતિ દ્વૈતે સંશયો યેન સઃ । તદા ભગવત્-
પ્રાપ્તૌ નાન્યવજ્-જન્માન્તર-પ્રાપ્તિ-કાલ-સન્ધિર્ અપ્ય્ અન્તરાયોઽભવદ્ ઇત્ય્
આહ લીનેતિ । લીના પલાયિતા પ્રકૃતિર્ ગુણ-કારણં યસ્માદ્ એવમ્ભૂતં યન્
નૈર્ગુણ્યં તસ્માદ્ ધેતોઃ । ગુણ-તત્-કારણાતીતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથૈવ
અલિઙ્ગત્વાત્ પ્રાકૃત-શરીર-રહિતત્વાચ્ ચ । અસમ્ભવો જન્માન્તર-રહિતઃ ।
તસ્માદ્ અનન્તરં ચક્ષુષ્ય્-આવિર્ભવતીત્ય્ એવ વિશેષ ઇતિ ભાવઃ । અતઃ કલિં
પ્રતિ શ્રી-પરીક્ષિદ્-વચનં ચાગ્રે યસ્ ત્વં દૂરં ગતે કૃષ્ણે સહ ગાણ્ડીવ-
ધન્વના [ભ્પ્ 1.17.6] ઇતિ, એવં યેઽધ્યાસનં રાજ-કિરીટ-જુષ્ટં સદ્યો જહુર્
ભગવત્-પાર્શ્વ-કામાઃ [ભ્પ્ 1.19.20] ઇતિ શ્રી-મુનિ-વૃન્દ-વાક્યં ચ । તસ્માત્
સર્વેષાં પાણ્ડવાનાં તદીયાનાં ચ સૈવ ગતિઃ વ્યાખ્યેયા । શ્રી-વિદુરાદીનાં
યમ્ અલોકાદિ-ગતિશ્ ચ તત્-તદ્-અંશેનૈવ સ્વ-સ્વાધિકાર-પાલનાર્થં લીલયા
કાય-વ્યૂહેનેતિ જ્ઞેયમ્ । તદ્ ઇત્થમ્ એવ શ્રી-ભાગવત-ભારતયોર્ અવિરોધઃ
સ્યાદ્ ઇતિ ॥
॥ 1.15 ॥ શ્રી-સુતઃ

[53]
અથ શ્રી-પરીક્ષિતો ગતિશ્ ચ -
સ વૈ મહા-ભાગવતઃ પરીક્ષિદ્
યેનાપવર્ગાખ્યમ્ અદભ્ર-બુદ્ધિઃ ।
જ્ઞાનેન વૈયાસકિ-શબ્દિતેન
ભેજે ખગેન્દ્ર-ધ્વજ-પાદ-મૂલમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.18.16] ઇત્ય્ અનેન દર્શિતા ।
એવમ્ એવાહુઃ -
સર્વે વયં તાવદ્ ઇહાસ્મહે ઽથ
કલેવરં યાવદ્ અસૌ વિહાય ।
લોકં પરં વિરજસ્કં વિશોકં
યાસ્યત્ય્ અયં ભાગવત-પ્રધાનઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.21]
લોક-શબ્દેન ચાત્ર નાન્યલ્ લક્ષ્યતે । ભગવત્-પાર્શ્વ-કામા ઇતિ તેષામ્ એવોક્તિ-
સ્વારસ્યાત્ । શ્રી-ભાગવત-પ્રધાન ઇતિ ચ । તસ્માદ્ અન્તે ચેદ્ બ્રહ્મ-કૈવલ્યં
મન્યતે, તથાપિ ક્રમ-ભગવત્-પ્રાપ્તિ-રીત્યા તદ્-અનન્તરં ભગવત્-પ્રાપ્તિસ્
ત્વ્ અવશ્યં મન્યેતૈવ । યથાજામિલસ્ય દર્શિતમ્ ।
॥ 1.19 ॥ શ્રી-મુનયઃ

[54]
અથ સમ્પદ્યમાનમ્ આજ્ઞાય ભીષ્મં બ્રહ્મણિ નિષ્કલે [ભ્પ્ 1.9.44] ઇત્ય્
અત્રાપિ પૂર્વવદ્ એવ સમાધાનમ્ । કિં વા નિષ્કલ-બ્રહ્મ-શબ્દેન માયાતીતો
નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મ-ભૂતઃ શ્રી-કૃષ્ણ એવોચ્યતે । તસ્મિન્ સમ્પદ્યમાનતા
તત્-સઙ્ગતિર્ એવ । તથાહ -
અધોક્ષજાલમ્ભમ્ ઇહાશુભાત્મનઃ
શરીરિણઃ સંસૃતિ-ચક્ર-શાતનમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ-નિર્વાણ-સુખં વિદુર્ બુધાસ્
તતો ભજધ્વં હૃદયે હૃદ્-ઈશ્વરમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.7.37]
હૃદયે વર્તમાનં હૃદિ ભજધ્વમ્ ।
॥ 7.7 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદોઽસુર-બાલકાન્

[55]
સા ચ કૃત-સઙ્ગતિસ્ તસ્ય પ્રાપઞ્ચિકાગોચરતયાપિ કૃષ્ણ-રૂપેણૈવાનન્તધા-
પ્રકાશમાનસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ પ્રકાશાન્તરે સમ્ભવેત્ । અન્યથા વિજય-
સખે રતિર્ અસ્તુ મેઽનવદ્યા [ભ્પ્ 1.9.33] ઇતિ સઙ્કલ્પાનુરૂપા ફલ-પ્રાપ્તિર્
વિરુધ્યેત ।
અથ શ્રી-પૃથોર્ ગતિર્ અપિ શ્રી-પરીક્ષિદ્વદ્ એવ વ્યાખ્યેયા । તસ્યાપિ બ્રહ્મ-
ધારણાન્તરં બ્રહ્મ-કૈવલ્ય-વિલક્ષણાં શ્રી-કૃષ્ણ-લોક-પ્રાપ્તિમ્ એવ તદ્-
ભાર્યાયા અર્ચિષો ગતિ-દર્શનયા સૂચયન્તિ -
અહો ઇયં વધૂર્ ધન્યા યા ચૈવં ભૂ-ભુજાં પતિમ્ ।
સર્વાત્મના પતિં ભેજે યજ્ઞેશં શ્રીર્ વધૂર્ ઇવ ॥
સૈષા નૂનં વ્રજત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અનુ વૈન્યં પતિં સતી ।
પશ્યતાસ્માન્ અતીત્યાર્ચિર્ દુર્વિભાવ્યેન કર્મણા ॥ [ભ્પ્ 4.23.25-26] (પગે 34)
ટીકા ચ -
ત્રયોવિંશે સભાર્યસ્ય વને નિત્ય-સમાધિતઃ ।
વિમાનમ્ અધિરુહ્યાથ વૈકુણ્ઠ-ગતિર્ ઈર્યતે ॥ ઇત્ય્ એષા ॥
॥ 4.2 ॥ દેવ્યઃ પરસ્પરમ્

[56]
શ્રી-ભાગવતસ્યાન્તે ભક્તિ-નિષ્ઠાયા એવ સૂચિતત્વાત્ નાન્યા ગતિશ્ ચિન્ત્યા ।
યથા તમ્ ઉદ્દિશ્ય તત્રાપિ ઇત્ય્ આદિ ગદ્યે -- ભગવતઃ કર્મ-બન્ધ-
વિધ્વંસન-શ્રવણ-સ્મરણ-ગુણ-વિવરણ-ચરણારવિન્દ-યુગલં મનસા
વિદધદ્ [ભ્પ્ 5.9.1] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 5.9 ॥ શ્રી-શુકઃ

[57]
રહૂગણ-મહિમાનમ્ ઉદ્દિશ્ય ચ - એવં હિ નૃપ ભગવદ્-
આશ્રિતાશ્રિતાનુભાવઃ [ભ્પ્ 5.13.25] ઇતિ સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 5.13 ॥ શ્રી-શુકઃ

[58]
યો દુસ્ત્યજ [ભ્પ્ 5.14.44] ઇત્ય્ આદૌ મધુદ્વિટ્-
સેવાનુરક્ત-મનસામ્ અભવો ઽપિ ફલ્ગુઃ ઇતિ ચ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 5.14 ॥ શ્રી-શુકઃ

[59]
અતો વિષ્ણુ-પુરાણાદ્ય્-ઉક્તા જ્ઞાનિ-ભરતાદ્યાઃ કલ્પ-ભેદેનાન્યે એવ જ્ઞેયા ।
અધનો ઽયં ધનં પ્રાપ્ય માદ્યન્ન્ ઉચ્ચૈર્ ન માં સ્મરેત્ ।
ઇતિ કારુણિકો નૂનં ધનં મે ઽભૂરિ નાદદાત્ ॥ [ભ્પ્ 10.81.20]
અભૂર્ય્ અપિ । યથા ચ -
નૂનં બ્1અતૈતન્-મમ દુર્ભગસ્ય
શશ્વદ્ દરિદ્રસ્ય સમૃદ્ધિ-હેતુઃ
મહા-વિભૂતેર્ અવલોકતો ઽન્યો
નૈવોપપદ્યેત યદૂત્તમસ્ય ॥ [ભ્પ્ 10.81.33] ઇત્ય્ અનન્તરમ્,
નન્વ્ અબ્રુવાણો દિશતે સમક્ષમ્ [ભ્પ્ 10.81.34] ઇત્ય્ આદિકં, કિઞ્ચિત્ કરોત્ય્ ઉર્વ્
અપિ યત્ સ્વદત્તમ્ [ભ્પ્ 10.81.35] ઇત્ય્ આદિકં ચોક્ત્વા તદ્-ગુણોદ્દીપિત-પ્રીતિર્ આહ
તસ્યૈવ મે સૌહૃદ-સખ્ય-મૈત્રી-
દાસ્યં પુનર્ જન્મનિ જન્મનિ સ્યાત્
મહાનુભાવેન ગુણાલયેન
વિષજ્જતસ્ તત્-પુરુષ-પ્રસઙ્ગઃ ॥ [ભ્પ્ 10.81.36]
નિરુપાધિકોપકાર-મયં સૌહૃદમ્ । સહ-વિહારિતામયં તદ્ એવ સખ્યમ્ ।
મૈત્રી સ્નિગ્ધત્વમ્ । દાસ્યં સેવકત્વ-માત્રમ્ અપિ સ્યાત્ । દ્વન્દ્વૈક્યમ્ ।
મહાનુભાવેન તેનૈવ । અતએવ સા સમ્પત્તિર્ અપિ ભગવત્-સેવાર્થમ્ એવ તેન
નિયુક્તેત્ય્ આયાતમ્ ।
॥ 10.81 ॥ શ્રીદામ-વિપ્રઃ ॥ 59-60 ॥
[61]
તદ્ એવં ભગવત્-પ્રીતેર્ એવ પરમ-પુરુષાર્થતા સ્થાપિતા । અથ તસ્યાઃ
સ્વરૂપ-લક્ષણં શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે પ્રહ્લાદેનાતિદેશ-દ્વારા દર્શિતમ્ -
યા પ્રીતિર્ અવિવેકાનાં વિષયેષ્વ્ અનપાયિની ।
ત્વામ્ અનુસ્મરતઃ સા મે હૃદયાન્ નાપસર્પતુ ॥ [વિપ્ 1.20.19] ઇતિ ।
યા યલ્-લક્ષણા સા તલ્-લક્ષણા ઇત્ય્ અર્થઃ । ન તુ યા સૈવેતિ વક્ષ્યમાણ-
લક્ષણૈક્યાત્ । તથાપિ - પૂર્વસ્યા માયા-શક્તિ-વૃત્તિમયત્વેન ઉત્તરસ્યાઃ
સ્વરૂપ-શક્તિ-મયત્વેન ભેદાત્ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - પ્રીતિ-શબ્દેન ખલુ
મૃત્-પ્રમોદ-હર્સાનન્દાદિ-પર્યાયં સુખમ્ ઉચ્યતે । ભાવ-હાર્દ-
સૌહૃદાદિ-પર્યાયા પ્રિયતા ચોચ્યતે । તત્ર ઉલ્લાસાત્મકો જ્ઞાન-વિશેષઃ
સુખમ્ । તથા વિષયાનુકૂલ્યાત્મકસ્ તદ્-આનુકૂલ્યાનુગત-તત્-સ્પૃહા-તદ્-
અનુભવ-હેતુકોલ્લાસ-મય-જ્ઞાન-વિશેષઃ પ્રિયતા । અતએવાસ્યાં સુખત્વેઽપિ
પૂર્વતો વૈશિષ્ટ્યમ્ । તયોઃ પ્રતિયોગિણૌ ચ ક્રમેણ દુઃખ-દ્વેષૌ । અતઃ
સુખસ્ય ઉલ્લાસ-માત્રાત્મકત્વાદ્ આશ્રય એવ (પગે 35) વિદ્યતે, ન તુ વિષયઃ ।
એવં તત્-પ્રતિયોગિનો દુઃખસ્ય ચ પ્રિયતાયાસ્ ત્વ્ આનુકૂલ્ય-સ્પૃહાત્મકત્વાદ્
વિષયશ્ ચ વિદ્યતે । એવં પ્રાતિકૂલ્યાત્મકસ્ય તત્-પ્રતિયોગિનો દ્વેષસ્ય ચ । તત્ર
સુખ-દુઃખયોર્ આશ્રયૌ સુષ્ઠુ-દુષ્ટ-કર્માણૌ જીવૌ । પ્રિયતા-દ્વેષયોર્
આશ્રયૌ પ્રીયમાણ-દ્વિષન્તૌ વિષયૌ ચ તત્-પ્રિય-દ્વેષ્યૌ । તત્ર પ્રીત્ય્-
અર્થાનાં ક્રિયાણાં વિષયસ્યાધિકરણત્વમ્ એવ દીપ્ત્ય્-અર્થવત્ ।
દ્વેષાર્થાનાં તુ વિષયસ્ય કર્મત્વં હન્ત્ય્ અર્થવત્ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ
કર્તુર્ ઈપ્સિતતમં ખલુ કર્મ । ઈપ્સિતતમત્વં ચ યા ક્રિયારભ્યતે સાક્ષાત્
તયૈવ સાધયિતુમ્ ઇષ્ટતમત્વમ્ ।
સાધનં ચોત્પાદ્યત્વેન વિકાર્યત્વેન સંસ્કાર્યત્વેન પ્રાપ્યત્વેન ચ
સમ્પાદનમ્ ઇતિ ચતુર્વિધમ્ । તસ્માદ્ અન્તર્ભૂતણ્ય્ અર્થો ઘો ધાતુઃ સ એવ
સ-કર્મકઃ સ્યાત્, નાન્યઃ । યથા ઘટં કરોતીત્ય્ ઉક્તે ઘટે ઉત્પદ્યતે તમ્
ઉત્પાદયતીતિ ગમ્યતે । તણ્ડુલં પચતીતિ તણ્ડુલો વિક્લિદ્યતિ તં વિક્લેદયતીત્ય્
આદિ । સત્તા-દીપ્ત્ય્-આદીનાં તુ ન તાદૃશત્વં ગમ્યત ઇત્ય્ અકર્મકત્વમ્ એવેતિ ।
ન ચ પ્રીતેર્ જ્ઞાન-રૂપત્વેન સકર્મકત્વમ્ આશઙ્ક્યમ્ । ચેતતિ-પ્રભૃતીનાં
તદ્-વિનાભાવ-દર્શનાત્ । અતો બ્રહ્મ-જ્ઞાનવદ્ ભૂત-રૂપોઽયમ્ અર્થો, ન ચ
યજ્ઞાદિ-જ્ઞાનવદ્ ભવ્ય-રૂપો વિધિ-સાપેક્ષ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તદ્ એવં પ્રીતિ-શબ્દસ્ય સુખ-પર્યાયત્વે પ્રિયતા-પર્યાર્થત્વે ચ સ્થિતે યા
પ્રીતિર્ અવિવેકાનામ્ ઇત્ય્ અત્ર તૂત્તરત્રત્વમ્ એવ સ્પષ્ટમ્ । ન પૂર્વત્વમ્ ।
પૂર્વત્વે સતિ વિષયેષ્વ્ અનુભૂયમાનેષુ યા પ્રીતિઃ સુખમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઉત્તરત્વે તુ વિષયેષુ યા પ્રીતિઃ પ્રિયતેત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચાનુભૂયમાનેષ્વ્ ઇત્ય્
અધ્યાહાર-કલ્પનયા ક્લિષ્ટા પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ ।
તદ્ એવં પુત્રાદિ-વિષયક-પ્રીતેસ્ તદ્-આનુકૂલ્યાદ્ય્-આત્મકત્વેન ભગવત્-
પ્રીતેર્ અપિ તથાભૂતત્વેન સમાન-લક્ષણત્વમ્ એવ । તત્ર પૂર્વસ્યા માયા-
શક્તિ-વૃત્તિમયત્વમ્ ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખમ્ [ગીતા 13.6] ઇત્ય્ આદિના શ્રી-
ગીતોપનિષદ્-આદૌ વ્યક્તમ્ અસ્તિ । ઉત્તરસ્યાસ્ તુ સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિમયત્વમ્
અન્તિકે દર્શયિષ્યામઃ । તસ્માત્ સાધુ વ્યાખ્યાતં યા યલ્-લક્ષણા સા તલ્-
લક્ષણા ઇતિ । ઇયમ્ એવ ભગવત્-પ્રીતિર્ ભક્તિ-શબ્દેનાપ્ય્ ઉચ્યતે પરમેશ્વર-
નિષ્ઠત્વાત્ પિત્રાદિ-ગુરુ-વિષયક-પ્રીતિવત્ ।
અતએવ તદ્-અવ્યવહિત-પૂર્વ-પદ્યે ભક્તિ-શબ્દેનૈવિપાદાય પ્રાર્થિતાસૌ
નાથ યોનિ-સહસ્રેષ્વ્ [વિપ્ 1.20.18] ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર યા પ્રાર્થિતા, સૈવ હિ
સ્વરૂપ-નિર્દેશ-પૂર્વકમ્ ઉત્તર-શ્લોકેન યા પ્રીતિર્ ઇત્ય્ આદિના વિવિચ્ય
પ્રાર્થિતા । અતએવ ન પૌનરુક્ત્યમ્ અપિ । અતો દ્વયોર્ ઐક્યાદ્ એવ શ્રીમત્-
પરમેશ્વરેણાપ્ય્ અનુગૃહ્ણતા તયોર્ એકયોક્ત્યૈવાનુભાષિતમ્ ભક્તિર્ મયિ
તવાસ્ત્ય્ એવ ભૂયોઽપ્ય્ એવં ભવિષ્યતિ [વિપ્ 1.20.20] ઇતિ ।
તયોર્ ભેદે તુ તદ્વત્ પ્રીતિર્ અપ્ય્ અનુભાષ્યેત । અતએવ હે માપ લક્ષ્મીપતે સા
વિષય-પ્રીતિર્ મમ હૃદયાત્ સર્પતુ પલાયતામ્ ઇતિ વિરક્તિ-પ્રાર્થના-
મયોઽર્થોઽપિ ન સઙ્ગચ્છતે । તસ્યા અપ્ય્ અનુભાષણાભાવાત્ નાપસર્પત્વ્ ઇતિ
પ્રસિદ્ધ-પાઠાન્તર્-વિરોધાચ્ ચ । તતસ્ તદ્-ભક્તેર્ અપિ તત્-પ્રીતિ-પર્યાયત્વે
સ્થિતેઽપિ પ્રીણાતિવન્ ન ભજતિઃ સર્વ-પ્રત્યયાન્ત એવ પ્રીતિં [દૃષ્ટ્વા] વદતિ
પ્ર્યોગાદર્શનાત્ [પ્રયોગ-દર્શનાત્] । પ્રયોગસ્ તુ ક્તિન્-ક્ત-પ્રત્યયાન્ત એવ
દૃશ્યતે । યદા ચ પ્રીત્ય્-અર્થ-વૃત્તિસ્ તદા પ્રીણાતિવદ્ અકર્મક એવ ભવતીતિ ।
તદ્ એવં વિષય-પ્રીતિ- (પગે 36) દૃષ્ટાન્તેન શ્રી-ભગવદ્-
વિષયાનુકૂલ્યાત્મકસ્ તદ્-અનુગત-સ્પૃહાદિમયો જ્ઞાન-વિશેષસ્ તત્-પ્રીતિર્ ઇતિ
લક્ષિતમ્ । વિષય-માધુર્યાનુભવવત્ ભગવન્-માધુર્યાનુભવસ્ તુ
તતોઽન્યઃ । અતએવ ભક્તિર્ વિરક્તિર્ ભગવત્-પ્રબોધઃ [ભ્પ્ 11.2.43] ઇતિ
ભેદેનામ્નાતમ્ ।
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્ય અહમ્ એવંવિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરંતપ ॥ [ગીત 11.54]
અથૈનં ભગવત્-પ્રીતિં સાક્ષાદ્ એવ લક્ષયતિ સાર્ધેન -
દેવાનાં ગુણ-લિઙ્ગાનામ્ આનુશ્રવિક-કર્મણામ્ ।
સત્ત્વ એવૈક-મનસો વૃત્તિઃ સ્વાભાવિકી તુ યા ॥
અનિમિત્તા ભાગવતી ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ ગરીયસી ॥ [ભ્પ્ 3.25.32]
પૂર્વં શ્રદ્ધા રતિર્ ભક્તિર્ અનુક્રમિષ્યતિ [ભ્પ્ 3.25.25] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અત્ર
યદ્યપિ રતિ-ભક્ત્યોર્ દ્વયોર્ અપિ તારતમ્ય-માત્ર-ભેદયોઃ પ્રીતિત્વમ્ એવ
તથાપિ પ્રીત્ય્-અતિશય-લક્ષણાયાં પ્રેમાખ્યાયાં ભક્તૌ તદ્ અતિસ્ફુટં સ્યાદ્
ઇતિ કૃત્વા ભક્તિ-પદેન તામ્ ઉપાદાય લક્ષયતિ । અર્થશ્ ચાયમ્ - ગુણ-
લિઙ્ગાનાં ગુણ-ત્રયોપાધીનામ્ । આનુશ્રવિકં શ્રુતિ-પુરાણાદિગમ્યં
કર્માચરિતં યેષાં તે તથોક્તાઃ । તેષાં દેવાનાં શ્રી-વિષ્ણુ-બ્રહ્મ-શિવાનાં
મધ્યે સત્ત્વે સાન્નિધ્ય-માત્રેણ સત્ત્વ-ગુણોપકારકે સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-
ભૂત-શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મકે વા શ્રી-વિષ્ણૌ । એતચ્ ચોપલક્ષણમ્ । શ્રી-ભગવદ્-
આદ્ય્-અનન્તાવિર્ભાવેષ્વ્ એકસ્મિન્ન્ અપીત્ય્ અર્થઃ । એવ-કારેણ નેતરત્ર ન ચ

તત્રાપિ ચેતરત્રાપિ ચ । એક-મનસઃ પુરુષસ્ય યા વૃત્તિસ્ તદ્-આનુકૂલ્યાત્મકો
જ્ઞાન-વિશેષઃ । અનિમિત્તા ફલાભિસન્ધિ-શૂન્યા । સ્વાભાવિકી સ્વરસત એવ
વિષય-સૌન્દર્યાદ્ અયત્નેનૈવ જાયમાના ન ચ બલાદ્ આપાદ્યમાના । સા
ભાગ-ઘતી ભક્તિઃ પ્રીતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રીતિ-સમ્બન્ધાદ્ એવાન્યસ્યા ભક્તેઃ
સ્વાભાવિકત્વં સ્યાત્ । તસ્માદ્ વૃત્તિ-શબ્દેન પ્રીતિર્ એવાત્ર મુખ્યત્વેન
ગ્રાહ્યેતિ । સા ચ સિદ્ધેર્ મોક્ષાદ્ ગરીયસી ઇતિ । સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ ઇત્ય્ આદિ
શ્રવણાત્ । અતએવ જ્ઞાન-સાધ્યસ્યાપિ તિરસ્કાર-પ્રસિદ્ધેર્ જ્ઞાન-માત્ર-
તિરસ્કારાર્થ-સિદ્ધેર્ જ્ઞાનાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાનમ્ અસદૃશમ્ । અત્ર મોક્ષાદ્
ગરીયસ્ત્વત્વેન તસ્યા વૃત્તેર્ ગુણાતીતત્વં તતોઽપિ ઘન-પરમાનન્દત્વં ચ
દર્શિતમ્ ।
॥ 3.25 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[62]
અથ તદ્ એવ ગુણાતીતત્વાદિકં દર્શયિતું પુનઃ પ્રક્રિયા । તત્ર તસ્યાં
ભગવત્-સમ્બન્ધિ-જ્ઞાન-રૂપત્વેન તત્-સમ્બન્ધિ-સુખ-રૂપત્વેન ચ
ગુણાતીતત્વં શ્રી-ભગવતૈવ દર્શિતમ્ --
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં રજો વૈકલ્પિકં ચ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્-નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.24] ઇતિ ।
સાત્ત્વિકં સુખમ્ આત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહ-દૈન્યોત્થં નિર્ગુણં મદ્-અપાશ્રયમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.29] ઇતિ ચ ।
એવમ્ એવ ચ શ્રી-પ્રહ્લાદસ્ય સર્વાધ-ધૂનન-બ્રહ્માનુભવાનન્તરં
પરમ-પ્રેમોદયો દર્શિતઃ । તથાસ્યાઃ સ્વાભાવિકાનિમિત્ત-તદ્-ભક્તિ-
રૂપત્વેન ચ નિર્ગુણત્વં સિદ્ધમ્ અસ્તિ । મદ્-ગુણ-શ્રુતિ-માત્રેણ [ભ્પ્ 3.29.11]
ઇત્ય્ આદિ શ્રી-કપિલ-દેવ-વાક્યેન । એતદ્-અનન્તરં ચ સાલોક્ય ઇત્ય્-આદિ-પદ્યે
સર્વાભ્યોઽપિ મુક્તિભ્યઃ પરમાનન્દ-રૂપત્વં દર્શિતમ્ । અન્યેષુ ચ તસ્યાઃ
પરમ-પુરુષાર્થતા-નિર્ણય-વાક્યેષુ પરિતસ્ તદ્ એવ વ્યક્તમ્ । તત્ર યથા
વર્ણ-વિધાનમ્ [ભ્પ્ 5.19.18] ઇત્ય્ આદિ-ગદ્યે તસ્યા અપવર્ગત્વ-નિર્દેશેન
ગુણાતીતત્વં નિયત્વં ચ દર્શિતમ્ । મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિદ્ ઇત્ય્ આદૌ મુક્તિ-
દાનમ્ અતિક્રમ્યાપિ ભગવત્-પ્રસાદ-વિશેષમયત્વેન તત્ ત્રયમ્ । (પગે 37)
વરાન્ વિભો [ભ્પ્ 4.20.23] ઇત્ય્ આદિ-દ્વયેઽપિ કથં વૃણીતે ગુણ-વિક્રિયાત્મનામ્
ઇત્ય્ અત્રાગુણ-વિકારત્વં તત એવ નિત્યત્વમ્ । ન કામયે નાથ [ભ્પ્ 4.20.24] ઇત્ય્
આદૌ તતોઽપ્ય્ આનન્દાતિશયો દર્શિતઃ । યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાનાયામ્ [ભ્પ્ 1.7.7]
ઇત્ય્ આદૌ પરમાર્થ-વસ્તુ-પર્તિપાદક-શ્રી-ભાગવતસ્ય ફલત્વેનાપિ તત્
ત્રયમ્ । તત્રૈવાત્મારામાણામ્ અપિ તત્-સુખ-શ્રવણેન તાદ્-દાર્ઢ્યમ્ ।
માયાતીત-વૈકુણ્ઠાદિ-વૈભવ-ગતાનાં તત્-પાર્ષદાનાં તચ્-છ્રવણેન તુ
કિમ્ ઉત । તથૈવ તુષ્ટે ચ તત્ર [ભ્પ્ 7.8.42] ઇત્ય્ આદૌ, કિં તૈર્ ગુણ-વ્યતિકરાદ્
ઇહ યે સ્વસિદ્ધાઃ ધર્માદયઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગુણાતીતત્વં, કિમ્ અગુણેન ચ
કાઙ્ક્ષિતેન ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મોક્ષાદ્ અપિ પરમાનન્દ-રૂપત્વં દર્શિતમ્ ।
પ્રત્યાનીતા [ભ્પ્ 7.8.42] ઇત્ય્ અત્રાન્યસ્ય કાલ-ગ્રસ્તત્વમ્ ઉક્ત્વા મુક્તેસ્ તસ્યાશ્
ચાકાક-ગ્રસ્તત્વેન સામ્યેઽપિ તસ્યા આનન્દાધિક્યમ્ ઉક્તમ્ । એવં નાત્યન્તિકં
વિગણયન્તિ [ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ આદૌ, મત્-સેવયા પ્રતીતં તે [ભ્પ્ 9.4.67] ઇત્ય્ આદૌ,
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતામ્ [ભ્પ્ 4.9.10] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-ધ્રુવ-વાક્યેઽપિ યોજ્યમ્ ।
સર્વમ્ એતત્ યસ્યામ્ એવ કવયઃ [ભ્પ્ 5.6.17] ઇત્ય્ આદિ-ગદ્યે વ્યક્તમ્ અસ્તિ ।
તત્રૈવ તયા પરયા નિર્વૃત્યા ઇત્ય્ અનેન સાક્ષાદ્ એવ તસ્યા મોક્ષાદ્ અપિ
પરમત્વમ્ આનન્દૈક-રૂપત્વં ચ નિગદેનૈવોક્તમ્ અસ્તિ । કિં બહુના
પરમાનન્દૈક-રૂપસ્ય સર્વાનન્દ-કદમ્બાવલમ્બસ્ય શ્રી-ભગવતોઽપ્ય્
આનન્દ-ચમત્કારિતા તસ્યાઃ પ્રીતેઃ શ્રૂયતે । યથોક્તં -પ્રીતઃ સ્વયં પ્રીતિમ્
અગાદ્ ગાયસ્ય [ભ્પ્ 5.15.13] ઇતિ ।
અથા ચાહ-
અહં ભક્ત-પરાધીનો હ્ય્ અસ્વતન્ત્ર ઇવ દ્વિજ
સાધુભિર્ ગ્રસ્ત-હૃદયો ભક્તૈર્ ભક્ત-જન-પ્રિયઃ
યથા હ્ય્ અસ્વતન્ત્રો જીવઃ પરાધીનો ભવતિ તથૈવાહં સ્વતન્ત્રોઽપિ ભક્ત-
પરાધીન ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ ભક્ત-જ્નેષુ પ્રિયઃ તત્-પ્રીતિ-
લાભેનાતિપ્રીતિમાન્ ।
[63]
ભગવદ્-આનન્દઃ ખલુ દ્વિધા -- સ્વરૂપાનન્દઃ સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-આનન્દશ્
ચ । અન્તિમશ્ ચ દ્વિધા - માનસાનન્દ ઐશ્વર્યાનન્દશ્ ચ । તત્રાનેન
તદીયેષુ માનસાનન્દેષુ ભક્ત્ય્-આનન્દસ્ય સામ્રાજ્યં દર્શિતમ્ ।
સ્વરૂપાનન્દેષુ ઐશ્વર્યાનન્દેષુ ચાહ પદ્યાભ્યામ્ -
નાહમ્ આત્માનમ્ આશાસે મદ્-ભક્તૈઃ સાધુભિર્ વિના ।
શ્રિયં ચાત્યન્તિકીં બ્રહ્મન્ યેષાં ગતિર્ અહં પરા ॥ [ભ્પ્ 9.4.64]
નાશાસે ન સ્પૃહયામિ ॥
॥ 9.4 । શ્રી-વિષ્ણુર્ દુર્વાસસમ્ ॥ 62-63 ॥
[64]
તથૈવ ભક્ત-શ્રેષ્ઠત્વેન શ્રીમદ્-ઉદ્ધવં લક્ષ્યીકૃત્યાહ -
ન તથા મે પ્રિયતમ આત્મ-યોનિર્ ન શઙ્કરઃ ।
ન ચ સઙ્કર્ષણો ન શ્રીર્ નૈવાત્મા ચ યથા ભવાન્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.15]
યથા ભક્તત્વાતિશય-દ્વારા ભવાન્ મે પ્રિયતમઃ તથાત્મ-યોનિર્ બ્રહ્મા
પુત્રત્વ-દ્વારા ન પ્રિયતમઃ । ન ચ શઙ્કરો ગુણાવતારત્વ-દ્વારા, ન ચ
સઙ્કર્ષણો ભ્રાતૃત્વ-દ્વારા । ન ચ શ્રીર્ જાયાત્વ-વ્યવહાર-દ્વારા । ન ચાત્મા
પરમાનન્દ-ઘન-સ્વરૂપતા-દ્વારેત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[65]
અથ શ્રુતૌ -- ભક્તિર્ એવૈનં નયતિ, ભક્તિર્ એવૈનં દર્શયતિ ભક્તિ-વશઃ
પુરુષો ભક્તિર્ એવ ભૂયસી ઇતિ શ્રૂયતે । તસ્માદ્ એવં વિવિચ્યતે । યા ચૈવં
ભગવન્તં સ્વાનન્દેન મદયતિ સા (પગે 38) કિં લક્ષણા સ્યાદ્ ઇતિ । ન તાવત્
સાઙ્ખ્યાનામ્ ઇવ પ્રાકૃત-સત્ત્વ-મય-માયિકાનન્દ-રૂપા । ભગવતો
માયાનભિભાવ્યત્વ-શ્રુતેઃ સ્વતસ્-તૃપ્તત્વાચ્ ચ । ન ચ નિર્વિશેષ-વાદિનામ્ ઇવ
ભગવત્-સ્વરૂપાનન્દ-રૂપા, અતિશયાનુપપત્તેઃ । અતો નતરાં જીવસ્ય
સ્વરૂપાનન્દ-રૂપા, અત્યન્ત-ક્ષુદ્રત્વાત્ તસ્ય । તતો --
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્ ત્વય્ય્ એકા સર્વ-સંશ્રયે ।
હ્લાદ-તાપ-કરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણ-વર્જિતે ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.12.69]
ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણાનુસારેણ હ્લાદિન્ય્-આખ્ય-તદીય-સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-આનન્દ-રૂપર્
વેત્ય્ અવશિષ્યતે । યયા ખલુ ભગવાન્ સ્વરૂપાનન્દમ્ અનુભવતિ । યદ્
આનન્દેનાનન્દ-વિશેષી-ભવતિ । યયૈવં તં તમ્ આનન્દમ્ અન્યાન્ અપ્ય્
અનુભાવયતીતિ ।
અથ તસ્યા અપિ ભગવતિ સદૈવ વર્તમાનતયાતિશયાનુપપત્તેસ્ ત્વ્ એવં
વિવેચનીયમ્ । શ્રુતાર્થાન્યથાનુપપત્ત્ય્-અર્થાપત્તિ-પ્રમાણ-સિદ્ધત્વાત્ તસ્યા
હ્લાદિન્યા એવ કાપિ સર્વાનન્દાતિશાયિની વૃત્તિર્ નિત્યં ભક્ત-વૃન્દેષ્વ્ એવ
નિક્ષિપ્યમાણા ભગવત્-પ્રીત્ય્-આખ્યયા વર્તતે । અતસ્ તદ્-અનુભવેન શ્રી-
ભગવાન્ અપિ શ્રીમદ્-ભક્તેષુ પ્રીત્ય્-અતિશયં ભજત ઇતિ । અતએવ તત્-સુખેન
ભક્ત-ભગવતોઃ પરસ્પરમ્ આવેશમ્ આહ -
સાધવો હૃદયં મહ્યં સાધૂનાં હૃદયં ત્વ્ અહમ્ ।
મદ્-અન્યત્ તે ન જાનન્તિ નાહં તેભ્યો મનાગ્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 9.4.68]
મહ્યં મમ । હૃદયેન સ્વસ્ય સામાનાધિકરણ્યે બીજમ્ આહ મદ્-અન્યદ્
ઇતિ । અત્યન્તાવશેનૈકતાપત્ત્યા જ્વલલ્-લોહાદાવ્ અગ્નિ-વ્યપદેશવદ્ અત્રાપ્ય્
અભેદ-નિર્દેશ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 9.4 ॥ શ્રી-વિષ્ણુર્ દુર્વાસસમ્

[66]
તેનૈવ પરસ્પરં વશવર્તિત્વમ્ આહ-
અજિત જિતઃ સમ-મતિભિઃ; સાધુભિર્ ભવાન્ જિતાત્મભિર્ ભવતા ।
વિજિતાસ્ તે ઽપિ ચ ભજતામ્; અકામાત્મનાં ય આત્મદો ઽતિ-કરુણઃ ॥ [ભ્પ્ 6.16.34]
ટીકા ચ-હે અજિત અન્યૈર્ અજિતોઽપિ ભવાન્ સાધુભિર્ ભક્તૈર્ જિતઃ । સ્વાધીન
એવ કૃતઃ । યતો ભવાન્ અતિકરુણઃ । તેઽપિ ચ નિષ્કામા અપિ ભવતા વિજિતાઃ । યો
ભવાન્ અકામાત્મનામ્ આત્માનમ્ એવ દદાતિ ઇત્ય્ એષા ।
હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે ચ પ્રહ્લાદં પ્રતિ શ્રી-મુખ-વાક્યમ્ -
સ-ભયં સમ્ભ્રમં વત્સ મદ્-ગૌરવ-કૃતં ત્યજ ।
નૈષ પ્રિયો મે ભક્તેષુ સ્વાધીન-પ્રણયી ભવ ॥
અપિ મે પૂર્ણ-કામસ્ય નવં નવમ્ ઇદં પ્રિયમ્ ।
નિઃશઙ્ક-પ્રણયાદ્ ભક્તો યન્ માં પશ્યતિ ભાષતે ॥
સદા મુક્તોઽપિ બદ્ધોઽસ્મિ ભક્તેષુ સ્નેહ-રજ્જુભિઃ ।
અજિતોઽપિ જિતોઽહન્તૈર્ અવશ્યોઽપિ વશીકૃતઃ ॥
ત્યક્ત-બન્ધુ-જન-સ્નેહો મયિ યં કુરુતે રતિમ્ ।
એકસ્ તસ્યાસ્મિ સ ચ મે ન ચાન્યોઽસ્ત્ય્ આવયોઃ સુહૃત્ ॥
તસ્માત્ સાધુ વ્યાખ્યાતમ્ ભગવત્-પ્રતીતિ-રૂપા વૃત્તિર્ માયાદિમયી ન
ભવતિ । કિં તર્હિ સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-આનન્દ-રૂપા યદાનન્દ-પરાધીનઃ શ્રી-
ભગવાન્ અપીતિ । યથા ચ શ્રીમતી ગોપાલોત્તર-તાપની શ્રુતિઃ - વિજ્ઞાન-ઘન
આનન્દ-ઘનઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દૈક-રસે ભક્તિ-યોગે તિષ્ઠતિ [ગ્તુ 2.79] ઇતિ ।
॥ 6.16 ॥ ચિત્રકેતુઃ શ્રી-સઙ્કર્ષણમ્

(પગે 39)
[67]
તદ્ એવં તસ્યાઃ સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ । તટસ્થ-લક્ષણમ્ અપ્ય્ આહ --
સ્મરન્તઃ સ્મારયન્તશ્ ચ મિથો ઽઘૌઘ-હરં હરિમ્ ।
ભક્ત્યા સઞ્જાતયા ભક્ત્યા બિભ્રત્ય્ ઉત્પુલકાં તનુમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.3.31]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 11.3 ॥ શ્રી-પ્રબુદ્ધો નિમિમ્

[68]
તથા -
કથં વિના રોમ-હર્ષં દ્રવતા ચેતસા વિના ।
વિનાનન્દાશ્રુ-કલયા શુધ્યેદ્ ભક્ત્યા વિનાશયઃ ॥ [ભ્પ્ 11.14.23]
ટીકા ચ - રોમહર્ષાદિકં વિના કથં ભક્તિર્ ગમ્યતે ભક્ત્યા ચ વિના
કથમ્ આશયઃ શુદ્ધેદ્ ઇત્ય્ એષા ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[69]
તદ્ એવં પ્રીતેર્ લક્ષણં ચિત્ત-દ્રવસ્ તસ્ય ચ શ્રી-રોમહર્ષાદિકમ્ ।
કથઞ્ચિજ્-જાતેઽપિ ચિત્ત-દ્રવે રોમહર્ષાદિકે વા ન ચેદ્ આશય-શુદ્ધિસ્ તદાપિ
ન ભક્તેઃ સમ્યગ્-આવિર્ભાવ ઇતિ જ્ઞાપિતમ્ । આશય-શુદ્ધિર્ નામ ચાન્ય-
તાત્પર્ય-પરિત્યાગઃ પ્રીતિ-તાત્પર્યં ચ । અતએવ અનિમ્ત્તા સ્વાભાવિકી [ભ્પ્
3.25.23] ચ ઇતિ તદ્-વિશેષણમ્ । યથાહાક્રૂરમ્ ઉદ્દિશ્ય-
દેહં-ભૃતામ્ ઇયાન્ અર્થો હિત્વા દમ્ભં ભિયં શુચમ્ ।
સન્દેશાદ્ યો હરેર્ લિઙ્ગ- દર્શન-શ્રવણાદિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.38.27]
ટીકા ચ-નનુ કિમ્ અર્થમ્ એવં વ્યલુઠત્ । નાસ્તિ પ્રેમ-સંરમ્ભે ફ્લોદ્દેશ
ઇત્ય્ આહ દેહંભૃતામ્ ઇતિ । દેહ-ભાજામ્ એતાવાન્ એવ પુરુષાર્થઃ । કંસસ્ય
સન્દેશમ્ આરભ્ય હરેઃ લિઙ્ગ-દર્શન-શ્રવણાદિભિર્ યોઽયમ્ અક્રૂરસ્ય
વર્ણિતઃ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર દમ્ભં શુચં ભયં હિત્વા યોઽયં જાત ઇતિ યોજનિકયા ચૈવં ગમ્યતે ।
યથાક્રૂરસ્ય તત્ર દમ્ભો નાસીત્ । ન મય્ય્ ઉપૈષ્યન્ય્ અરિ-બુદ્ધિમ્ અચ્યુત
[ભ્પ્ 10.38.18] ઇત્ય્-આદિ-ચિન્તનાત્ । તથાન્તઃ-સુખાન્તર-તાત્પર્ય-લક્ષણો યદિ
દમ્ભો ન સ્યાત્, યથા ચ કંસ-પ્રતાપિતો યો બન્ધુ-વર્ગઃ, તત્
પ્રતાપયિતવ્યશ્ ચ યઃ તસ્ય તસ્ય હેતોર્ નિજ-કુલ-રક્ષાવતીર્ણ-શ્રી-કૃષ્ણ-
પુરતો વ્યઞ્જિતઃ શોકો ભીશ્ ચ તાદૃશાવેશે હેતુર્ નાસીત્ । તદ્-દર્શનાહ્લાદ
[ભ્પ્ 10.38.26] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેઃ । પ્રેમ-વિભિન્ન-ધૈર્યઃ
॥ 10.38 ॥ શ્રી-શુકઃ

[70]
લૌકિક-શુદ્ધ-પ્રીતિ-નિદર્શનેનાપિ સ્વયં તથૈવ દ્રઢયતિ-
મિથો ભજન્તિ યે સખ્યઃ સ્વાર્થૈકાન્તોદ્યમા હિ તે ।
ન તત્ર સૌહૃદં ધર્મઃ સ્વાર્થાર્થં તદ્દ્ હિ નાન્યથા ॥
ભજન્ત્ય્ અભજતો યે વૈ કરુણાઃ પિતરો યથા ।
ધર્મો નિરપવાદો ઽત્ર સૌહ્ર્દં ચ સુમધ્યમાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.32.17-18]
સ્પષ્ટમ્ ।
[71]
તતોઽપિ સ્વ-પ્રીતેર્ વૈશિષ્ટ્યમ્ આહ-
નાહં તુ સખ્યો ભજતો ઽપિ જન્તૂન્
ભજામ્ય્ અમીષામ્ અનુવૃત્તિવૃત્તયે ।
યથાધનો લબ્ધ-ધને વિનષ્ટે
તચ્ ચિન્તયાન્યન્ નિભૃતો ન વેદ ॥ [ભ્પ્ 10.32.20]
ભજન્ત્ય્ અભજત ઇત્ય્ અત્ર ન કરુણાદીનાં દયનીયાદિ-કર્તૃક-
પ્રીત્યાસ્વાકાપેક્ષા । તથા દયનીયાદીનાં કરુણાદિ-વિષયા યા પ્રીતિઃ સા
કરુણાદિ-ભજન-જીવના સ્યાદ્ ઇત્ય્ આયાતિ । અત્ર તુ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વ-ભક્તેષુ
સ્વ-પ્રેમાતિશયોદયે પ્રયત્નઃ । તદ્-ઉદયે ચ સતિ તદ્-આસ્વાદાદ્ ભક્ત-
વિષયક-પ્રેમ-ચમત્કારોઽતિશયેન સ્યાદ્ ઇતિ તદ્-ભક્તાનાં ચ તત્-
કૃતૌદાસીન્યેઽપિ પ્રેમ્નોર્ એવ વૃદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ વૈશિષ્ટ્યમ્ આગતમ્ ।
॥ 10.32 ॥ શ્રી-ભગવાન્ વ્રજ-દેવીઃ ॥ 70-71 ॥
(પગે 40)
[72]
સા ચ શુદ્ધા પ્રીતિઃ શ્રીમતો વૃત્રસ્ય દૃશ્યતે । યથા -
અહં હરે તવ પાદૈક-મૂલ-
દાસાનુદાસો ભવિતાસ્મિ ભૂયઃ ।
મનઃ સ્મરેતાસુ-પતેર્ ગુણાંસ્ તે
ગૃણીત વાક્ કર્મ કરોતુ કાયઃ ॥ [ભ્પ્ 6.11.24]
ન નાક-પૃષ્ઠમ્ [ભ્પ્ 6.11.25] ઇત્ય્ આદિ ।
અજાત-પક્ષા ઇવ માતરં ખગાઃ
સ્તન્યં યથા વત્સતરાઃ ક્ષુધ્-આર્તાઃ ।
પ્રિયં પ્રિયેવ વ્યુષિતં વિષણ્ણા
મનો ઽરવિન્દાક્ષ દિદૃક્ષતે ત્વામ્ ॥
મમોત્તમશ્લોક-જનેષુ સખ્યં
સંસાર-ચક્રે ભ્રમતઃ સ્વ-કર્મભિઃ ।
ત્વન્-માયયાત્માત્મજ-દાર-ગેહેષ્વ્
આસક્ત-ચિત્તસ્ય ન નાથ ભૂયાત્ ॥ [ભ્પ્ 6.11.26-27]
અજાતેતિ અત્રાજાત-પક્ષા ઇત્ય્ અનેનાનન્યાશ્રયત્વં તદ્-અનુગમનાસમર્થત્વં
ચ । તથા તત્-સહિતેન માતરમ્ ઇત્ય્ અનેન અનન્ય-સ્વાભાવિક-દયાલુત્વં
તદીય-દયાધિક્યં ચ વ્યઞ્જિતમ્ । તેન તેન ચ માતરિ તેષામ્ અપિ પ્રીત્ય્-
અતિશયો દર્શિતઃ । તતસ્ તત્-સામ્યેન તદ્વદ્ આત્મનોઽપિ ભગવતિ પ્રીત્યાધિક્ય-
હેતુકા દિદૃક્ષા વ્યઞ્જિતા । તથાપિ તન્-માત્રા યદ્ વસ્ત્વ્-અન્તરમ્ ઉપક્રિયતે તદ્
એવ તેષામ્ ઉપજીવ્યમ્ આસ્વાદ્યં ચેતિ કેવલ-તન્-નિષ્ઠત્વાભાવાદ્ અપરિતોષેણ
દૃષ્ટાન્તરમ્ આહ સ્તન્યમ્ ઇતિ । અત્ર દિદૃક્ષા-યોજનાર્થં માતરમ્ ઇત્ય્
એવાનુવર્તયિતવ્યે સ્તન્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તિસ્ તસ્યાસ્ તૈસ્ તદ્-અંશતયા ચ તદ્-અભેદ-
વિવક્ષાર્થા । તતઃ સ્તન્યં સ્તન્ય-રૂપ-તદ્-અંશમયીં માતરમ્ ઇત્ય્ એવ
લબ્ધે તાદૃશી માતૈવ તૈર્ ઉપજીવ્યતે આસ્વાદ્યતે ચેતિ પૂર્વતઃ શ્રૈષ્ઠ્યં
દર્શિતમ્ । તથા વત્સતરા અત્યન્ત-બાલ-વત્સાસ્ તત એવ સ્વામિ-બદ્ધતયા તદ્-
અનુગતાવસમર્થા ઇતિ સાધારણ્યેઽપિ બહુ-સમયાતિક્રમાત્ ક્ષુધાર્તાઇત્ય્
અનેન પૂર્વતો વૈશિષ્ટ્યમ્ । તથા ગો-જાતેઃ સ્નેહાતિશય-સ્વાભાવ્યેન ચ તદ્-
અનુસન્ધેયમ્ ।
અથ તથાપ્ય્ ઉત્તર-દૃષ્ટાન્તે સ્તન્ય-ગવોઃ કાર્ય-કારણ-ભાવેન ભેદં
વિતર્ક્ય-દૃષ્ટાન્ત-દ્વયેઽપ્ય્ અજાત-પક્ષત્વાદિ-વિશેષણૈર્ આયત્યાં તાદૃશ-
પ્રીતેર્ અસ્થિરતાં ચાલોક્ય દૃષ્ટાન્તાન્તરમ્ આહ પ્રિયમ્ ઇતિ । સત્સ્વ્ અપિ
વાચકાન્તરેષુ તયોઃ પ્રિય-શબ્દેનૈવ નિર્દેશાત્ સ્વાભાવિકાવ્યભિચારિ-
પ્રીતિમન્તાવ્ એવ તૌ ગૃહીતૌ । યત્ર વાર્ધક્યે બાલ્યેઽપિ સહ-મરણાદિકં
દૃશ્યતે તતસ્ તાદૃશી કાપિ પ્રિયા યથા તાદૃશં પ્રિયં વ્યુષિતં વિદૂર-પ્રોષિતં
સન્તમ્ અનન્યોપજીવિત્વેન વિષણ્ણા સતી દિદૃક્ષતે લોચન-દ્વારા તદ્ આસ્વાદાય
ભૃશમ્ ઉત્કણ્ઠતે, તથા મમ મનોઽપિ ત્વામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર
દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપિ સ્વ-કર્તૃત્વમ્ અનુક્ત્વા મનઃ-કર્તૃત્વોલ્લેખેનાબુદ્ધિ-
પૂર્વક-પ્રવૃત્તિ-પ્રાપ્તૌ પ્રીતેઃ સ્વાભાવિકત્વેનાવ્યભિચારિત્વં વ્યક્તમ્ ।
તથારવિન્દાક્ષેતિ મનસો ભ્રમર-તુલ્યાસૂચનેન ભગવતઃ પરમ-
મધુરિમોલ્લેખેન ચ તસ્યૈવોપજીવ્યત્વમ્ આસ્વાદ્યત્વં ચ દર્શિતમ્ ।
અથ તદ્-દર્શન-ભાગ્યં સ્વસ્યાસમ્ભવયન્ન્ ઇદમ્ અપિ મમ સ્યાદ્ ઇતિ સ-
બાષ્પમ્ આહ મમોત્તમેતિ । તદ્ એતચ્ છુદ્ધ-પ્રેમોદ્ગારમયત્વેનૈવ
શ્રીમદ્-વૃત્ર-વધોઽસૌ વિલક્ષણત્વાચ્ છ્રી-ભાગવત-લક્ષણેષુ
પુરાણાન્તરેષુ ગણ્યતે । વૃત્રાસુર-વધોપેતં તદ્ ભાગવતમ્ ઇષ્યતે [અગ્નિપ્]
ઇતિ ।
॥ 6.11 ॥ શ્રી-વૃત્રઃ

[73]
તસ્માત્ કેવલ-તન્-માધુર્ય-તાત્પર્યત્વેનૈવ પ્રીતિત્વે સિદ્ધે
તાત્પર્યાન્તરાદૌ સતિ પ્રીતેર્ અસ્મયગ્-આવિર્ભાવ ઇતિ સિદ્ધમ્ । સ ચ દ્વિવિધઃ ।
તદ્-આભાસસ્યૈવોદયઃ ઈષદ્-ઉદ્ગમશ્ ચ । અન્ત્યશ્ ચ દ્વિવિધઃ । કદાચિદ્
ઉદ્ભવત્-તચ્-છવિ-માત્રત્વં તસ્યા એવોદયાવસ્થા ચ । તત્ર યત્રાન્ય-
તાત્પર્યં તત્ર તદ્-આભાસત્વમ્ । યત્ર પ્રીતિ-તાત્પર્યાભાવસ્ તત્ર કદાચિદ્
ઉદ્ભવત્-તચ્- (પગે 41) -છવિ-માત્રત્વમ્ । યત્ર તત્-તાત્પર્યમ્ અન્યાસઙ્ગસ્
તુ દૈવાત્ તત્ર તસ્યા ઉદયાવસ્થા ચ । અન્યાસઙ્ગસ્ય ગૌણત્વમ્ । તચ્ ચ
દ્વિવિધમ્ । નષ્ટ-પ્રાયત્વમ્ આભાસ-માત્રત્વં ચ । તયોઃ પૂર્વત્ર તસ્યાઃ
પ્રથમોદયાવસ્થા । ઉત્તરત્ર પ્રકટોદયાવસ્થા । તસ્માત્ પ્રથમોદય-
પર્યન્ત એવાસમ્યગ્-આવિર્ભાવઃ । પ્રકટોદયસ્ય તુ સમ્યક્ત્વમ્ એવ । યત્ર
ત્વ્ અન્યાસઙ્ગ એવ ન વિદ્યતે તત્ર દર્શિત-પ્રભાવ-નામાન આવિર્ભાવા
જ્ઞેયાઃ । તત્ર પ્રકટોદયમ્ આરભ્યૈવ ભક્ત્ય્-આરબ્ધેઽપવર્ગે જીવન્-
મુક્તાઃ । પ્રાપ્તાયાં ભગવત્-પાર્ષદતાયાં પરમમ્ ઉક્તાઃ । નિત્ય-પાર્ષદાસ્
તુ નિત્ય-મુક્તા જ્ઞેયાઃ । તત્રાભાસમ્ આહ-
એવં હરૌ ભગવતિ પ્રતિલબ્ધ-ભાવો
ભક્ત્યા દ્રવદ્-ધૃદય ઉત્પુલકઃ પ્રમોદાત્ ।
ઔત્કણ્ઠ્ય-બાષ્પ-કલયા મુહુર્ અર્દ્યમાનસ્
તચ્ ચાપિ ચિત્ત-બડિશં શનકૈર્ વિયુઙ્ક્તે ॥ [ભ્પ્ 3.28.34]
એવં પૂર્વોક્ત-યોગ-મિશ્ર-ભક્ત્ય્-અનુષ્ઠાનેન હરૌ પ્રતિલબ્ધ-ભાવો
ભવતિ । તત્ર લિઙ્ગં ભક્તેત્યાદિ । ભક્ત્યા સ્મરણાદિના અપિ એવમ્ અપિ લબ્ધ-
ધ્યેય-મધુરત્વસ્ય ભાવેન તાદૃશતાપન્નં તસ્ય ચિત્તં શનકૈર્ વિયુઙ્ક્તે
વિમુક્તમ્ અપિ ભવતિ । યેન યોગાઙ્ગતયા ભક્તિર્ અનુષ્ઠિતા, તસ્માત્
કૈવલ્યેચ્છા-કૈતવ્-દોષાદ્ એવેતિ ભાવઃ । યથોક્તં -ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિતઃ
કૈતવોઽત્ર પરમઃ [ભ્પ્ 1.1.2] ઇત્ય્ અત્ર પ્ર-શબ્દેન મોક્ષાભિસન્ધિર્ અપિ
કૈતવમ્ ઇતિ । અતએવ બડિશ-શબ્દેન કાઠિન્યમ્ અરસવિત્ત્વં દામ્ભિકત્વં
સ્વાર્થ-માત્ર-સાધનત્વં ચ વ્યઞ્જિતમ્ । શુદ્ધ-ભક્તાસ્ તુ ન કદાચિત્ તયા
તં ધ્યેયં ત્યજન્તિ । યથોક્તં રાજ્ઞા -
ધૌતાત્મા પુરુષઃ કૃષ્ણ- પાદ-મૂલં ન મુઞ્ચતિ ।
મુક્ત-સર્વ-પરિક્લેશઃ પાન્થઃ સ્વ-શરણં યથા ॥ [ભ્પ્ 2.8.6] ઇતિ ।
શ્રી-નારદેન ચ-
ન વૈ જનો જાતુ કથઞ્ચનાવ્રજેન્
મુકુન્દ-સેવ્ય્ અન્યવદ્ અઙ્ગ સંસૃતિમ્ ।
સ્મરન્ મુકુન્દાઙ્ઘ્ર્ય્-ઉપગૂહનં પુનર્
વિહાતુમ્ ઇચ્છેન્ ન રસ-ગ્રહો જનઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.19] ઇતિ ।
યો રસ-ગ્રહઃ સ તુ ન ત્યજતીત્ય્ અનેનાન્યેષાં લૌહ-પાષાણાદિ-તુલ્યત્વં
સૂચિતમ્ । ન તુ ભગવાન્ અપિ તતોઽન્યથા કુર્યાત્ । યદ્ ઉક્તં શ્રી-બ્રહ્મણા -
ભક્ત્યા ગૃહીત-ચરણઃ પરયા ચ તેષાં
નાપૈષિ નાથ હૃદયામ્બુરુહાત્ સ્વ-પુંસામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.9.5] ઇતિ ।
અતએવ પૂર્વત્ર સ્વ-પુંસામ્ ઇત્ય્ અત્ર સ્વેતિ વિશેષણમ્ । તદ્ એવમ્
આભાસોદાહરણે શ્રી-કપિલ-દેવસ્યૈવ વાક્યં ભક્ત્યા પુમાન્ જાત-વિરાગઃ
[ભ્પ્ 3.25.26] ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ જ્ઞેયમ્ । તથા હિ, અસ્ય પૂર્વત્ર શ્રદ્ધા રતિર્
ભક્તિર્ અનુક્રમિષ્યતિ [ભ્પ્ 3.25.25] ઇતિ ભક્તિ-માત્રં દર્શિતમ્ । ઉત્તરત્ર
તસ્યા લક્ષણે પૃષ્ટે તલ્-લક્ષણં વદતાનેન ભક્તિર્ સિદ્ધેર્ ગરીયસી [ભ્પ્
3.25.32] ઇતિ । નૈકાત્મતાં મે સ્પૃહયન્તિ કેચિદ્ [ભ્પ્ 3.25.34] ઇતિ ચ મોક્ષ-
નિરપેક્ષતયૈવ તસ્ય મુખ્યાભિધેયત્વમ્ ઉક્તમ્ । જરયત્ય્ આશુ યા કોષમ્
[ભ્પ્ 3.35.33] ઇતિ ચ માયા-કોષ-ધ્વંસનસ્ય તુ તદ્-આનુષઙ્ગિક-ગુણત્વમ્
ઉક્તમ્ । અત્ર ભક્ત્યા પુમાન્ ઇત્ય્ આદૌ તુ તાદૃશ્યા અપિ તસ્યા ભક્તેર્ જ્ઞાનાદિ-
સાહાય્યેનૈવ મોક્ષ-માત્ર-સાધકત્વમ્ ઉક્ત્વા ગૌણાભિધેયત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
તસ્માદ્ અત્રાપિ તસ્યાઃ (પગે 42) ભક્તેર્ આભાસ એવ પ્રથમતો દર્શિતઃ । એવં
દૃષ્ટ્વા તમ્ અવનૌ સર્વ ઈક્ષણાહ્લાદ-વિક્લવાઃ ।
દણ્ડવત્ પતિતા રાજæ છનૈર્ ઉત્થાય તુષ્ટુવુઃ ॥ [ભ્પ્ 6.9.3]
ઇત્ય્ અત્રાપિ વૃત્રાખ્ય-શત્રુ-નાશ-સ્વારાજ્ય-પ્રાપ્તિ-તાત્પર્યવતાં દેવાનાં
ભક્ત્ય્-આભાસત્વમ્ ઉદાહાર્યમ્ ।
॥ 6.9 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[74]
અથ કદાચિદ્ ઉદ્ભવત્-તચ્-છવિ-માત્રત્વમ્ આહ-
સકૃન્ મનઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્
નિવેશિતં તદ્-ગુણ-રાગિ યૈર્ ઇહ ।
ન તે યમં પાશ-ભૃતશ્ ચ તદ્-ભટાન્
સ્વપ્ને ઽપિ પશ્યન્તિ હિ ચીર્ણ-નિષ્કૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 6.1.19]
રાગો રઞ્જન-માત્રમ્, ન તુ તદ્-ગુણ-માધુરી-યાથાર્થ્ય-જ્ઞાનેન સાક્ષાત્
પ્રીતિઃ । અતએવ તત્ર તાત્પર્યાભાવાત્ સકૃદ્ અપીત્ય્ ઉક્તમ્ । તથાપ્ય્ અસ્ત્ય્
અજામિલાદિભ્યો વિશેષ ઇત્ય્ આહ ન તે યમમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 6.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[75]
અથ પ્રથ્મોદયાવસ્થામ્ આહ-
યત્રાનુરક્તાઃ સહસૈવ ધીરા
વ્યપોહ્ય દેહાદિષુ સઙ્ગમ્ ઊઢમ્ ।
વ્રજન્તિ તત્ પારમ-હંસ્યમ્ અન્ત્યં
યસ્મિન્ન્ અહિંસોપશમઃ સ્વ-ધર્મઃ ॥ [ભ્પ્ 1.18.22]
અન્ત્યં પારમહંસ્યં ભાગવત-પરમહંસત્વમ્ । તસ્યાનુષઙ્ગિકો ગુણઃ
યસ્મિન્ન્ ઇતિ ।
॥ 1.18 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[76]
પ્રકટોદયાવસ્થાં શ્રી-પ્રિયવ્રતમ્ અધિકૃત્યાહ -
પ્રિયવ્રતો ભાગવતઆત્મારામઃ કથં મુને ।
ગૃહે ઽરમત યન્-મૂલઃ કર્મ-બન્ધઃ પરાભવઃ ॥ [ભ્પ્ 5.1.1] ઇત્ય્ આદેઃ ।
સંશયો ઽયં મહાન્ બ્રહ્મન્ દારાગાર-સુતાદિષુ ।
સક્તસ્ય યત્ સિદ્ધિર્ અભૂત્ કૃષ્ણે ચ મતિર્ અચ્યુતા ॥ [ભ્પ્ 5.1.4]
ઇત્ય્ અન્ત્યસ્ય રાજ-પ્રશ્નસ્યાનન્તરેણ ગદ્યેન -
બાઢમ્ ઉક્તં ભગવત ઉત્તમશ્લોકસ્ય શ્રીમચ્-ચરણારવિન્દ-મકરન્દ-
રસ આવેશિત-ચેતસો ભાગવત-પરમહંસ-દયિત-કથાં કિઞ્ચિદ્ અન્તરાય-
વિહતાં સ્વાં શિવતમાં પદવીં ન પ્રાયેણ હિન્વન્તિ [ભ્પ્ 5.1.5] ઇતિ ।
ટીકા ચ-અઙ્ગીકૃત્ય પરિહરતિ બાઢમ્ ઇતિ । બાઢમ્ અભિનિવેશાદિકં નાસ્તીતિ
સત્યમ્ એવ તથાપિ વિઘ્ન-વશેન તેષાં પ્રવૃત્તિઃ પૂર્વાભ્યાસ-બલેન પુનર્
નિવૃત્તિશ્ ચ સઙ્ગચ્છત ઇત્ય્ આહ ભગવત ઇત્ય્ આદિકા ।
અતએવોક્તં પૃથું પ્રતિ શ્રી-વિષ્ણુના । દૃષ્ટાસુ સમ્પત્સુ વિપત્સુ સૂરયો; ન
વિક્રિયન્તે મયિ બદ્ધ-સૌહૃદાઃ [ભ્પ્ 4.20.21] ઇતિ । અગસ્ત્યસ્ય ચેન્દ્રદ્યુમ્ને
સ્વાવમાનનયા ન કોપઃ । કિન્તુ વૈષ્ણવોચિત-મહદ્-આદર-ચર્યાયાઃ
પરિત્યાગે શિક્ષાર્થમ્ એવ મન્તવ્યઃ । તયોર્ અનુગ્રહાર્થાય શાપં દાસ્યન્ન્
ઇદં જગૌ [ભ્પ્ 10.10.7] ઇતિવત્ ।
અથ પરીક્ષિતો બ્રાહ્મણાવમાનના તુ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય તદ્-વ્યાજેન સ્વ-પાર્શ્વ-
નયનેચ્છાત્ એવ ।
તસ્યૈવ મે ઽઘસ્ય પરાવરેશો
વ્યાસક્ત-ચિત્તસ્ય ગૃહેષ્વ્ અભીક્ષ્ણમ્ ।
નિર્વેદ-મૂલો દ્વિજ-શાપ-રૂપો
યત્ર પ્રસક્તો ભયમ્ આશુ ધત્તે ॥ [ભ્પ્ 1.19.14] ઇતિ તદ્-ઉક્તેઃ ।
એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજનીયમ્ । તસ્માચ્ છ્રી-પ્રિયવ્રતસ્યાપિ અભિનિવેશાદ્ય્-
આસઙ્ગાભાસત્વમ્ એવાયાતમ્ । તદ્ અપિ દુઃખદમ્ એવ તદ્-વિધાનામ્ ઇતિ ચાગ્રે
તન્-નિર્વેદેન દર્શયિષ્યતે અહો અસાધ્વ્ અનુષ્ઠિતમ્ [ભ્પ્ 5.1.37] ઇત્ય્ આદિના ।
॥ 5.1 ॥ શ્રી-શુકઃ

[77]
પ્રકટોદયાવસ્થાયાશ્ ચિહ્નાન્તરમ્ આહ-
સ ઉત્તમ-શ્લોક-પદારવિન્દયોર્
નિષેવયાકિઞ્ચન-સઙ્ગ-લબ્ધયા ।
તન્વન્ પરાં નિર્વૃતિમ્ આત્મનો મુહુર્
દુઃસઙ્ગ-દીનસ્ય મનઃ શમં વ્યધાત્ ॥ [ભ્પ્ 7.4.42]
(પગે 43)
ટીકા ચ-આત્મનઃ પરા નિર્વૃતિં તન્વન્ દુઃસઙ્ગ-દીનસ્ય અપિ મનઃ શમં
શાન્તં વ્યધાયિ ઇત્ય્ એષા । શમં સ્વ-મનસસ્ તુલ્યમ્ ઇતિ વા વ્યાખ્યેયમ્ ।
॥ 7.4 ॥ શ્રી-નારદો યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ

[78]
અથ દર્શિત-પ્રભાવાસ્ તદ્-આવિર્ભાવાસ્ તુ શ્રી-શુક-દેવાદિષુ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
યથા ચ શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
ભાવોન્મત્તો હરેઃ કિઞ્ચિન્ ન વેદ સુખમ્ આત્મનઃ ।
દુઃખં ચેતિ મહેશાનિ પરમાનન્દ આપ્લુતઃ ॥ ઇતિ ।
તદ્ એવં સભેદા પ્રીત્યાખ્યા ભક્તિર્ દર્શિતા । એષા શ્રી-ગીતોપનિષત્સુ ચ
સ્વરૂપ-દ્વારા ગુણ-દ્વારા ચ કથિતા-
અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।
ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવ-સમન્વિતાઃ ॥
મચ્-ચિત્તા મદ્-ગત-પ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ ॥ [ગીતા 10.8-9] ઇતિ ।
અથ શ્રી-ભગવત્-પ્રીતિ-લક્ષણ-વાક્યાનાં નિષ્કર્ષઃ । નિખિલ-પરમાનન્દ-
ચન્દ્રિકા-ચન્દ્રમસિ સકલ-ભુવન-સૌભાગ્ય-સાર-સર્વસ્વ-સત્ત્વ-
ગુણોપજીવ્યાનન્ત-વિલાસ-મયામાયિક-વિશુદ્ધ-સત્ત્વાનવરતોલ્લાસાદ્
અસમોર્ધ્વ-મધુરે શ્રી-ભગવતિ કથમ્ અપિ ચિત્તાવતારાદ્ અનપેક્ષિત-
વિધિઃ સ્વરસત એવ સમુલ્લસન્તી વિષયાન્તરૈર્ અનવચ્છેદ્યા તાત્પર્યાન્તરમ્
અસહમાના હ્લાદિની-સાર-વૃત્તિ-વિશેષ-સ્વરૂપ ભગવદ્-આનુકૂલ્યાત્મક-તદ્-
અનુગત-તત્-સ્પૃહાદિ-મય-જ્ઞાન-વિશેષાકારા તાદૃશ-ભક્ત-મનો-વૃત્તિ-વિશેષ-
દેહા પીયૂષ-પૂરતોઽપિ સરસેન સ્વેનૈવ સ્વ-દેહં સરસયન્તી ભક્ત-
કૃતાત્મ-રહસ્ય-સઙ્ગોપનન-ગુણ-મય-રસના-બાષ્પ-મુક્તાદિ-વ્યક્ત-
પરિષ્કારા સર્વ-ગુણૈક-નિધાન-સ્વભાવા દાસીકૃતાશેષ-પુરુષાર્થ-
સમ્પત્તિકા ભગવત્-પાતિવ્રત્ય-વ્રત-વર્યા-પર્યાકુલા ભગવન્-
મનોહરણૈકોપાય-હારિ-રૂપા ભગવતિ ભાગવતી પ્રીતિસ્ તમ્ ઉપસેવમાના
વિરાજત ઇતિ । સેયમ્ અખણ્ડાપિ નિજાલમ્બનસ્ય ભગવત આવિર્ભાવ-
તારતમ્યેન સ્વયં તારતમ્યેનૈવાવિર્ભવતિ ।
તદ્ એવં સતિ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ સ્વયં-ભગવત્ત્વેન તત્-સન્દર્ભે દર્શિતત્વાત્
તત્રૈવ તસ્યા પરા પ્રતિષ્ઠિતા । અતએવ બાહુલ્યેન તત્-પ્રીતિ-પરિપાટીમ્
એવાધિકૃત્ય પ્રક્રિયા દર્શયિતવ્યા । યા ચ ક્વચિદ્ અન્યાધિકર્તવ્યા સા ખલુ
કૈમુત્યેન તસ્યા એવ પોષણાર્થં જ્ઞેયા ।
અથ શ્રી-કૃષ્ણે સ્વયં ભગવત્ય્ એવાવિર્ભાવ-પૂર્ણત્વ-દર્શનેન તસ્યાઃ
પૂર્ણત્વં દર્શયતિ-
અદ્ય નો જન્મ-સાફલ્યં વિદ્યાયાસ્ તપસો દૃશઃ ।
ત્વયા સઙ્ગમ્ય સદ્-ગત્યા યદ્ અન્તઃ શ્રેયસાં પરઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.21]
સતાં ત્વદ્-એક-નિષ્ઠાનાં તદ્-વિશેષાણાં ગત્યા ત્વયા શ્રી-કૃષ્ણઆખ્યેન
સઙ્ગમ્ય નોઽસ્માકં વશિષ્ઠ-ચતુઃ-સન-વામદેવ-માર્કણ્ડેય-નારદ-
કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનાદીનાં બ્રહ્માનુભવતાં ભગવદીય-નાના-ભક્તિ-રસ-
વિદાં દૃષ્ટ-નાના-ભગવદ્-આવિર્ભાવાનામ્ અપિ અદ્ય ઈદૃશ-
પ્રાકટ્યાવચ્છિન્નેઽસ્મિન્ન્ એવાવસરે જન્મનઃ સાફલ્યં જાતમ્ । યદ્ એવ
સાફલ્યં પૂર્વ-લબ્ધાનાં તત્-તદ્-આવિર્ભાવ-જાત-તત્-તત્-સાફલ્ય-રૂપાણાં
શ્રેયસાં પરમ-પુરુષાર્થાનાં પરોઽન્તરઃ પરમોઽવધિર્ ઇતિ ।
॥ 10.84 ॥ મહા-મુનયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

(પગે 44)
[79]
એવમ્ અન્યત્રાપિ -
અથ બ્રહ્માત્મ-જૈર્ દેવૈઃ પ્રજેશૈર્ આવૃતો ઽભ્યગાત્ ।
ભવશ્ ચ ભૂત-ભવ્યેશો યયૌ ભૂત-ગણૈર્ વૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.6.1] ઇત્ય્-આદિકમ્
ઉપક્રમ્યાહ --
વ્યચક્ષતાવિતૃપ્તાક્ષઃ કૃષ્ણમ્ અદ્ભુત-દર્શનમ્ । [ભ્પ્ 11.6.5] ઇતિ ।
અત્રાપ્ય્ અદ્ભુતત્વં પ્રાકટ્યાન્તરાપેક્ષયૈવ ॥
॥ 11.6 ॥ શ્રી-શુકઃ

[80]
કિં ચ---
યન્ મર્ત્ય-લીલૌપયિકં સ્વ-યોગ-
માયા-બલં દર્શયતા ગૃહીતમ્ ।
વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ સૌભગર્દ્ધેઃ
પરં પદં ભૂષણ-ભૂષણાઙ્ગમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.2.12]
સ્વયોગ-માયા-બલં સ્વ-ચિચ્-છક્તેર્ વીર્યમ્ । એતાદૃશ-સૌભાગ્યસ્યાપિ
પ્રકાશિકેયં ભગવતીત્ય્ એવંવિધં દર્શયતાવિષ્કૃતમ્ । સકલ-સ્વ-
વૈભવ-વિદ્વદ્-ગણ-વિસ્માપનાયેતિ ભાવઃ । ન કેવલમ્ એતાવત્ સ્વસ્યૈવ
રૂપાન્તરે તાદૃશત્વાનનુભવાત્ । તત્રાપિ પ્રતિક્ષણમ્ અપ્ય્ અપૂર્વ-પ્રકાશાત્
સ્વસ્યાપિ વિસ્માપનમ્ । યતઃ સૌભગર્દ્ધેઃ પરં પદં પરા પ્રતિષ્ઠા ।
નનુ તસ્ય ભૂષણં ત્વ્ અસ્તિ સૌભગ-હેતુર્ ઇત્ય્ આહ ભૂષણેતિ । કીદૃશં
મર્ત્ય-લીલૌપાયિકં નરાકૃતીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્ સુતરાં યુક્તમ્ ઉક્તં શ્રી-
મહા-કાલ-પુરાધિપેનાપિ દ્વિજાત્મજા મે યુવયોર્ દિદૃક્ષુણા મયોપનીતાઃ
[ભ્પ્ 10.89.58] ઇત્ય્ આદિ । શ્રી-હરિ-વંશે શ્રી-કૃષ્ણ-વચનેન ચ મદ્-
દર્શનાર્થં તે બાલા હૃતાસ્ તેન મહાત્મના [હ્વ્ 2.114.8] ઇતિ ।
॥ 3.2 ॥ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવો વિદુરમ્

[81]
અતએવ પરીક્ષિદ્-ગુણ-વર્ણને તદ્-ગુણોપમાત્વેનૈકમ્ એકં ગુણં શ્રી-રામ-
રમેશયોર્ દર્શયિત્વા સર્વ-સાદ્ગુણ્યોપમાત્વેન શ્રી-કૃષ્ણં દર્શયિતુમ્
અત્યન્તોત્કર્ષ-દૃષ્ટ્યાશઙ્કમાનૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ એષ કૃષ્ણમ્ અનુવ્રતઃ [ભ્પ્
1.12.24] ઇત્ય્ એવોક્તમ્ । ન તુ સ ઇવેતિ । અતએવ પરમ-પ્રેમ-જનક-
સ્વભાવત્વમ્ અપિ તસ્ય દૃશ્યતે । વિજય-રથ-કુટુમ્બઃ [ભ્પ્ 1.9.39] ઇત્ય્ આદૌ,
યમ્ ઇહ નિરીક્ષ્ય હતા ગતાઃ સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અનન્તરં,
લલિત-ગતિ-વિલાસ-વલ્ગુહાસ-
પ્રણય-નિરીક્ષણ-કલ્પિતોરુમાનાઃ ।
કૃત-મનુ-કૃત-વત્ય ઉન્મદાન્ધાઃ
પ્રકૃતિમ્ અગન્ કિલ યસ્ય ગોપ-વધ્વઃ ॥ [ભ્પ્ 1.9.40]
તત્-સ્વભાવ-મહિમ્નઃ સ્વારૂપ્ય-પ્રાપણત્વં નામ ક્રિયાનુત્કર્ષઃ । યત
એતાવતોઽપિ પ્રેમ્નો જનકત્વં દૃશ્યત ઇત્ય્ આહ લલિતેતિ । અત્ર કૃતાનુકરણં
નામ લીલાખ્યો નાયિકાનુભાવઃ । તદ્ ઉક્તં ક્રિયાનુકરણં લીલા [ઉન્ 10.28]
ઇતિ । પ્રકૃતિં સ્વભાવમ્ । તાદૃશ-પ્રેમાવેશો જાતઃ । યેન તત્-સ્વભાવ-નિજ-
સ્વભાવયોર્ ઐક્યમ્ એવ તાસુ જાતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-
નીલમણૌ મહા-ભાવોદાહરણમ્-
રાધાયા ભવતશ્ ચ ચિત્ત-જતુની સ્વેદૈર્ વિલાપ્ય ક્રમાત્
યુઞ્જન્ન્ અદ્રિ-નિકુઞ્જ-કુઞ્જર-પતે નિર્ધૂત-ભેદ-ભ્રમમ્ ।
ચિત્રાય સ્વયમ્ અન્વરઞ્જયદ્ ઇહ બ્રહ્માણ્ડ-હર્મ્યોદરે
ભૂયોભિર્ નવ-રાગ-હિઙ્ગુલ-ભરૈઃ શૃઙ્ગાર-કારુઃ કૃતી ॥ [ઉન્ 15.155] ઇતિ ।
॥ 1.9 ॥ ભીષ્મઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[82]
તથા-
યસ્યાનનં મકર-કુણ્ડલ-ચારુ-કર્ણ-
ભ્રાજત્-કપોલ-સુભગં સવિલાસ-હાસમ્ ।
નિત્યોત્સવં ન તતૃપુર્ દૃશિભિઃ પિબન્ત્યો
નાર્યો નરાશ્ ચ મુદિતાઃ કુપિતા નિમેશ્ ચ ॥ [ભ્પ્ 9.24.65]
(પગે 45) ટીકા ચ-તત્ર પ્રદર્શનાર્થં મુખ-શોભામ્ આહ ઇત્ય્ આદિકા । તદ્-
દર્શનેઽપિ નિમેષ-કર્તૃત્વેન નિમેર્ નિયમે કુપિતા બભૂવુઃ । ઇયં ખલુ
મહાભાવસ્ય ગતિઃ । સા ચ તત્-સ્વભાવતઃ સિદ્ધેત્ય્ અભિધાનાદ્ યુક્તમ્
અત્રાસ્યોદાહરણમ્ ।
॥ 9.24 ॥ શ્રી-શુકઃ

[83]
કિં ચ કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે કલપદાયત ઇત્ય્ આદૌ યદ્ ગો-દિવ્જ-દ્રુમ-મૃગાઃ
પુલકાન્ય્ અભિભ્રન્ન્ [ભ્પ્ 10.29.40] ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ અસ્પન્દનં ગતિમતાં પુલકસ્ તરૂણામ્ [ભ્પ્ 10.29.40] ઇત્ય્ આદિ ।
અતએવોક્તં શ્રી-બિલ્વમઙ્ગલેન -
સન્ત્વ્ અવતારા બહવઃ પુષ્કર-નાભસ્ય સર્વતો-ભદ્રાઃ ।
કૃષ્ણાદ્ અન્યઃ કો વા લતાસ્વ્ અપિ પ્રેમદો ભવતિ ॥ [ક્ક 2.85] ઇતિ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[84]
તદ્ એવં શ્રી-ભગવદ્-આવિર્ભાવ-તારતમ્યેન તત્-પ્રીતેર્ આવિર્ભાવ-
તારતમ્યં દર્શિતમ્ । અથ તસ્યા એવ ગુણાન્તરોત્કર્ષ-તારતમ્યેન
તારતમ્યાન્તરં ભેદાશ્ ચ દર્શ્યન્તે । તત્ર ગુણાઃ દ્વિવિધાઃ । ભક્ત-ચિત્ત-
સંસ્ક્રિયા-વિશેષસ્ય હેતવ એકે, તદ્-અભિમાન-વિશેષસ્ય હેતવશ્ ચાન્યે ।
તત્ર પૂર્વેષાં ગુણાનાં સ્વરૂપાણિ તૈસ્ તસ્યાસ્ તારતમ્યં ભેદાશ્ ચ યથા
પ્રીતિઃ ખલુ ભક્ત-ચિત્તમ્ ઉલ્લાસયતિ, મમતયા યોજયતિ, વિસ્રમ્ભયતિ,
પ્રિયત્વાતિશયેનાભિમાનયતિ, દ્રાવયતિ, સ્વ-વિષયં પ્રત્ય્ અભિલાષાતિશયેન
યોજયતિ, પ્રતિક્ષણમ્ એવ સ્વ-વિષયં નવ-નવત્વેનાનુભાવયતિ,
અસમોર્ધ્વ-ચમત્કારેણોન્માદયતિ ચ ।
તત્રોલ્લાસ-માત્રાધિક્ય-વ્યઞ્જિકા પ્રીતિઃ રતિઃ યસ્યાં જાતાયાં તદ્-એક-
તાત્પર્યમ્ અન્યત્ર તુચ્છત્વ-બુદ્ધિશ્ ચ જાયતે । મમતાતિશયાવિર્ભાવેન
સમૃદ્ધા પ્રીતિઃ પ્રેમા । યસ્મિન્ જાતે તત્-પ્રીતિ-સમૃદ્ધિશ્ ચાન્યત્રાપિ દૃશ્યતે ।
યથોક્તં માર્કડેયે -
માર્જાર-ભક્ષિતે દુઃખં યાદૃશં ગૃહ-કુક્કુટે ।
ન તાદૃઙ્-મમતા-શૂન્યે કલવિઙ્કેઽથ મૂષિકે ॥ ઇતિ ।
અતએવ પ્રેમ-લક્ષણાયાં ભક્તૌ પ્રચુર-હેતુત્વ-જ્ઞાપનાર્થં મમતાયા
એવ ભક્તિત્વ-નિર્દેશઃ પઞ્ચરાત્રે -
અનન્ય-મમતા વિષ્ણૌ મમતા પ્રેમ-સઙ્ગતા ।
ભક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ભીષ્મ-પ્રહ્લાદોદ્ધવ-નારદૈઃ ॥ ઇતિ ।
અન્ય-મમતા-વર્જિતા મમેત્ય્ અન્વયઃ । તદ્ ઉક્તં સત્ત્વ એવૈક-મનસઃ [ભ્પ્
3.25.32] ઇત્ય્ એવ-કારેણ ।
અથ વિસ્રમ્ભાતિશયાત્મકઃ પ્રેમા પ્રણયઃ, યસ્મિન્ જાતે સમ્ભ્રમાદિ-
યોગ્યતાયામ્ અપિ તદ્-અભાવઃ । પ્રિયત્વાતિશયાભિમાનેન કૌટિલ્યાભાસ-
પૂર્વક-ભાવ-વૈચિત્રીં દધત્ પ્રણયો માનઃ । યસ્મિન્ જાતે શ્રી-ભગવાન્
અપિ તત્-પ્રણય-કોપાત્ પ્રેમ-મયં ભયં ભજતે । ચેતો-દ્રવાતિશયાત્મકઃ
પ્રેમૈવ સ્નેહઃ । યસ્મિન્ જાતે તત્-સમ્બન્ધાભાસેનાપિ મહા-બાષ્પાદિ-
વિકારઃ પ્રિય-દર્શનાદ્ય્-અતૃપ્તિસ્ તસ્ય પરમ-સામર્થ્યાદૌ સત્ય્ અપિ કેષાંચિદ્
અનિષ્ટાશઙ્કા ચ જાયતે । સ્નેહ એવાભિલાષાતિશઆત્મકો રાગઃ । યસ્મિન્ જાતે
ક્ષણિકસ્યાપિ વિરહસ્યાત્યન્તૈવાસહિષ્ણુતા । તત્-સંયોગે પરં દુઃખમ્ અપિ
સુખત્વેન ભાતિ, તદ્-વિયોગે તદ્-વિપરીતમ્ । સ એવ રાગોઽનુક્ષણં સ્વ-વિષયં
નવ-નવત્વેનાનુભાવયન્ સ્વયં ચ નવ-નવીભવન્ન્ અનુરાગઃ । યસ્મિન્
જાતે પરસ્પર-વશીભાવાતિશયઃ । પ્રેમ-વૈચિત્ત્યં તત્-સમ્બન્ધિન્ય્ અપ્રાણિન્ય્
અપિ જન્મ-લાલસા । વિપ્રલમ્ભે વિસ્ફૂર્તિશ્ ચ જાયતે । અનુરાગ એવાસમોર્ધ્વ-
ચમત્કારેણોન્માદકો મહા-ભાવઃ । યસ્મિન્ (પગે 46) જાતે યોગે
નિમેષાસહતા કલ્પ-ક્ષણત્વમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ । વિયોગે ક્ષણ-કલ્પત્વમ્ ઇત્ય્
આદિકમ્ । ઉભયત્ર મહોદ્દીપ્તાશેષ-સાત્ત્વિક-વિકારાદિકં જાયતે ઇતિ સંસ્કાર-
હેતવો ગુણા દર્શિતાઃ ।
અથ ભક્તાભિમાન-વિશેષ-હેતવો ગુણાસ્ તત્-કૃતાઃ પ્રીતેર્ ભક્તાનાં ચ
ભેદાસ્ તારતમ્યં ચ યથા-સૈવ ખલુ પ્રીતિર્ ભગવત્-સ્વભાવ-
વિશેષાવિર્ભાવ-યોગમ્ ઉપલભ્ય કઞ્ચિદ્ અનુગ્રાહ્યત્વેનાભિમાનયતિ કઞ્ચિદ્
અનુકમ્પિત્વેન કઞ્ચિન્ મિત્રત્વેન, કઞ્ચિત્ પ્રિયાત્વેન ચ । ભગવત્-સ્વભાવ-
વિશેષાવિર્ભાવ-હેતુશ્ ચ યસ્ય ભગવત્-પ્રિય-વિશેષસ્ય સઙ્ગાદિના લબ્ધા
પ્રીતિસ્ તસ્ય પ્રીતેર્ એવ ગુણ-વિશેષો બોદ્ધવ્યઃ । નિત્ય-પરિકરાણાં નિત્યમ્ એવ
તદ્ દ્વયમ્ । તત્રાનુગ્રાહ્યતાભિમાન-મયી પ્રીતિર્ ભક્તિ-શબ્દેન
પ્રસિદ્ધા । આરાધ્યત્વેન જ્ઞાનં ભક્તિર્ ઇતિ હિ તદ્-અનુગતમ્ । યથૈવોક્તં
માયા-વૈભવે -
સ્નેહાનુબન્ધો યસ્ તસ્મિન્ બહુ-માન-પુરઃ-સરઃ ।
ભક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સૈવ કારણં પરમેશિતુઃ ॥ ઇતિ ।
સ્નેહોઽત્ર પ્રીતિ-માત્રમ્ । એવં પાદ્મે - મહિત્વ-બુદ્ધિર્ ભક્તિસ્ તુ સ્નેહ-
પૂર્વાભિધીયતે ઇતિ ।
તથાપિ ભક્તેર્ ભગવતિ પ્રીતિ-સામાન્ય-પર્યાયતા મુનિભિર્ ભક્ત્યા
પ્રયુજ્યત ઇતિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । ક્વચિદ્ વિશેષ-વાચકા અપિ સામાન્યે
પ્રયુજ્યન્તે । જીવ-સામાન્યે નૃપ-ભૃતિ-શબ્દવત્ । ક્વચિદ્ ભક્ત્ય્-અતિશય-
લક્ષણ-પ્રેમણ્ય્ અપિ ભક્તિ-શબ્દ-પ્ર્યોગો બ્રાહ્મણ-ગોષ્ઠીષુ
બ્રાહ્મણ્યાતિશયવતિ અયં બ્રાહ્મણ ઇતિવત્ ।
યથોક્તં પાઞ્ચરાત્રે -
માહાત્મ્ય-જ્ઞાન-પૂર્વસ્ તુ સુદૃઢઃ સર્વતોઽધિકઃ ।
સ્નેહો ભક્તિર્ ઇતિ પ્રોક્તસ્ તયા સાર્ષ્ટ્ય્-આદિ નાન્યથા ॥ ઇતિ ।
મનો-ગતિ-ગમનાદીનાં તુ તત્-સમ્બન્ધેનૈવ ક્વચિદ્ ભક્તિ-શબ્દ-
વાચ્યતોક્તા । તદ્-અનુગ્રાહ્યતાભિમાન-મયી પ્રીતિર્ એવ ભક્તિ-શબ્દસ્ય
મુખ્યોઽર્થઃ । તે ચાનુગ્રાહ્યાભિમાનિનો દ્વિવિધાઃ । પોષણમ્ અનુકમ્પા
ચેત્ય્ અનુગ્રહસ્ય દ્વૈવિધ્યાત્ । પોષણમ્ અત્ર ભગવતા સ્વરૂપ-દ્વારા સ્વ-
ગુણ-દ્વારા ચાનન્દનમ્ । અનુકમ્પા ચ પૂર્ણેઽપિ સ્વસ્મિન્ નિજ-સેવાદ્ય્-
અભિલાષં સમ્પાદ્ય સેવકાદિષુ સેવાદિ-સૌભાગ્ય-સમ્પાદિકા ભગવદશ્
ચિત્તાર્દ્રતામયી તદ્-ઉપકારેચ્છા । તેષુ દ્વિવિધેષુ કેષુચિદ્ ભગવતિ
નિર્મમાઃ કેષુચિત્ સમમાશ્ ચ । તત્ર ભગવતિ પરમાત્મ-પર-બ્રહ્મ-
ભાવેનાનન્દનીયાભિમાનિનો નિર્મમા જ્ઞાનિ-ભક્તાઃ શ્રી-સનકાદયઃ ।
તેષાં તદ્-અભિમાનિત્વેઽપિ તત્ર નિર્મમત્વમ્ -
સત્ય્ અપિ ભેદાપગમે નાથ તવાહં ન મામકીનસ્ ત્વમ્ ।
સામુદ્રો હિ તરઙ્ગઃ ક્વચન સમુદ્રો ન તારઙ્ગઃ ॥ ઇતિવત્ ।
તવ ચન્દ્ર-દર્શનવન્ મમતાં વિનાપિ તેષાં ભગવદ્-દર્શનં પ્રીતિદં
સ્યાત્ । આનુકૂલ્યં ચાત્ર તત્-પ્રવણત્વ-તત્-સ્તુત્ય્-આદિના જ્ઞેયમ્ । એષાં પ્રીતિશ્ ચ
જ્ઞાન-ભક્ત્ય્-આખ્યા । જ્ઞાનત્વં બ્રહ્મ-ઘનત્વેનૈવાનુભવાત્ । એષૈવ
શાન્ત્ય્-આખ્યયોચ્યતે । શમ-પ્રધાનત્વાત્ । શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેર્ [ભ્પ્
11.19.36] ઇતિ ભગવદ્-વાક્યમ્ ।
અથાનુકમ્પ્યાઃ સમમા ભક્તાઃ । એષાં હિ અસ્માકં પ્રભુર્ અયમ્ ઇતિ
ભાવેન મમતોદ્ભૂતા । એતદ્ અભિપ્રેત્યૈવાનન્ય-મમતેત્ય્ આદિ-વક્તૃત્વં
કેવલ-ભક્તાનાં શ્રી-ભીષ્મોદ્ધવ-પ્રહ્લાદ-નારદાદીનામ્ એવોક્તં ન તુ
સનકાદીનામ્ અપિ । અતો મમતોદ્ભવાદ્ એવાનુકમ્પ્યાસ્ તદ્-અભિમાનિનશ્ ચ
તે ।
અનુકમ્પ્યત્વં ત્રિવિધં । પાલ્યત્વં ભૃત્યત્વં લાલ્યત્વં ચ । તત્-ત્રૈવિધ્યેન
ક્રમાત્ તે શ્રી-ભગવતિ પાલક ઇતિ ભાવા દ્વારકા-પ્રજાદયઃ । સેવ્ય ઇતિ
ભાવાઃ શ્રી-દારુકાદિ-સેવકાઃ ગુરુર્ ઇતિ ભાવાઃ શ્રી-પ્રદ્યુમ્ન-ગદ-
પ્રભૃતિ-પુત્રા નૃજાદય ઇતિ । એષાં ત્રિવિધાનામ્ અપિ પ્રીતિર્ ભક્તિરે એવ ।
પૂર્વાપેક્ષયા ચૈષાં પ્રીતેર્ આનુકૂલ્યાત્મતાધિક્યાદાવ્
ઋતજ્ઞાનાંશત્વેનાસ્યામ્ એવ શ્રી-રસામૃત-સિન્ધૌ પ્રીતિર્ ઇત્ય્ (પગે 47)
એવાખ્યા કૃતા । સા ચ ભક્તિઃ ક્રમેણ પાલ્યાનામ્ આશ્રયાત્મિકા, ભૃત્યાનાં
દાસ્યાત્મિકા, લાલ્યાનાં પ્રશ્રયાત્મિકા જ્ઞેયા । યા તુ મહદ્-બુદ્ધ્યા
ચિત્તાદર-લક્ષણ-ભક્તિર્ નમસ્કારાદિ-કાર્ય-વ્યઙ્ગ્યા સા ખલુ પ્રીતિર્ ન
ભવતીતિ નાત્ર ગણ્યતે । તત્-તદ્-ભાવં વિનૈવ કેવલાદર-મયી પ્રીતિશ્ ચેદ્
ભક્તિ-સામાન્યત્વેન જ્ઞેયા ।
અથ પુત્રોઽયમ્ ઇત્ય્ આદિભાવેનાનુકમ્પિત્વાભિમાન-મયી પ્રીઇત્ર્ વાત્સલ્યમ્ ।
વત્સં વક્ષો લાતીતિ નિરુક્તિર્ હિ તત્રૈવ ઝટિતિ પ્રતીતિં ગમયતિ । પ્રીતિ-માત્રે
તુ તદ્-ઉપલક્ષણત્વેનૈવ પ્રયોગઃ । લૌકિક-રસજ્ઞાશ્ ચ કેચિદ્ અત્રૈવ
વત્સલાખ્યં રસં મન્યન્તે । તથોદાહૃતં શ્રી-દેવહૂત્યાઃ પુત્ર-વિયોગે

વત્સે ગૌર્ ઇવ વત્સલા [ભ્પ્ 3.33.21] ઇતિ । તસ્માદ્ વાત્સલ્યં શ્રી-વ્રજેશ્વરીણામ્ ।
અથ મત્-સમ-મધુર-શીલ-વચનયં નિરુપાધિમત્-પ્રણયાશ્રય્-વિશેષ ઇતિ
ભાવેન મિત્રત્વાભિમાન-મયી પ્રીતિઃ મૈત્ર્ય્-આખ્યા દ્વિવિધાઃ । પરસ્પર-
નિરુપાધિકોપકાર-રસિકતા-મયી સૌહૃદાખ્યા । સહ-વિહાર-શાલિ-
પ્રણયમયી સખ્યાખ્યા ચેતિ । તતો મિત્રાણિ ચ દ્વિવિધાનિ । સુહૃદઃ સખાયશ્
ચેતિ । તત્ર સૌહૃદં શ્રી-યુધિષ્ઠિર-ભીષ્મ-દ્રૌપદી-પદ્યાદિષ્વ્ અંશેન
દૃશ્યતે । સખ્યં શ્રીમદ્-અર્જુન-શ્રીદામાદિષુ ।
અથ કાન્તોઽયમ્ ઇતિ પ્રીતિઃ કાન્ત-ભાવઃ । એષ એવ પ્રિયતા-શબ્દેન શ્રી-
રસામૃત-સિન્ધૌ પરિભાષિતા । પ્રિયાયા ભાવઃ પ્રિયતેતિ । લૌકિક-રસિકૈર્
અત્રૈવ રતિ-સંજ્ઞા સ્વીક્રિયતે । એષ એવ કામ-તુલ્યત્વાત્ શ્રી-ગોપિકાસુ કામાદિ-
શબ્દેનાપ્ય્ અભિહિતઃ । સ્મરાખ્યકામ-વિશેષસ્ ત્વ્ અન્યઃ વૈલક્ષણ્યાત્ । કામ-
સામાન્યં ખલુ સ્પૃહા-સામાન્યાત્મકમ્ । પ્રીતિ-સામાન્યં તુ
વિષયાનુકૂલ્યાત્મકસ્ તદ્-અનુગત-વિષય-સ્પૃહાદિમયો જ્ઞાન-વિશેષ ઇતિ
લક્ષિતમ્ । તતો દ્વયોઃ સામાન્ય-પ્રાય-ચેષ્ટત્વેઽપિ કામ-સામાન્યસ્ય ચેષ્ટા
સ્વીયાનુકૂલ્ય-તાત્પર્યા । તત્ર કુત્રચિદ્ વિષયાનુકૂલ્યં ચ સ્વ-સુખ-કાર્ય-
ભૂતમ્ એવેતિ તત્ર ગૌણ-વૃત્તિર્ એવ પ્રીતિ-શબ્દઃ । શુદ્ધ-પ્રીતિ-માત્રસ્ય
ચેષ્ટા તુ પ્રિયાનુકૂલ્ય-તાત્પર્યૈવ । તત્ર તદ્-અનુગતમ્ એવ ચાત્મ-સુખમ્ ઇતિ
મુખ્ય-વૃત્તિર્ એવ પ્રીતિ-શબ્દઃ ।
અતએવ યથા-પૂર્વં સુખ-પ્રીતિ-સામાન્યયોર્ ઉલ્લાસાત્મકતયા સામ્યેઽપ્ય્
આનુકૂલ્યાંશેન પ્રીતિ-સામાન્યસ્ય વૈશિષ્ટ્યં દર્શિતમ્ । તથા કામ-પ્રીતિ-
સામાન્યયોર્ અપિ સ્પૃહા-વિશેષાત્મકતયા સામ્યેઽપિ તેનૈવ વૈશિષ્ટ્યં
સિદ્ધમ્ । અત્ર તુ - યત્ તે સુજાત-ચરણામ્બુરુહં સ્તનેષુ ભીતાઃ શનૈઃ પ્રિય
દધીમહિ કર્કશેષુ [ભ્પ્ 10.31.19] ઇત્ય્ આદિભિર્ અતિક્રમ્યાપિ સ્વાનુકૂલ્યં
પ્રિયાનુ (પગે 48) કૂલ્ય-તાત્પર્યસ્યૈવ દર્શિતત્વાત્ શુદ્ધ-પ્રીતિ-વિશેષ-
રૂપત્વમ્ એવ લભ્યતે । અતસ્ તદ્-વિશેષત્વં ચ સ્પૃહા-વિશેષાત્મકત્વાત્
સિદ્ધમ્ । તતોઽત્ર શ્રી-કૃષ્ણ-વિષયત્વેન કુબ્જાદિ-સમ્બન્ધિ-કામવદ્
અપ્રાકૃત-કામત્વસ્યાપ્ય્ અનભ્યુપગમે સતિ પ્રાકૃત-કામત્વં તુ સુતરામ્
અસિદ્ધમ્ । તથા દર્શિતં ચ -
વિક્રીડિતં વ્રજ-વધૂભિર્ ઇદં ચ વિષ્ણોઃ
શ્રદ્ધાન્વિતો યઃ શૃણુયાદ્ અથ વર્ણયેદ્ વા ।
ભક્તિં પરાં ભગવતિ પરિલભ્ય કામં
હૃદ્-રોગમ્ આશ્વ્ અપહિનોત્ય્ અચિરેણ ધીરઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.40] ઇત્ય્ અનેન ।
યદ્ વિક્રીડિતં ખલુ નિજ-શ્રવણ-દ્વારાપ્ય્ અન્યેષાં દૂર-દેશ-કાલ-
સ્થિતાનામ્ અપિ શીઘ્રમ્ એવ યં કામમ્ અપનયત્ પરમં પ્રેમાણં
વિતનોતિ । તત્ પુનસ્ તત્ કામ-મયં ન સ્યાત્ । અપિ તુ પરમ-પ્રેમ-વિશેષ-
મયમ્ એવ । ન હિ પઙ્કેન પઙ્કં ક્ષાલ્યતે । ન તુ સ્વયમ્ અસ્નેહઃ
સ્નેહયતિ ।
અતએવ તસ્ય ભાવસ્ય શુદ્ધ-પ્રેમ-મયત્વં નિગદેનૈવોક્ત્વા શુદ્ધત્વે
હેતુતયા પુનસ્ તેન ભગવત્-પ્રસાદશ્ ચ દર્શિતઃ । ભગવાન્ આહ તા વીક્ષ્ય
શુદ્ધ-ભાવ-પ્રસાદિતઃ [ભ્પ્ 10.22.1] ઇતિ । તસ્યાત્મરામ-શિરોમણેસ્ તેન
રમણં ચ દર્શિતમ્-કૃત્વા તાવન્તમ્ આત્માનમ્ [ભ્પ્ 10.33.19] ઇત્ય્-આદિભિઃ ।
વશીકૃતત્વં ચ સ્વયં દર્શિતં-ન પારયેઽહં નિરવદ્ય-સંયુજામ્ [ભ્પ્
10.32.22] ઇત્ય્ આદિના । તત્ર નિરવદ્યેતિ પ્રીતેઃ શુદ્ધત્વમ્ । સ્વ-સાધુકૃત્યમ્ ઇતિ
પરમોત્તમોત્કૃષ્ટત્વમ્ । ન પારય ઇતિ સ્વવશીકારત્વમ્ । અતઃ શુદ્ધ-
પ્રેમ-જાતિષુ તસ્ય પરમ્ત્વાદ્ એવ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેનાપ્ય્ એવમ્ ઉક્તમ્-
વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયો મુનયો વયં ચ [ભ્પ્ 10.47.58] ઇતિ । તસ્માત્ સર્વતઃ
પરમૈવ કાન્ત-ભાવ-રૂપા પ્રીતિર્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તદ્ એવં જ્ઞાન-ભક્તિર્ ભક્તિર્ વાત્સલ્યં મૈત્રી કાન્ત-ભાવ ઇતિ તદ્-
ભાવાભિમાનયોર્ ભેદેન પઞ્ચ-વિધા પ્રીતિઃ । એતાશ્ ચ જ્ઞાન-ભક્ત્ય્-આદયઃ
ક્વચિત્ મિશ્રતયાપિ વર્તન્તે । તત્ર શ્રી-ભીષ્માદૌ જ્ઞાન-ભક્ત્ય્-આશ્રય-
ભક્તી । શ્રી-યુધિષ્ઠિરે સૌહૃદ્યાન્તર્ભૂતે આશ્રય-ભક્તિ-વાત્સલ્યે । શ્રી-
ભીમસ્ય સખ્યમ્ અપિ । શ્રી-કુન્ત્યામ્ આશ્રય-ભક્ત્ય્-અન્તર્ભૂતં વાત્સલ્યમ્ ।
શ્રી-વસુદેવ-દેવક્યોર્ ભક્તિ-સામાન્ય-વાત્સલ્યે । તથા તથા દર્શનાત્ ।
શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય દાસ્યાન્તર્ભૂતં સખ્યં-ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા
[ભ્પ્ 11.11.48] ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તેઃ । શ્રી-બલદેવસ્ય સખ્ય-વાત્સલ્ય-
ભક્તયઃ । તત્ર વાત્સલ્ય-સખ્યે--
ક્વચિત્ ક્રીડા-પરિશ્રાન્તં ગોપોત્સઙ્ગોપબર્હણમ્ ।
સ્વયં વિશ્રમયત્ય્ આર્યં પાદ-સંવાહનાદિભિઃ ॥
નૃત્યતો ગાયતઃ ક્વાપિ વલ્ગતો યુધ્યતો મિથઃ ।
ગૃહીત-હસ્તૌ ગોપાલાન્ હસન્તૌ પ્રશશંસતુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.15.14-15] ઇત્ય્ આદિષુ ।
ભક્તિશ્ ચ પ્રાયો માયાસ્તુ મે ભર્તુઃ [ભ્પ્ 10.13.37] ઇત્ય્-આદિ-તદ્-ઉક્તિષુ । અત્ર
ચ તસ્ય વ્રજે સખ્યાન્તર્ભૂતે વાત્સલ્ય-સખ્યે ઐશ્વર્ય-પ્રકાશ-મય-
લીલાવિષ્કારાત્ । વ્રજે તસ્યાગ્રજત્વં શ્રી-વસુદેવ-નન્દનયોર્ ભ્રાતૃત્વ-
પ્રસિદ્ધેઃ । શ્રીમન્-નન્દેન પુત્રતયા પાલનાચ્ ચ । યથોક્તં--
ભ્રાતર્ મમ સુતઃ કચ્ચિન્ માત્રા સહ ભવદ્-વ્રજે ।
તાતં ભવન્તં મન્વાનો ભવદ્ભ્યામ્ ઉપલાલિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.5.27] ઇતિ ।
વદન્તિ તાવકા હ્ય્ એતે કુમારાસ્ તેઽગ્રજોઽપ્યયમ્ [ભ્પ્ 10.8.34] ઇતિ ચ ।
એવં શ્રી-પટ્ટ-મહિષીષુ દાસ્ય-મિશ્રઃ કાન્ત-ભાવઃ । શ્રીમદ્-વ્રજ-દેવીષુ
સખ્ય-મિશ્ર ઇત્ય્ આદિકં જ્ઞેયમ્ । (પગે 49)
અથ તત્-તદ્-ભાવાભિમાનો વિનાં તુ યા પ્રીતિઃ સા સામાન્યા
તાદૃશત્વાયોગ્યાનાં ભવતિ । યથા મિથિલા-પ્રયાણ --
આનર્ત-ધન્વ-કુરુ-જાઙ્ગલ-કઙ્ક-મત્સ્ય-
પાઞ્ચાલ-કુન્તિ-મધુ-કેકય-કોશલાર્ણાઃ ।
અન્યે ચ તન્-મુખ-સરોજમ્ ઉદાર-હાસ-
સ્નિગ્ધેક્ષણં નૃપ પપુર્ દૃશિભિર્ નૃ-નાર્યઃ ॥ [ભ્પ્ 10.86.20] ઇત્ય્ અત્ર
કેષાંચિત્ ।
એતે ચ નિર્મમા જ્ઞેયાઃ । કિં ચ તેષ્વ્ એતેષુ ભગવત્-પ્રિયેષુ સામાન્ય-શાન્તૌ
તટસ્થાખ્યૌ । અનયોઃ પ્રીતિશ્ ચ તટસ્થાખ્યા । તેષુ ચ પાલ્ય-ભૃત્યૌ
અનુગતૌ । તયોર્ ભક્તિશ્ ચ સમ્ભ્રમ-પ્રીત્ય્-આખ્યા । લાલ્યાદયસ્ તુ
બાન્ધવાઃ । તેષાં પ્રીતિશ્ ચ બાન્ધવતાખ્યા જ્ઞેયા । તૈર્ એતૈઃ પ્રીતિ-ભેદૈઃ
પ્રિય-ભેદાન્ પ્રતિ સ્વસ્ય ભજનીયતા-ભેદા ઉક્તાઃ - યેષામ્ અહં પ્રિય આત્મા
સુતશ્ ચ સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમ્ ઇષ્ટમ્ [ભ્પ્ 3.25.38] ઇતિ । પ્રિયઃ કાન્તઃ ।
આત્મા પરમાત્મા । સુતઃ પુત્ર-ભ્રાતૃજાદિ-રૂપઃ અનુજ-રૂપશ્ ચ । સખા
પ્રણય-પૂર્વકઃ સહ ખેલતિ યઃ । ગુરુ-પિત્રાદિ-રૂપઃ । સુહૃદો દ્વિવિધાઃ
સમ્બન્ધિનો નિરુપાધિ-હિત-કારિણશ્ ચ । તત્ર પૂર્વેષાં પ્રિયત્વાદૌ
પ્રવેશાદ્ ઉત્તરે ગૃહ્યન્તે । દૈવમ્ ઇષ્ટમ્ આશ્રયણીયઃ સેવ્યશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ ।
એતાન્ ભાવાંશ્ ચ વિના સામાન્ય-પ્રીતિ-વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
અથ પૂર્વોક્તા રત્ય્-આદિ-ભાવા ઉદાહ્રિયન્તે । તત્ર રતિમ્ આહ-
તત્રાન્વહં કૃષ્ણ-કથાઃ પ્રગાયતામ્
અનુગ્રહેણાશૃણવં મનોહરાઃ ।
તાઃ શ્રદ્ધયા મે ઽનુપદં વિશૃણ્વતઃ
પ્રિયશ્રવસ્ય્ અઙ્ગ મમાભવદ્ રુચિઃ ॥
તસ્મિંસ્ તદા લબ્ધ-રુચેર્ મહા-મતે
પ્રિયશ્રવસ્ય્ અસ્ખલિતા મતિર્ મમ ।
યયાહમ્ એતત્ સદ્-અસત્ સ્વ-માયયા
પશ્યે મયિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં પરે ॥ [ભ્પ્ 1.5.26-27]
મયિ શુદ્ધ-જીવે વ્યષ્ટિ-રૂપં પરે બ્રહ્મણિ ચ સમષ્ટિ-રૂપમ્
અધ્યારોપિતમ્ ।

॥ 1.5 ॥ શ્રી-નારદઃ શ્રી-વ્યાસમ્

[85]
પ્રેમાણમ્ આહ -
ઉપલબ્ધં પતિ-પ્રેમ પાતિ-વ્રત્યં ચ તે ઽનઘે ।
યદ્ વાક્યૈશ્ ચાલ્યમાનાયા ન ધીર્ મય્ય્ અપકર્ષિતા ॥ [ભ્પ્ 10.60.51]
॥ 10.60 ॥ શ્રી-ભગવાન્ રુક્મિણી-દેવીમ્

[86]
પ્રણયમ્ આહ - ઉવાહ કૃષ્ણો ભગવાન્ શ્રીદામાનં પરાજિતઃ [ભ્પ્ 10.18.24]
ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.18 ॥ શ્રી-શુકઃ

[87]
માનમ્ આહ -- એકા ભ્રૂ-કુટિમ્ આબદ્ધ્ય પ્રેમ-સંરમ્ભ-વિહ્વલા [ભ્પ્
10.32.6] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.32 ॥ શ્રી-શુકઃ

[88]
સ્નેહમ્ આહ -
સત્-સઙ્ગાન્ મુક્ત-દુઃસઙ્ગો હાતું નોત્સહતે બુધઃ ।
કીર્ત્યમાનં યશો યસ્ય સકૃદ્ આકર્ણ્ય રોચનમ્ ॥
તસ્મિન્ ન્યસ્ત-ધિયઃ પાર્થાઃ સહેરન્ વિરહં કથમ્ ।
દર્શન-સ્પર્શ-સંલાપ- શયનાસન-ભોજનૈઃ ॥
સર્વે તે ઽનિમિષૈર્ અક્ષૈસ્ તમ્ અનુ દ્રુત-ચેતસઃ ।
વીક્ષન્તઃ સ્નેહ-સમ્બદ્ધા વિચેલુસ્ તત્ર તત્ર હ ॥
ન્યરુન્ધન્ન્ ઉદ્ગલદ્ બાષ્પમ્ ઔત્કણ્ઠ્યાદ્ દેવકી-સુતે ।
નિર્યાત્ય્ અગારાન્ નો ઽભદ્રમ્ ઇતિ સ્યાદ્ બાન્ધવ-સ્ત્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 1.10.11-14]
(પગે 50)
વિચેલુઃ અર્હણાદ્યાનયનાર્થમ્ ઇતસ્તતશ્ ચલન્તિ સ્મ । અભદ્રં યાત્રા-સમયે
દુઃશકુનં પ્રાભૂદ્ ઇતિ ન્યરુન્ધન્ આછાદિઅવત્યઃ ।
॥ 1.10 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[89]
રાગમ્ આહ -
વિપદઃ સન્તુ તાઃ શશ્વત્ તત્ર તત્ર જગદ્-ગુરો ।
ભવતો દર્શનં યત્ સ્યાદ્ અપુનર્ ભવ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.8.25]
ભવતઃ કર્મ-ભૂતસ્ય દર્શનમ્ અવલોકનમ્ । યત્ યાસુ । અપુનર્ભવમ્
અન્યત્ર કુત્રાપિ તાદૃશ-માધુર્યાભાવાત્ પુનર્ ન જાતં દર્શનં સામ્ય-
પ્રતીતિર્ યસ્ય તદ્ અપૂર્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 1.8 ॥ શ્રી-કુન્તી શ્રી-ભગવન્તમ્

[90]
અનુરાગમ્ આહ -
યદ્યપ્ય્ અસૌ પાર્શ્વ-ગતો રહો-ગતસ્
તથાપિ તસ્યાઙ્ઘ્રિ-યુગં નવં નવમ્ ।
પદે પદે કા વિરમેત તત્-પદાચ્
ચલાપિ યચ્ છ્રીર્ ન જહાતિ કર્હિચિત્ ॥ [ભ્પ્ 1.11.34]
અસૌ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તાસાં શ્રી-મહિષીણાં પાર્શ્વ-ગતઃ સમીપસ્થઃ । તત્રાપિ
રહો-ગતઃ એકાન્તે વર્તતે । પદે પદે પ્રતિક્ષણમ્ । તચ્ ચ તાસાં
સ્વાભાવિકાનુરાગવતીનાં નાશ્ચર્યમ્ । યતઃ કા વા અન્યાપિ તત્-પદાદ્
વિરમેત તત્-પદાસ્વાદેન તૃપ્તા ભવેત્ । તત્ર કૈમુત્યેનોદાહરણં ચલાપીતિ ।
જગતિ ચઞ્ચલ-સ્વભાવત્વેન દૃષ્ટાપિ । અત્રોદાહરણ-પોષાર્થં
પ્રાકૃતાપ્રાકૃત-શ્રિયોર્ અભેદ-વિવક્ષા ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[91]
મહાભાવમ્ આહ -
ગોપીનાં પરમાનન્દ આસીદ્ ગોવિન્દ-દર્શને ।
ક્ષણં યુગ-શતમ્ ઇવ યાસાં યેન વિનાભવત્ ॥ [ભ્પ્ 10.19.16]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.19 ॥ શ્રી-શુકઃ

[92]
એષા પ્રીતિ-જાતી રતિ-માત્રાત્મા જ્ઞાનિ-ભક્તેષુ પરમાનન્દ-ઘન-
માત્રતયાનુભવ-સુખસ્ય મમત્વાભાવેનાતિશય-કારણત્વાયોગાત્ । એવં
સમાન્યેષ્વ્ અપિ । કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ નસ્ તાત્ [ભ્પ્ 3.15.49] ઇત્ય્
આદૌ તુ સનકાદીનાં તાદૃશ-રાગ-પ્રાર્થનૈવ, ન તુ સાક્ષાદ્ એવ રાગ ઇતિ
સમાધેયમ્ ।
અથ પાલ્યેષુ પ્રેમ-પર્યન્તૈવ । મમતાયાઃ સ્પષ્ટત્વાત્ । ન તુ સ્નેહાદિ-
પર્યન્તા । વિદૂર-સમ્બન્ધેન તસ્યા અનૌચિત્યાત્ । યત્ તુ યર્હ્ય્
અમ્બુજાક્ષાપસસાર ભો ભવાન્ [ભ્પ્ 1.11.9] ઇત્ય્ આદૌ તત્રાબ્દ-કોટિ-પ્રતિમઃ
ક્ષણો ભવેદ્ ઇતિ દ્વારકા-પ્રજા-વાક્યે તદ્-અતિશયઃ પ્રતીયતે । તત્ ખલુ
તત્રૈવ કેષાંચિન્ નાપિતમાલાકારાદીનાં સાક્ષાત્ તત્-સેવા-ભાગ્યવતાં ભાવ-
વિશેષ-ધારિણમ્ ઉક્તિત્વેન સઙ્ગતમ્ ।
અથ શ્રીમદ્-ભૃત્યેષુ રાગ-પર્યન્તાપિ સમ્ભાવ્યતે । તેષાં મમતાધિક્યેન
સન્તત-તત્-સેવાલમ્પટત્વેન તદ્-એક-જીવનત્વાત્ । લાલ્યેષુ સાક્ષાચ્-છ્રી-
વિગ્રહ-સમ્બન્ધેન તતોઽપિ મમતા-વિશેષોર્જિતત્વાત્ રાગાતિશયો મન્તવ્યઃ ।
તેભ્યઃ સખિભ્યોઽપિ મમતાધિક્યાદ્ વત્સલ-મુખ્યયોઃ પિત્રોઃ સર્વતસ્ તદ્-
અતિશયઃ । અન્યત્રાષિ પ્રાયઃ વિપદઃ સન્તુ તાઃ શશ્વત્ [ભ્પ્ 1.8.25] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-
કુન્તી-વાક્યાત્ સખિષુ પ્રણયોત્કર્ષાંશેન તુ તદ્-આધિક્યમ્ અસ્તિ । સુહૃત્સુ
નાતિસન્નિકર્ષાત્ પ્રેમાતિશય એવ । પ્રણય-માનૌ તુ સખિ-પ્રેયસ્યોર્ એવ
સમ્ભવતઃ ।
અથ શ્રી-પ્રેયસીષુ શ્રીમત્-પટ્ટ-મહિષીણાં મહા-ભાવતોન્મુખાનુરાગ-
પર્યન્તૈવ । યદ્-વિવર્ત-વિશેષઃ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યાખ્યો વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારસ્
તાસાં ઊચુર્ મુકુન્દૈક-ધિયઃ [ભ્પ્ 10.90.14] ઇત્ય્ આદિના (પગે 51) ઇતીદૃશેન
ભાવેન ઇત્ય્ અન્તેન વર્ણિતઃ । તતોઽધિકં ન ચ શ્રૂયતે । તાભ્યોઽન્યત્ર ત્વ્
અનુરાગોઽપિ ન શ્રૂયતે । નનુ સતામ્ અયં સાર-ભૃતાં નિસર્ગઃ [ભ્પ્ 10.13.2]
ઇત્ય્ આદૌ અન્યત્રાપ્ય્ અનુરાગો વર્ણ્યતે । પ્રતિક્ષણં નવ્યત્વ-સ્ફુરણાત્ ।
નૈવં અનુરાગસ્યન તાદૃશ-સ્ફુરણ-માત્ર-લક્ષણત્વં કિન્તૂલ્લાસાદિ-
દુઃખ-સુખત્વ-ભાન-પર્યન્ત-રત્ય્-આદિ-ગુણ-ક્ષણત્વમ્ અપિ ।
અત્ર તુ સર્વત્ર તત્-તલ્-લક્ષણોદયાસમ્ભાવનયા નાનુરાગો નિર્ણીયતે ઇતિ ।
તથા નવ્યવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ન ચ નવ્યમ્ ઇતિ । શ્રી-વ્રજ-દેવીનાં તુ મહા-
ભાવ-પર્યન્તતા ।
તાસ્ તાઃ ક્ષપાઃ પ્રેષ્ઠ-તમેન નીતા
મયૈવ વૃન્દાવન-ગોચરેણ ।
ક્ષણાર્ધ-વત્ તાઃ પુનર્ અઙ્ગ તાસાં
હીના મયા કલ્પ-સમા બભૂવુઃ ॥ [ભ્પ્ 11.12.11] ઇત્ય્ આદિ-પ્રસિદ્ધેઃ ।
નિમેષાસહત્વં તાસામ્ એવ --
કુટિલ-કુન્તલં શ્રી-મુખં ચ તે
જડ ઉદીક્ષિતાં પક્ષ્મ-કૃત્ દૃશામ્ [ભ્પ્ 10.31.15] ઇતિ ।
યસ્યાનનમ્ [ભ્પ્ 9.24.35] ઇત્ય્-આદિકસ્ય નાર્યો નરાશ્ ચ મુદિતાઃ કુપિતા નિમેશ્
ચ ઇત્ય્ અત્ર સામાન્યતો નરા નાર્યશ્ ચ તાવન્ મુદિતા બભૂવુઃ । ચ-કારાત્
તત્રૈવ કાશ્ચિચ્ છ્રી-ગોપ્યો નિમેર્નિયમે નિમેષ-કર્ત્રે કુપિતા બભૂવુર્ ઇત્ય્
અર્થઃ । અન્યત્ર તદ્-અશ્રવણાદ્ એવ । અન્યથા કુરુક્ષેત્ર-યાત્રાયાં ।
ગોપ્યશ્ ચ કૃષ્ણમ્ ઉપલભ્ય ચિરાદ્ અભીષ્ટં
યત્-પ્રેક્ષણે દૃશિષુ પક્ષ્મ-કૃતં શપન્તિ ।
દૃગ્ભિર્ હૃદી-કૃતમ્ અલં પરિરભ્ય સર્વાસ્
તદ્-ભાવમ્ આપુર્ અપિ નિત્ય-યુજાં દુરાપમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.82.39]
ઇત્ય્ અત્ર યત્-પ્રેક્ષણ ઇત્ય્ આદૌ વૈશિષ્ટ્યાનાપત્તિશ્ ચ સ્યાત્ । યદ્યપિ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય તાદૃશ-ભાવ-જનકત્વં સ્વભાવ એવ તથાપ્ય્ આધાર-ગુણમ્ અપ્ય્
અપેક્ષતે સ્વાત્ય્-અમ્બુનો મુક્તાદિ-જનકત્વમ્ ઇવ । અત્ર ચ તદ્-ભાવમ્ આપુર્
ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વિષયક-મહા-ભાવ-વિશેષાભિવ્યક્તિં દધુર્ ઇય્ અર્થઃ ।
અતએવ નિત્ય-યુજાં દુરાપમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । નિત્ય-યુક્-શબ્દેનાપ્ય્ અત્ર તત્-સ-
લક્ષણાઃ પટ્ટ-મહિષ્ય એવ લભ્યન્તે । ન તદ્-વિલક્ષણા અન્યે દૂર-
પ્રતીતત્વાત્ । તતશ્ ચ નિત્ય-યુજામ્ એતા વિરહિણ્યો વયં તુ પ્રિય-સંયોગં
દિનન્દિનમ્ એવ પ્રાપ્નુમ ઇતિ પ્રેષ્ઠન્-મન્યાનામ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । અતએવ --
શ્રુત્વા પૃથા સુબલ-પુત્ર્ય્ અથ યાજ્ઞસેની
માધવ્ય્ અથ ક્ષિતિપ-પત્ન્ય ઉત સ્વ-ગોપ્યઃ ।
કૃષ્ણે ઽખિલાત્મનિ હરૌ પ્રણયાનુબન્ધં
સર્વા વિસિસ્મ્યુર્ અલમ્ અશ્રુ-કલાકુલાક્ષ્યઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.1]
ઇત્ય્ અત્ર ક્વચિદ્ અન્યત્રાદૃષ્ટ-ચરેણ વ્રજ-સ્ત્રિયો યદ્ વાઞ્છન્તિ [ભ્પ્ 10.83.43]
ઇત્ય્ આદિ-તદીય-પૂર્વોક્ત-રીત્યા સ્વીય-ભાવ-તુલ્યતા-સ્પર્શિના
પ્રણયાનુબન્ધેન વિસ્મિતાનામ્ અપિ શ્રી-ગોપીનાં વિશેષણત્વેન સ્વ-શબ્દઃ
પઠિતઃ પરમાન્તરઙ્ગતાવિબોધિષયા । તથા અહો અલં શ્લાઘ્યતમં યદોઃ
કુલમ્ [ભ્પ્ 1.10.26] ઇત્ય્ આદિ-પદ્ય-ત્રયાત્મકે પ્રથમ-સ્કન્ધ-સમ્બન્ધિનિ
પુર-સ્ત્રી-વાક્યેઽપિ, તેષુ પ્રથમ-દ્વયં સર્વસ્ય મથુરા-વ્રજ-દ્વારકા-
વાસિનો જનસ્ય ભાગ્ય-મહિમા-પ્રતિપાદકમ્ । (પગે 52)
તૃતીયં ખલુ-
નૂનં વ્રત-સ્નાન-હુતાદિનેશ્વરઃ
સમર્ચિતો હ્ય્ અસ્ય ગૃહીત-પાણિભિઃ ।
પિબન્તિ યાઃ સખ્ય્ અધરામૃતં મુહુર્
વ્રજ-સ્ત્રિયઃ સમ્મુમુહુર્ યદ્-આશયાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.10.28] ઇત્ય્ એતત્ ।
અત્ર પટ્ટ-મહિષીણાં ભાગ્ય-શ્લાઘાયામ્ અપિ શ્રી-વ્રજ-દેવીનામ્ એવ હિ
પર્મોત્કૃષ્ટત્વમ્ આસ્વાદાભિજ્ઞતરત્વં ચાયાતમ્ । યસ્યામૃતસ્ય માધુર્ય-
સ્મરણે દેવા અપિ મુહ્યન્તિ તન્-મનુષ્યેણાપ્ય્ અનેનાસ્વાદ્યત ઇતિવત્ । તસ્માત્
તાસામ્ એવ સર્વોત્તમ-ભાવના । અયમ્ અત્ર સન્દર્ભઃ - શ્રી-ભગવતઃ
સ્વભાવસ્ તાવદ્ ઉભય-વિધઃ । બ્રહ્મત્વ-લક્ષણો ભગવત્ત્વ-લક્ષણશ્
ચેતિ । ભક્તાશ્ ચ સામાન્યતો દ્વિવિધા ઉક્તાઃ તટસ્થાઃ પરિકરાશ્ ચેતિ ।
તત્રૈકે તટસ્થા બ્રહ્મતા-પુરસ્કારેણ તત્-સ્વભાવેન પ્રીયમાણાઃ
શાન્તાખ્યાઃ । અન્યે ચ તટસ્થાઃ પરિકરવદ્ ભગવત્તા-વિશેષેણાપિ
પ્રીયમાણાઃ પરિકરત્વાભિમાનમ્ અપ્રાપ્તાઃ । તતઃ સ્ફુટમ્ એવૈતે
પરિકરાત્ પ્રીતિ-વિહીનાઃ ।
અથાદ્યા અપિ પ્રીતિ-કારણસ્ય પ્રીતિ-કાર્યસ્ય ચ નિર્હીનત્વાત્ પરિકરાત્ પ્રીતિ-
નિર્હીનાઃ । કારણં ચાત્ર સાહાય્યમ્ । સહાયો દ્વિવિધાઃ । મમતા-
લક્ષણોઽર્થસ્ તદ્-અઙ્ગં બ્રહ્મત્વાનુભવાદયસ્ તદ્-ઉપાઙ્ગાનીતિ । અત્ર તેષાં
મમત્વં નાસ્તીતિ દર્શિતમ્ એવ । તચ્ ચ યુક્તં સમ્બન્ધ-વિશેષાસ્ફુરણાત્ ।
તતોઽઙ્ગ-નિર્હીણત્વમ્ । ઉપાઙ્ગેષુ ચ તેષાં બ્રહ્મ-જ્ઞાનમ્ એવ મુખ્યમ્ ।
તદ્-અનુશીલન-સ્વાભાવ્યાત્ । ભગવત્તા-જ્ઞાનં તુ તદ્-અનુગતમ્ । તસ્યા એવ
તાદૃશ-ભાવેન તેષામ્ આકર્ષણાત્ । યદ્ ઉક્તમ્-આત્મારામાશ્ ચ ઇત્ય્ આદૌ
ઇત્થમ્ભૂત-ગુણો હરિઃ [ભ્પ્ 1.7.11] ઇતિ ।
વસ્તુતસ્ તુ પ્રીતિ-સાહાય્યે ભગવત્તાયા એવ મુખ્યત્વં તૈર્ અનુભૂતમ્ ।
તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય પદારવિન્દ- [ભ્પ્ 3.15.43] ઇત્ય્ આદૌ ચકાર તેષાં
સઙ્ક્ષોભમ્ અક્ષર-જુષામ્ અપિ ચિત્ત-તન્વોઃ ઇતિ । તથાપિ તાદૃશ-
સ્વભાવત્વાપરિત્યાગાદ્ ઉપાઙ્ગ-નિર્હીનત્વમ્ ।
અથ પ્રીતિ-કાર્યમ્ અપિ તેષાં નિર્હીનત્વમ્ । યતઃ પ્રાયશો ભગવત્-સ્મરણમ્
એવ તત્-કાર્યમ્ । તદ્-દર્શનં તુ કાદાચિત્કમ્ એવ । પરિકરાણાં પુનઃ સાક્ષાત્
તદ્-અઙ્ગસેવાદિકમ્ અપિ સન્તતમ્ એવ । અતએવ તેષામ્ એવ સૌભાગ્યાતિશય-
વર્ણનમ્ । શ્રી-જય-વિજય-શાપ-પ્રસ્તાવે-
તસ્મિન્ યયૌ પરમહંસ-મહા-મુનીનામ્ ।
અન્વેષણીય-ચરણૌ ચલયન્ સહ-શ્રીઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.37] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા,
તં ત્વ્ આગતં પ્રતિહૃતૌપયિકં સ્વ-પુમ્ભિસ્

તેઽચક્ષતાક્ષ-વિષયં સ્વ-સમાધિ-ભાગ્યમ્ । [ભ્પ્ 3.15.38] ઇતિ । તથા--
વિનતા-સુતાંસે વિન્યસ્ત-હસ્તમ્ [ભ્પ્ 3.15.40] ઇતિ ।
તથા તદા જય-વિજયયોર્ એવ (પગે 53) ભગવત આત્મીયત્વં સ્પષ્ટમ્ અસ્તિ ।
મુનિષુ તુ ગૌરવમ્ । તત્ર શ્રી-બ્રહ્મ-વાક્યે --
એવં તદૈવ ભગવાન્ અરવિન્દ-નાભઃ ।
સ્વાનાં વિબુધ્ય સદ્-અતિક્રમમ્ આર્ય-હૃદ્યઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.37] ઇતિ ।
શ્રી-વૈકુણ્ઠ-નાથ-વાક્યે ચ --
તદ્ વઃ પ્રસાદયામ્ય્ અદ્ય બ્રહ્મ દૈવં પરં હિ મે ।
તદ્ ધીત્ય્ આત્મ-કૃતં મન્યે યત્ સ્વ-પુમ્ભિર્ અસત્-કૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 3.16.4]
તચ્ ચ પરિકરાણાં સૌભાગ્યં સ્વયમ્ અપિ દૃષ્ટ્વા તે મુનયશ્ ચ તયોઃ સ્વ-
કૃત-શાપાદ્ અલજ્જન્ત --
યં વાનયોર્ દમમ્ અધીશ ભવાન્ વિધત્તે
વૃત્તિં નુ વા તદ્ અનુમન્મહિ નિર્વ્યલીકમ્ ।
અસ્માસુ વા ય ઉચિતો ધ્રિયતાં સ દણ્ડો
યે ઽનાગસૌ વયમ્ અયુઙ્ક્ષ્મહિ કિલ્બિષેણ ॥ [ભ્પ્ 3.16.25]
તથા તયોસ્ તસ્યાત્મીયત્વેનૈવ સહ-કારુણ્યમ્ અપિ મુનિષુ નિર્ગતેષુ વ્યક્તમ્
અસ્તિ --
ભગવાન્ અનુગાવ્ આહ યાતં મા ભૈષ્ટમ્ અસ્તુ શમ્ ।
બ્રહ્મ-તેજઃ સમર્થો ઽપિ હન્તું નેચ્છે મતં તુ મે ॥ [ભ્પ્ 3.16.29] ઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્ય-નિર્હીનત્વમ્ અપિ । તેભ્યશ્ ચ સર્વ-નિર્હીનત્વેભ્યસ્ તટસ્થાન્
અતિક્રમ્ય પરિકરાણાં પ્રીત્ય્-ઉત્કર્ષો દર્શિતઃ ।
નનુ નિરુપાધિપ્રેમાસ્પદસ્ય પ્રીતૌ પરિકરત્વાભિમાન ઉપાધિઃ સ્યાત્ ।
તતો જ્ઞાનાત્મિકાં સામાન્યાં ચ પ્રીતિમ્ અપેક્ષ્ય તદ્-અભિમાનિ-પ્રીતયો ગૌણ્ય
એવ સ્યુઃ । કિં ચ મમતાયાઃ પ્રીતિ-હેતુત્વે જાતે ચ યસ્યાત્મનઃ સમ્બન્ધાત્
પ્રીતિર્ ભવેત્ તસ્મિન્ન્ એવ તદ્-આધિક્યં સ્યાત્ । નૈવં શ્રીભગવતો યેન
સ્વભાવેનૈવાનુભૂતેનાભિમાન-વિશેષં વિનાપિ તેષાં પ્રીતિર્ ઉદયતે તેનાપિ
પરિકરાણામ્ ઉદયતે । તથા નિજ-સ્વભાવ-સિદ્ધો વા તાત્કાલિકો વા
યોઽભિમાન-વિશેષસ્ તેનાપ્ય્ ઉદયતે । સમુચ્ચયે કો વિરોધઃ । પ્રત્યુતોલ્લાસ
એવ । તત્ર ભગવત્-સ્વભાવમયત્વં ભક્ત-તાત્કાલિકાભિમાન-
વિશેષમયત્વં ચાહ-
ગો-ગોપીનાં માતૃતાસ્મિન્ન્ આસીત્ સ્નેહર્ધિકાં વિના ।
પુરોવદ્ [ભ્પ્ 10.13.25] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.13 ॥ શ્રી-શુકઃ

[93]
ઉભય-સ્વભાવમયત્વમ્ આહ -
યથા ભ્રામ્યત્ય્ અયો બ્રહ્મન્ સ્વયમ્ આકર્ષ-સન્નિધૌ ।
તથા મે ભિદ્યતે ચેતશ્ ચક્ર-પાણેર્ યદૃચ્છયા ॥ [ભ્પ્ 7.5.14]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 7.5 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદઃ

[94]
કિં ચ ભક્તાભિમાન-વિશેષમયશ્ ચ પ્રેમા ભગવત્-સ્વભાવાવિર્ભૂત
એવેતિ બ્રૂમઃ । ભગવતિ હિ સ્વરૂપ-સિદ્ધાઃ સર્વે પ્રકાશા નિત્યમ્ એવ
વર્તન્તે ઇતિ શ્રી-ભગવત્-સન્દર્ભાદૌ દર્શિતમ્ અસ્તિ । આગમાદાવ્ અપિ
નાનોપાસનાઃ શ્રૂયન્તે । તત્ર યથા યત્ર પ્રકાશસ્ તથા તત્રાભિમાન-
વિશેષમયી પ્રીતિર્ ઉદયતે । પ્રકાશ-વૈશિષ્ટ્ય-હેતુશ્ ચ ભક્ત-વિશેષ-સઙ્ગ
એવ નિત્ય-સિદ્ધેષુ તુ નિત્ય-સિદ્ધ એવ તથા-પ્રકાશઃ પ્રીતિર્ અભિમાનશ્ ચ ।
અથ પ્રીત્યૈવ સહોદયાત્ તાદૃશોઽભિમાનોઽપિ પ્રીતિ-વૃત્તિ-વિશેષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તસ્માદ્ અપિ ન તત્-સમવાયેન પ્રીતિ-હાનિઃ પ્રત્યુતાત્યન્ત-સન્નિકર્ષ-
વ્યઞ્જકેન તત્-તદ્-અભિમાનેન તસ્યા ઉલ્લાસ એવ । કિં ચ લૌકિકોઽપિ મમતા-
વિશેષ આત્મનોઽપ્ય્ આધિક્યેન સ્વાસ્પદે પ્રીતિં જનયતિ । પુત્રાદ્ય્-અર્થમ્ આત્મ-
વ્યયાદિકં દૃશ્યતે । તથૈવોક્તં વ્રજેશ્વરં પ્રતિ શ્રી-ભગવતૈવ - પિત્રોર્
અપ્ય્ અધિકા પ્રીતિર્ આત્મજેષ્વાત્મનોઽપિ હિ [ભ્પ્ 10.45.21] ઇતિ । ભગવદ્-વિષયા
મમતા તુ સ્વાત્મ-ગત-તદીયાભિમાન-વિશેષ-હેતુકૈવ । તદ્-અભિમાન-
વિશેષશ્ ચ તત્-સ્વભાવ-વિશેષ-હેતુક ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સ ચ પ્રથમમ્
આવિર્ભવતિ । તદ્-અનન્તરમ્ એવ મમતા-વિશેષ આવિર્ભવતીતિ । તસ્માદ્ યથા
(પગે 54) તથા તત્-સ્વભાવ એવ તત્-પ્રીતેર્ મૂલ-કારણમ્ -
બ્રહ્મન્ પરોદ્ભવે કૃષ્ણે ઇયાન્ પ્રેમા કથં ભવેત્ ।
યોઽભૂત-પૂર્વ-સ્તોકેષુ સ્વોદ્ભવેષ્વ્ અપિ કથ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.49] ઇતિ રાજ-
પ્રશ્નોત્તરં શ્રી-શુકદેવેન શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રીતૌ તત્-સ્વભાવ-સિદ્ધત્વમ્
ઉક્તમ્ । તત્-સ્વભાવાવિર્ભાવ-વિશેષાવિર્ભૂત-મમતા-વિશેષેણ તુ કેવલ-
મમતા-હેતુક-પ્રીતિમ્ અતિક્રમ્ય વૈશિષ્ટ્યં ચાભિપ્રેતમ્ । તસ્માત્ સર્વથા
મમતા-સમ્બન્ધેન પ્રીતે વૈશિષ્ટ્યમ્ એવ ભવતીતિ સિદ્ધમ્ । ભગવત્-
સમ્બન્ધેનાત્મન્ય્ અપિ તેષાં પ્રીતિર્ જાયતે । તથૈવાહુઃ -
સુ-દુસ્તરાન્ નઃ સ્વાન્ પાહિ કાલાગ્નેઃ સુહૃદઃ પ્રભો ।
ન શક્નુમસ્ ત્વચ્-ચરણં સન્ત્યક્તુમ્ અકુતો-ભયમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.17.24]
ટીકા ચ-ન મૃત્યોર્ વિભીમઃ । કિન્તુ ત્વચ્-ચરણ-વિયોગાદ્ ઇત્ય્ આહુઃ ન
શક્નુમ ઇતિ ઇત્ય્ એષા । ન ચ ત્વચ્-ચરણં નિજ-વિયોગ-ભયં ન દૂરીકર્તુમ્
અર્હતીત્ય્ આહુઃ । અકુતોભયમ્ ઇતિ । યદ્ વા તવ ચર્ણ-સન્નિધાને સત્ય્ અસ્માકં
સર્વમ્ એવ સુખાય કલ્પતે અન્યદા તુ દુઃખાયૈવેત્ય્ આહુઃ । ન વિદ્યતે
કુતશ્ચિદ્ ભયં યેનેતિ ।
॥ 10.17 ॥ શ્રી-વ્રજૌકસઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[95]
તથા તત્-પ્રીતેર્ એવ તત્-તદ્-અભિમાનોલ્લાસિત્વમ્ । તતઃ શ્રી-ભગવતોઽપિ તત્-તદ્-
અભિમાનિત્વમ્ આહ - એષ વૈ ભગવાન્ સાક્ષાદ્ [ભ્પ્ 1.9.18] ઇત્ય્ આદૌ -
યં મન્યસે માતુલેયં પ્રિયં મિત્રં સુહૃત્તમમ્ ।
અકરોઃ સચિવં દૂતં સૌહૃદાદ્ અથ સારથિમ્ ॥
સર્વાત્મનઃ સમ-દૃશો હ્ય્ અદ્વયસ્યાનહઙ્કૃતેઃ ।
તત્-કૃતં મતિ-વૈષમ્યં નિરવદ્યસ્ય ન ક્વચિત્ ॥
તથાપ્ય્ એકાન્ત-ભક્તેષુ પશ્ય ભૂપાનુકમ્પિતમ્ ।
યન્ મે ઽસૂંસ્ ત્યજતઃ સાક્ષાત્ કૃષ્ણો દર્શનમ્ આગતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.9.20-22]
સૌહૃદાત્ તાદૃશ-પ્રેમ્ણ એવ હેતોઃ । યં માતુલેયં મન્યસે પ્રિયં પ્રીતિ-
વિષયં મિત્રં પ્રીતિ-કર્તારં સુહૃત્તમમ્ ઉપકાર્નાનપેક્ષોપકારકં ચ
મન્યસે । અથ સારથિં સારથિમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । સ એષ સાક્ષાદ્-ભગવાન્ ઇત્ય્
આદિકઃ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
નનુ ભવતુ પ્રીતિ-વિશેષેણાસ્માકં તસ્મિંસ્ તથા મતિસ્ તસ્ય સર્વેષાં
પરમાત્મનસ્ તસ્માદ્ એવ સમદૃશઃ પરમાત્મત્વાદ્ એવ સર્વેષાં તચ્-
છક્તિ-વૈભવ-રૂપાણામ્ આત્મનાં તતોઽનન્યત્વાદ્ અદ્વયસ્ય તસ્માદ્ એવ
માતુલેયોઽહમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્-અભિમાન-શૂન્યસ્ય, તથા નિર્દોષસ્ય ચ કથમ્ અહમ્
અસ્ય માતુલેયઃ । ન ત્વ્ અમુષેત્વાદિ-રૂપં માતુલેયત્વાદિ-કૃતં મતિ-
વૈષમ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આદિ-પૂર્વ-પક્ષોટ્ટઙ્કન-પૂર્વકં સિદ્ધાન્તયતિ
સર્વાત્મન ઇત્ય્ આદિ દ્વાભ્યામ્ ।
યદ્યપિ તાદૃશસ્ય તન્ ન સમ્ભવતિ તથાપિ હે ભૂપ એકાન્ત-ભક્તેષુ
યુષ્માસુ અનુકમ્પાં પશ્ય । યેષાં ભક્તિ-વિશેષેણ પર-વશઃ સન્ન્ અસાવ્ અપિ
તથા તથાત્માનં બાઢમ્ એવાભિમન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । યઃ ખલુ શરીરસ્યાપિ
સમ્બન્ધ-હેતુઃ સોઽભિમાન એવ હિ સમ્બન્ધ-હેતુર્ મુખ્યઃ, ન શરીરમ્ ।
એવં સતિ, સ્વાવિર્ભાવાદિના શરીર-સમ્બન્ધેઽપિ તસ્ય માતુલેયત્વાદિકં
સુતરામ્ એવ સિધ્યતીતિ તાત્પર્યમ્ । તત્ર હેતુ-ગર્ભો દૃષ્ટાન્તઃ યન્ મેઽસૂન્
ઇતિ । યસ્માત્ યુષ્મત્-સમ્બન્ધાદ્ એવ હેતોઃ ।
તદ્ એવં પરમોપાદેયત્વ-જ્ઞાનાદ્ એવ તત્-સમ્બન્ધાત્મક એવ શ્રી-
ભગવાનુત્ક્રાન્તાવ્ અપિ મુહુર્ એવ નિજાલમ્બની-કૃતઃ વિજય-સખે રતિર્ અસ્તુ
મેઽનવદ્યા [ભ્પ્ 1.9.33] ઇતિ, પાર્થ-સખે રતિર્ મમાસ્તુ [ભ્પ્ 1.9.35] ઇતિ, વિજય-
રથ-કુટુમ્બઃ [ભ્પ્ 1.9.39] ઇત્ય્ આરભ્ય ભગવતિ રતિર્ અસ્તુ મે મુમૂર્ષોઃ
ઇતિ ચ ।
॥ 1.9 ॥ ભીષ્મઃ શ્રી-યુધિષ્ઠિરમ્

[96]
તમ્ એવાભિમાન-મમતાભ્યાં પ્રીતેર્ અતિશયં દર્શયતિ - (પગે 55)
રાજન્ પતિર્ ગુરુર્ અલં ભવતાં યદૂનાં
દૈવં પ્રિયઃ કુલ-પતિઃ ક્વ ચ કિઙ્કરો વઃ ।
અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભગવાન્ ભજતાં મુકુન્દો
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ ॥ [ભ્પ્ 5.6.18]
યસ્યામ્ એવ કવયઃ [ભ્પ્ 5.6.17] ઇત્ય્ આદિ પ્રાક્તન-ગદ્યે મુક્ત્ય્-અધિકતયા
સામાન્યા પ્રીતિ-લક્ષણ-ભક્તિર્ ઉક્તા । અત્ર તુ હે રાજન્ ભવતાં યદૂનામ્ અપિ
પત્ય્-આદિ-રૂપો ભગવાન્ । એવં નામ દૂરેઽસ્તુ શ્રી-ભગવતસ્ તાદૃશત્વ-
પ્રાપકસ્ય પ્રેમ-વિશેષસ્યાસ્ય વાર્તા સર્વેષામ્ અપિ દૂરે સ્થિતેત્ય્ અર્થઃ ।
યતોઽન્યેષાં નિત્યં ભજતામ્ અપિ મુકુન્દોઽસૌ મુક્તિમ્ એવ દદાતિ, ન તુ
ભક્તિ-યોગં પૂર્વોક્ત-મહિમ-પ્રીતિ-સામાન્યમ્ અપીતિ પતિત્વાદિ-ભાવમય્યાં
પરમ-વૈશિષ્ટ્યમ્ ઉક્તમ્ । અતસ્ તેષ્વ્ એવ યત્ કિઞ્ચિદ્ રૂપત્વમ્ અપિ શ્રી-
બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતં તદ્ અસ્તુ મે નાથ સ ભૂરિ-ભાગઃ [ભ્પ્ 10.14.30] ઇત્ય્
આદિના ।
॥ 5.6 ॥ શ્રી-શુકઃ

[97]
અથ પરિકરાણામ્ અપિ ભાવેષુ તારતમ્યં વિવેચનીયં, યેષાં
ભગવત્તૈવોપજીવ્યા । તત્ર ભગવત્તા તાવત્ સામાન્યતો દ્વિવિધૈવ ।
પરમૈશ્વર્ય-રૂપા પરમ-માધુર્ય-રૂપા ચેતિ । ઐશ્વર્યં પ્રભુતા ।
માધુર્યં નામ ચ શીલ-ગુણ-રૂપ-વયો-લીલાનાં સમ્બન્ધ-વિશેષાણાં ચ
મનોહરત્વં, પરમત્વં ચ ચાસમોર્ધ્વત્વમ્ ।
અથ ભક્તાદિ-ચતુર્-વિધાઃ પરિકરાઅપિ દ્વિવિધાઃ । પરમૈશ્વર્યાનુભવ-
પ્રધાનાઃ પરમ-માધુર્યાનુભવ-પ્રધાનાશ્ ચ । તત્રૈશ્વર્ય-માત્રસ્ય
સાધ્વસ-સમ્ભ્રમ-ગૌરવ-બુદ્ધિ-જનકત્વં માધુર્ય-માત્રસ્ય પ્રીતિ-
જનકત્વમ્ ઇતિ સર્વાનુભવ-સિદ્ધમ્ એવ । તતસ્ તત્રૈશ્વર્ય-માધુર્યયોઃ
પરમત્વમ્ ઇતિ તાભ્યાં યથાસઙ્ખ્યં સાધ્વસાદીનાં પ્રીતેશ્ ચ
પરમત્વમ્ એવ સ્યાત્ । અતએવ -
દેવકી વસુદેવશ્ ચ વિજ્ઞાય જગદ્-ઈશ્વરૌ ।
કૃત-સંવન્દનૌ પુત્રૌ સસ્વજાતે ન શઙ્કિતૌ ॥ [ભ્પ્ 10.44.51]
પિતરાવ્ ઉપલબ્ધાર્થૌ વિદિત્વા પુરુષોત્તમઃ ।
મા ભૂદ્ ઇતિ નિજાં માયાં તતાન જન-મોહિનીમ્ ॥
ઉવાચ પિતરાવ્ એત્ય સાગ્રજઃ સાત્વતર્ષભઃ ।
પ્રશ્રયાવનતઃ પ્રીણન્ન્ અમ્બ તાતેતિ સાદરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.45.1-2] ઇત્ય્ આદ્ય્-
અનન્તરમ્,
ઇતિ માયા-મનુષ્યસ્ય હરેર્ વિશ્વાત્મનો ગિરા ।
મોહિતાવ્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય પરિષ્વજ્યાપતુર્ મુદમ્ ॥
સિઞ્ચન્તાવ્ અશ્રુ-ધારાભિઃ સ્નેહ-પાશેન ચાવૃતૌ ।
ન કિઞ્ચિદ્ ઊચતૂ રાજન્ બાષ્પ-કણ્ઠૌ વિમોહિતૌ ॥ [ભ્પ્ 10.45.10-11]
ઉપલબ્ધો જાતો જગદીશ્વરત્વ-લક્ષણોઽર્થો યાભ્યાં તથાભૂતૌ જ્ઞાત્વા ।
માભૂદ્ ઇતિ । સમારૂઢ-પિતૃત્વ-પદવીકત્વેન જ્ઞાનિ-ભક્ત-જન-કેવલ-
ભક્ત-જનાદિ-દુર્લભ-પરમ-પ્રેમૈક-યોગ્યયોસ્ તયોસ્ તદ્-આચ્છાદકં તજ્-
જ્ઞાનં ન ભવત્વ્ ઇતિ નિજાં માયામ્ આવરણ-શક્તિં નિજ-
જગદીશ્વરત્વાચ્છાદનાય તતાન વિસ્તારિતવાન્ । તદ્-અનન્તરં નિજ-તાદૃશ-
પ્રેમ-પોષ્કં માધુર્યમ્ એવ વ્યઞ્જિતવાન્ ઇત્ય્ આહ ઉવાચેત્ય્ આદિ ।
અથવા માયા દમ્ભે કૃપાયાં ચ ઇતિ વિશ્વ-પ્રકોશાત્ નિજાં સ્વ-વિષયાં
માયાં કૃપાં તદ્-આત્મિકાં વાત્સલ્યાખ્યાં પ્રીતિં તયોસ્ તતાન
આવિર્ભાવિતવાન્ । કીદૃશીં યા નિજ-માધુર્યેણ સર્વમ્ એવ જનં મોહયતિ
તામ્ । કથં તતાનેત્ય્ આશઙ્ક્ય નિજૈશ્વર્યાચ્છાદક-નિજ-માધુર્ય-
પ્રકાશનેનેત્ય્ આહ ઉવાચેતિ ।
અથવા માયા વયુનં જ્ઞાનમ્ ઇતિ નિઘણ્ટુ-દૃષ્ટ્યા નિજાં તાદૃશ-પ્રેમ-
જનકત્વેનાન્તરઙ્ગાં માયાં નિજ-માધુર્ય-જ્ઞાનં તતાન । તત્-પ્રકારમ્
આહ ઉવાચેતિ । માયા-મનુષ્યસ્યાશેષ-વિદ્યા-પ્રચુરસ્ય નરાકૃતિ-પર-
બ્રહ્મણ ઇતિ ।
॥ 10.45 ॥ શ્રી-શુકઃ

[98]
તદ્ એવં પારમૈશ્વર્યસ્ય ભક્તૌ યત્ ક્વચિદ્ ઉદ્દીપનત્વં, તત્ તુ
સમ્ભ્રમ-ગૌરવાદિ તદ્-અવયવસ્યૈવ । તત્રાપ્ય્ અવયવિનિ પ્રીત્યંશે તુ
માધુર્યસ્યૈવોદ્-દીપનત્વમ્ । ઉભય-સમાહારસ્ય પુનઃ પરમેશ્વર-
(પગે 56) ભક્તિ-જનકત્વમ્ ઇતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
તદ્ એવં માધુર્યસ્યૈવ પ્રીતિ-જનકત્વે સ્થિતે તદ્-અનુભવશ્ ચ શ્રીમદ્-
ગોકુલસ્ય સ્વભાવ-સિદ્ધઃ । આગન્તુકઃ ખલ્વ્ ઐશ્વર્યાનુભવઃ । તથૈવ
શ્રી-ગોવર્ધનોદ્ધરણાનન્તરે-
એવં-વિધાનિ કર્માણિ ગોપાઃ કૃષ્ણસ્ય વીક્ષ્ય તે ।
અતદ્-વીર્ય-વિદઃ પ્રોચુઃ સમભ્યેત્ય સુ-વિસ્મિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.26.1] ઇત્ય્-આદ્ય્-
અધ્યાયે,
દુસ્ત્યજશ્ ચાનુરાગો ઽસ્મિન્ સર્વેષાં નો વ્રજૌકસામ્ ।
નન્દ તે તનયે ઽસ્માસુ તસ્યાપ્ય્ ઔત્પત્તિકઃ કથમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.26.13]
ઇતિ શ્રી-ગોપ-ગણ-પ્રશ્ને, શ્રી-વ્રજેશ્વરેણ ચ તદ્-ઐશ્વર્યમ્ આપ્ત-વાક્ય-
દ્વારૈવ તેષાં સમાધાનાયોક્તં, માધુર્યં તુ સ્વાનુભવ-સિદ્ધત્વેન
વ્યઞ્જિતમ્ । યથાહ-
શ્રૂયતાં મે વચો ગોપા વ્યેતુ શઙ્કા ચ વો ઽર્ભકે ।
એનં કુમારમ્ ઉદ્દિશ્ય ગર્ગો મે યદ્ ઉવાચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.26.15] ઇત્ય્ આદિ,
ઇત્ય્ અદ્ધા માં સમાદિશ્ય ગર્ગે ચ સ્વ-ગૃહં ગતે ।
મન્યે નારાયણસ્યાંશં કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટ-કારિણમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.26.23] ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
અથ ગર્ગો માં યદ્ ઉવાચ હ ઇતિ શબ્દ-દ્વારા પરોક્ષં જ્ઞાનમ્ ઉક્તમ્ ।
તત્રાપિ મન્યે ઇતિ વિતર્ક એવ । અર્ભક-કુમાર-શબ્દ-પ્રયોગસ્ તુ બાલ-ભાવ-
મય-માધુર્યે સ્વ-સ્વભાવાનુભવસ્ય સૂચક ઇત્ય્ અવગમ્યતે ।
॥ 10.26 ॥ શ્રી-વ્રજેશ્વરઃ

[99]
તથા મત્-કામા રમણં જારમ્ અસ્વરૂપ-વિદોઽબલાઃ [ભ્પ્ 11.12.13] ઇતિ શ્રી-
ભગવતા ચોક્તમ્ । ન ચૈવં તેષામ્ અજ્ઞાનં ચ વક્તવ્યમ્ । માધુર્ય-
જ્ઞાનેનૈવ પરમ-ભગવત્તા-જ્ઞાન-સદ્-ભાવાત્ । યત એવ તેષામ્
અન્યત્રાનાવેશઃ ।
યદ્ એવ ખલ્વ્ આત્મારામાણામ્ અપિ મોદનમ્ । ન ચ સર્વાપિ ભગવત્તા
સર્વેણોપાસ્યતે અનુભૂયતે વા । અપિ તુ સ્વ-સ્વાધિકાર-પ્રાપ્તૈવ અનન્તત્વાદ્
અનુપયુક્તત્વાચ્ ચ । અતએવ વેદાન્તેઽપિ ગુણોપાસના-વાક્યેષુ તત્-તદ્-વિદ્યાયાં
ગુણ-સમાહારઃ પૃથક્ પૃથગ્ એવ સૂત્ર-કારેણ વ્યવસ્થાપિતઃ ।
તથૈવોક્તં-
યસ્ય યસ્ય હિ યઃ કામસ્ તસ્ય તસ્ય હ્ય્ ઉપાસનમ્ ।
તાદૃશાનાં ગુણાનાં ચ સમાહારં પ્રકલ્પયેત્ ॥ ઇતિ ।
તથા મલ્લાનામ્ અશનિઃ [ભ્પ્ 10.43.17] ઇત્ય્ આદૌ ચ ટીકા ચૂર્ણિકા-તત્ર ચ
શૃઙ્ગારાદિ-રસ-કદમ્બ-મૂર્તિર્ ભગવાંસ્ તત્-તદ્-અભિપ્રાયાનુસારેણ
બભૌ, ન સાકલ્યેન સર્વેષામ્ ઇત્ય્ આહ ઇત્ય્ એષા । અત્ર પરમ-તત્ત્વતયા
જાનતામ્ અપિ ન સમ્યગ્-જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આયાતમ્ । યુક્તં ચેદં તત્-તન્-માધુર્ય-
વિશેષાનનુભવાત્ । માધુર્યાનુભાવિનાં ભક્તાનાં તુ - યસ્યાસ્તિ ભક્તિ
ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ [ભ્પ્ 5.18.12] ઇત્ય્ આદિ-
ન્યાયેનાનાદૃતમ્ અપિ સર્વં જ્ઞાનં સમય-પ્રતીક્ષકમ્ એવ સ્યાત્ ।
પૂર્વત્રૈવ પદ્યે તેષાં પરમ-વિદ્વત્તામ્ અભિપ્રૈતિ । યથા -
મલ્લાનામ્ અશનિર્ નૃણાં નર-વરઃ સ્ત્રીણાં સ્મરો મૂર્તિમાન્
ગોપાનાં સ્વ-જનો ઽસતાં ક્ષિતિ-ભુજાં શાસ્તા સ્વ-પિત્રોઃ શિશુઃ ।
મૃત્યુર્ ભોજ-પતેર્ વિરાડ્ અવિદુષાં તત્ત્વં પરં યોગિનાં
વૃષ્ણીનાં પર-દેવતેતિ વિદિતો રઙ્ગં ગતઃ સાગ્રજઃ ॥ [ભ્પ્ 10.43.17]
અત્ર ખલુ પદ્યે ત્રિવિધા જના ઉક્તાઃ પ્રતિકૂલ-જ્ઞાનાઃ, મૂઢાઃ, વિદ્વાંસશ્
ચ । તત્ર નિરુપાધિ-પરમ-પ્રેમાસ્પદતા-સ્વભાવે તસ્મિન્ વિરોધ-લિઙ્ગેન
મલ્લાનાં કંસ-પક્ષીયાસત્-ક્ષિતિ-ભુજાં કંસસ્ય ચ પ્રતિકૂલ-જ્ઞાનત્વં
બોધ્યતે । વિરાડ્ અવિદુષામ્ ઇતિ પૃથગ્-ઉપાદાનેન (પગે 57) વિરાટ્ત્વ-
જ્ઞાનિનામ્ એવ મૂઢત્વમ્ । પારિશેષ્ય-પ્રમાણેનાન્યેષાં તુ વિદ્વત્તૈવ । તત્ર
વિરાટ્ત્વં નામ વિરાદ્-અંશે-ભૌતિક-દેહત્વં યત્-કિઞ્ચિન્-નર-દારકત્વમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । અતસ્ તત્ર મૂઢતા । તે ચ ભગવદ્-યાચ્ઞામ્ અશ્રદ્દધાનૈર્ યાજ્ઞિક-
વિપ્રૈઃ સદૃશાઃ ।
કેચિત્ તદ્-અવજ્ઞાતારો ન દ્વેષ્ટારો ન ચ પ્રીયમાણાઃ । અત્ર તેષાં ભૌતિકત્વ-
સ્ફૂર્તૌ ભક્તાનાં જુગુપ્સાં જાયત ઇતિ બીભત્સ-રસશ્ ચ ભગવતા પોષ્યતે ।
નર-વરત્વે તુ તન્-માધુર્ય-પ્રભાવયોર્ અંશેનૈવ નરેષુ તસ્ય
શ્રેષ્ઠત્વમ્ અનુભૂતમ્ ઇતિ તદ્-અનુભવ-સદ્-ભાવાત્ સાધારણ-નૄણામ્ અપિ
વિદ્વત્તા । અતએવ ચ સામાન્ય-ભક્તાઃ । યથૈવ તેષાં પ્રીતિર્ વર્ણિતા ।
નિરીક્ષ્ય તાવ્ ઉત્તમ-પુરુષૌ જના
મઞ્ચ-સ્થિતા નાગર-રાષ્ટ્રકા નૃપ ।
પ્રહર્ષ-વેગોત્કલિતેક્ષણાનનાઃ [ભ્પ્ 10.43.20] ઇત્ય્ આદિના ।
એતેષાં પ્રજાત્વેઽપિ પ્રાયસ્ તદાનીમ્ અજાત-મમત્વાન્ ન પાલ્યાન્તઃ-પ્રવેશઃ ।
અથૈવં તેષામ્ અપિ વિદ્વત્તાયામ્ અન્યેષાં સુતરામ્ એવ સા । તત્રાપિ કિમ્ ઉત
શ્રી-ગોપાનાં । તથા હિ તત્ર નૄણાં સામાન્ય-ભક્તાનાં યોગિનાં તલ્-લીલા-
દિદૃક્ષા-ગતાકાશાદિ-સ્થિત-ચતુઃસન-પ્રભૃતિ-જ્ઞાનિ-ભક્તાનાં ચ મમત્વ-
સૂચક-પદ-વિન્યાસો ન કૃતઃ । તથા-
તદ્ બલાબલવદ્ યુદ્ધં સમેતાઃ સર્વ-યોષિતઃ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં રાજન્ સાનુકમ્પા વરૂથશઃ ॥ [ભ્પ્ 10.44.6] ઇત્ય્ આદૌ ।
ક્વ વ્રજ-સાર-સર્વાઙ્ગૌ [ભ્પ્ 10.44.8] ઇત્ય્ આદિ-તદ્-
વાક્યોદાહૃતાનુકમ્પામય-પરમ-પ્રીતિ-વિકારાણાં નાના-ભાવ-સ્ત્રીણાં
મધ્યે સ્મરત્વેન વિદિત-કૃષ્ણાનાં ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ [ભ્પ્ 10.44.14]
ઇત્ય્ આદિક-ગિરાં સ્ત્રી-વિશેષાણાં કાન્ત-ભાવાખ્ય-પ્રીતેર્ લોક-પ્રસિદ્ધ-
સ્મરેણાપિ મિશ્રત્વેન શ્રી-વ્રજ-દેવીવચ્ છુદ્ધત્વાભાવઃ । તત્-કાલ-
દૃષ્ટત્વેન મમત્વાભાવશ્ ચાગતશ્ ચ । વૃષ્ણિ-પિતૃ-ગોપાનાં તુ તત્-તચ્-
છબ્દૈર્ મમતા-વિશેષઃ સૂચિતઃ ।
તસ્માદ્ એતેષ્વ્ એવ પરમ-માધુર્યાનુભવેષૂત્તમત્વં મતમ્ । તત્ર ચ
ગોપાનાં સ્વજનો વૃષ્ણીનાં પર-દેવતેત્ય્ અનેન શ્રી-ગોપાનાં બાન્ધવ-
ભાવાપાદક-માધુર્ય-જ્ઞાનં સ્વાભાવિકં, વૃષ્ણીનાં તુ પર-
દેવતાભાવાપાદકૈશ્વર્ય-જ્ઞાનં સ્વાભાવિકમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગીકૃતમ્ ।
સમ્બન્ધાદ્ વૃષ્ણયઃ [ભ્પ્ 7.1.30] ઇતિ તુ તથા ગૌણસ્યાપિ બન્ધુ-ભાવસ્ય
તદ્-અનુગતૌ સ્વતઃ પ્રાબલ્યાપેક્ષયોક્તમ્ ।
કિં ચ, તેષુ યથા કંસાદયઃ પ્રતિકૂલ-જ્ઞાના વૃષ્ણ્ય્-અધમાઃ ।
તથૈવાવિદ્વાંસઃ શતધન્વ-પ્રભૃતયઃ સન્તિ । તદ્-અપેક્ષયૈવ ન યં
વિદન્ત્ય્ અમી ભૂપા એકારામાશ્ ચ સાત્વતાઃ [ભ્પ્ 10.84.23] ઇત્ય્ આદિકં જ્ઞેયમ્ ।
અત ઉત્તમ-વૃષ્ણિતયા સામાન્યતો લબ્ધમ્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ એવ શ્રી-
વસુદેવ-દેવક્યોઃ સમ્મતમ્ । તતઃ તત્-સંસૃષ્ટત્વેઽપિ લીલા-વિશેષાદ્ એવ
પિત્રોઃ શિશુર્ ઇત્ય્ અનેન માધુર્ય-જ્ઞાનં વ્યજ્યતે । અતો ગૌણત્વાદ્ એવ -
નાતિચિત્રમ્ ઇદં વિપ્રા
વસુદેવો બુભુત્સયા ।
કૃષ્ણં મત્વાર્ભકં યન્ નઃ
પૃચ્છતિ શ્રેય આત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.30] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-નારદેન તન્
નાનુમોદિતમ્ ।
રાજ્ઞા તુ સ્વાભાવિકત્વાત્ શ્રી-વ્રજેશ્વરયોસ્ તદ્-અનુમોદિતમ્ । નન્દઃ કિમ્
અકરોદ્ બ્રહ્મન્ [ભ્પ્ 10.8.46] ઇત્ય્ આદૌ । તયોર્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનસ્ય
સ્વાભાવિકત્વં ચ જન્મ-ક્ષણમ્ આરભ્ય તાદૃશ-સ્તુત્ય્-આદૌ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતએવઅ પિતરાવ્ ઉપલબ્ધાર્થો વિદિત્વા [ભ્પ્ 10.45.1] ઇત્ય્ અત્ર ટીકા-કારૈર્ અપિ
તયોર્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનં સિદ્ધમ્ એવ । પુત્રતયા પ્રેમ તુ દુર્લભમ્ ઇત્ય્
ઉક્તમ્ । તથા શ્રી-ગોપાનાં સ્વજનત્વં સામાન્યતો નિર્દિષ્ટમ્ । તચ્ ચ વૃષ્ણિ-
કંસાદિવન્ ન વ્રજે ક્વચિદ્ અપિ (પગે 58) જને વ્યભિચરતિ-
આબાલ-વૃદ્ધ-વનિતાઃ સર્વે ઽઙ્ગ પશુ-વૃત્તયઃ ।
નિર્જગ્મુર્ ગોકુલાદ્ દીનાઃ કૃષ્ણ-દર્શન-લાલસાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.16.15] ઇત્ય્ આદિ-
દર્શનાત્ ।
તદ્ એવં સતિ સ્વયમ્ એવ ગોપ-રાજે કદાપ્ય્ અવ્યભિચારિ-વાત્સલ્યે વૈશિષ્ટ્યમ્
આયાતમ્ ઇતિ તસ્યાપિ શિશુર્ ઇતિ કિં વક્તવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 10.43 ॥ શ્રી-શુકઃ

[100]
તદ્ એવં પરમ-માધુર્યાતિશયાનુભવ-સ્વભાવત્વેન પરમ-જ્ઞાનિત્વમ્
એવ શ્રી-ગોપાલાનામ્ અઙ્ગીકૃતમ્ । અતએવ દૃષ્ટ-ચતુર્ભુજાદ્ય્-અનન્ત-તદ્-
આવિર્ભાવેનાપિ બ્રહ્મણા તેષામ્ આલમ્બનં રૂપમ્ એવ નિજાલમ્બનીકૃતમ્
નૌમીડ્ય તેઽભ્ર-વપુષે [ભ્પ્ 10.14.1] ઇત્ય્ આદિના । તેષામ્ અપિ યત્-
સ્વભાવત્વેનૈવ ચાગન્તુકાદ્ અન્ય-જ્ઞાનાત્ નાસૌ પ્રીતિર્ વ્યભિચરતિ । પ્રત્યુત
તદ્ એવ તિરસ્કરોતિ । તેનાનતરાય-પ્રાયે વર્ધતે ચ વિષયિણાં વિષય-પ્રીતિર્
ઇવ । યતો વિષયિણાં વિષયેષુ સ-દોષત્વે શ્રુતે દૃષ્ટેઽપિ રાગ-પ્રાપ્ત-
ગુણવત્ત્વ-બુદ્ધિઃ પ્રબલા દૃશ્યતે । તથૈવોક્તં - યા પ્રીતિર્ અવિવેકાનાં
[વિપ્ 1.20.19] ઇતિ । અત્ર ચ શ્રી-સઙ્કર્ષણં પ્રતિ શ્રીમન્-નન્દ-યશોદા-
વચનમ્-
ચિરં નઃ પાહિ દાશાર્હ સાનુજો જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
ઇત્ય્ આરોપ્યાઙ્કમ્ આલિઙ્ગ્ય નેત્રૈઃ સિષિચતુર્ જલૈઃ ॥ [ભ્પ્ 10.65.3] ઇત્ય્-આદિ ।
યેન વસુદેવ-પુત્રત્વે ક્ષત્રિયત્વે પરમેશ્વરત્વે ચ વ્યક્તે શ્રી-
બલદેવસ્યાપિ તત્-પુત્રોચિત-ભાવો નાન્યથા જ્ઞાતઃ । યથા તત્-પૂર્વમ્ ઉક્તમ્-
બલભદ્રઃ કુરુ-શ્રેષ્ઠ ભગવાન્ રથમ્ આસ્થિતઃ ।
સુહૃદ્-દિદૃક્ષુર્ ઉત્કણ્ઠઃ પ્રયયૌ નન્દ-ગોકુલમ્ ॥
પરિષ્વક્તશ્ ચિરોત્કણ્ઠૈર્ ગોપૈર્ ગોપીભિર્ એવ ચ ।
રામો ઽભિવાદ્ય પિતરાવ્ આશીર્ભિર્ અભિનન્દિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.65.1-2] ઇતિ ।
પરમૈશ્વર્યાદિ-જ્ઞાન-સ્વભાવાનામ્ અપિ પ્રીતિ-પ્રાબલ્ય-મયે તત્-તિરસ્કારો
દૃશ્યતે । યથા શ્રી-દેવહૂત્યાઃ-
વનં પ્રવ્રજિતે પત્યાવ્ અપત્ય-વિરહાતુરા ।
જ્ઞાત-તત્ત્વાપ્ય્ અભૂન્ નષ્ટે વત્સે ગૌર્ ઇવ વત્સલા ॥ [ભ્પ્ 3.33.21] ઇતિ ।
શ્રી-દેવકી-દેવ્યાઃ-સમુદ્વિજે ભવદ્-ધેતોઃ કંસાદ્ અહમ્ અધીરધીઃ [ભ્પ્
10.2.29] ઇતિ । શ્રી-યુધિષ્ઠિરસ્ય-
અજાત-શત્રુઃ પૃતનાં ગોપીયાય મધુ-દ્વિષઃ ।
પરેભ્યઃ શઙ્કિતઃ સ્નેહાત્ પ્રાયુઙ્ક્તે ચતુરઙ્ગિણીમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.10.32]
ઇયં ચ તસ્ય પ્રશંસામ્ અર્થમ્ એવોક્તમ્-
અથ દૂરાગતાન્ શૌરિઃ
કૌરવાન્ વિરહાતુરાન્ ।
સંનિવર્ત્ય દૃઢ-સ્નિગ્ધાન્
પ્રાયાદ્ સ્વ-નગરીં પ્રિયૈઃ ॥ [ભ્પ્ 1.10.33] ઇત્ય્ ઉક્ત-વાક્યેઽપિ તાદૃગ્-
અભિપ્રાયાત્ ।
તથા શ્રી-સઙ્કર્ષણસ્ય ચ-
શ્રુત્વૈતદ્ ભગવાન્ રામો વિપક્ષીય-નૃપોદ્યમમ્ ।
કૃષ્ણં ચૈકં ગતં હર્તું કન્યાં કલહ-શઙ્કિતઃ ॥
બલેન મહતા સાર્ધં ભ્રાતૃ-સ્નેહ-પરિપ્લુતઃ ।
ત્વરિતઃ કુણ્ડિનં પ્રાગાદ્ ગજાશ્વ-રથ-પત્તિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.53.20-21]
ભગવાન્ સર્વજ્ઞોઽપીત્ય્ અર્થઃ । અતએવ કૃષ્ણં મહા-બક-ગ્રસ્તં દૃષ્ટ્વા
રામાદયોઽર્ભકાઃ [ભ્પ્ 10.11.49] ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ ।
તદ્ એવં માધુર્ય-જ્ઞાનસ્યૈવ બલવત્-સુખમયત્વે સ્થિતે તસ્મિંશ્ ચ શ્રી-
ગોપાનામ્ એવ સ્વાભાવિકતયા લબ્ધે બ્રહ્મત્વેશ્વરત્વાનુભવમ્ અતિક્રમ્ય
તેષામ્ એવ ભાગ્યેન શ્રી-શુકદેવોઽપિ યુક્તમ્ એવ ચમત્કૃતિમ્ અવાપ -ઇત્થં
સતાં બ્રહ્મ-સુખાનુભૂત્યા [ભ્પ્ 10.12.11] ઇત્ય્ આદૌ, નેમં વિરિઞ્ચો ન
ભવઃ [ભ્પ્ 10.9.20] ઇત્ય્ આદૌ, નાયં સુખાપ ઇત્ય્ આદિકસ્ય ગોપિકા-સુત [ભ્પ્
10.9.21] અત્ર, નાયં શ્રિયોઽઙ્ગ [ભ્પ્ 10.47.60] ઇત્ય્ આદૌ ચ । ક્વચિચ્ ચ તાદૃશ-
સ્વભાવેષુ તેષ્વ્ ઐશ્વર્ય-પ્રકટનમ્ અપિ વિસ્મય-દ્વારા માધુર્ય-જ્ઞાનમ્
એવ પુષ્ણાતિ । અસ્માકં પુત્રાદિ (પગે 59) રૂપોઽયં કથમ્ ઈદૃશ-ક્રિયાવાન્
ઇતિ । તથા-
નન્દાદયસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા પરમાનન્દ-નિર્વૃતાઃ ।
કૃષ્ણં ચ તત્ર ચ્છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.28.17] ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્ એવં શુદ્ધત્વાચ્ છ્રી-ગોકુલ-બાલિકાનામ્ એવ પ્રીતિઃ પ્રશસ્તા । યથોક્તં
એષાં ઘોષ-નિવાસિનામ્ ઉત ભવાન્ [ભ્પ્ 10.14.35] ઇતિ । યત્રૈવ પશૂનામ્ અપિ
પરમઃ સ્નેહો દૃશ્યતે । યથા કાલી-હ્રદાવગાહે-
ગાવો વૃષા વત્સતર્યઃ ક્રન્દમાનાઃ સુદુઃખિતાઃ ।
કૃષ્ણે ન્યસ્તેક્ષણા ભીતા રુદત્ય ઇવ તસ્થિરે ॥ [ભ્પ્ 10.16.11] ઇતિ ।
તથા તત ઉત્થાને નરા ગાવો વૃષા વત્સા લેભિરે પરમાં મુદામ્ [ભ્પ્
10.17.16] ઇતિ । તથા સ્થાવરાણામ્ અપિ તત્રૈવ કૃષ્ણં સમેત્ય લબ્ધેહા આસન્
શુષ્કા નગા અપિ [ભ્પ્ 10.17.65] ઇતિ ।
અતએવ શ્રી-બ્રહ્મણાપિ પ્રાર્થિતમ્-
તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યાં
યદ્ ગોકુલેઽપિ કતમાઙ્ઘ્રિ-રજોઽભિષેકમ્ । [ભ્પ્ 10.14.34] ઇતિ ।
તદ્ એવં પરમ-માધુર્યૈક-જ્ઞાન-નિધૌ શ્રીમતિ ગોકુલેઽપિ અનુગતા
બાન્ધવાશ્ ચેતિ દ્વિવિધાનાં તત્-પ્રિયાણાં મધ્યે મમતા-વિશેષ-ધારિત્વાદ્
અન્ત્યાનાં મહાન્ એવોત્કર્ષઃ । યથોક્તં - અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યમ્ [ભ્પ્
10.14.32] ઇત્ય્ આદિના । અત્ર વ્રજૌકસાં કનિષ્ઠેષ્વ્ અપિ તેન મિત્રતયા સ્વીકાર
ઇતિ યદ્ ઉચ્યતે તત્ ખલુ મિત્રતાયાઃ પ્રશંસામ્ એવાવહતીતિ ।
અથ તેષ્વ્ અપિ સખીનાં તાવદ્ ઉત્કર્ષમ્ આહ-
ઇત્થં સતાં બ્રહ્મ-સુખાનુભૂત્યા
દાસ્યં ગતાનાં પર-દૈવતેન ।
માયાશ્રિતાનાં નર-દારકેણ
સાકં વિજહ્રુઃ કૃત-પુણ્ય-પુઞ્જાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.12.11]
સતાં જ્ઞાનિનાં બ્રહ્મત્વેન સ્ફુરંસ્ તાવદ્ વિરલ-પ્રચારઃ । દાસ્યં
ગતાનાં-
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહામુને ॥ [ભ્પ્ 6.14.3-5]
ઇત્ય્ અનુસારેણ પર-દૈવત્વેન સ્ફુરંસ્ તતોઽપિ વિરલ-પ્રચારઃ । માયાશ્રિતાનાં
તુ જ્ઞાન-ભક્તિ-મૈત્રી-હીનાનાં ચિદ્-એક-રૂપત્વેન ન સ્ફુરતિ । ન ચ
પરમેશ્વરત્વેન, ન ચ પ્રેમાસ્પદત્વેન । તતસ્ તદીયાસાધારણતા-સ્ફૂર્તૌ
યોગ્યતાશ્રયાભાવાત્ । અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્
[ગીતા 9.11] ઇતિ ન્યાયેન અલભ્ય એવેતિ પાદ-ત્રયેણ તસ્યોદય-માત્ર-
દૌર્લભ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
તતશ્ ચૈવમ્ભૂતો યોઽસુલભ-સ્ફૂર્તિઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તેન સમં સાક્ષાદ્ એવ
પ્રેમ-ભૂમિકોત્કર્ષમ્ અધિરૂઢેન પરમ-સખ્યેનાપિ વિજહ્રુર્ ઇતિ શ્રી-
શુકદેવસ્ય ચમત્કારઃ ।
અથવા યોઽયમ્ અહો તદાનીં વિષૂચીનયા કૃપયા માયાશ્રિતાનાં સાધારણ-
જનાનામ્ અપિ દર્શિત-સર્વાકારાતિક્રમિત્-માહાત્મ્યેન સાક્ષાન્ નરાકૃતિ-પર-
બ્રહ્મત્વેન સ્ફુરંસ્ તતોઽપિ તથા તથા લબ્ધે લાભે બન્ધુ-ભાવસ્ તુ તૈર્
ન લબ્ધઃ । સખાયસ્ તુ તથાભૂતેન તેન સાર્ધં બન્ધુ-ભાવોત્કર્ષ-
રૂપેણ સખ્યેન વિજહ્રુર્ ઇત્ય્ અતસ્ ત એવ કૃત-પુણ્ય-પુઞ્જાઃ શ્રી-ભગવત્-
પારિતોષિકાનેક-સત્-કર્મ-કારિ-વૃન્દેષુ પરમ-શ્રેષ્ઠા ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ
બાન્ધવાન્તરેષુ નેદૃશં સખ્યમ્ અસ્તીતિ તેભ્યોઽપિ માહાત્મ્યમ્ આયાતમ્ ।
અતએવ કિમ્ એષાં સખીનાં સાક્ષાત્ તેન સમં પ્રણય-લક્ષણ-હાર્દ-
વિશેષેણ વિહરતાં (પગે 60) ભાગ્યં વર્ણનીયમ્ । યે સાધારણા અપિ વ્રજ-
વાસિનસ્ તેષામ્ અપ્ય્ આસ્તાં તત્ તદ્ અન્યદ્ ભાગ્યમ્ । તદ્-દર્શન-માત્ર-
ભાગ્યમ્ અપિ પરેષાં મહા-મુનીનાં પરમ-દુર્લભમ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયેણ
યત્-પાદાંશુર્ બહુ-જન્મ-કૃચ્છ્રત [ભ્પ્ 10.12.12] ઇત્ય્ અનન્તર-પદ્યમ્ અપિ
વ્યાકૃત્યૈતદ્ એવ સખીનાં મહા-ભાગ્ય-વર્ણનં પોષણીયમ્ ।
અતએવાક્રૂરેણ અથાવરૂઢ [ભ્પ્ 10.38.15] ઇત્ય્ અત્ર નમસ્ય આભ્યાં ચ સખીન્
વનૌકસ ઇતિ ચોક્તમ્ ।
તદ્ એતત્ તાવદ્ અસ્તુ યેષુ સખિષુ વત્સેષ્વ્ અપિ બ્રહ્મણા હૃતેષુ અન્યાન્ સૃજ્યાં
તત્ તુલ્યાન્ દૃષ્ટ્વા સ્વયમ્ એવૈતત્ તયા બભૂવ । તેષ્વ્ અપિ પરિતોષમ્ અપ્રાપ્ય
તાન્ સખીન્ એવાનિનાયેત્ય્ અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ ।
॥ 10.12 ॥ શ્રી-શુકઃ

[101]
અથ તેભ્યોઽપિ શ્રી-પિત્રોર્ ઉક્તં -
તતો ભક્તિર્ ભગવતિ પુત્રી-ભૂતે જનાર્દને ।
દમ્પત્યોર્ નિતરામ્ આસીદ્ ગોપ-ગોપીષુ ભારત ॥ [ભ્પ્ 10.8.51] ઇત્ય્ અનેન ।
ભક્તિઃ પ્રેમ । નિતરાં સ્નેહ-રાગ-પરાકાષ્ઠાધ્યારૂઢત્વાત્ । ગોપાઃ
સર્વે । ગોપ્યસ્ તત્-પ્રેયસી-વર્ગ-વનિતાઃ । વક્ષ્યમાણાનુરોધાત્ । અથ
સર્વેભ્યોઽપિ મુનિ-ગણ-પ્રશસ્તત્યા સર્વતોઽપિ પ્રેમ-પ્રણય-માન-રાગ-
વૈશિષ્ટ્ય-પુષ્ટયા વિશેષતોઽનુરાગ-મહાભાવ-સમ્પત્તિ-ધારિણ્યા સ્વ-
પ્રીત્યા વશીકૃત-કૃષ્ણાનાં શ્રી-વ્રજ-દેવીનાં ત્વ્ અસમોર્ધમ્ એવ તદ્-
વૈભવમ્ । એતત્-ક્રમેણૈવોદ્ધવસ્યાપ્ય્ અનુજ્ઞાપન-ક્રમો દૃશ્યતે । યથા -
અથ ગોપીર્ અનુજ્ઞાપ્ય યશોદાં નન્દમ્ એવ ચ ।
ગોપાન્ આમન્ત્ર્ય દાશાર્હો યાસ્યન્ન્ આરુરુહે રથમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.64] સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ શ્રી-શુકઃ

[102]
અતએવ સર્વમ્ અપિ શ્રી-ગોકુલમ્ અતિક્રમ્ય -
દૃષ્ટ્વૈવમ્-આદિ ગોપીનાં કૃષ્ણાવેશાત્મ-વિક્લવમ્ ।
ઉદ્ધવઃ પરમ-પ્રીતસ્ તા નમસ્યન્ન્ ઇદં જગૌ ॥
એતાઃ પરં તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વો
ગોવિન્દ એવ નિખિલાત્મનિ રૂઢ-ભાવાઃ ।
વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયો મુનયો વયં ચ
કિં બ્રહ્મ-જન્મભિર્ અનન્ત-કથા-રસસ્ય ॥ [ભ્પ્ 10.47.57-58]
પરં કેવલમ્ એતાસ્ તનુ-ભૃતઃ સફલ-જન્માનઃ । અતોઽખિલમ્ આત્મનિ
પરમાત્મત્વેન સર્વેષામ્ અપિ દુર્લભ-સ્ફૂર્તિ-માત્રે સ્વ-સન્નિધૌ તુ
ગોવિન્દે સાક્ષાત્ શ્રી-ગોકુલેન્દ્રતયા વિરાજમાને એવમ્ ઈદૃશ-ભાવ-વિશેષ-
માધુર્યેણ રૂઢ-ભાવાઃ ઉદ્ભૂત-મહા-ભાવા જાતાઃ । યદ્ એવ
મહાભાવ-તાત્પર્યાન્ત-ગતિ-સમર્થં ભાવ-વિશેષ-માધુર્યં યદિ
યદૃચ્છયા વર્ણન-દ્વારા કર્ણ-ગોચરં સ્યાત્, તદા સ્વ-સ્વભાવં પરિત્યજ્ય
યદ્ અયં ભાવં પ્રેમ્ણઃ પરાકાષ્ટેયમ્ ઇત્ય્ અનુભાવ-મહિમ-દ્વારા
વિતર્ક્ય ભવ-ભિયો મુમુક્ષવો મુનયો પ્રાપ્નુમઃ । એતાસામ્ ઇવાસ્માકં
તન્-માધુર્ય-વિશેષાસ્વાદ-યોગ્યત્વાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર તદ્-અવાઞ્છકં
નિન્દતિ । અનન્તસ્યાનન્ત-લીલસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય કથાસુ કથા-માત્રેષુ કિમ્ ઉત
ઈદૃશીષુ કથાસુ અરસો રસાભાવો યસ્ય તસ્ય સાઙ્ખ્યૈર્ વિરિઞ્ચ-જન્મભિર્ અપિ
કિં, ન કિઞ્ચિદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ ।
[103]
નનુ તે મુક્તા મુમુક્ષવશ્ ચ તત્-તદ્-ભાવેન શાસ્ત્ર-પ્રશસ્તા એવ । ભક્તાસ્
ત્વ્ અતિતમામ્ । તર્હિ તદ્-વિધાનાં કથમ્ અન્યત્ર વાઞ્છા । તત્રાહ -
ક્વેમાઃ સ્ત્રિયો વન-ચરીર્ વ્યભિચાર-દુષ્ટાઃ
કૃષ્ણે ક્વ ચૈષ પરમાત્મનિ રૂઠ-ભાવઃ ।
નન્વ્ ઈશ્વરો ઽનુભજતો ઽવિદુષો ઽપિ સાક્ષાચ્
છ્રેયસ્ તનોત્ય્ અગદ-રાજ ઇવોપયુક્તઃ ॥ [ભ્પ્ 10.47.59]
તત્ર તાસુ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્યોપક્રમોપસંહારાદિષુ મહા-ભક્તેર્ એવ
સ્પષ્ટત્વાત્, તાસાં શ્રી-કૃષ્ણ-ભજને વ્યભિચારિત્વસ્ય સુતરાં તદ્-દોષસ્ય ચ
રાસાન્તે -
ગોપીનાં તત્-પતીનાં ચ
સર્વેષામ્ અપિ દેહિનામ્ । (પગે 61)
યો ઽન્તશ્ ચરતિ સો ઽધ્યક્ષઃ
ક્રીડનેનેહ દેહ-ભાક્ ॥ [ભ્પ્ 10.33.35] ઇત્ય્ આદિના નિરાકૃતત્વાત્ ।
સ્વયમ્ એવાધુનાપિ પરમાત્મનીતિ તસ્યૈવ સૂચ્યમાનત્વાત્ । દુર્ધિયાં મતે
વા તાસાં વ્યભિચાર-શીલત્વસ્ય તુ આર્ય-પથં હિત્વા [ભ્પ્ 10.47.61] ઇતિ
પ્રાપ્યસ્યૈવ પરિત્યાગોપપત્તેઃ સ્વયમ્ એવ નિરાક્રિયમાણત્વાદ્
અન્યથાર્થસ્યાપ્રસ્તાવ્યત્વમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણ એવાર્થઃ સમઞ્જસઃ । યથા -
ઇમા વનચર્યઃ વૃન્દાવન-વિહારિણ્યઃ સ્ત્રિયઃ કૃષ્ણે તદ્-રૂપે આશ્રયે ક્વ કાં
વા ભૂમિકામ્ અધિકૃત્ય વર્તન્તે । તયા વ્યભિચાર-દુષ્ટા એતાદૃશ-
ભાવોત્કર્ષાભાવેન યો વ્યભિચારો ગાઢ-તદ્-આસક્ત્ય્-અભાવસ્ તેન દુષ્ટા
અન્યે ભવ-ભી-પ્રભૃતયો વયં વા તસ્મિન્ ક્વ કાં ભૂમિકામ્ અધિકૃત્ય
વર્તામહે । તતો મહદ્ એવાન્તરમ્ ઇતિ ભાવઃ । કથમ્ ? એષ શ્રી-ગોપ-
વધૂષ્વ્ એતાસુ દૃશ્યમાનઃ પરમાત્મનિ સર્વેષામ્ એવ ભજનીયત્વેન
સ્પૃહાસ્પદે પરમેશ્વરે રૂઢ-ભાવઃ ઉદ્ભૂત-મહા-ભાવઃ
સમુજ્જૃમ્ભતે । ન ત્વ્ અસ્માસ્વ્ ઇતિ ।
તર્હિ તાભિર્ અનુભૂયમાનસ્ય તાડ્શ-ભાવ-જનકસ્ય શ્રી-કૃષ્ણ-ગુણ-
વિશેષસ્યાનભિજ્ઞા યૂયં કથં તદ્-વાઞ્છયાપિ તત્ પ્રાપ્સ્યથ, તત્રાહ નન્વ્
ઇતિ । અવિદુષોઽપિ । તત્ર મમૈવ અકસ્માત્ સ્વયમ્ અત્ર પ્રસ્થાપિતસ્ય
દૃષ્ટાન્તત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । યથોક્તં સ્વયમ્ એવ - વિરહેણ મહાભાગા
મહાન્ મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ [ભ્પ્ 10.47.27] ઇતિ ।
અથવા- પૂર્વમ્ એવાર્થં તદ્-રસ-વિમુખીનાં મહા-પતિવ્રતાનામ્ અપિ
નિન્દયા દ્રઢત્યતિ ક્વેમા ઇતિ । ઇમાઃ શ્રી-વૃન્દાવન-વિહારિણ્યઃ શ્રી-કૃષ્ણ-
પ્રેયસ્યઃ સ્ત્રિયઃ ક્વ । અ-કાર-પ્રશ્લેષેણ યાશ્ ચ વન-ચર્યસ્ તદ્-વન-
વિહારિણીભ્યસ્ તાભ્યો ભિન્નાઃ । અથ ચ સ્ત્રિયો વ્રતિઅસ્ ત્વામ્ [ભ્પ્ 5.18.19] ઇત્ય્
આદિ કેતુમાલ-વર્ષ-વર્ણન-સ્થિત-લક્ષ્મી-વચન-રીત્યા પરમાત્મનિ સ્વતઃ
સર્વ-પતૌ શ્રી-કૃષ્ણે વૈમુખ્યેન વ્યભિચાર-દુષ્ટાઃ સ્ત્રિયઃ ક્વ । મહદ્
એવાન્તરમ્ ઇતિ ભાવઃ । યતશ્ ચૈતાસ્વ્ એષ સર્વ-પુરુષાર્થ-શિરોમણિ-રૂપો
રૂઢ-ભાવો દૃશ્યતે ન તુ તાસ્વ્ ઇવ તલ્-લેશસ્યાપ્ય્ અભાવ ઇતિ ।
[104]
એવં પરમ-પ્રેમવતીષ્વ્ આસુઅ તસ્ય સૌદૃદમ્ અપિ પરમ-કાષ્ઠાપન્નં
ભવેત્ । યતો ભક્ત-માત્રાણાં સ્વભાવત એવ સુહૃદ્ અસાવ્ ઇત્ય્ આહ નન્વ્ ઇતિ ।
કિં બહુના -
નાયં શ્રિયો ઽઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ
સ્વર્-યોષિતાં નલિન-ગન્ધ-રુચાં કુતો ઽન્યાઃ ।
રાસોત્સવે ઽસ્ય ભુજ-દણ્ડ-ગૃહીત-કણ્ઠ-
લબ્ધાશિષાં ય ઉદગાદ્ વ્રજ-વલ્લભીનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.60]
અઙ્ગે તદીયે શ્રી-વૈકુણ્ઠ-નાથાખ્ય-શ્રી-વિગ્રહ-વિશેષે પરમ-પ્રેયસી-
રૂપાયાઃ શ્રિયો યા નિતાન્ત-રતિઃ પ્રગાઢઃ કાન્ત-ભાવઃ તસ્યા અપિ અયં
એતાવાન્ પ્રસાદઃ સૌખ્ય-પ્રકાશો નાસ્તિ । યદિ શ્રિયોઽપિ નાસ્તિ તદા નલિનસ્ય
તત્રત્ય-દિવ્ય-સ્વર્ણ-કમલસ્યેવ ગન્ધો રૂક્ કાન્તિશ્ ચ યાસાં તાદૃશીનામ્ અપિ
સ્વર્-યોષિતાં વૈકુણ્ઠ-પુરાઙ્ગનાનામ્ અન્યાસાં સુતરામ્ એવ નાસ્તિ । તતઃ
કુતોઽન્યાઃ । અન્યાઃ પુનર્ દૂરતોઽપિ નિરસ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । કાસામ્ ઇવ કિયાન્
પ્રસાદો નાસ્તિ, તત્રાહ રાસેતિ । અસ્ય શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-નન્દન-રૂપસ્ય । યદ્-
વાઞ્છયા શ્રીર્ લલનાચરત્ તપઃ [ભ્પ્ 10.16.36] ઇત્ય્ ઉક્ત-દિશા તસ્યા અપિ
સ્પૃહણીયસ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તતો ન કેવલં વિપ્રલમ્ભ એવાસામ્ ઈદૃશો
ભાવોત્કર્ષઃ પરન્તુ સમ્ભોગેઽપિ લક્ષ્યા અપિ સ્પૃહણીયઃ । તેન મદ્-
વિધાનાં કા વાર્તા ઇતિ ભાવઃ । ભુજ-દણ્ડ-ગૃહીત-કણ્ઠ-લબ્ધાશિષાં
પરમાવેશેન ગૃહીત-કણ્ઠતયા પ્રાપ્ત-પરમ-મનોરથાનાં રાસોત્સવે
વઃ યાવાન્ ઉદગાત્ સતતં નિગૂઢમન્તઃ સન્ન્ અપિ પ્રાકટ્યં પ્રાપેતિ । અપિ યત્
સ્પૃહા શ્રીઃ [ભ્પ્ 10.15.8] ઇત્ય્ અત્ર (પગે 62) લક્ષ્મી-સ્પર્ધામય-વાક્યે વ્રજ-
સુન્દરીણામ્ ઇતિ સુન્દરી-પદ-વિન્યાસઃ સૌન્દર્યાદિકમ્ અપિ તાસાં તદ્વદ્
અધિકમ્ ઇતિ સૂચયતિ । તચ્ ચ યુક્તં યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના [ભ્પ્
5.18.12] ઇતિ ન્યાયેન તદ્-ઉત્કર્ષત ઉત્કર્ષ-પ્રાપ્તેઃ । અત્ર સર્વ-ભાવ-
શિરોમણિના કાન્ત-ભાવાંશેનૈવોભયત્ર તારતમ્યં દર્શિતમ્ । ન તુ ન ચ
સઙ્કર્ષણો ન શ્રીઃ [ભ્પ્ 11.14.15] ઇત્ય્ આદાવ્ ઇવ ભક્તિ-જાયાત્વાંશાભ્યામ્ ।
તતો નાન્યેન સાધારણ્યં મન્તવ્યમ્ । શ્રી-કૃષ્ણ-લક્ષણ-સ્વયં-ભગવદ્-
વિષયતયા વિશેષાન્તરં સ્વસ્ત્ય્ એવેતિ જ્ઞેયમ્ ।
[105]
તસ્માદ્ આસ્તાં તાવદ્ આસાં ભાવ-ચ્છવિ-લાભાભિલાષઃ । મમ ત્વ્ ઇદમ્ એવ
પ્રાર્થનીયમ્ ઇથ્ આહ -
આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યાં
વૃન્દાવને કિમ્ અપિ ગુલ્મ-લતૌષધીનામ્ ।
યા દુસ્ત્યજં સ્વ-જનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા
ભેજુર્ મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.61]
અયમ્ અર્થઃ - મય્ય્ આસાં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેમ-વિશેષ-ચ્છવિ-સ્પર્શોઽપિ ન
સમ્ભવત્ય્ એવ વિજાતીય-જન્મ-વાસનત્વાત્ । તતશ્ ચ સાક્ષાચ્ ચરણ-સ્પર્શોઽપિ
નેતિ કિં વક્તવ્યમ્ । યદ્ય્ એવં તદ્ આસાં ચરણસ્ય યો રેણુસ્ તસ્ય સ્પર્શ-
ભાગ-ધેયાનાં શ્રી-ગુલ્મ-લતૌષધીનાં મધ્યે કિમ્ અપિ યત્ કિઞ્ચિદ્
અનાદૃત-રૂપમ્ ઇતિ સ્યામ્ ઇતિ । અહો ઇત્ય્ અભિલાષ-કૃત-હૃદયાર્તૌ ।
કથમ્ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આહ યા ઇતિ । યાઃ ખલુ કુલ-વધૂત્વાદ્ આપાત-વિચારેણ

સ્વયં દુસ્ત્યજં સ્વજનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા રાગાતિશયેન લોક-વેદ-
મર્યાદામ્ ઉલ્લઙ્ઘ્યેત્ય્ અર્થઃ । વસ્તુતસ્ તુ શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યાં સર્વ-શ્રુતિ-
સમન્વયેન પરમ-પુરુષાર્થ-શિરોમણિતયા નિર્ણેયામ્ ઈદૃશ-પરમ-
પ્રેમ-લક્ષણાં મુકુન્દસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્ શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-નન્દન-રૂપસ્ય
પદવીં તદીય-સંયોગાનન્દ-પદ્ધતિં ભેજુર્ ઇતિ ।
[106]
તદ્ એવમ્ આર્ય-પથં ત્યજામ ઇતિ તુ તાસાં ભ્રમ એવેતિ ભાવઃ । ય એવ તત્-
સંયોગાનન્દઃ શ્રી-પ્રભૃતીનાં પરમ-દુર્લભ એવેતિ સ્વયમ્ એવ વ્યનક્તિ ।
યા વૈ શ્રિયાર્ચિતમ્ અજાદિભિર્ આપ્ત-કામૈર્
યોગેશ્વરૈર્ અપિ યદ્ આત્મનિ રાસ-ગોષ્ઠ્યામ્ ।
કૃષ્ણસ્ય તદ્ ભગવતશ્ ચરણારવિન્દં
ન્યસ્તં સ્તનેષુ વિજહુઃ પરિરભ્ય તાપમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.62]
યા રાસ-ગોષ્ઠ્યાં વિરાજમાનસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ભગવતઃ પરમ-
માધુર્ય-સાર-ભગવત્તાપ્રકાશિનસ્ તદ્-અનિર્વચનીય-માધુર્યક-
પ્રકૃષ્ટં પદારવિન્દં ન્યસ્તં, તેન સ્વયમ્ અર્પિતં પરિરભ્ય તાપં
સાક્ષાત્ તદ્-અપ્રાપ્તિ-હેતુકમ્ આધિં જહુઃ । તત્ તુ યોગેશ્વરૈર્ ભક્તિ-યોગ-
પ્રવીણૈઃ શ્રી-શુકાદિભિર્ અપિ આત્મનિ મનસ્ય્ એવાર્ચિતમ્ । યદ્ વાઞ્છયા શ્રીર્
લલનાચરત્ તપઃ [ભ્પ્ 10.16.36] ઇત્ય્ ઉક્ત-દિશા શ્રિયાપિ યત્ પ્રાપ્તું મનસ્ય્
એવાર્ચિતમ્ । તચ્ ચ સદૈવાનાદિત એવ ન તુ કદાચિદ્ અપિ સાક્ષાત્ પ્રાપ્તમ્ । તદ્-
અશ્રવણાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[107]
એવં તાસામ્ એવ સાક્ષાન્ નમસ્કારે કૃત-ચિત્તતયા તથાવિધં ગાયન્ન્ એવાસૌ
પુનર્ અપિ મહા-મહિમ-સ્ફૂર્તેર્ અતિદૈન્ય-ભર-સઙ્કુચિતતયા તત્રાપ્ય્
આત્મનોઽનધિકારિતાં મન્યમાનસ્ તત્-પાદ-રેણુમ્ એવ નમસ્કુર્વન્ તત્રાપિ
દૈન્યેન તદ્-એક-વર્ગ-સમ્બન્ધાત્ સાધારણ-વ્રજ-સ્ત્રીણામ્ એવ નમસ્કરોતિ
વન્દે નન્દ-વ્રજ-સ્ત્રીણાં પાદ-રેણુમ્ અભીક્ષ્ણશઃ ।
યાસાં હરિ-કથોદ્ગીતં પુનાતિ ભુવન-ત્રયમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.63]
ઉત્તરાર્ધેન તાદૃશીનામ્ અપ્ય્ આસાં સાક્ષાદ્ એવ પાદ-રેણું વન્દે, તદ્ એતદ્
અપ્ય્ અહો અસ્માકં (પગે 63) ભાગ્યમ્ અસ્તીત્ય્ એતદ્ અપિ મહદ્ અદ્ભુતમ્ ઇતિ
ભાવઃ । અત્રૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ -
એતે હિ યાદવાઃ સર્વે મદ્-ગણા એવ ભામિનિ । [પદ્મપ્ 6.89.22]
સર્વદા મત્-પ્રિયા દેવિ મત્-તુલ્ય-ગુણ-શાલિનઃ ॥
ઇતિ પાદ્મ-કાર્તિક-માહાત્મ્ય-દૃષ્ટ-શ્રી-ભગવદ્-વાક્યાનુસારેણ
શય્યાસનાટનાલાપે [ભ્પ્ 10.90.46] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનુસારેણ ચ યાદવા એવ તાવત્
સ્વયં ભગવતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-દેવસ્ય પરમ-પ્રેષ્ઠાઃ । અતઃ
પ્રાદુર્ભાવાન્તર-ભક્તાસ્ તુ સ્વતો દૂરત એવ સ્થિતા ।
અથ ભક્તાન્તરેષુ યાદવેષ્વ્ અપિ ત્વં તુ ભાગવતેષ્વ્ અહમ્ [ભ્પ્ 11.16.29],
ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા [ભ્પ્ 11.11.49], નોદ્ધવોઽણ્વ્ અપિ મન્-ન્યૂનઃ
[ભ્પ્ 3.4.31], ન ચ સઙ્કર્ષણો ન શ્રીર્ નૈવાત્મા ચ યથા ભવાન્ [ભ્પ્
11.14.15] ઇત્ય્ આદિ કામ-કૃચ્-છ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યાનુસારાત્ ભક્ત્ય્-અંશેન તુ
સર્વતોઽપ્ય્ ઉદ્ધવ એવ શ્રેયાન્, તસ્ય તુ શ્રી-વ્રજ-દેવીષ્વ્ એવૈવં દૈન્ય-
વચનં, ન જાતુ મહિષીસ્વ્ અપીતિ જાતાન્ધસ્યાપિ ચાક્ષ્ષમ્ એવેદં તાસાં યશો-
રાકા-ચન્દ્રમઃ-સૌન્દર્યમ્ ઇતિ ॥
॥ 10.47 ॥ શ્રી-ઉદ્ધવઃ ॥ 102-107 ॥
[108]
તત્ર સ્વેભ્યઃ ષોડશ-સહસ્ર-સઙ્ખ્યાભ્યઃ શ્રી-યદુ-દેવસ્ય પત્નીભ્યસ્
તથાષ્ટભ્યઃ પટ્ટ-મહીષિભ્યશ્ ચ તાસાં માહાત્મ્યં વદન્ત્યઃ
પરમકાષ્ઠાપન્નતયા શ્રી-રાધિકા-દેવ્યા આહુઃ --
ન વયં સાધ્વિ સામ્રાજ્યં સ્વારાજ્યં ભૌજ્યમ્ અપ્ય્ ઉત ।
વૈરાજ્યં પારમેષ્ઠ્યં ચ આનન્ત્યં વા હરેઃ પદમ્ ॥
કામયામહ એતસ્ય શ્રીમત્-પાદ-રજઃ શ્રિયઃ ।
કુચ-કુઙ્કુમ-ગન્ધાઠ્યં મૂર્ધ્ના વોઠું ગદા-ભૃતઃ ॥
વ્રજ-સ્ત્રિયો યદ્ વાઞ્છન્તિ પુલિન્દ્યસ્ તૃણ-વીરુધઃ ।
ગાવશ્ ચારયતો ગોપાઃ પાદ-સ્પર્શં મહાત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.83.41-43]
હે સાધ્વિ, સામ્રાજ્યાદિકં ન કામયામહે । તત્ર સામ્રાજ્યં સાર્વભૌમં
પદમ્ । સ્વારાજ્યં ઐન્દ્રં પદં ભોજ્યં તદ્-ઉભય-ભોગ-ભાક્ત્વમ્ ।
ભુનક્તીતિ ભુક્ તસ્ય ભાવ ઇતિ । વિવિધં રાજત ઇતિ વિરાટ્ તસ્ય ભાવો
વૈરાજ્યમ્ । અણિમાદિ-સિદ્ધિ-ભાક્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પારમેષ્ટ્યં બ્રહ્મ-
પદમ્ । આનન્ત્યં યે તે શતમ્ [તૈત્તુ 2.8.2] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-રીત્યા
મનુષ્યાનન્દમ્ આરભ્ય શત-શત-ગુણિતત્વેન પ્રાજાપત્યસ્ય ગણનાયાઃ
પરાં કાષ્ઠાં દર્શયિત્વા પર-બ્રહ્મણિ તુ યતો વાચો નિવર્તન્તે [તૈત્તુ
2.4.1] ઇત્ય્ અનેન યદાનન્દસ્યાનન્ત્યં દર્શિતં તદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । કિં બહુના,
હરેઃ શ્રી-પતેઃ પદં સામીપ્યાદિકમ્ અપિ યત્ તદ્ એતદ્ અપિ ન કામયામહે ।
નાધીનં કર્તુમ્ ઇચ્છામ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તર્હિ કિમ્ અધિકં લબ્ધં કામયધ્વે ? ન, તત્રાહુઃ - એતસ્યાસ્મત્-પતિત્વેન
સર્વ-વિજ્ઞાતસ્ય ગદા-ભૃતઃ શ્રીમત્-પાદરજ એવ તાવન્ મૂર્ધ્ના વોડ્ધ્રું
કામયામહે । તત્રાપિ યત્ શ્રિયઃ કુચ-કુઙ્કુમ-ગન્ધેનાઢ્યં તદ્-
ગન્ધેન પ્રાપ્ત-સમ્પદ્-વિશેષં તત્ પુનર્ અધિકં કામયામહ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ, શ્રીપતેર્ એવ પદં શ્રી-કુઙ્કુમ-ગન્ધાઢ્યં [વૃ. હેરે અદ્દ્સ્: તત્-
સામીપ્યાદ્ ઇત્ય્ આગાત્ તત્ તુ ભવત્યસ્ ત્યક્તવત્ય એવ । યદિ ચ શ્રીર્ અત્ર
રુકુમ્ણ્ય્ અભિપ્રેયતે તર્હિ તત્ તુ ભવતીનાં પ્રાપ્તમ્ એવ । તસ્માત્ તત્-તદ્-
વિલક્ષણાયા એવ શ્રિયઃ કુચ-કુઙ્કુમ-ગન્ધાઢ્યમ્ । વૃ. અદ્દિતિઓન્ એન્દ્સ્.] તત્
સ્યાદ્ ઇતિ ગમ્યતે । તતસ્ તદ્-અવબોધનાય પુનર્ વિશિષ્યતામ્ । તત્રાહુઃ વ્રજ-
સ્ત્રિય ઇતિ । પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાય [ભ્પ્ 10.21.17] ઇત્ય્ આદિ સ્વ-વાક્યાદ્ય્-
અનુસારેણ વ્રજ-સ્ત્ર્ય્-આદયો યદ્ વાઞ્છન્તિ વવાઞ્છુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વર્તમાન-
પ્રયોગેણ તત્-તદ્-અવિચ્છેદ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે । અત્ર પુલિન્દ્ય્-આદિ-નિર્દેશસ્ તુ સ્વેષામ્
અપિ તત્-પ્રાપ્તિ-યોગ્યતા-વિવક્ષયા । તૃણ-વીરુધો (પગે 64) દૂર્વાદ્યાઃ । આસાં
તાદૃગ્-અનુભવશ્ ચ તત્-કુચ-કુઙ્કુમ-સૌરભ-વાસિતત્વાવિચ્છિન્ન-તત્-
પાદપ-ભાવાદ્ એવેતિ ભાવઃ । ગાવો ગાઃ । ચારયતશ્ ચારયન્તઃ । ગોપા ઇત્ય્ અન્તે
નિર્દેશસ્ તુ કેષાંચિત્ પ્રિય-નર્મ-સખાદીનાં તદ્-અનુમોદકારિત્વેઽપિ
પુરુષત્વાત્ તત્રાયોગ્યતા-વિવક્ષયા । અયં ભાવઃ - શ્રીત્વેન પ્રસિદ્ધાયાઃ
શ્રિયસ્ તત્ર કામનૈવ શ્રૂયતે, ન તુ સઙ્ગતિઃ । યદ્-વાઞ્છયા શ્રીર્ [ભ્પ્
10.16.36] ઇતિ નાગ-પત્નીનાં, યા વૈ શ્રિયાર્ચિતમ્ [ભ્પ્ 10.47.62] ઇત્ય્ ઉદ્ધવસ્યાપ્ય્
ઉક્તેઃ ।
ન ચ રુક્મિણીત્વેન પ્રસિદ્ધાયા શ્રિયસ્ તત્ર સઙ્ગતિઃ । કાલ-દેશયોર્
અન્યતમત્વાત્ । ન ચ વ્રજ-સ્ત્રીણાં શ્રી-સમ્બન્ધ-લાલસા યુક્તા - નાયં
શ્રિયોઽઙ્ગ [ભ્પ્ 10.47.60] ઇત્ય્-આદિના તતોઽપિ પરમાધિક્ય-શ્રવણાત્ । તસ્માદ્
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ઇતિ માત્સ્યાનુસારેણ
રુક્મિણ્યા સહ પઠિતા । શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામ-દેવાદ્ [વ્સ્. 1.1.30] ઇતિ
ન્યાય-રીત્યા મહેન્દ્રેણ પરમેશ્વર ઇવ દુર્ગયાપ્ય્ અહંગ્રહોપાસના-
શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યા સ્વાભેદેનોપદિષ્ટા । શ્રી-રાધા તુ સર્વતઃ પૂર્ણા તલ્-
લક્ષ્મીઃ ।
તથા દેવી કૃષ્ણમયી પ્રોક્તા રાધિકા ઇત્ય્ આદિ બૃહદ્-ગૌતમીયાનુસારેણ,
રાધયા માધવો દેવો માધવેનૈવ રાધિકા ઇત્ય્ આદિ ઋક્-પરિશિષ્ટાનુસારેણ
ચ તાસુ રાધાત્વેન પ્રસિદ્ધા સર્વતો વિલક્ષણા યા શ્રીર્ વિરાજતે તામ્
ઉદ્દિશ્યૈવ તાસાં તદ્ ઇદં વાક્યમ્ । યથા ચ - અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્

[ભ્પ્ 10.30.28] ઇત્યાદિ । અપ્ય્ એણપત્ન્ય્-ઉપગત [ભ્પ્ 10.30.11] ઇત્ય્-આદિ-દ્વયં ચ ।
તતશ્ ચ તાસાં યથા તત્ર સ્પૃહાસ્પન્દતા તથાસ્માકં ચેતિ ।
તદ્ એવં તાદૃશ-પ્રેમ-સ્ફૂર્તિમય-તદ્-ગન્ધાઢ્યતાયાઃ સમ્પ્રત્ય્ અપ્ય્
અસ્માસુ પ્રકાશઃ સ્યાદ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । ન કેવલં તાદૃશં તદ્-રજ એવ
વાઞ્છન્તિ અપિ તુ તાદૃશ-પાદ-સ્પર્શમ્ ચ । અતો વયમ્ અપિ તં કામયામહ
ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા તદ્-રજસ એવ વિશેષણં પાદ-સ્પર્શમ્ ઇતિ । તદ્-અવ્યભિચારિ-
ફલત્વાદ્ અભિન્નમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
એતસ્ય તત્ર કીદૃશસ્ય ? મહાન્ સર્વત્રત્યાદ્ અપિ સ્વભાવાદ્ ઉત્તમ આત્મા
સૌન્દર્યાદિ-પ્રકાશ-મયઃ સ્વભાવો યસ્ય તાદૃશસ્ય તત્રાતિશુશુભે તાભિર્
ભગવાન્ [ભ્પ્ 10.33.6] ઇતિ શ્રી-શુકોક્તેઃ ॥
॥ 10.83 ॥ શ્રી-મહિષ્યો દ્રૌપદીમ્

(પગે 65)
[109]
અથ તત્રૈવ શ્રી-રાધા-દેવ્યાઃ, આદિ-પુરાણે -
ત્રૈલોક્યે પૃથિવી ધન્યા તત્ર વૃન્દાવનં પુનઃ ।
તત્રાપિ ગોપિકાઃ પાર્થ તત્ર રાધાભિધા મમ ॥ ઇતિ ।
પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે -
યથા રાધા પ્રિયા વિષ્ણોસ્ તસ્યાઃ કુણ્ડં પ્રિયં તથા ।
સર્વ-ગોપીષુ સૈવૈકા વિષ્ણોર્ અત્યન્ત-વલ્લભા ॥ ઇતિ ।
અતએવ તસ્યા એવ પ્રમાધિક્યં વર્ણિતમ્ આગ્નેયે વાસના-ભાષ્યોદ્ધૃતં
વચનમ્ -
ગોપ્યઃ પપ્રચ્છુર્ ઉષસિ કૃષ્ણાનુચરમ્ ઉદ્ધવમ્ ।
હરિ-લીલા-વિહારાંશ્ ચ તત્રૈકાં રાધિકાં વિના ।
રાધા તદ્-ભાવ-સંલીના વાસનાયા વિરામિતા ॥ ઇતિ ।
નવમાવસ્થા-પ્રાપ્તત્વેન પ્રશ્નાદિ-વાસનાયા વિરામિતા તસ્યામ્ અસમર્થ્યેત્ય્
અર્થઃ । તસ્માદ્ અનેન સર્વ-વ્રજ-દેવીષ્વ્ અપિ શ્રૈષ્ઠ્યાદિ-ચિહ્નેન શ્રી-રાસ-
વિહારે તાભિર્ એવ સ્વયં કસ્યાઃ પદાનિ [ભ્પ્ 10.30.27] ઇત્ય્ આદિના વર્ણિત-
સૌભાગ્યાતિશયા શ્રી-રાધિકૈવ ભવેત્ । અતસ્ તન્-નામ્નૈવ તાઃ સૂચયામાસુઃ
અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
યન્ નો વિહાય ગોવિન્દઃ પ્રીતોઽયમ્ અનયદ્ રહઃ ॥ [ભ્પ્ 10.30.28]
અનયા રાધયા ભગવાન્ રાધિતઃ સાધિતો વશીકૃત ઇત્ય્ અર્થઃ । નૂનમ્ ઇતિ
વિતર્કે । યતશ્ ચ રાધયતીતિ નિરુક્ત્યા તસ્યા રાધેતિ સંજ્ઞાપિ જાતેતિ ભાવઃ ।
રાધિતત્વે હેતુઃ યન્ ન ઇતિ । ગોવિન્દઃ શ્રી-ગોકુલેન્દ્રઃ ॥
॥ 10.30 ॥ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ

[110]
તદ્ એવં તથાભૂત-શ્રી-ભગવત્-પ્રીતિ-માધુરીષુ શ્રી-રાધાયાસ્ તન્-
માધુરી-સર્વોર્ધ્વમ્ અધિરૂઢેત્ય્ એતાવત્ તત્-પરાવસ્થા-સ્થાપના-
પર્યન્તેન સન્દર્ભેણ તત્-પ્રીતિ-જાતિ-તારતમ્યં દર્શિતમ્ ।
એષા ચ તત્-પ્રીતિર્ લૌકિક-કાવ્ય-વિદાં રત્ય્-આદિવત્ કારણ-કાર્ય-સહાયૈર્
મિલિત્વા રસાવસ્થામ્ આપુન્વતી સ્વયં સ્થાયી ભાવ ઉચ્યતે । કારણાદ્યાશ્ ચ
ક્રમેણ વિભાવાનુભાવ-વ્યભિચારિણ ઉચ્યન્તે । તત્ર તસ્યા ભાવત્વં પ્રીતિ-
રૂપત્વાદ્ એવ । સ્થાયિત્વં ચ -
વિરુદ્ધૈર્ અવિરુદ્ધૈર્ વા
ભાવૈર્ વિચ્છિદ્યતે ન યઃ ।
આત્મ-ભાવં નયત્ય્ અન્યાન્
સ સ્થાયી લવણાકરઃ ॥ [દશરૂપક 4.34] ઇતિ રસ-શાસ્ત્રીય-લક્ષણ-વ્યાપ્તેઃ ।
અન્યેષાં વિભાવત્વાદિકં ચ તદ્-વિભાવનાદિ-ગુણેન દર્શયિષ્યમાણત્વાત્ ।
તતઃ કારણાદિ-સ્ફૂર્તિ-વિશેષ-વ્યક્ત-સ્ફૂર્તિ-વિશેષા તન્ મિલિતા ભગવત્-પ્રીતિસ્
તદીય-પ્રીતિમય-રસ ઉચ્યતે । ભક્તિમયો રસો ભક્તિ-રસ ઇતિ ચ । યથાહુઃ -
ભાવા એવાભિસમ્પન્નાઃ પ્રયાન્તિ રસ-રૂપતામ્ ઇતિ ।
યત્ તુ પ્રાકૃત-રસિકૈ રસ-સામગ્રી-વિરહાદ્ ભક્તૌ રસત્વં નેષ્ટં, તત્
ખલુ પ્રાકૃત-દેવાદિ-વિષયમ્ એવ સમ્ભવેત્ । સામગ્રી હિ રસત્વાપત્તૌ
ત્રિવિધા । સ્વરૂપ-યોગ્યતા, પરિકર-યોગ્યતા, પુરુષ-યોગ્યતા ચ । તત્ર
લૌકિકેઽપિ રસે રત્ય્-આદેઃ સ્થાયિનઃ સ્વરૂપ-યોગ્યતા । સ્થાયિ-ભાવ-રૂપત્વાત્
સુખ-તાદાત્મ્યાઙ્ગીકારાદ્ એવ ચ । ભગવત્-પ્રીતૌ તુ સ્થાયિ-ભાવત્વં તદ્-
વિધાશેષ-સુખ-તરઙ્ગાર્ણવ-બ્રહ્મ-સુખાદ્ અધિકતમત્વં ચ
પ્રતિપાદિતમ્ એવ ।
તથા તત્ર કારણાદયસ્ તત્-પરિકરાશ્ ચ લૌકિકત્વાદ્ વિભાવનાદિષુ
સ્વતોઽક્ષમાઃ । કિન્તુ સત્-કવિ-નિબન્ધ-ચાતુર્યાદ્ એવાલૌકિકત્વમ્ આપન્નાસ્
તત્ર યોગ્યા ભવન્તિ । તત્ર તુ તે સ્વત એવાલૌકિકાદ્ભુત-રૂપત્વેન દર્શિતા
દર્શનીયાશ્ ચ ।
પુરુષ-યોગ્યતા ચ શ્રી-પ્રહ્લાદાદીનામ્ ઇવ તાદૃશ-વાસના । તાં વિના ચ
લૌકિક-કાવ્યેનાપિ તન્-નિષ્પત્તિં ન મન્યતે । યથોક્તમ્ - પુણ્યવન્તઃ
પ્રમિણ્વન્તિ યોગિવદ્ રસ-સન્તતિમ્ ॥ [સાહિત્ય-દર્પણ 3.2] ઇતિ । ન જાયતે તદ્-
આસ્વાદો વિના (પગે 66) રત્ય્-આદિ-વાસનામ્ ॥ [સાહિત્ય-દર્પણ 3.8] ઇતિ ચ ।
લૌકિક-રસસ્યોત્પત્તિઃ સ્વરૂપમ્ આસ્વાદ-પ્રકારશ્ ચૈવમ્ એવોચ્યતે । યથા -
સત્ત્વોદ્રેકાદ્ અખણ્ડ-સ્વર્પ્રકાશાનન્દ-ચિન્-મયઃ ।
વેદ્યાન્તર-સ્પર્શ-શૂન્યો બ્રહ્માસ્વાદ-સહોદરઃ ॥
લોકોત્તર-ચમત્કાર-પ્રાણઃ કૈશ્ચિત્ પ્રમાતૃભિઃ ।
સ્વાકારવદ્ અભિન્નત્વેનાયમ્ આસ્વાદ્યતે રસઃ ॥ [સાહિત્ય-દર્પણ 3.2] ઇતિ ।
અત્ર તુ અપ્રાકૃત-વિશુદ્ધ-સત્ત્વ-હેતુત્વં સત્ત્વં વિશુદ્ધં વસુદેવ-
શબ્દિતમ્ ઇત્ય્ આદેઃ । દર્શિતં ચાસ્ય સત્ત્વસ્યાપ્રાકૃતત્વં ભગવત્-સન્દર્ભે ।
તથા બ્રહ્માસ્વાદાદ્ અપ્ય્ અધિકત્વં યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં [ભ્પ્ 4.9.10] ઇત્ય્
આદેઃ । નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે પ્રસાદમ્ [ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ આદેશ્ ચ ।
તતશ્ ચમત્કારશ્ ચ સુતરામ્ એવ । વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ સૌભગાર્દ્ધેઃ
[ભ્પ્ 3.2.12] ઇત્ય્ આદેઃ ।
કિં ચાલૌકિક-રસ-વિદાં પ્રાચીનાનામ્ અપિ મતાનુસારેણ સિધ્યત્ય્ અસૌ રસઃ ।
તત્ર સામાન્યતઃ શ્રી-ભગવન્-નામ-કૌમુદી-કારૈર્ દર્શિતઃ । તસ્ય
વિશેષતસ્ તુ શાન્તાદિષુ પઞ્ચસુ ભેદેષુ વક્તવ્યેષુ શ્રી-સ્વામિ-ચરણૈર્
મલ્લાનામ્ અશનિર્ [ભ્પ્ 10.43.17] ઇત્ય્ આદૌ તે પઞ્ચૈવ દર્શિતાઃ । સ્ત્રીણાં
શૃઙ્ગારઃ । સમવયસાં ગોપાનાં હાસ્ય-શબ્દ-સૂચિત-નર્મ-મય-સખ્ય-
સ્થાયી સખ્ય-મયઃ પ્રેયાન્ । તતસ્ તન્-મતે ગોપાનાં શ્રીદામાદીનામ્ ઇત્ય્
એવાર્થઃ । પિત્રોર્ દયાપર-પર્યાય-વાત્સલ્ય-સ્થાયી વત્સલઃ । યોગિનાં જ્ઞાન-
ભક્તિ-મયઃ શાન્તઃ । વૃષ્ણીનાં ભક્તિમય ઇતિ । તથા સામાન્ય-પ્રીતિ-મય-
રસશ્ ચ નૄણાં દર્શિતઃ । તત્રાદ્ભુતત્વ-નિર્દેશશ્ ચ સર્વસ્યૈવ રસસ્ય તત્-
પ્રાણત્વાત્ શાન્તત્વાદિ-વૈશિષ્ટ્યાભાવે તદ્ એવ નિર્દિષ્ટમ્ ઇતિ । યથાહ
ધર્મ-દત્તઃ -
રસે સારશ્ ચમત્કારઃ સર્વત્રાપ્ય્ અનુભૂયતે ।
તચ્-ચમત્કાર-સારત્વે સર્વત્રાપ્ય્ અદ્ભુતો રસઃ ।
તસ્માદ્ અદ્ભુતમ્ એવાહ કૃતી નારાયણો રસમ્ ॥ [સાહિત્ય-દર્પણ 3.2] ઇતિ ।
યે તુ મલ્લાદીનાં રૌદ્રાદિ-રસાસ્ તત્રૈવ સ્વામિભિર્ અઙ્ગીકૃતાસ્ તે ખલુ
પ્રીતિર્-વિરોધિત્વાન્ નાત્રાદૃતાઃ । તદ્ એતદ્ અલૌકિક-રસવિન્-મતમ્ । તથા
કૈશ્ચિલ્-લૌકિક-રસવિદ્ભિર્ ભોજ-રાજાદિભિઃ પ્રેયાન્ વત્સલશ્ ચ રસઃ
સમ્મતોઽસ્તિ । તથા ચોક્તમ્ - સ્નેહ-સ્થાયિ-ભાવઃ પ્રેયાન્ । યથા -
યદ્ એવ રોચતે મહ્યં તદ્ એવ કુરુતે પ્રિયા ।
ઇતિ વેત્તિ ન જાનાતિ તત્-પ્રિયં યત્ કરોતિ સા ॥ [સરસ્વતી-કણ્ઠાભરણમ્ 5] ઇતિ ।
દમ્પત્યોર્ અનયોઃ સખ્ય-વિશેષ-વિવક્ષયા તદ્ ઇદમ્ ઉદાહૃતમ્ । એવં -
સ્ફુટં ચમત્કારિતયા વત્સલં ચ રસં વિદુઃ । (પગે 67)
સ્થાયી વત્સલતાસ્યેહ પુત્રાદ્ય્-આલમ્બનં મતમ્ ॥ [સાહિત્ય-દર્પણ 3.201] ઇત્ય્
આદિ ।
તથા સુદેવાદ્યૈર્ ભક્તિ-મયશ્ ચેતિ । કિં ચ લૌકિકસ્ય રત્યાદેઃ સુખ-
રૂપત્વં યથા-કથઞ્ચિદ્ એવ વસ્તુ-વિચારે દુઃખ-પર્યવસાયિત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં
સ્વયં ભગવતા સુખં દુઃખ-સુખાત્યયઃ દુઃખં કામ-સુખાપેક્ષા
[ભ્પ્ 11.19.41] ઇતિ । તદીયઃ શમોઽપિ શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેઃ [ભ્પ્
11.19.36] ઇતિ વદતા તેનૈવાનાદૃતઃ । જુગુપ્સાદીનાં તુ સુખ-રૂપતા લૌકિકૈર્
અપિ દ્વેષ્યા । તત્-તન્-નિન્દા ભાગવત-રસ-શ્લાઘા ચ શ્રી-નારદ-વાક્યે -
ન યદ્ વચશ્ ચિત્ર-પદં હરેર્ યશો
જગત્-પવિત્રં પ્રગૃણીત કર્હિચિત્ ।
તદ્ વાયસં તીર્થમ્ ઉશન્તિ માનસા
ન યત્ર હંસા નિરમન્ત્ય્ ઉશિક્-ક્ષયાઃ ॥
તદ્-વાગ્-વિસર્ગો જનતાઘ-વિપ્લવો
યસ્મિન્ પ્રતિ-શ્લોકમ્ અબદ્ધવત્ય્ અપિ ।
નામાન્ય્ અનન્તસ્ય યશો ઽઙ્કિતાનિ યત્
શૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્તિ સાધવઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.10-11] ઇતિ ।
શ્રી-રુક્મિણી-વાક્યેઽપિ -
ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ અન્તર્
માંસાસ્થિ-રક્ત-કૃમિ-વિટ્-કફ-પિત્ત-વાતમ્ ।
જીવચ્-છવં ભજતિ કાન્ત-મતિર્ વિમૂઠા
યા તે પદાબ્જ-મકરન્દમ્ અજિઘ્રતી સ્ત્રી ॥ [ભ્પ્ 10.60.45] ઇતિ ।
તસ્માલ્ લૌકિકસ્યૈવ વિભાવાદેઃ રસ-જનકત્વં ન શ્રદ્ધેયમ્ । તજ્-
જનકત્વે ચ સર્વત્ર બીભત્સ-જનકત્વમ્ એવ સિધ્યતિ । શ્રી-ભાગવત-રસસ્ય
તુ વિષ્યિણમ્ આરભ્ય મુક્ત-પર્યન્તે જને તદ્વદ્ અહો અનિન્દ્રિયે ચૈતન્ય-
શૂન્યેઽપિ વિકાર-હેતુત્વાત્ કથં તત્રાસમ્ભાવનાપિ સ્યાત્ । યથોક્તં - નિવૃત્ત-
તર્ષૈર્ ઉપગીયમાનાત્ [ભ્પ્ 10.1.4] ઇત્ય્ આદિ । અસ્પન્દનં ગતિમતાં પુલકસ્
તરૂણાં [ભ્પ્ 10.21.19] ઇતિ । કૃષ્ણં સમેત્ય લબ્ધેહા આસન્ શુષ્કા નગા અપિ
[ભ્પ્ 10.17.15] ઇતિ । તદ્ એતદ્ અભિપ્રેત્ય શ્રી-ભગવત્-પ્રીત્ય્-એક-વ્યઞ્જકસ્ય શ્રી-
ભાગવત-પુરાણસ્ય રસાત્મકત્વં શબ્દેનૈવ નિર્દિશતિ નિગમ-કલ્પ-તરોઃ
[ભ્પ્ 1.1.3] ઇત્ય્ આદિ ।
હે ભાવુકાઃ પરમ-મઙ્ગલાયનાઃ । યે રસિકા ભગવત્-પ્રીતિ-રસજ્ઞા ઇત્ય્
અર્થઃ । તે યૂયં વૈકુણ્ઠાત્ ક્રમેણ ભુવિ પૃથિવ્યામ્ એવ ગલિતમ્ અવતીર્ણં
નિગમ-કલ્પ-તરોઃ સર્વ-ફલોત્પત્તિ-ભુવઃ શાખોપશાખાભિર્ વૈકુણ્ઠમ્
અધ્યારૂઢસ્ય વેદ-રૂપ-તરોર્ યત્ ખલુ રસ-રૂપં શ્રી-ભાગવતાખ્યં
ફલં તત્ ભુવ્ય્ અપિ સ્થિતાઃ પિબત આસ્વાદ્યાન્તર્ગતં કુરુત । અહો ઇત્ય્ અલભ્ય-

લાભ-વ્યઞ્જના ભાગવતાખ્યં યચ્ છાસ્ત્રં તત્ ખલુ રસવદ્ અપિ
રસૈકમયતા-વિવક્ષયા રસ-શબ્દેન નિર્દિષ્ટમ્ । ભાગવત-શબ્દેનૈવ
તસ્ય રસસ્યાન્યદીયત્વં વ્યાવૃત્તમ્ । ભાગવતસ્ય તદીયત્વેન રસસ્યાપિ
તદીયત્વાક્ષેપાત્ । શબ્દ-શ્લેષેણ ચ ભગવત્-સમ્બન્ધિ-રસમ્ ઇતિ ગમ્યતે ।
સ ચ રસો ભગવત્-પ્રીતિ-મય એવ । યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયામ્ [ભ્પ્ 1.7.7] ઇત્ય્-
આદિ-ફલ-શ્રુતેઃ । યન્-મયત્વેનૈવ શ્રી-ભગવતિ રસ-શબ્દઃ શ્રુતૌ
પ્રયુજ્યતે રસો વૈ સઃ [તૈત્તુ 2.7.1] ઇતિ । સ એવ ચ પ્રશસ્યતે રસં હ્ય્ એવાયં
લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ ઇતિ । તત્ર રસિકા ઇત્ય્ અનેન પ્રાચીનાર્વાચીન-
સંસ્કારાણામ્ એવ તદ્-વિજ્ઞત્વં દર્શિતમ્ ।
ગલિતમ્ ઇત્ય્ અનેન તસ્ય સુપાકિમ્ત્વેનાધિક-સ્વાદુમત્ત્વમ્ ઉક્ત્વા શાસ્ત્ર-પક્ષે
સુનિષ્પન્નાર્થત્વેનાધિક-સ્વાદુત્વં દર્શિતમ્ । રસમ્ ઇત્ય્ અનેન ફલ-પક્ષે
ત્વગ્-અષ્ટ્ય્-આદિ-રાહિત્યં વ્યજ્યાત્ર ચ પક્ષે હેયાંશ-રાહિત્યં દર્શિતમ્ । તથા
ભાગવતમ્ ઇત્ય્ અનેન સત્સ્વ્ અપિ ફલાન્તરેષુ નિગમસ્ય પરમ-
ફલત્વેનોક્ત્વા તસ્ય પરમ-પુરુષાર્થત્વં દર્શિતમ્ ।
એવં તસ્ય રસાત્મકસ્ય ફલસ્ય સ્વરૂપતોઽપિ વૈશિષ્ટ્યે સતિ પરમોત્કર્ષ-
બોધનાર્થં વૈશિષ્ટ્યાન્તરમ્ આહ શુકેતિ । અત્ર ફલ-પક્ષે કલ્પ-તરુ-
વાસિત્વાદ્ અલૌકિકત્વેન શુકોઽપ્ય્ અમૃત-મુખોઽભિપ્રેયતે । (પગે 68) તતસ્ તન્-
મુખં પ્રાપ્ય યથા તત્ ફલં વિશેષતઃ સ્વાદુ ભવતિ તથા પરમ-
ભાગવત-મુખ-સમ્બન્ધં ભગવદ્-વર્ણનમ્ અપિ । તતસ્ તાદૃશ-પરમ-
ભાગવત-વૃન્દ-મહેન્દ્ર-શ્રી-શુકદેવ-મુખ-સમ્બન્ધં કિમ્ ઉતેતિ
ભાવઃ । અતએવ પરમ-સ્વાદ-પરમ-કાષ્ઠા-પ્રાપ્તત્વાત્ સ્વતોઽન્યતશ્ ચ
તૃપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતીત્ય્ આલયં મોક્ષાનન્દમ્ અપ્ય્ અભિવ્યાપ્ય પિબતેત્ય્
ઉક્તમ્ । તથા ચ વક્ષ્યતે - પરિનિષ્ઠિતોઽપિ [ભ્પ્ 2.1.9] ઇત્ય્ આદિ ।
અનેનાસ્વાદ્યાન્તરવન્ નેદં કાલાન્તરેઽપ્ય્ આસ્વાદક-બાહુલ્યેઽપિ વ્યયિષ્યતીત્ય્
અપિ દર્શિતમ્ ।
યદ્ વા, તત્ર તસ્ય રસસ્ય ભગવત્-પ્રીતિમયત્વેઽપિ દ્વૈવિધ્યમ્ । તત્-પ્રીત્ય્-
ઉપયુક્તત્વં તત્-પ્રીતિ-પરિણામત્વં ચેતિ । યથોક્તં દ્વાદશે --
કથા ઇમાસ્ તે કથિતા મહીયસાં
વિતાય લોકેષુ યશઃ પરેયુષામ્ ।
વિજ્ઞાન-વૈરાગ્ય-વિવક્ષયા વિભો
વચો-વિભૂતીર્ ન તુ પારમાર્થ્યમ્ ॥
યત્ તૂત્તમઃ-શ્લોક-ગુણાનુવાદઃ
સઙ્ગીયતે ઽભીક્ષ્ણમ્ અમઙ્ગલ-ઘ્નઃ ।
તમ્ એવ નિત્યં શૃણુયાદ્ અભીક્ષ્ણં
કૃષ્ણે ઽમલાં ભક્તિમ્ અભીપ્સમાનઃ ॥ [ભ્પ્ 12.3.14-15] ઇતિ ।
તતઃ સામાન્યતો રસત્વમ્ ઉક્ત્વા વિશેષતોઽપ્ય્ આહ અમૃતેતિ । અમૃતં તલ્-લીલા-
રસઃ । હરિ-લીલા-કથા-વ્રાતામૃતાનન્દિત-સત્-સુરમ્ [ભ્પ્ 12.13.11] ઇતિ દ્વાદશે
શ્રી-ભાગવત-વિશેષણાત્ । લીલા-કથા-રસ-નિષેવણમ્ [ભ્પ્ 12.4.40] ઇતિ તસ્યૈવ
રસત્વ-નિર્દેશાચ્ ચ । સત્-સુરમ્ ઇતિ સન્તોઽત્રાત્મારામાઃ । ઇત્થં સતામ્ [ભ્પ્
10.12.11] ઇત્ય્ આદિવત્ । ત એવ સુરાઃ । અમૃત-માત્ર-સ્વાદિત્વાત્ । અત્ર ત્વ્ અમૃત-
દ્રવ-પદેન લીલા-રસસ્ય સાર એવોચ્યતે । તસ્માદ્ એવં વ્યાખ્યેયમ્ । યદ્યપિ
પ્રીતિ-મય-રસ એવ શ્રેયાન્ તથાપ્ય્ અસ્ત્ય્ અત્ર વિવેકઃ । રસાનુભવિનો હ્ય્ અત્ર
દ્વિવિધાઃ । પિબતેત્ય્ ઉપદેશ્યાઃ । સ્વતસ્ તદ્-અનુભવિનો લીલા-પરિકરાશ્ ચ ।
તત્ર લીલા-રસાનુભવિનો હ્ય્ અત્ર પરિકરા એવ તસ્ય સારમ્ અનુભવન્તિ
અન્તરઙ્ગત્વાત્ । પરે તુ યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ બહિરઙ્ગત્વાત્ । યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ
તદ્-અનુભવ-મયં રસ-સારં સ્વાનુભવ-મયેન રસેનૈકતયા વિભાવ્ય
પિબત । યતસ્ તાદૃશતયા તાદૃશ-શુક-મુખાદ્ ગલિતં પ્રવાહ-રૂપેણ
વહન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એવં ભગવત્-પ્રીતેઃ પરમ-રસત્વાપત્તિઃ શબ્દોપાત્તૈવ । અન્યત્ર ચ
સર્વ-વેદાન્ત-સારં હિ [ભ્પ્ 12.13.15] ઇત્ય્ આદૌ તદ્-રસામૃત-તૃપ્તસ્ય ઇત્ય્ આદિ ।
એવમ્ એવાભિપ્રેત્ય ભાવુકા ઇત્ય્ અત્ર રસ-વિશેષ-ભાવના-ચતુરા ઇતિ ટીકા ।
તથા સ્મરન્ મુકુન્દાઙ્ઘ્ર્ય્-ઉપગૂહનં પુનર્ વિહાતુમ્ ઇચ્છેન્ ન રસ-
ગ્રહો જનઃ [ભ્પ્ 1.5.19] ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 1.1 ॥ શ્રી-વેદ-વ્યાસઃ

[111]
એવં વિભાવાદિ-સંયોગેન ભગવત્-પ્રીતિ-મયો રસો વ્યક્તીભવતિ । તત્ર
લૌકિક-નાટ્ય-રસ-વિદામ્ અપિ પક્ષ-ચતુષ્કમ્ । રસસ્ય મુખ્યયા
વૃત્ત્યાનુકાર્યે પ્રાચીને નાયક એવ વૃત્તિઃ । નટે તૂપચારાદ્ ઇત્ય્ એકઃ પક્ષઃ ।
પૂર્વત્ર લૌકિકત્વાત્ પારિમિત્યાદ્ ભયાદિ-સાન્તરાયત્વાચ્ ચાનુકર્તરિ નટ એવ
દ્વિતીયઃ । તસ્ય શિક્ષા-માત્રેણ શૂન્ય-ચિત્તતયૈવ તદ્-અનુકર્તૃત્વાત્
સામાજિકેષ્વ્ એવેતિ તૃતીયઃ । યદિ ચ દ્વિતીયે સચેતસ્ ત્વં તદોભયત્રાપિ કથં
ન સ્યાદ્ ઇતિ ચતુર્થ ઇતિ । શ્રી-ભાગવતાનાં તુ સર્વત્રૈવ તત્-પ્રીતિમય-રસ-
સ્વીકારઃ । લૌકિકત્વાદિ-હેતોર્ અભાવાત્ । તત્રાપિ વિશેષતોઽનુકાર્યેષુ તત્-
પરિકરેષુ યેષાં નિત્યમ્ એવ હૃદયમ્ અધ્યારૂઢઃ પૂર્ણો રસોઽનુકર્ત્રાદિષુ
સઞ્ચરતિ । તત્ર ભગવત્-પ્રીતેર્ અલૌકિકત્વમ્ અપરિમિતત્વં ચ સ્વત એવ
સિદ્ધમ્ । ન તુ લૌકિક-રત્ય્-આદિવત્ કાવ્ય-ક્ પ્તમ્ । તચ્ ચ સ્વરૂપ-નિરૂપણે
સ્થાપિતમ્ । ભયાદ્ય્-અનવચ્છેદ્યત્વં શ્રી-પ્રહ્લાદાદૌ શ્રી-વ્રજ-દેવી-આદૌ
ચ વ્યક્તમ્ । જન્માન્તરાવ્યવચ્છેદ્યત્વં શ્રી-વૃત્ર-ગજેન્દ્રાદૌ દૃષ્ટમ્ ।
શ્રી-ભરતાદૌ વા । કિં બહુના, (પગે 69) બ્રહ્માનન્દાદ્ય્-
અનવચ્છેદ્યત્વમ્ અપિ શ્રી-શુકાદૌ પ્રસિદ્ધમ્ । એવં તત્-કારણાદેશ્
ચાલૌકિકત્વં જ્ઞેયમ્ । તત્રાલમ્બન-કારણસ્ય શ્રી-
ભગવતોઽસમોર્ધ્વાતિશયિ-ભગવત્ત્વાદ્ એવ સિદ્ધમ્ । તત્-પરિકરસ્ય ચ તત્-
તુલ્યત્વાદ્ એવ । તચ્ ચ શ્રુતિ-પુરાણાદિ-દુન્દુભિ-ઘોષિતમ્ ।
અથોદ્દીપન-કારણાનાં તદીયાનાં ચ તદીયત્વાદ્ એવ । તચ્ ચ યથા દર્શિતમ્
- તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય [ભ્પ્ 3.15.43] ઇત્ય્ આદૌ ચકાર તેષાં સંક્ષોભમ્
અક્ષર-જુષામ્ અથ ચિત્ત-તન્વોઃ ઇતિ, ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ [ભ્પ્ 10.44.14] ઇત્ય્
આદિ, કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ [ભ્પ્ 10.29.40] ઇત્ય્ આદૌ યદ્ ગો-દ્વિજ-દ્રુમ-મૃગાન્ પુલકાન્ય્
અબિભ્રત્ ઇતિ, વિવિધ-ગોપ-ચરણેષુ વિદગ્ધ [ભ્પ્ 10.35.14] ઇત્ય્ આદિ ।
વેણુવાદ્ય-વર્ણને -
સવનશસ્ તદ્-ઉપધાર્ય સુરેશાઃ
શક્ર-શર્વ-પરમેષ્ઠિ-પુરોગાઃ ।
કવય આનત-કન્ધર-ચિત્તાઃ
કશ્મલં યયુર્ અનિશ્ચિત-તત્ત્વાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.35.15] ઇતિ ।
આગન્તુકા અપિ તચ્-છક્ત્ય્-ઉપબૃંહિતત્વેન સાદૃશ્યાત્ તત્-સ્ફૂર્તિમયત્વેન
ચાલૌકિકીં દશામ્ આપ્નુવન્તિ । યથોક્તં -
પ્રાવૃટ્-શ્રિયં ચ તાં વીક્ષ્ય સર્વ-કાલ-સુખાવહામ્
ભગવાન્ પૂજયાં ચક્રે આત્મ-શક્ત્ય્-ઉપબૃંહિતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.20.31]
યથા મેઘાદયશ્ ચ, તથા કાર્ય-રૂપાઃ પુલકાદયોઽપ્ય્ અલૌકિકાઃ । યે ખલુ
અસ્પન્દનં ગતિ-મતાં પુલકસ્ તરૂણામ્ [ભ્પ્ 10.21.19] ઇત્ય્ આદૌ તર્વ્-આદિષ્વ્
અપ્ય્ ઉદ્ભવન્તો મનુષ્યેષુ સ્વસ્યાત્યદ્ભુતોદયમ્ એવ જ્ઞાપયન્તિ ।
એવં નિર્વેદાદ્યાઃ સહાયાશ્ ચાલૌકિકા મન્તવ્યાઃ । યત્ર લોક-વિલક્ષણ-
વૈચિત્ત્ય-વિપ્રલમ્ભાદિ-હેતવ ઉન્માદાદય ઉદાહરિષ્યન્તે । ક્વચિત્ તુ
સર્વેષામ્ અપિ સ્વત એવાલૌકિકત્વમ્ । શ્રી-બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ -
શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ કલ્પ-તરવો
દ્રુમા ભૂમિશ્ ચિન્તામણિ-ગણ-મયિ તોયમ્ અમૃતમ્
કથા ગાનં નાટ્યં ગમનમ્ અપિ વંશી પ્રિય-સખિ
ચિદ્-આનન્દં જ્યોતિઃ પરમ્ અપિ તદ્ આસ્વાદ્યમ્ અપિ ચ
સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સ્રવતિ સુરભીભ્યશ્ ચ સુ-મહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોકમ્ ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિ-વિરલ-ચારાઃ કતિપયે ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.67-68] ઇતિ ।
ગાનં નાટ્યમ્ ઇતિ તદ્વદ્ રસાધાયકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એવમ્ અલૌકિકત્વાદિનાનુકાર્યેઽપિ રસે રસત્વાપાદાન-શક્તૌ સત્યાં પ્રીતિ-
કારણાદયસ્ તે તદાપિ વિભાવાદ્યાખ્યાં ભજન્તે । તથૈવ હિ તેષાં તત્-તદ્-
આખ્યા । યથોક્તં -
વિભાવનં રત્યાદેર્ વિશેષેણાસ્વાદાઙ્કુર-યોગ્યતાનયનમ્ । અનુભાવનમ્
એવમ્ભૂતસ્ય રત્યાદેઃ સમનન્તરમ્ એવ રસાદિ-રૂપતયા ભાવનમ્ ।
સઞ્ચારણે તથાભૂતસ્ય તસ્યૈવ સમ્યક્ ચારણમ્ [સાહિત્ય-દર્પણમ્ 3.13] ઇતિ ।
કિં ચ સ્વાભાવિકાલૌકિકત્વે સતિ યથા લૌકિક-રસ-વિદાં લૌકિકેભ્યોઽપિ
કાવ્ય-સંશ્રયાદ્ અલૌકિક-શક્તિં દધાનેભ્યો વિભાવાદ્ય્-આખ્યાપ્રાપ્ત-
કારણાદિભ્યઃ શોકાદાવ્ અપિ સુખમ્ એવ જાયતે ઇતિ રસત્વાપત્તિસ્
તથૈવાસ્માભિર્ વિયોગાદાવ્ અપિ મન્તવ્યમ્ । તત્ર બહિસ્ તદીય-વિયોગ-મય-
દુઃખેઽપિ પરમાનન્દ-ઘનસ્ય ભગવતસ્ તદ્-ભાવસ્ય ચ હૃદિ સ્ફૂર્તિર્
વિદ્યત એવ । પરમાનન્દ-ઘનત્વં ચ તયોસ્ ત્યક્તુમ્ અશક્યત્વાત્ । તતઃ
ક્ષુધાતુરાણામ્ અત્યુષ્ણ-મધુર-દુગ્ધવન્ ન તત્ર રસત્વ-વ્યાઘાતઃ ।
તદા તદ્-ભાવસ્ય પરમાનન્દ-રૂપસ્યાપિ વિયોગ-દુઃખ-નિમિત્તત્વં
ચન્દ્રાદીનાં તાપનત્વમ્ એવ જ્ઞેયમ્ ।
તથા તસ્ય દુઃખસ્ય ચ ભાવાનનન્દ-જન્યત્વાદ્ આયત્યાં સંયોગ-સુખ-
(પગે 70)
પોષકત્વાચ્ ચ સુખાન્તઃપાત એવ । તથા તદીયસ્ય કરુણસ્યાપિ રસસ્ય
સર્વજ્ઞ-વચનાદિ-રચિત-પ્રાપ્ત્ય્-આશામયત્વાત્ સંયોગાવશેષત્વાત્ તત્ર તથૈવ
ગતિઃ સિદ્ધા ।
તદ્ એવમ્ અનુકાર્યે રસોદયઃ સિદ્ધઃ । સ એવ ચ મુખ્યઃ ।
શ્રવણજાનુરાગાદ્ દર્શનજાનુરાગસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાત્ -
શ્રુત-માત્રો ઽપિ યઃ સ્ત્રીણાં પ્રસહ્યાકર્ષતે મનઃ ।
ઉરુ-ગાયોરુ-ગીતો વા પશ્યન્તીનાં ચ કિં પુનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.90.26] ઇતિ ન્યાયેન ।
અતસ્ તવ વિક્રીડિતં બ્રહ્મન્ [ભ્પ્ 11.6.44] ઇત્ય્ આદિકોદ્ભવ-વચન-મયં
પદ્ય-દ્વયં ચાહાર્યમ્ ।
અથ અનુકર્તાપ્ય્ અત્ર ભક્ત એવ સમ્મતઃ । અન્યેષાં સમ્યક્ તદ્-
અનુકરણાસામાર્થ્યાત્ । તતસ્ તત્રાપિ તદ્-રસોદયઃ સ્યાદ્ એવ । કિન્તુ ભક્તેર્
ભક્તિ-વિષયકો ભગવદ્-રસઃ પ્રાયો નોદયતે ભક્તિ-વિરોધાદ્ એવ । તતો
નાનુક્રિયતે ચ । તદ્-અનુભવશ્ ચ ભગવત્-સમ્બન્ધિત્વેનૈવ ભવતિ
નાત્મીયત્વેન । સ ચ ભક્તિ-રસોદ્દીપકત્વેનૈવ ચરિતાર્થતામ્ આપદ્યતે ।
તતઃ ક્વચિચ્ છ્રુદ્ધ-ભક્તાનામ્ અપિ યદિ તદ્-અનુભાવાનુકરણં સ્યાત્ તદા
તદીયત્વેનૈવ તૈસ્ તદ્ ભાવ્યતે ન તુ સ્વીયત્વેનેતિ સમાધેયમ્ । યત્ર તુ
ભક્ત-વિરોધઃ । યથા ગદાદિ-તુલ્ય-ભાવાનાં વસુદેવાદૌ તત્રોદયતેઽપિ ।
અથ સામાજિકા અપિ ભક્તા એવેષ્ટા ઇતિ । તત્રાપિ સિદ્ધિઃ । ઇતિ દૃશ્ય-કાવ્યેષુ રસ-
ભાવના-વિધિઃ । શ્રવ્ય-કાવ્યેષ્વ્ અપિ વર્ણનીય-વર્ણ-શ્રોતૃ-ભેદેન
યથાયથં બોધવ્યઃ । કિં ચાત્ર પ્રાયસ્ તત્-તદ્-અપેક્ષા રત્ય્-અઙ્કુરવતામ્
એવ । પ્રેમાદિમતાં તુ યથા-કથઞ્ચિત્ સ્મરણમ્ અપિ તત્ર હેતુઃ યેષાં
ષડ્જાદિમય-સ્વર-માત્રમ્ અપિ તત્ર હેતુર્ ભવતિ । યથોક્તં શ્રી-નારદમ્
ઉદ્દિશ્ય ષષ્ઠે -
સ્વર-બ્રહ્મણિ નિર્ભાત- હૃષીકેશ-પદામ્બુજે ।
અખણ્ડં ચિત્તમ્ આવેશ્ય લોકાન્ અનુચરન્ મુનિઃ ॥ [ભ્પ્ 6.5.22] ઇતિ ।
તતઃ પ્રેમાદિ-ભાવ એવ તેષુ સર્વાં સામગ્રીમ્ ઉદ્ભાવયતિ । યથોક્તં શ્રી-
પ્રહ્લાદમ્ ઉદ્દિશ્ય - ક્વચિદ્ રુદતિ વૈકુણ્ઠ-ચિન્તા-શવલ-ચેતનઃ [ભ્પ્
7.4.36] ઇત્ય્ આદિના -
ક્વચિદ્ ઉત્પુલકસ્ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે સંસ્પર્શ-નિર્વૃતઃ ।
અસ્પન્દ-પ્રણયાનન્દ- સલિલામીલિતેક્ષણઃ ॥ [ભ્પ્ 7.4.41] ઇત્ય્ અન્તેન ।
લૌકિક-રસજ્ઞૈર્ અપિ હીનાઙ્ગત્વેઽપિ તત્-તદ્-અઙ્ગ-સમાક્ષેપાદ્ રસ-નિષ્પત્તિર્
અભિમતા ।
કિં ચ, ભગવત્-પ્રીતિ-રસિકાઃ દ્વિવિધાઃ - તદીય-લીલાન્તઃ-પાતિનસ્ તદ્-અન્તઃ-

પાતિતાભિમાનિનશ્ ચ । તત્ર પૂર્વેષાં પ્રાક્તન-યુક્ત્યા સ્વત એવ સિદ્ધો
રસઃ । ઉત્તરેષાં તુ દ્વિવિધા ગતિઃ । તત્-તલ્-લીલાન્તઃ-પાતિ-સહિત-ભગવચ્-
ચરિત-શ્રવણાદિનૈકા । ભગવન્-માધુર્યાદિ-શ્રવણાદિના ચાન્યા । તત્ર
પૂર્વત્ર યદિ સમાન-વાસનસ્ તલ્-લીલાન્તઃ-પાતી ભવેત્ તદા સ્વયં સદૃશો
ભાવ એવ તસ્ય તલ્-લીલાન્તઃ-પાતિ-વિશેષસ્ય વિભાવાદિકં તાદૃશત્વાભિમાનિનિ
સાધારણી કરોતિ । યથા -
પરસ્ય ન પરસ્યેતિ મમેતિ ન મમેતિ ચ । (પગે 71)
તદ્-આસ્વાદે વિભાવાદેઃ પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે ॥ [સાહ્દ્ 3.12] ઇતિ ।
યદિ તુ વિલક્ષ્ણ-વાસનસ્ તદા વિભાવાનાં સઞ્ચારિણામ્ અનુભાવાનાં ચ
પ્રાયશ એવ સાધારણ્યં ભવતિ । તેન તદ્-ભાવ-વિશેષસ્યોદ્દીપન-માત્રં
સ્યાત્, ન તુ રસોદ્બોધઃ । યદિ તુ વિરુદ્ધ-વાસનઃ સ્યાત્, યથા વત્સલેન
પ્રેયસી, તદાપિ તસ્ય પ્રીતિ-સામાન્યસ્યૈવ વાત્સલ્યાદિ-દર્શનેનોદ્દીપનં
ભવતિ । ન ભાવ-વિશેષસ્ય । ન ચ રસોદ્બોધો જાયતે ।
અથોત્તરત્ર શ્રી-ભગવન્-માધુર્યાદિ-શ્રવણાદૌ તલ્-લીલાન્તઃ-પાતિવત્
સ્વતન્ત્ર એવ રસોદ્બોધ ઇતિ । તદ્ એવં ભગવત્-પ્રીતે રસત્વાપત્તૌ
સિદ્ધાયામ્ એવં વિભાવ્યતે । વિભાવાદિભિઃ સંવલિતા તત્-પ્રીતિસ્ તત્-પ્રીતિમયો
રસ ઇતિ । તદ્ ઉક્તં -
યથા ખણ્ડ-મરિચાદીનાં સમ્મેલનાદ્ અપૂર્વ એવ કશ્ચિદ્ આસ્વાદઃ
પ્રપાનક-રસે જાયતે, વિભાવાદિ-સમ્મેલનાદ્ ઇહાપિ તથા [સાહ્દ્ 3.15] ઇતિ ।
સ ચાયં રસો ભગવન્-માધુર્યાનુકૂલ્યાનુભવ-લક્ષણાસ્વાદેનોદ્દીપન-
વિભાવ-રૂપેણ સ્વાંશેનાસ્વાદ-રૂપઃ । ભગવદ્-આદિ-લક્ષણાલમ્બન-
વિભાવાદિ-રૂપેણાસ્વાદ્ય-રૂપશ્ ચ । અત ઉભયથા વ્યપદેશઃ ।
તત્ર વિભાવા દ્વિવિધાઃ । આલમ્બનમ્ ઉદ્દીપનશ્ ચ । યથોક્તમ્ અગ્નિ-પુરાણે
વિભાવ્યતે હિ રત્યાદિર્ યત્ર યેન વિભાવ્યતે ।
વિભાવો નામ સ દ્વેધાલમ્બનોદ્દીપનાત્મકઃ ॥ [અપ્ 339-35-36]
આલમ્બનો દ્વિવિધઃ । પ્રીતિ-વિષયત્વેન સ્વયં ભગવાન્ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તત્-
પ્રીત્ય્-આધારત્વેન તત્-પ્રિય-વર્ગશ્ ચ । ઉભયત્રૈવ યત્રેતિ સપ્તમ્ય્-અર્થત્વ-
વ્યાપ્તેઃ ।
તત્ર શ્રી-કૃષ્ણો યથા પૂર્વમ્ ઉદાહૃતઃ યસ્યાનનં મકર-કુણ્ડલં [ભ્પ્
9.24.65] ઇત્ય્ આદિના । ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ યદ્ અમુષ્ય રૂપમ્ [ભ્પ્ 10.44.24]
ઇત્ય્ આદિના ચ । તસ્ય તત્-તન્-માધુર્યાનભિવ્યક્તાવ્ અપિ સ્વભાવત એવ
પ્રિયતમત્વં સ્વયં દર્શયતિ -
પ્રાણ-બુદ્ધિ-મનઃ-સ્વાત્મ-દાર-પત્ય-ધનાદયઃ ।
યત્-સમ્પર્કાત્ પ્રિયા આસંસ્ તતઃ કો ન્વ્ અપરઃ પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.23.27]
સ્વઃ શુદ્ધો જીવઃ । આત્મા દેહઃ । યસ્ય મમ સમ્પર્કાત્
પરમ્પરાસમ્બન્ધાત્ । અહં તાવત્ પરમાનન્દ-ઘન-રૂપ ઇતિ સ્વતઃ
પ્રિયઃ । સ્વસ્ય મમાંશત્વાદ્ અન્તર્યામી પુરુષોઽપિ પ્રિયઃ । તસ્ય ચ જીવ-
રૂપોઽંશ ઇતિ મત્-સમ્બન્ધ-પરમ્પરયા પ્રિયઃ । તદ્-અધ્યાસ-સમ્બન્ધ-
પરમ્પરયા ચ પ્રાણાદયઃ પ્રિયા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં વ્યક્તીકૃત-રૂપાન્તરેઽપિ
શ્રી-રામેણાનુભૂતમ્ --
કિમ્ એતદ્ અદ્ભુતમ્ ઇવ વાસુદેવે ઽખિલાત્મનિ ।
વ્રજસ્ય સાત્મનસ્ તોકેષ્વ્ અપૂર્વં પ્રેમ વર્ધતે ॥ [ભ્પ્ 10.13.36] ઇતિ ।
તતઃ -
શ્યામં હિરણ્ય-પરિધિં વન-માલ્ય-બર્હ-
ધાતુ-પ્રવાલ-નટ-વેષમ્ અનુવ્રતાંસે ।
વિન્યસ્ત-હસ્તમ્ ઇતરેણ ધુનાનમ્ અબ્જં
કર્ણોત્પલાલક-કપોલ-મુખાબ્જ-હાસમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.23.22]
ઇત્ય્ એતલ્-લક્ષણેષુ મમાવિર્ભાવેષુ યુષ્માકં પ્રીત્ય્-ઉત્કર્ષોદયો નાપૂર્વ
ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 10.23 ॥ શ્રી-ભગવાન્ યજ્ઞપત્નીઃ

[112-114]
તથા તત્-પ્રિય-વર્ગશ્ ચ પૂર્વં દર્શિતઃ । તુલયામ લવેનાપિ [ભ્પ્ 1.18.13] ઇત્ય્
આદિના । અસ્ય ભગવદ્-વિષય-પ્રીત્ય્-આલમ્બનત્વમ્ અપિ યુક્તમ્ । સ્મરણાદિ-
પથં ગતે હ્ય્ અસ્મિંસ્ તદ્-આધારા સા પ્રીતિર્ અનુભૂયતે । આલમ્બન-શબ્દશ્ ચ
વિષયાધારયોર્ વર્તન ઇતિ । અતએવોક્તં -
તત્ કથ્યતાં મહા-ભાગ યદિ કૃષ્ણ-કથાશ્રયમ્ ।
અથવાસ્ય પદામ્ભોજ- મકરન્દ-લિહાં સતામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.16.6] ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ અપિ યમ્ આશ્રિત્ય શ્રી-ભગવતિ સ પ્રીતિ-વિશેષઃ પ્રવર્તતે સ
એવાલમ્બનો જ્ઞેયઃ । અન્યે તૂદ્દીપનાઃ । અથૈવં સ-વાસન-ભિન્ન-વાસનક-
દ્વિધ- (પગે 72) તત્-પ્રિય-વર્ગ-વિષયા ચ યા પ્રીતિઃ સાપિ તત્-પ્રીત્ય્-
આધારત્વેનૈવ ન તુ સ્વ-સમ્બન્ધાદિના । અતએવ તત્-પ્રિય-વર્ગેઽપિ સ્વ-
સમ્બન્ધ-હેતુકાં પ્રીતિં નિષિધ્ય શ્રી-ભગવત્ય્ એવ તામ્ અભ્યર્થ્ય પુનસ્
તત્-પ્રિય-વર્ગે તદ્-આધારત્વેનૈવ પ્રીતિમ્ અઙ્ગીકરોતિ #
અથ તત્ર નિષેધઃ -
અથ વિશ્વેશ વિશ્વાત્મન્ વિશ્વ-મૂર્તે સ્વકેષુ મે ।
સ્નેહ-પાશમ્ ઇમં છિન્ધિ દૃઢં પાણ્ડુષુ વૃષ્ણિષુ ॥ [ભ્પ્ 1.8.41]
અથ અભ્યર્થના --
ત્વયિ મે ઽનન્ય-વિષયા મતિર્ મધુ-પતે ઽસકૃત્ ।
રતિમ્ ઉદ્વહતાદ્ અદ્ધા ગઙ્ગેવૌઘમ્ ઉદન્વતિ ॥ [ભ્પ્ 1.8.42]
અથ અઙ્ગીકારઃ --
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-સખ વૃષ્ણ્ય્-ઋષભાવનિ-ધ્રુગ્-
રાજન્ય-વંશ-દહનાનપવર્ગ-વીર્ય ।
ગોવિન્દ ગો-દ્વિજ-સુરાર્તિ-હરાવતાર
યોગેશ્વરાખિલ-ગુરો ભગવન્ નમસ્ તે ॥ [ભ્પ્ 1.8.43]
॥ 1.8 ॥ શ્રી-કુન્તી શ્રી-ભગવન્તમ્ ॥ 112-114 ॥
[115]
એવં વૃક્નઃ ઇત્ય્ આદિ-દ્વયં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાક્યમ્ અપિ સઙ્ગમનીયમ્ ।
યથા --
વૃક્ણશ્ ચ મે સુ-દૃઠઃ સ્નેહ-પાશો
દાશાર્હ-વૃષ્ણ્ય્-અન્ધક-સાત્વતેષુ ।
પ્રસારિતઃ સૃષ્ટિ-વિવૃદ્ધયે ત્વયા
સ્વ-માયયા હ્ય્ આત્મ-સુબોધ-હેતિના ॥
નમો ઽસ્તુ તે મહા-યોગિન્ પ્રપન્નમ્ અનુશાધિ મામ્ ।
યથા ત્વચ્-ચરણામ્ભોજે રતિઃ સ્યાદ્ અનપાયિની ॥ [ભ્પ્ 11.29.39-40]
સૃષ્ટિ-વિવૃદ્ધયે ત્વયા સ્વાધીનયા માયયા યો દેહાદિ-સમ્બન્ધજઃ સ્નેહ-
પાશઃ પ્રસારિતઃ સ વૃક્ણશ્ છિન્નઃ । કેન ? આત્મ-સુબોધ-હેતિના, ત્વદીય-
પ્રીત્ય્-ઉત્પાદક-શોભન-જ્ઞાન-લક્ષણ-શસ્ત્રેણ । અધુના ત્વત્-
સમ્બન્ધેનૈવ સ ભાતીત્ય્ અર્થઃ । અતએવોત્તર-પદ્યમ્ અપિ તથૈવ । ઇયં
ચોક્તિઃ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય સિદ્ધત્વાન્ ન સમ્બહવતીતિ સ્વ-વ્યાજેનાન્યાન્
ઉદ્દિશ્યૈવેતિ જ્ઞેયમ્ ।
અથ શ્રી-કુન્તી-વાક્યસ્યાન્યાવતારિકા, યથા ગમને પાણ્ડવાનામ્ અકુશલં
અગમને વૃષ્ણીનામ્ ઇત્ય્ ઉભયતો વ્યાકુલ-ચિત્તા સતી [વૃ હેરે અદ્દ્સ્: તેષુ સ્નેહ-
નિવૃત્તિઃ પ્રાર્થયતે અથેતિ । એવમ્ અપ્ય્ ઉભયેષાં તાદૃશ-તદ્-એકાલમ્બનતા-
દર્શનેન તેષ્વ્ અધિક-ભગવત્-પ્રીત્ય્-આધારત્વં સ્વસ્યાધિક-સ્નેહ-હેતુર્
ઇતિ । એન્દ્ વૃ અદ્દિતિઓન્] તેષુ સ્નેહ-ચ્છેદ-વ્યાજેનોભયેષામ્ અપિ ત્વદ્-અવિચ્છેદ
એવ ક્રિયતામ્ ઇતિ ચ વ્યજ્યતે । તતશ્ ચોત્તરત્ર શ્રી-સુત-વાક્યે તાં બાઢમ્ ઇત્ય્
ઉપામન્ત્ર્યે [ભ્પ્ 1.8.45] ઇત્ય્ અત્ર ભગવદ્-અભ્યુપગમોઽપિ સર્વત્રૈવ
સઙ્ગચ્છતે । તથાપ્ય્ અસ્ય વૃક્ણશ્ ચેત્ય્ આદિ-વાક્યસ્ય સઙ્ગમનાર્થં તત્-
તથાવઅતારિતમ્ ।
॥ 11.29 ॥ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવઃ

[116]
એવં શ્રી-દેવક્યાઃ ષડ્-ગર્ભાનયને તાન્ પ્રતિ યઃ સ્નેહો દૃશ્યતે સ ખલુ
સ્વપીત-શેષ-સ્તન્ય-પ્રસાદેન તદ્-ઉદ્ધરણાર્થં શ્રી-ભગવતૈવ
પ્રપઞ્ચિતઃ । યથોક્તમ્-
અપાયયત્ સ્તનં પ્રીતા સુત-સ્પર્શ-પરિસ્નુતમ્ ।
મોહિતા માયયા વિષ્ણોર્ યયા સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે ॥
પીત્વામૃતં પયસ્ તસ્યાઃ પીત-શેષં ગદા-ભૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.85.54-55] ઇત્ય્ આદિ ।
યયુર્ વિહાયસા ધામ [ભ્પ્ 10.85.56] ઇત્ય્ અન્તમ્ । તથાપિ તન્-માયા તત્-
સહોદરતા-સ્ફૂર્તિમ્ એવાવલમ્બ્ય તાં મોહિતવતીતિ મન્તવ્યમ્ ।
અથ શ્રી-રુક્મિણ્યા રુક્મિણ્યાપિ સ્નેહસ્ તદ્-દૈન્યાદિ-કૌતુકં દિદૃક્ષુણા શ્રી-
ભગવતૈવ (પગે 73) વા તદ્-અર્થં તલ્-લીલા-શક્ત્યૈવ વા રક્ષિતોઽસ્તીતિ
લભ્યતે । સ ચ ભક્તિ-સ્ફોરણાંશમ્ એવાવલમ્બ્ય, તસ્યા હ્ય્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાન-
સંવલિતત્વાદ્ અન્તઃકરણમ્ એવં જાતમ્ - અયં પરમેશ્વરઃ । અયં ત્વ્
અતિનિકૃષ્ટઃ । તસ્માદ્ અસ્મિન્ન્ અયં વિપ્રકુર્વન્ન્ અપિ કિઞ્ચિત્ કર્તુમ્ અશક્ત એવ ।
તતોઽતિદીનોઽયમ્ ઇતિ તથા શ્રી-ભગવચ્-ચરણાશ્રિતાયા મમ દેહ-
સમ્બન્ધવાન્ ઇતિ, દીન-દયાલોર્ ભક્ત-સમ્બન્ધ-પરમ્પરા-
માત્રેણાભયદાદ્ અસ્માત્ તન્ નાર્હતીતિ । એવં હ્ય્ ઐશ્વર્ય-દૃષ્ટ્યૈવ તત્-
પ્રાર્થનમ્ યોગેશ્વરાપ્રમેયાત્મન્ [ભ્પ્ 10.54.33] ઇત્ય્ આદિ ।
અથ શ્રી-બલદેવસ્ય સ્વ-શિષ્યીભૂત-દુર્યોધન-પક્ષ-પાતોઽપ્ય્ એવં
મન્તવ્યઃ । ક્વચિત્ તત્ર તત્-ક્ષય-કરઃ ક્રોધોઽપિ દૃશ્યતે । યથા લક્ષ્મણા-
હરણે । સર્વમ્ એતત્ તુ વૈચિત્રી-પોષાર્થં શ્રી-ભગવલ્-લીલા-શક્ત્યૈવ
પ્રપઞ્ચ્યતે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અથ ઉદ્દીપનાઃ । યદ્-વિશિષ્ટતયા શ્રી-કૃષ્ણ આલમ્બનસ્ ત એવ ભાવ-
વિભાવન-હેતુત્વેન પૃથઙ્-નિર્દિષ્ટા ઉદ્દીપનાઃ કથ્યન્તે । તે ચ તસ્ય ગુણ-
જાતિ-ક્રિયા-દ્રવ્ય-કાલ-રૂપાઃ । ગુણાશ્ ત્રિવિધાઃ કાય-વાઙ્-માનસાશ્રયાઃ ।
સર્વ એવૈતે ન પ્રાકૃતા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ --
માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ ।
સુહૃદં પ્રિયમ્ આત્માનં સામ્યાસઙ્ગાદયો ઽગુણાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.40] ઇત્ય્ આદિના ।
તાન્ એવ શ્રી-કૃષ્ણમ્ આલમ્બની-કૃત્ય સમુદ્દિશ્ય -
સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ ।
શમો દમસ્ તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્ ॥
જ્ઞાનં વિરક્તિર્ ઐશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ ધૈર્યં માર્દવમ્ એવ ચ ॥
પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ ।
ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમ્ આસ્તિક્યં કીર્તિર્ માનો ઽનહઙ્કૃતિઃ ॥
એતે ચાન્યે ચ ભગવન્ નિત્યા યત્ર મહા-ગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્ ॥ [ભ્પ્ 1.16.28-31]
સત્યં યથાર્થ-ભાષણમ્ । શૌચં શુદ્ધત્વમ્ । દયા પર-દુઃખાસહનમ્
અનેન શરણાગત-પાલકત્વમ્ ભક્ત-સુહૃત્ત્વં ચ । ક્ષાન્તિઃ ક્રોધાપત્તૌ
ચિત્ત-સંયમઃ । ત્યાગો વદાન્યતા । સન્તોષઃ સ્વતસ્ તૃપ્તિઃ । આર્જવમ્ અવક્રતા ।
શમો મનો-નૈશ્ચલ્યમ્ અનેન સુદૃઢત્વં ચ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-
નૈશ્ચલ્યમ્ । તપઃ ક્ષત્રિયત્વાદિ-લીલાવતારાનુરૂપઃ સ્વ-ધર્મઃ । સામ્યં
શત્રુ-મિત્રાદિ-બુદ્ધ્ય્-અભાવઃ । તિતિક્ષા સ્વસ્મિન્ પરાપરાધ-સહનમ્ ।
ઉપરતિર્ લાભ-પ્રાપ્તાવ્ ઔદાસીન્યમ્ । શ્રુતમ્ શાસ્ત્ર-વિચારઃ ।
જ્ઞાનં પઞ્ચ-વિધમ્ -- બુદ્ધિમત્ત્વં કૃતજ્ઞત્વં દેશ-કાલ-પાત્રજ્ઞત્વં
સર્વજ્ઞત્વમ્ આત્મજ્ઞત્વં ચ । વિરક્તિર્ અસદ્-વિષય-વૈતૃષ્ણ્યમ્ । ઐશ્વર્યં
નિયન્તૃત્વમ્ । શૌર્યં સઙ્ગ્રામોત્સાહઃ । તેજઃ પ્રભાવઃ । અનેન પ્રતાપશ્ ચ ।
સ ચ પ્રભાવ-વિખ્યાતિઃ । બલં દક્ષત્વમ્ । તચ્ ચ દુષ્કર-ક્ષિપ્ર-કારિત્વમ્ ।
ધૃતિર્ ઇતિ પાઠે ક્ષોભ-કારણે પ્રાપ્તેઽવ્યાકુલત્વમ્ । સ્મૃતિઃ
કર્તવ્યાર્થાનુસન્ધાનમ્ । સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અપરાધીનતા ।
કૌશલં ત્રિવિધં - ક્રિયા-નિપુણતા યુગપદ્-ભૂરિ-સમાધાન-કારિતા-
લક્ષણા ચાતુરી કલા-વિલાસ-વિદ્વત્તા-લક્ષણા વૈદગ્ધી ચ । કાન્તિઃ
કમનીયતા । એષા ચતુર્વિધા - અવયવસ્ય હસ્તાદ્ય્-અઙ્ગાદિ-લક્ષણસ્ય વર્ણ-
રસ-ગન્ધ-સ્પર્શ-શબ્દાનામ્ । તત્ર રસશ્ ચાધાર-ચરણ-સ્પૃષ્ટ-વસ્તુ-
નિષ્ઠો જ્ઞેયઃ । વયસશ્ ચેતિ । એતયા નારી-ગણ-મનોહારિત્વમ્ અપિ । ધૈર્યં
અવ્યાકુલતા । (પગે 74) માર્દવમ્ પ્રેમાર્દ્ર-ચિત્તત્વમ્ । અનેન પ્રેમ-
વશ્યત્વં ચ ।
પ્રાગલ્ભ્યં પ્રતિભાતિશયઃ । અનેન વાવદૂકત્વં ચ । પ્રશ્રયો વિનયઃ ।
અનેન હ્રીમત્ત્વમ્ । યથા-યુક્ત-સર્વ-માન-દાતૃત્વમ્ । પ્રિયંવદત્વં ચ ।
શીલં સુ-સ્વભાવઃ । અનેન સાધુ-સમાશ્રયત્વં ચ । સહો મનઃ-પાટવમ્ ।
ઓજો જ્ઞાનેન્દ્રિય-પાટવમ્ । બલં કર્મેન્દ્રિય-પાટવમ્ । ભગસ્ ત્રિવિધઃ -
ભોગાસ્પદત્વં સુખિત્વં સર્વ-સમૃદ્ધિમત્ત્વં ચ ।
ગામ્ભીર્યં દુર્વિબોધાશયત્વમ્ । સ્થૈર્યમ્ અચઞ્ચલતા । આસ્તિક્યં શાસ્ત્ર-
ચક્ષુષ્ટ્વમ્ । કીર્તિઃ સાદ્ગુણ્ય-ખ્યાતિઃ । અનેન રક્ત-લોકત્વં ચ । માનઃ
પૂજ્યત્વમ્ । અનહઙ્કૃતિસ્ તથાપિ ગર્વ-રહિતત્વમ્ । ચ-કારાદ્ બ્રહ્મણ્યત્વમ્ ।
સર્વ-સિદ્ધિ-નિષેવિતત્વમ્ । સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘન-વિગ્રહત્વાદયો જ્ઞેયાઃ ।
મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ પ્રાર્થ્યા ઇતિ મહા-ગુણા ઇતિ ચ । વરીયસ્ત્વમ્ અપિ
ગુણાન્તરમ્ । એતેન તેષાં ગુણાનાં અન્યત્ર સ્વલ્પત્વં ચઞ્ચલત્વં ચ । તત્રૈવ
પૂર્ણત્વમ્ અવિનશ્વરત્વં ચોક્તમ્ । અતએવ શ્રી-સૂત-વાક્યમ્ -
નિત્યં નિરીક્ષમાણાનાં યદ્ અપિ દ્વારકૌકસામ્ ।
ન વિતૃપ્યન્તિ હિ દૃશઃ શ્રિયો ધામાઙ્ગમ્ અચ્યુતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.11.26] ઇતિ ।
તથા નિત્યા ઇતિ ન વિયન્તીતિ સદા સ્વરૂપ-ગુણાન્તરમ્ । અન્યે ચ જીવાલભ્યા
યથા તત્રાવિર્ભાવ-માત્રત્વેઽપિ સત્ય-સઙ્કલ્પત્વમ્ ।
વશીકૃતાચિન્ત્યમાયત્વમ્ । આવિર્ભાવ-વિશેષત્વેઽપ્ય્ અખણ્ડ-સત્ત્વ-ગુણસ્ય
કેવલ-સ્વયમ્-અવલમ્બનત્વમ્ । જગત્-પાલકત્વમ્ । યથા તથા હતારિ-સ્વર્ગ-
દાતૃત્વમ્ । આત્મારામ-ગણાકર્ષિત્વમ્ । બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-સેવિતત્વમ્ ।
પરમાચિન્ત્ય-શક્તિત્વમ્ । આનન્ત્યેન નિત્ય-નૂતન-સૌન્દર્યાદ્ય્-
આવિર્ભાવત્વમ્ । પુરુષાવતારત્વેઽપિ માયા-નિયન્તૃત્વમ્ । જગત્-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-
કર્તૃત્વમ્ । ગુણાવતારાદિ-બીજત્વમ્ । અનન્ત-બ્રહ્માણ્ડાશ્રય-રોમ-
વિવરત્વમ્ । વાસુદેવત્વ-નારાયણત્વાદિ-લક્ષણ-ભગવત્ત્વાવિર્ભાવેઽપિ
સ્વરૂપ-ભૂત-પરમાચિન્ત્યાખિલ-મહા-શક્તિમત્ત્વમ્ । સ્વયં ભગવલ્-
લક્ષ્ણ-કૃષ્ણત્વે તુ હતારિ-મુક્તિ-ભક્તિ-દાયકત્વમ્ । સ્વસ્યાપિ વિસ્માપક-
રૂપાદિ-માધુર્યવત્ત્વમ્ । અનિન્દ્રિયાચેતન-પર્યન્તાશેષ-સુખ-દાતૃ-સ્વ-
સાન્નિધ્યત્વમ્ ઇત્ય્ આદયઃ ।
॥ 1.16 ॥ ॥ શ્રી-પૃથિવી ધર્મમ્

[117]
તદ્ એતદ્ દિઙ્-માત્ર-દર્શનમ્ । યત આહ -- ગુણાત્મનસ્ તે ઽપિ ગુણાન્ વિમાતું
હિતાવતીર્ણસ્ય ક ઈશિરે ઽસ્ય [ભ્પ્ 10.14.7] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[118]
તે ચ તસ્ય ગુણાઃ કેચિન્ મિથો વિરુદ્ધા અપિ અચિન્ત્ય-શક્તિત્વેનૈકાશ્રયાઃ ।
શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાત્ [વ્સ્ 2.1.27] ઇતિ ન્યાયેન । મલ્લાનામ્ અશનિઃ [ભ્પ્
10.43.17] ઇત્ય્ આદિ-દર્શનાત્ । શિશોર્ અનોઽલ્પક-પ્રવાલ-મૃદ્વ્-અઙ્ઘ્રિ-હતં
વ્યવર્તતે [ભ્પ્ 10.7.7] ઇત્ય્-આદેશ્ ચ । તત્ર કેવલ-કૌમલ્ય-ગુણાવિષ્કારે સતિ
ક્વચિત્ પલ્લવ-તલ્પેષુ નિયુદ્ધ-શ્રમ-કર્ષિતઃ [ભ્પ્ 10.15.16] ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ
યથાર્થમ્ એવ ।
એવમ્ એવ શ્રીદામ-વિપ્રાનીત-કદન્ન-ભોજન-નિવારણે લક્ષ્મ્યા અપિ
પ્રવૃત્તિઃ । યથૈવ તચ્-ચરિતેન વ્યક્તમ્ - બાલ-વ્યજનમ્ આદાય રત્ન-દણ્ડં
સખી-કરાત્ [ભ્પ્ 10.60.7] ઇત્ય્ આદૌ । અતએવ ઇતિ (પગે 75) મુષ્ટિમ્ [ભ્પ્ 10.81.10]
ઇત્ય્ આદૌ સા તત્-પરા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અત્ર ચ એતેનૈવ મદ્-અંશ-લેશ-રૂપાયા
વિભૂતેર્ અનુગ્રહ-ભાજન-મયં જાત ઇતિ કદન્ન-ભોજનેનાલમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
વિરુદ્ધાર્થ-સદ્-ભાવેઽપિ ન તુ દોષાસ્ તત્ર સમ્ભાવ્યાઃ અયમ્ આત્માપહત-
પાપ્મા [છાઉ 8.15] ઇતિ શ્રુતેઃ । યથા ચોક્તં કૌર્મે -
ઐશ્વર્ય-યોગાદ્ ભગવાન્ વિરુદ્ધાર્થોઽભિધિયતે ।
તથાપિ દોષાઃ પરમે નૈવાહાર્યાઃ સમન્તતઃ ॥ ઇતિ ।
તતસ્ તદ્-ગુણાનામ્ અન્યદીયાનામ્ ઇવ દોષ-મિશ્રત્વં નિષેધતિ -
તતસ્ તતો નૂપુર-વલ્ગુ શિઞ્જિતૈર્
વિસર્પતી હેમ-લતેવ સા બભૌ ।
વિલોકયન્તી નિરવદ્યમ્ આત્મનઃ
પદં ધ્રુવં ચાવ્યભિચારિ-સદ્-ગુણમ્ ।
ગન્ધર્વ-સિદ્ધાસુર-યક્ષ-ચારણ-
ત્રૈપિષ્ટપેયાદિષુ નાન્વવિન્દત ॥ [ભ્પ્ 8.8.19-20]
સા લક્ષ્મીઃ । પદમ્ આશ્રયં ધ્રુવં નિત્યમ્ । અવ્યભિચારિણો નિત્યાઃ સન્તશ્
ચ ગુણા યસ્મિન્ ।
[119]
તદ્ એવ વ્યનક્તિ ત્રિભિઃ -
નૂનં તપો યસ્ય ન મન્યુ-નિર્જયો
જ્ઞાનં ક્વચિત્ તચ્ ચ ન સઙ્ગ-વર્જિતમ્ ।
કશ્ચિન્ મહાંસ્ તસ્ય ન કામ-નિર્જયઃ
સ ઈશ્વરઃ કિં પરતો વ્યપાશ્રયઃ ॥
ધર્મઃ ક્વચિત્ તત્ર ન ભૂત-સૌહૃદં
ત્યાગઃ ક્વચિત્ તત્ર ન મુક્તિ-કારણમ્ ।
વીર્યં ન પુંસો ઽસ્ત્ય્ અજ-વેગ-નિષ્કૃતં
ન હિ દ્વિતીયો ગુણ-સઙ્ગ-વર્જિતઃ ॥
ક્વચિચ્ ચિરાયુર્ ન હિ શીલ-મઙ્ગલં
ક્વચિત્ તદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ન વેદ્યમ્ આયુષઃ ।
યત્રોભયં કુત્ર ચ સો ઽપ્ય્ અમઙ્ગલઃ
સુમઙ્ગલઃ કશ્ચ ન કાઙ્ક્ષતે હિ મામ્ ॥ [ભ્પ્ 8.8.21-23]
અત્ર તપ-આદિભિર્ અપિ ન સામ્યં વિવક્ષિતમ્ । અસામ્ય-પ્રસિદ્ધેઃ । યથોક્તં
ઇમે ચ [ભ્પ્ 1.16.30] ઇત્ય્ આદૌ પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ઇતિ । [વૃ.
અદ્દિતિઓનલ્ રેઅદિન્ગ્: કિન્ત્વ્ અન્યદીય-તપ-આદિ-લેશાનાં સતામ્ અપિ
દોષાન્તરોપરક્તત્વમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અત્યન્તાસામ્યમ્ એવ વિવક્ષિતમ્ । વૃ. એન્દ્]
યસ્ય દુર્વાસ-આદેઃ । ક્વચિદ્ ગુરુ-શુક્રાદૌ । કશ્ચિદ્ બ્રહ્મ-સોમાદિઃ । યઃ
પરતો વ્યપાશ્રયઃ પરાપેક્ષ ઇન્દ્રાદિઃ । સ કિમ્ ઈશ્વરઃ । ક્વચિત્
પરશુરામાદિ-તુલ્યે તદાનીન્તને ન ભૂત-સૌહૃદમ્ । શિવિરાજ-તુલ્યે ન
મુક્તિ-કારણં ત્યાગઃ । પુંસઃ કાર્તવીર્યાદિ-તુલ્યસ્ય વીર્યમ્ અસ્તિ, કિન્ત્વ્ અજ-
વેગ-નિષ્કૃતં કાલ-વેગ-પરિહૃતં ન ભવતિ । યતસ્ તેષાં તત્-તદ્-ગુણત્વમ્
અપિ માયા-ગુણ-કૃતમ્ એવ ન તુ તદ્-અતીત-તત્-તદ્-ગુણત્વમ્ ઇતિ પરામૃશતિ ।
ન હીતિ । હિ યસ્માત્ દ્વિતીયઃ શ્રી-મુકુન્દાદ્ અન્યઃ । અનેન સનકાદય
આત્મારામા અપિ પરિહૃતાઃ । તેષાં શમ-દમાદિ-ગુણાનાં માયિકત્વાત્ । તથા
શિવોઽપિ પરિહૃત શિવઃ શક્તિ-યુતઃ શશ્વત્ ત્રિલિઙ્ગો ગુણ-સંવૃતઃ [ભ્પ્ 10.88.3]
ઇતિ । હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્ [ભ્પ્ 10.88.5] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેઃ ।
અથ પ્રકારાન્તરેણ શિવં પરિહર્તુમ્ ઉપક્રમતે । ક્વચિન્ માર્કણ્ડેયાદૌ
ચિરાયુશ્ ચિર-જીવિતા । શીલ-મઙ્ગલ-શબ્દેનાત્ર ભોગ ઉચ્યતે । ઇન્દ્રિય-દમન-
શીલત્વાદ્ ઇતિ ટીકાયાં હેતુ-વિન્યાસાત્ । અભોગિનો હ્ય્ અમઙ્ગ-સ્વભાવત્વેન લોકે
નામાગ્રહણ-દર્શનાચ્ ચ । યદ્ વા ક્વચિન્-મય-દાનવાદૌ ચિર-જીવિતાસ્તિ ।
શીલે સ્વભાવે મઙ્ગલં માઙ્ગલ્યં નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । અસુર-સ્વભાવત્વાદ્ એવ ।
બલિ-પ્રભૃતિષુ શીલ-મઙ્ગલમ્ અપ્ય્ અસ્તિ, કિન્ત્વ્ આયુષો વેદ્યં વેદનં નાસ્તિ
(પગે 76) મરણાનિશ્ચયાત્ । યત્ર શિવે મઙ્ગલઃ સ્વભાવો નિત્યત્વાચ્ ચાયુષો
વૈદ્યત્વં ચેત્ય્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અસ્તિ । સોઽપ્ય્ અમઙ્ગલઃ બહિઃ શ્મશાન-વાસાદ્ય્-
અમઙ્ગલ-ચેષ્ટિતઃ । શ્રી-મુકુન્દં લક્ષ્યીકૃત્યાહ કશ્ ચ કોઽપિ તત્-તદ્-
ગુણાતિક્રમ્યાનન્ત-ગુણત્વાત્ તત્-તદ્-દોષ-હીનત્વાચ્ ચ સુમઙ્ગલઃ અતિશયેન
સર્વેષાં મઙ્ગલ-નિધાન-રૂપઃ । સ તુ માં સ્વરૂપેણ પરમાનન્દ-રૂપાં
શક્ત્યા ચ સર્વ-સમ્પત્તિ-દાયિનીમ્ અપિ ન હિ કાઙ્ક્ષતિ । સ એવ સ્વરૂપ-ગુણ-
સમ્પત્તિભિઃ પૂર્ણ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથ ચ પ્રેમ-વશોઽસૌ પ્રેમવતીં માં
કથં નાકાઙ્ક્ષેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય શ્લેષેણ કશ્ચન કોઽપિ સુમઙ્ગલોઽસૌ હિ
નિશ્ચિતં માં કાઙ્ક્ષતીત્ય્ અપિ ભાવિતમ્ ॥
[120]
ઇદમ્ અત્ર તત્ત્વમ્ । પરમાનન્દ-રૂપે તસ્મિન્ ગુણાદિ-સમ્પલ્-લક્ષણાનન્ત-
શક્તિ-વૃત્તિકા સ્વરૂપ-શક્તિર્ દ્વિધા વિરાજતે । તદ્-અન્તરેઽનભિવ્યક્ત-નિજ-
મૂર્તિત્વેન તદ્-બહિર્ અપ્ય્ અભિવ્યક્ત-લક્ષ્મ્ય્-આખ્ય-મૂર્તિત્વેન । ઇયં ચ મૂર્તિર્
મતી સતી સર્વ-ગુણ-સમ્પદ્-અધિષ્ઠાત્રી ભવતિ । તતઃ સ્વસ્મિન્
પરમાનન્દત્વસ્ય સર્વ-ગુણ-સમ્પત્તેશ્ ચ સ્વરૂપ-સિદ્ધ-પરમ-
પૂર્ણત્વાદ્ ઉભયથાપિ ન તાં પૃથગ્-ભૂય સ્થિતાં મૂર્તિમતીમ્ અપેક્ષતે ।
યથા ખલ્વ્ અન્યઃ । કિન્તુ ભક્ત-વશ્યતા-સ્વભાવેન તાં પ્રેમવતીમ્
અપેક્ષત એવેતિ પ્રકરણં નિગમયતિ -
એવં વિમૃશ્યાવ્યભિચારિ-સદ્-ગુણૈર્
વરં નિજૈકાશ્રયતયાગુણાશ્રયમ્ ।
વવ્રે વરં સર્વ-ગુણૈર્ અપેક્ષિતં
રમા મુકુન્દં નિરપેક્ષમ્ ઈપ્સિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 8.8.24]
મુકુન્દઃ વરં વવ્ર ઇત્ય્ અન્વયઃ । તં વિશિનષ્ટિ । અવ્યભિચારિભિઃ સદ્ભિર્
નિર્દોષૈશ્ ચ ગુણૈર્ વરં સર્વોત્તમમ્ । નિજૈકાશ્રયતયા અન્ય-
નિરપેક્ષત્વેનૈવ ચ ગુણાશ્રયં સ્વરૂપ-સિદ્ધ-તત્-તદ્-ગુણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અતએવ તેષાં ગુણાનાં પ્રકૃતિ-સમ્બન્ધિત્વમ્ અપિ ખણ્ડિતમ્ । સ્વતઃ
પરમાનન્દ-ઘન-રૂપત્વાત્ સર્વ-ગુણૈર્ અપેક્ષિતં સ્વયં નિરપેક્ષમ્ ।
અતએવ નિજાભીપ્સિતમ્ ઇતિ ।
॥ 8.8 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 118-120 ॥
[121]
અથ પૂર્વોક્ત-ગુણ-વિરોધિત્વાદ્ દોષ-માત્રં તસ્મિન્ નાસ્ત્ય્ એવ । તત્ર
સામાન્યૈશ્વર્યે દયા-વિપરીતં પરમ-સમર્થસ્ય તસ્યાભક્ત-નરકાદિ-
સંસાર-દુઃખાનુદ્ધારિત્વં પ્રાકૃત-દુઃખાસ્પૃષ્ટ-ચિત્તત્વેન પરમાત્મ-
સન્દર્ભાદૌ પરિહૃતમ્ અસ્તિ । પાણ્ડવાદિવત્ ક્વચિત્ પ્રાકૃત-દુઃખાભાવાત્
તદ્-વિયોગાદ્ વા ઉત્થિતે ભક્તિ-રસ-સઞ્ચારિ-લક્ષણ-ભક્ત-દૈન્યેઽપિ કદાચિત્
તત્-પ્રસાદ-દર્શનાભાવશ્ ચ, તેન પુષ્ટેન સઞ્ચારિણા ભક્તિ-રસ-
પોષણાર્થ એવ -- ભક્તિ-યોગ-વિધાનાર્થં કથં પશ્યેમ હિ સ્ત્રિયઃ [ભ્પ્
1.8.20] ઇતિ તસ્યૈવ મુખ્ય-પ્રયોજનત્વાત્ । બ્રહ્મન્ યમ્ અનુગૃહ્ણામિ તદ્-વિશો
વિધુનોમ્ય્ અહમ્ [ભ્પ્ 8.22.24] ઇતિ । સુદુસ્તરાન્ નઃ સ્વાન્ પાહિ [ભ્પ્ 10.17.24]
ઇત્ય્ આદૌ । ન શકુન્મસ્ ત્વચ્-ચરણં સન્ત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ । વિપદઃ સન્તુ તાઃ
શશ્વત્ [ભ્પ્ 1.8.25] ઇતિ । નાહં તુ સખ્યો ભજતોઽપિ [ભ્પ્ 10.32.20] ઇતિ ચ
દૈન્યેન તત્-પોષણ-શ્રવણાત્ । એતમ્ એવ શ્રીમદ્-વ્રજ-બાલાનાં બ્રહ્મ-
દ્વારા મોહનમ્ અપિ વ્યાખ્યેયમ્ । તસ્મિન્ બહિર્ મોહેઽપિ તેષાં મનસિ
ભોજન-મણ્ડલાવસ્થિતમ્ આત્માનમ્ અનુસન્દધાનાનાં

વત્સાન્વેષણાર્થાગત-શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રત્યાગમન-ભાવના સાતત્યેન પ્રેમ-
રસ-પોષણાત્ । યથોક્તમ્ -
ઊચુશ્ ચ સુહૃદઃ કૃષ્ણં સ્વાગતં તેઽતિરંહસા ।
નૈકોઽપ્ય્ અભોજ્ક-બલ એહીતઃ સાધુ ભુજ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.45] ઇતિ ।
યજ્ઞ-પત્નીનામ્ અસ્વીકારસ્ તાસાં બ્રાહ્મણીત્વાત્ તાદૃશ-લીલાયાં સર્વેષામ્
(પગે 77) અનભિરૂચેઃ ભજતે તાદૃશીઃ ક્રીડા યાઃ શ્રુત્વા તત્-પરો ભવેત્
[ભ્પ્ 10.33.36] ઇતિ ન્યાયાત્ ।
નૈતત્ પૂર્વૈઃ કૃતં ત્વદ્ યે ન કરિષ્યન્તિ ચાપરે ।
યસ્ ત્વં દુહિતરં ગચ્છેર્ અનિગૃહ્યાઙ્ગજં પ્રભુઃ ॥ [ભ્પ્ 3.12.30]
તેજીયસામ્ અપિ હ્ય્ એતન્ ન સુશ્લોક્યં જગદ્-ગુરો ઇત્ય્ અત્ર તેજીયસામ્ અપિ તદ્-
અનુચિન્તતા શ્રૂયતે ઇતિ । એવમ્ એવાહ -
ન પ્રીતયે ઽનુરાગાય હ્ય્ અન્ગસન્ગો નૃણામ્ ઇહ ।
તન્ મનો મયિ યુઞ્જાના અચિરાન્ મામ્ અવાપ્ય્સ્યથ ॥ [ભ્પ્ 10.23.32]
ઇહ બ્રાહ્મણ-જન્મનિ ભવતીનામ્ અઙ્ગ-સઙ્ગઃ સાક્ષાન્ મત્-પરિચર્યા-
રૂપોઽર્થો નૃણામ્ એતચ્-ચરિત-દ્રષ્ટૃ-શ્રોતૄણાં પ્રીતયે રુચિ-માત્રાય ન
ભવિષ્યતિ, કિમ્ ઉત નાનુરાગાયેતિ । તત્ તસ્માદ્ અચિરાદ્ અનન્તર-જન્મનિ ઇતિ ।
॥ 10.23 ॥ શ્રી-ભગવાન્ યજ્ઞપત્નીઃ

[122]
અનેન ક્વચિત્ ભક્ત-સુહૃત્ત્વ-વૈપરીત્યાભાસોઽપિ વ્યાખ્યાતઃ । કિં ચ ભક્તા
દ્વિ-વિધાઃ દૂરસ્થાઃ પરિકરાશ્ ચ । તત્ર દૂરસ્થ-ભક્તાર્થં ક્વચિદ્
ભક્ત-સુહૃત્ત્વ-લક્ષણેન પરમ-પ્રબલેન ગુણેન બ્રહ્મણ્યત્વાદ્ય્-
આવરણમ્ અપિ પ્રાયો દૃશ્યતે શ્રીમદ્-અમ્બરીષ-ચરિતાદૌ । પર્કરાર્થં તુ
ન દૃશ્યતે શ્રી-જય-વિજય-શાપાદૌ । સ્કાન્દ-દ્વારકા-માહાત્મ્ય-ગત-
દુર્વાસસો દુર્વૃત્ત-વિશેષે ચ ઉભયમ્ અપિ તત્ર તત્ર સુહૃત્ત્વસ્યૈવ ચિહ્નમ્ ।
તથૈવ હિ પૂર્વત્રાત્મીયત્વમ્ ઉત્તરત્ર ચાત્મૈકત્વં પ્રસિધ્યતિ । તથોક્તં
અહં ભક્ત-પરાધીનઃ [ભ્પ્ 9.4.63] ઇત્ય્ આદિના । તદ્ ધિ હ્ય્ આત્મ-કૃતં મન્યે
યત્ સ્વ-પુમ્ભિર્ અસત્-કૃતા [ભ્પ્ 3.16.4] ઇત્ય્ આદિના ચ ।
તદ્ એવં ભક્ત-મહત્ત્વ-માત્રસ્ય તાદૃશત્વે સ્થિતે પ્રેમાર્દ્રત્વં તદ્-
વશ્યત્વં ચ સુતરામ્ એવ સર્વાચ્છાદકમ્ । તચ્ ચ પ્રેમ્ણઃ સ્વરૂપ-નિરૂપણે
દર્શિતમ્ । અતએવ સર્વોદ્દીપન-ગુણ-મુખ્યત્વેન તત્ર તત્ર સ-ચમત્કારમ્
અનુસ્મૃતમ્ । તત્રોદ્ભાસ્વરાખ્યેનાનુભાવેન વ્યઞ્જિતં તસ્ય પ્રેમાર્દ્રત્વં,
યથા --
ભગવાન્ અથ વિશ્વાત્મા પૃથુનોપહૃતાર્હણઃ ।
સમુજ્જિહાનયા ભક્ત્યા ગૃહીત-ચરણામ્બુજઃ ॥
પ્રસ્થાનાભિમુખો ઽપ્ય્ એનમ્ અનુગ્રહ-વિલમ્બિતઃ ।
પશ્યન્ પદ્મ-પલાશાક્ષો ન પ્રતસ્થે સુહૃત્ સતામ્ ॥ [ભ્પ્ 4.20.19-20]
સ આદિરાજો રચિતાઞ્જલિર્ હરિં વિલોકિતું નાશકદ્ અશ્રુ-લોચનઃ ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 4.20 ॥ શ્રી-શુકઃ

[123]
અથ સાત્ત્વિકેનાપિ વ્યઞ્જિતં યથા । તત્ર ભક્ત્ય્-આર્દ્રત્વમ્ આહ -
યસ્મિન્ ભગવતો નેત્રાન્ ન્યપતન્ન્ અશ્રુ-બિન્દવઃ ।
કૃપયા સમ્પરીતસ્ય પ્રપન્ને ઽર્પિતયા ભૃશમ્ ॥
તદ્ વૈ બિન્દુસરો નામ [ભ્પ્ 3.21.38-39] ઇત્ય્ આદિ ।
ભગવતઃ શ્રી-શુબલાખ્યસ્ય । પ્રપન્ને ભક્તે શ્રી-કર્દમાખ્યે ॥
॥ 3.12 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[124]
વાત્સલ્યાર્દ્રત્વમ્ આહ-
કૃષ્ણ-રામૌ પરિષ્વજ્ય પિતરાવ્ અભિવાદ્ય ચ ।
ન કિઞ્ચનોચતુઃ પ્રેમ્ણા સાશ્રુ-કણ્ઠૌ કુરૂદ્વહ ॥ [ભ્પ્ 10.82.33]
પિતરૌ કુરુક્ષેત્ર-મિલિતૌ શ્રી-યશોદાનન્દાખ્યૌ માતા-પિતરૌ ।
॥ 10.82 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 78)
[125]
મૈત્ર્યાર્દ્રત્વમ્ આહ-
તં વિલોક્યાચ્યુતો દૂરાત્ પ્રિયા-પર્યઙ્કમ્ આસ્થિતઃ ।
સહસોત્થાય ચાભ્યેત્ય દોર્ભ્યાં પર્યગ્રહીન્ મુદા ॥
સખ્યુઃ પ્રિયસ્ય વિપ્રર્ષેર્ અઙ્ગ-સઙ્ગાતિ-નિર્વૃતઃ ।
પ્રીતો વ્યમુઞ્ચદ્ અબ્-બિન્દૂન્ નેત્રાભ્યાં પુષ્કરેક્ષણઃ ॥ [ભ્પ્ 10.80.18-19]
તં શ્રીદામ-વિપ્રમ્ ॥
॥ 10.80 ॥ શ્રી-શુકઃ

[126]
કાન્તાભાવાર્દ્રત્વમ્ આહ-
તાસામ્ અતિવિહારેણ શ્રાન્તાનાં વદનાનિ સઃ ।
પ્રામૃજત્ કરુણઃ પ્રેમ્ણા શન્તમેનાઙ્ગ પાણિના ॥ [ભ્પ્ 10.33.21]
તાસાં શ્રી-ગોપીનામ્ । પ્રેમ્ણા કરુણઃ સાશ્રુ-ણેત્ર ઇત્ય્ અર્થઃ । સાત્ત્વિકાન્તરં
ચોક્તં વૈષ્ણવે -
ગોપી-કપોલ-સંશ્લેષમ્ અભિપત્ય હરેર્ ભુજૌ ।
પુલકોદ્ગમ-શસ્યાય સ્વેદામ્બુ-ઘનતાં ગતૌ ॥ [વિપ્ 5.13.55]
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[127]
અથ પ્રેમ-વશ્યત્વં, યથા તત્ર શ્રી-ભક્તિ-વશ્યત્વમ્ આહ ગદ્યેન-- યસ્ય
ભગવાન્ સ્વયમ્ અખિલ-જગદ્-ગુરુર્ નારાયણો દ્વારિ ગદા-પાણિર્ અવતિષ્ઠતે
નિજ-જનાનુકમ્પિત-હૃદયઃ [ભ્પ્ 5.24.27] ઇતિ । યસ્ય શ્રી-બલેઃ ।
॥ 5.24 ॥ શ્રી-શુકઃ

[128]
વાત્સલ્ય-વશ્યત્વમ્ આહ-
ગોપીભિઃ સ્તોભિતો ઽનૃત્યદ્ ભગવાન્ બાલવત્ ક્વચિત્ ।
ઉદ્ગાયતિ ક્વચિન્ મુગ્ધસ્ તદ્-વશો દારુ-યન્ત્રવત્ ॥ [ભ્પ્ 10.11.7] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.11 ॥ શ્રી-શુકઃ

[129]
મૈત્રી-વશ્યત્વમ્ આહ-
સારથ્ય-પારષદ-સેવન-સખ્ય-દૌત્ય-
વીરાસનાનુગમન-સ્તવન-પ્રણામાન્ ।
સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ જગત્-પ્રણતિં ચ વિષ્ણોર્
ભક્તિં કરોતિ નૃ-પતિશ્ ચરણારવિન્દે ॥ [ભ્પ્ 1.16.18]
સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ વિષ્ણોર્ યાનિ સારથ્યાદીનિ કર્માણિ તાનિ શૃણ્વંસ્ તથા
વિષ્ણોર્ જગત્-કર્તૃકાં પ્રણતિં ચ શૃણ્વન્ નૃપતિઃ પરીક્ષિદ્ વિષ્ણોશ્
ચરણારવિન્દે ભક્તિં કરોતિ । પારષદં પાર્ષદત્વં સભા-પતિત્વમ્ ।
સેવનં ચિત્તાનુવૃત્તિઃ । વીરાસનં રાત્રૌ ખડ્ગ-હસ્તસ્ય તિષ્ઠતો જાગરણમ્ ।
॥ 1.16 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[130]
કાન્ત-ભાવ-વશ્યત્વમ્ આહ-
ન પારયે ઽહં નિરવદ્ય-સંયુજાં
સ્વ-સાધુ-કૃત્યં વિબુધાયુષાપિ વઃ ।
યામ્ આભજન્ દુર્જર-ગેહ-શૃઙ્ખલાઃ
સંવૃશ્ચ્ય તદ્ વઃ પ્રતિયાતુ સાધુના ॥ [ભ્પ્ 10.32.22]
નિરવદ્યા પરમ-શુદ્ધ-ભાવ-વિશેષ-માત્રેણ પ્રવૃત્તત્વાત્ પરમ-શુદ્ધા
સંયુક્-સંયોગે યાસાં તાસાં વઃ સ્વ-સાધુ-કૃત્યં તદ્-અનુરૂપ-મદીય-
પરમ-સુખદ-સેવાં ન પારયે । ન પ્રત્યુપકારેણાનુકર્તું શક્નોમીત્ય્
અર્થઃ । કેનાપિ ન પારયે । વિગતો બુધો ગણના-વિજ્ઞો યસ્માત્ તેન સ્વભાવ-
નિત્યેનાપ્ય્ આયુષેત્ય્ અર્થઃ । તાસામ્ અનુરાગસ્ય સાધિષ્ઠત્વં લોક-
ધર્માતિક્રાન્તત્વાદ્ આહ યા ઇતિ । તસ્માદ્ વઃ સાધુના સૌશીલ્યેનૈવ તત્
પ્રતિયાતુ પ્રત્યુપકૃતં ભવતુ । અહં તુ ભવતીનાં ઋણી એવેતિ ભાવઃ ।
॥ 10.32 ॥ શ્રી-શુકઃ

[131]
તદ્ એવં તસ્ય પ્રેમાર્દ્રત્વાદિકે સ્થિતે તદ્-આદિકસ્ય તસ્મિન્ પરમ-સાધુ-
ગણે ચ પરમ-હૃદ્ય-સુખદત્વાત્ તદ્-ધેતુકં કાદાચિત્કં સત્યાદિ-
વૈપરીત્યમ્ અપિ પરમ-ગુણ-શિરોમણિ-શોભાં ભજતે । તત્ર સત્ય-વિરોધ્ય્
અપિ ગુણો યથા-
સ્વ-નિગમમ્ અપહાય મત્-પ્રતિજ્ઞામ્
ઋતમ્ અધિકર્તુમ્ અવપ્લુતો રથસ્થઃ ॥ [ભ્પ્ 1.9.37]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 1.9 ॥ શ્રી-ભીષ્મઃ

(પગે 79)
[132]
શૌચ-વિરોધી યથા -- અંસ-ન્યસ્ત-વિષાણો ઽસૃઙ્- મદ-બિન્દુભિર્ અઙ્કિતઃ [ભ્પ્
10.43.15] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.43 ॥ શ્રી-શુકઃ

[133]
ક્ષાન્તિ-વિરોધી ચ, યથા યસ્ તાન્ દ્વેષ્ટિ સ માં દ્વેષ્ટિ યસ્ તાન્ અનુ સ મામ્
અનુ ઇત્ય્-આદિ-મહાભારત-સ્થ-શ્રી-ભગવદ્-વાક્યાત્ । યથા ધનં હરત
ગોપાનામ્ [ભ્પ્ 10.44.32] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરમ્ એવં વિકત્થમાને વૈ કંસે
પ્રકુપિતો ઽવ્યયઃ [ભ્પ્ 10.44.34] । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.44 ॥ શ્રી-શુકઃ

[134]
સન્તોષ-વિરોધી ચ અપિ મે પૂર્ણ-કામસ્ય ઇત્ય્ આદેઃ ભક્તિ-સુધોદય-સ્થ-
ભગવદ્-વાક્યાત્ [14.28] । યથા-
તમ્ અઙ્કમ્ આરૂઢમ્ અપાયયત્ સ્તનં
સ્નેહ-સ્નુતં સ-સ્મિતમ્ ઈક્ષતી મુખમ્ ।
અતૃપ્તમ્ ઉત્સૃજ્ય [ભ્પ્ 10.9.5] ઇત્ય્ આદિ ।
એવં જઘાસ હૈયઙ્ગવમ્ અન્તરં ગતઃ [ભ્પ્ 10.96] ઇત્ય્ આદૌ રહોઽપિ તત્-તલ્-
લીલાવેશઃ ।
॥ 10.9 ॥ શ્રી-શુકઃ

[135]
એવં બાલિ-પ્રભૃતાવાર્જવાદિ-ગુણ-વિરોધી ચ સુગ્રીવ-હનુમદ્-આદિ-
પક્ષપાત-મયો જ્ઞેયઃ । સર્વ-શુભઙ્કરત્વં ચ ક્રોધોઽપિ દેવસ્ય વરેણ
તુલ્યઃ ઇતિ ન્યાયેન સિદ્ધમ્ ।
અથ શમ-વિરોધી કામશ્ ચ તસ્ય પ્રેષ્ઠ-જન-વિશેષ-રૂપાસુ તાસુ પ્રેમ-
વિશેષ-રૂપ એવ । તથા હિ -
સ એષ નર-લોકે ઽસ્મિન્ન્ અવતીર્ણઃ સ્વ-માયયા ।
રેમે સ્ત્રી-રત્ન-કૂટસ્થો ભગવાન્ પ્રાકૃતો યથા ॥ [ભ્પ્ 1.11.36]
સ્વેષુ નિજ-જનેષુ યા માયા કૃપા તત્-સુખ-ચિકીર્ષા-મય-પ્રેમા તયા
લોકેઽવતીર્ણ ઇતિ તસ્યા એવ સર્વાવતાર-પ્રયોજન-નિમિત્તત્વાત્ સ્ત્રી-રત્ન-
કૂટસ્થોઽપિ તાદૃશ-રમણ-વશ-કારિ-પ્રેમ-વિશેષ-રૂપયા તયૈવ રેમે, ન
તુ પ્રસિદ્ધ-કામેનેત્ય્ અર્થઃ । અત્ર રત્ન-પદેન તાસામ્ અપિ તદ્-યોગ્યત્વં
બોધયિત્વા તાદૃશ-પ્રેમ-વિશેષ-મયત્વં બોધિતમ્ । એવં ભાવ-
વૈલક્ષણ્યેઽપિ ક્રિયયા સામ્યમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રાકૃતો યથા ઇતિ । અત્ર શ્રી-
ભગવતોઽપ્ય્ અપ્રાકૃતત્વં દર્શયિત્વા તદ્વત્ કામ-વિષયત્વં નિરાકૃતમ્ ।
[136]
અથ પુનર્ અપિ તાદૃશ-પ્રેમવતીષુ તાસ્વ્ અપિ પ્રાકૃત-કામાધિકારો નાસ્તીતિ
દર્શનેન તસ્યાપિ કામુક-વૈલક્ષણ્યેન તદ્ એવ સ્થાપયતિ --
ઉદ્દામ-ભાવ-પિશુનામલ-વલ્ગુ-હાસ-
વ્રીડાવલોક-નિહતો મદનો ઽપિ યાસામ્
સમ્મુહ્ય ચાપમ્ અજહાત્ પ્રમદોત્તમાસ્ તા;
યસ્યેન્દ્રિયં વિમથિતું કુહકૈર્ ન શેકુઃ ॥ [ભ્પ્ 1.11.37]
મદનઃ પ્રાકૃતઃ કામઃ । ઉદ્ભટ-ભાવ-સૂચક-નિર્મલ-મનોહરાભ્યાં
હાસ-વ્રીડાવલોકાભ્યાં નિહતસ્ તન્-મહિમ-દર્શનેન સ્વયમ્
એવોક્તાર્થીકૃત-સ્વાસ્ત્રાદિ-બલોઽભૂત । અતએવ સંમુહ્ય ચાપમ્ અજહાત્ ભ્રૂ-
પલ્લવં ધનુર્ અપાઙ્ગ-તરઙ્ગિતાનિ બાણા ઇત્ય્-આદિવત્ । તત્ર નિજાસ્ત્ર-પ્રયોગં
ન કુરુત એવેત્ય્ અર્થઃ । તથાભૂતા અપિ પ્રમદોત્તમાઃ પ્રમદેન પ્રકૃષ્ટ-
પ્રેમાનન્દ-વિશેષેણ પરમોત્કૃષ્ટાસ્ તાઃ સ્વ-વૃન્દ એવ યાઃ સ્વતોઽપ્ય્
ઉત્કૃષ્ટ-પ્રેમવત્યસ્ તાસાં સામ્યેચ્છયા કુહકૈસ્ તાદૃશ-પ્રેમાભાવેન
કપટાંશ-પ્રયુક્તઃ સદ્ભિઃ કપટાદિભિર્ યસ્યેન્દ્રિયં વિમથિતું (પગે
80) તદ્વદ્ વિશેષેણ મથિતું ન શેકુઃ કિન્તુ સ્વ-પ્રેમાનુરૂપમ્ એવ શેકુર્
ઇતિ । તસ્માત્ પ્રેમ-માત્રોત્થાયિત્-વિકારત્વાત્ તસ્ય કામુક-વૈલક્ષણ્યમ્ ઇતિ
ભાવઃ ।
[137]
તસ્માદ્ એતત્ તત્ત્વમ્ અવિજ્ઞાયૈવ --
તમ્ અયં મન્યતે લોકો હ્ય્ અસઙ્ગમ્ અપિ સઙ્ગિનમ્ ।
આત્મૌપમ્યેન મનુજં વ્યાપૃણ્વાનં યતો ઽબુધઃ ॥ [ભ્પ્ 1.11.38]
અયં સાધારણો લોકઃ અસક્તમ્ અપિ પ્રાકૃત-ગુણેષ્વ્ અનાસક્તમ્ અપિ । યતઃ
આત્મૌપમ્યેન મનુજં વ્યાપૃણ્વાનં કામાદિ-વ્યાપાર-યુક્તં મન્યતે ।
યથા આત્મનઃ પ્રાકૃત-મનુષ્યત્વાદિ તથૈવ મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અતએવાબુધઃ એવાસૌ લોક ઇતિ ।
[138]
પ્રાકૃત-ગુણેષ્વ્ અસક્તત્વે હેતુઃ -
એતદ્ ઈશનમ્ ઈશસ્ય પ્રકૃતિ-સ્થો ઽપિ તદ્-ગુણૈઃ ।
ન યુજ્યતે સદાત્મ-સ્થૈર્ યથા બુદ્ધિસ્ તદ્-આશ્રયા ॥ [ભ્પ્ 1.11.39]
અવતારાદૌ પ્રકૃતિ-ગુણ-મયે પ્રપઞ્ચે તિષ્ઠન્ન્ અપિ સદૈવ તદ્-ગુણૈર્ ન
યુજ્યતે ઇતિ યદ્ એતદ્ ઈશસ્યેશનમ્ ઐશ્વર્યમ્ । તત્ર વ્યતિરેકે દૃષ્ટાન્તઃ,
યથેતિ । એવમ્ એવોક્તં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેન તૃતીયે --
ભગવાન્ અપિ વિશ્વાત્મા લોક-વેદ-પથાનુગઃ ।
કામાન્ સિષેવે દ્વાર્વત્યામ્ અસક્તઃ સાઙ્ખ્યમ્ આસ્થિતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.3.19]
[139]
નનુ તાદૃશમ્ ઐશ્વર્યં તસ્ય તાઃ કિં જાનન્તિ । યદિ જાનન્તિ તદા રહો-લીલાયાં
ત્રુટ્યત્ય્ એવ તાદૃશ-પ્રેમેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -
તં મેનિરે ઽબલા મૂઢાઃ સ્ત્રૈણં ચાનુવ્રતં રહઃ ।
અપ્રમાણ-વિદો ભર્તુર્ ઈશ્વરં મતયો યથા ॥ [ભ્પ્ 1.11.40]
ઈશ્વરમ્ અપિ તં રહ એકાન્ત-લીલાયાં મૌઢ્યાત્ તાદૃશ-પ્રેમ-મોહાદ્ ભર્તુર્
અપ્રમાણ-વિદસ્ તાદૃશૈશ્વર્યઅ-જ્ઞાન-રહિતાઃ સ્ત્રૈણમ્ આત્મ-વશ્યમ્
અનુવ્રતમ્ અનુસૃતં ચ મેનિરે । તચ્ ચ નાયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ, યથા તાસાં મતયઃ
પ્રેમ-વાસનાસ્ તથૈવ સ ઇતિ યે યથા મામ્ [ગીતા 4.11] ઇત્ય્ આદેઃ ।
સ્વેચ્છામયસ્ય [ભ્પ્ 10.14.2] ઇત્ય્ આદેશ્ ચ પ્રામાણ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ ॥ 135-139 ॥
[140]
તથા ચાન્યત્ર -
ગૃહાદ્ અનપગં વીક્ષ્ય રાજ-પુત્ર્યો ઽચ્યુતં સ્થિતમ્ ।
પ્રેષ્ઠં ન્યમંસત સ્વં સ્વં ન તત્-તત્ત્વ-વિદઃ સ્ત્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.61.2]
આત્માનં પ્રત્યેકમ્ એવ પ્રેષ્ઠં સર્વતઃ પ્રિયતમમ્ અમંસ્તેત્ય્ અર્થઃ ।
અતએવાતત્ત્વ-વિદઃ । ઊર્ધ્વોર્ધ્વ-પ્રેયસી-સદ્-ભાવાત્ ।
[141]
નન્વ્ આત્મારામસ્ય કથં પત્નીષુ પ્રેમ, ઉચ્યતે । તાસુ રમણત્વેનૈવ
લોકવન્ ન તસ્ય પ્રેમ, કિન્તુ શુદ્ધ-પ્રેમ-સમ્બન્ધેનૈવ । તથા હિ -
ચાર્વ્-અબ્જ-કોશ-વદનાયત-બાહુ-નેત્ર-
સ-પ્રેમ-હાસ-રસ-વીક્ષિત-વલ્ગુ-જલ્પૈઃ ।
સમ્મોહિતા ભગવતો ન મનો વિજેતું
સ્વૈર્ વિભ્રમૈઃ સમશકન્ વનિતા વિભૂમ્નઃ ॥ [ભ્પ્ 10.61.3]
અત્ર સ-પ્રેમેતિ તાસુ શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેમ દર્શિતમ્ । અતએવ વનિતા-શબ્દ-
પ્રયોગઃ । વનિતા-જનિતાત્યર્થાનુરાગાયાં ચ યોષિતિ ઇતિ નાનાર્થ-વર્ગાત્ । તેન
તસ્મિન્ તાસાં ચ (પગે 81) પ્રેમ દર્શિતમ્ । અતસ્ તત્-પ્રેમ-માત્ર-વિજિતં યદ્
ભગવતો મનસ્ તત્ તુ સ્વૈઃ કેવલ-સ્ત્રી-જાતીયૈર્ વિભ્રમૈર્ વિજેતું ન શેકુર્
ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[142]
સ્ત્રી-જાતીય-વિભ્રમાનુવાદ-પૂર્વકં પૂર્વાર્થમ્ એવ વિશદયતિ ---
સ્માયાવલોક-લવ-દર્શિત-ભાવ-હારિ-
ભ્રૂ-મણ્ડલ-પ્રહિત-સૌરત-મન્ત્ર-શૌણ્ડૈઃ ।
પત્ન્યસ્ તુ ષોડશ-સહસ્રમ્ અનઙ્ગ-બાણૈર્
યસ્યેન્દ્રિયં વિમથિતું કરણૈર્ ન શેકુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.61.4]
સ્વયમ્ એવાનઙ્ગ-બાણ-રૂપૈઃ કરણૈર્ ભાવ-હાવાદિભિર્ ન શેકુઃ । તાનિ
વિશિનષ્ટિ સ્માયેતિ । સ્માયઃ સ્મિતમ્ । ભાવોઽભિપ્રાયઃ । તાદૃશ-ભ્રૂ-
મણ્ડલૈઃ પ્રહિતા વિક્ષિપ્તાશ્ ચ તે સૌરત-મન્ત્રૈઃ સુરત-રૂપાર્થ-સાધક-
મન્ત્રૈઃ શૌણ્ડાઃ પ્રગલ્ભાશ્ ચ તે તાદૃશૈઃ ॥
॥ 10.61 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 141-142 ॥
[143]
અથ શ્રી-રઘુનાથ-ચરિતે સ્ત્રી-સઙ્ગિનાં ગતિમ્ ઇતિ પ્રથયંશ્ ચચાર [ભ્પ્
9.10.11] ઇત્ય્ આદિક-વાક્યેષ્વ્ અન્તસ્ તત્-પ્રેમ-વશ એવ સ્ત્રી-સઙ્ગિનાં કામિનાં
ગતિં પ્રથયન્ ક્રિયા-સામ્યેન બહિર્ વિખ્યાપયન્ ઇત્ય્ એવાભિપ્રાયઃ । ઉક્તં
ચ તદ્-અધ્યાયાન્તે-
પ્રેમ્ણાનુવૃત્ત્યા શીલેન પ્રશ્રયાવનતા સતી ।
ભિયા હ્રિયા ચ ભાવ-જ્ઞા ભર્તુઃ સીતાહરન્ મનઃ ॥ [ભ્પ્ 9.10.56] ઇતિ ।
તદ્-અનન્તરાધ્યાયેઽપિ---
તચ્ છ્રુત્વા ભગવાન્ રામો રુન્ધન્ન્ અપિ ધિયા શુચઃ ।
સ્મરંસ્ તસ્યા ગુણાંસ્ તાંસ્ તાન્ નાશક્નોદ્ રોદ્ધુમ્ ઈશ્વરઃ ॥ [ભ્પ્ 9.11.16]
ઇત્ય્ અનેનાન્તસ્-તત્-પ્રેમ-વશતાં ભક્તિ-વિશેષ-સૌખ્યાય વ્યજ્ય બહિઃ
કામુક-ક્રિયા-સામ્ય-દર્શનયા સાધારણ-જન-વૈરાગ્ય-જનનાયોક્તમ્-
સ્ત્રી-પું-પ્રસઙ્ગ એતાદૃક્ સર્વત્ર ત્રાસમ્-આવહઃ । [ભ્પ્ 9.11.17] ઇત્ય્ આદિ ।
યુક્તં ચોભય-વિધત્વં ભગવચ્-ચરિતસ્ય ચતુરસ્ર-હિતત્વાત્ । તસ્માત્ તત્-
કામસ્ય પ્રેયસી-વિષયક-પ્રીતિ-વિશેષ-માત્ર-શરીરત્વમ્ । અતો ન દોષશ્ ચ ।
તન્-માત્ર-શરીરત્વેનૈવં વિશિષ્યોક્તમ્ - રેમે રમાભિર્ નિજ-કામ-સમ્પ્લુતઃ
[ભ્પ્ 10.59.43] ઇતિ સ સત્ય-કામોઽનુરતાબલા-ગણઃ [ભ્પ્ 10.33.25] ઇતિ ।
અથ સામ્યમ્ અપિ ભક્તાદ્ અન્યત્રૈવ ।
સમો ઽહં સર્વભૂતેષુ ન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃ ।
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્ ॥ [ગીતા 9.29] ઇત્ય્ આદેઃ ।

અથ ભક્ત-પ્રેમ-વિશેષ-મય-નર-લીલાવેશ-મયે ક્વચિત્ તત્-પ્રકાશ-વિશેષે
કદાચિત્ સર્વજ્ઞત્વાદિ-વિરોધિ-મોહાદિકોઽપિ દૃશ્યતે । સોઽપિ ગુણ એવ । તાદૃશ-
મોહાદિકસ્ય તલ્-લીલા-માધુર્ય-વાહિત્વેન વિદુષામ્ અપિ પ્રીતિ-સુખદત્વાત્ ન
તુ દોષઃ । સ્વેચ્છયાઙ્ગીકૃતત્વાત્ । અતએવાહ --
રક્ષો વિદિત્વાખિલ-ભૂત-હૃત્-સ્થિતઃ
સ્વાનાં નિરોદ્ધું ભગવાન્ મનો દધે ॥ [ભ્પ્ 10.12.25]
તાવત્ પ્રવિષ્ટાસ્ ત્વ્ અસુરોદરાન્તરં
પરં ન ગીર્ણાઃ શિશવઃ સ-વત્સાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.12.26] ઇતિ ।
તથા તતો વત્સાન્ અદૃષ્ટ્વૈત્ય [ભ્પ્ 10.13.16] ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 10.12 ॥ શ્રી-શુકઃ

[144]
યદા ચ તસ્ય સ્વેચ્છા ન ભવતિ પ્રતિકુલૈર્ મોહાદિના યોજયિતુમ્ ઇષ્યતે ચ
સઃ । તદા સર્વથા તેન ન યુજ્યતે એવ । યથા શાલ્વ-માયયા તસ્ય
મોહાભાવં સ્થાપયન્ન્ આહ-એવં વદન્તિ રાજર્ષે ઋષયઃ કેચનાન્વિતાઃ [ભ્પ્
10.77.30] ઇત્ય્ આદૌ ।
ક્વ શોક-મોહૌ સ્નેહો વા ભયં વા યે ઽજ્ઞ-સમ્ભવાઃ ।
ક્વ ચાખણ્ડિત-વિજ્ઞાન- જ્ઞાનૈશ્વર્યસ્ ત્વ્ અખણ્ડિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.77.33] ઇત્ય્ આદિ ।
પૂર્વોક્ત-રીત્યૈવોક્તં યે ત્વ્ અજ્ઞ-સમ્ભવાઃ પરમાયાદિ-પારવશ્ય-માત્ર-
કૃતાઃ શોકાદયસ્ તે ક્વેતિ ।
॥ 10.77 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 82)
[145]
ભક્ત-પ્રેમ-પારાવશ્ય-સમ્બન્ધેન તુ શોકાદયોઽપિ વર્ણિતા એવ - શ્રુત્વા
તાં ભગવાન્ રામઃ [ભ્પ્ 9.11.16] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-રામ-ચરિતે । સખ્યુઃ પ્રિયસ્ય
વિપ્રર્ષેઃ [ભ્પ્ 10.80.19] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-દામાદિ-વિપ્ર-ચરિતે । તથાહ-
ગોપ્ય્ આદદે ત્વયિ કૃતાગસિ દામ તાવદ્
યા તે દશાશ્રુ-કલિલાઞ્જન-સમ્ભ્રમાક્ષમ્ ।
વક્ત્રં નિનીય ભય-ભાવનયા સ્થિતસ્ય
સા માં વિમોહયતિ ભીર્ અપિ યદ્ બિભેતિ ॥ [ભ્પ્ 1.8.31]
તત્ર ભીર્ અપિ યદ્ બિભેતિ ઇત્ય્ ઉક્ત્યા તસ્ય ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનં વ્યક્તમ્ । તતો યદિ
સા ભીઃ સત્યા ન ભવતિ તદા તસ્યા મોહોઽપિ ન સમ્ભવેદ્ ઇતિ ગમ્યતે ।
સ્ફુટમ્ એવ ચાન્તર્ભયમ્ ઉક્તં ભય-ભાવનયા સ્થિતસ્યેતિ ।
॥ 1.8 ॥ શ્રી-કુન્તી શ્રી-ભગવન્તમ્

[146]
અથ સ્વાન્તન્ત્ર્યં ભક્ત-સમ્બન્ધં વિનૈવ અહં ભક્ત-પરાધીનઃ [ભ્પ્
9.4.63] ઇત્ય્ આદેઃ । અથ ગોચારણાદાવ્ અપિ સુખિત્વ-ગુણાનુકૂલ્યમ્ એવ
મન્તવ્યમ્ । તદ્-વ્યાજેન નાના-ક્રીડા-સુખમ્ એવ હ્ય્ ઉપચીયતે । યથાહ-
વ્રજ-વિક્રીડતોર્ એવં ગોપાલ-ચ્છદ્મ-માયયા ।
ગ્રીષ્મો નામર્તુર્ અભ્વન્ નાતિપ્રેયાન્ શરીરિણામ્ ॥
સ ચ વૃન્દાવન-ગુણૈર્ વસન્ત ઇવ લક્ષિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.18.2-3]
ક્રિયા-કૃતસ્ય દુઃખસ્ય નિષેધઃ । વ્રજે વિક્રીડતોર્ ઇતિ । છદ્મ વ્યાજઃ ।
માયા વઞ્ચનમ્ । ગોપાલ-વ્યાજેન યદ્ વઞ્ચનં તેન વિક્રીડતોઃ । પ્રાતસ્ તદ્-
વ્યાજેન નાના-જનાન્ વઞ્ચયિત્વા વ્રજાદ્ વનં ગત્વા સ્વચ્છન્દં નિજાભીષ્ટાઃ
ક્રીડાઃ કુર્વતોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાયં વ્રજાવાસાગમને ચાન્યા ઇતિ । કાલ-કૃતસ્ય
દુઃખસ્ય નિષેધઃ । સ ચેતિ । અનેન દેશ-કૃતસ્ય ચ ઇતિ જ્ઞેયઃ ।
॥ 10.18 ॥ શ્રી-શુકઃ ઇતિ

[147]
અથ પૂર્વવત્ સ્થૈર્ય-વિરોધી બાલ્યાદિ-ચાઞ્ચલ્યમ્ અપિ ગુણત્વેનૈવ સ્ફુટં
દૃશ્યતે । યથા વત્સાન્ મુઞ્ચન્ ક્વચિદ્ અસમયે [ભ્પ્ 10.8.29] ઇત્ય્ આદિ । અથ
રક્ત-લોકત્વં ચ યથાહ-
સ્નિગ્ધ-સ્મિતાવલોકેન વાચા પીયૂષ-કલ્પયા ।
ચરિત્રેણાનવદ્યેન શ્રી-નિકેતેન ચાત્મના ॥
ઇમં લોકમ્ અમું ચૈવ રમયન્ સુતરાં યદૂન્ ।
રેમે ક્ષણદયા દત્ત- ક્ષણ-સ્ત્રી-ક્ષણ-સૌહૃદઃ ॥ [ભ્પ્ 3.3.20-21]
રજન્યા દત્તાવસરઃ સ્ત્રીણાં ક્ષણં ઉત્સવ-રૂપં સૌહૃદં યસ્ય ॥
॥ 3.3 ॥ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવઃ

[148]
અત્ર એવં લીલા-નર-વપુઃ [ભ્પ્ 10.23.33] ઇત્ય્-આદિકમ્ અપિ ઉદાહાર્યમ્ । એવમ્ અપિ
યદ્ અસુરાણામ્ અપરક્તત્વમ્ । તત્ર કારણમ્ આહ-
પાપચ્યમાનેન હૃદાતુરેન્દ્રિયઃ
સમૃદ્ધિભિઃ પૂરુષ-બુદ્ધિ-સાક્ષિણામ્ ।
અકલ્પ એષામ્ અધિરોઢુમ્ અઞ્જસા
પરં પદં દ્વેષ્ટિ યથાસુરા હરિમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.3.21]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 4.3 ॥ શ્રી-શિવઃ

[149]
યદ્યપ્ય્ એષાં ગુણાનાં સર્વેષામ્ અપિ ભગવતિ નિત્યત્વમ્ એવ તથાપિ તત્-તલ્-
લીલા-સિદ્ધ્ય્-અર્થં તેષાં ક્વચિત્ કસ્યચિત્ પ્રકાશઃ કસ્યચિદ્ અપ્રકાશશ્ ચ
ભવતિ । અતએવાહ-
અશ્રૂયન્તાશિષઃ સત્યાસ્ તત્ર તત્ર દ્વિજેરિતાઃ ।
નાનુરૂપાનુરૂપાશ્ ચ નિર્ગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 1.11.19]
નિર્ગુણસ્ય મધ્ય-પદ-લોપેન નિર્ગતા ગુણેભ્યો ગુણા યસ્ય તસ્ય, પ્રાકૃત-
ગુણાતીત-નિત્ય- (પગે 83) ગુણસ્ય નાનુરૂપાઃ નિત્ય-તત્-પરિપૂર્ણત્વેન
લાભાન્તરાયોગાત્ । ગુણાત્મનઃ તદાશીર્વાદાઙ્ગીકાર-દ્વારા તત્-તદ્-ગુણ-
વિશેષ-પ્રવર્તક-નિવર્તકસ્ય અનુરૂપાશ્ ચ । તદ્-અઙ્ગીકારે હેતુઃ સત્યા ઇતિ ।
તદ્ એવં પ્રકાશનાપ્રકાશન-હેતોર્ એવ શ્રી-ભગવતશ્ ચન્દ્ર-પર-
પરાર્ધોજ્જ્વલતાદિકે સત્ય્ અપિ તલ્-લીલા-માધુર્ય-વિસ્તારકસ્ તમિસ્રાદિ-
વ્યવહારઃ સિધ્યતિ ।
॥ 1.10 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[150]
અતએવાવસર-વિશેષં પ્રાપ્ય તત્-તદ્-ગુણ-સમુદાય-વિશેષાવિર્ભાવાદ્ એક
એવાસૌ તત્ર તત્ર પૃથક્ પૃથગ્ ઇવ ધીરોદાત્તાદિ-વ્યવહાર-ચતુષ્ટયમ્ અપિ
પ્રકાશયતિ । તત્ર ધીરોદાત્તો યથા -
ગમ્ભીરો વિનયી ક્ષન્તા કરુણઃ સુદૃઢ-વ્રતઃ ।
અકત્થનો ગૂઢ-ગર્વો ધીરોદાત્તઃ સુ-સત્ત્વ-ભૃત્ ॥ [બ્ર્સ્ 2.1.226] ઇતિ ।
એતે ચ ગુણા ગોવર્ધનોદ્ધારણાદિ-શક્ર-સમ્ભાષાન્ત-લીલાયાં વ્યક્તાઃ
સન્તિ । અથ ધીર-લલિતઃ -
વિદગ્ધો નવ-તારુણ્યઃ પરિહાસ-વિશારદઃ ।
નિશ્ચિન્તો ધીર-લલિતઃ સ્યાત્ પ્રાયઃ પ્રેયસી-વશઃ ॥ [બ્ર્સ્ 2.1.230]
એતે ચ શ્રીમદ્-વ્રજ-દેવી-સહિત-લીલાયાં સુષ્ઠુ વ્યક્તાઃ । અથ ધીર-શાન્તઃ
શમ-પ્રકૃતિકઃ ક્લેશ-સહનશ્ ચ વિવેચકઃ ।
વિનયાદિ-ગુણોપેતો ધીર-શાન્ત ઉદીર્યતે ॥ [બ્ર્સ્ 2.1.233]
એતે ચ તાદૃશાનાં યુધિષ્ઠિરાદીનાં સન્નિધૌ તત્-પાલન-લીલાયામ્
ઉજ્જૃમ્ભતે । અથ ધીરોદ્ધતઃ -
માત્સર્યવાન્ અહઙ્કારી માયાવી રોષણશ્ ચલઃ ।
વિકત્થનશ્ ચ વિદ્વદ્ભિર્ ધીરોદ્ધત ઉદાહૃતઃ ॥ [બ્ર્સ્ 2.1.236]
એતે ચ તાદૃશાન્ અસુરાન્ પ્રાપ્ય ક્વચિદ્ ઉદયન્તે । અતએવ દુષ્ટ-દણ્ડન-
હેતુત્વાદ્ એષાં ગુણત્વં ચ । તદ્ એવમ્ ઉદ્દીપનેષુ ગુણા વ્યાખ્યાતાઃ । અથ
તેષુ જાતિર્ દ્વિવિધાઃ । તસ્ય તત્-સમ્બન્ધ-સમ્બન્ધિનાં ચેતિ । તત્ર તસ્ય જાતિર્
ગોપત્વ-ક્ષત્રિયત્વાદિકા । શ્યામત્વ-કિશોરત્વાદિકમ્ અન્યત્ર તદ્-ઉપમા-
બુદ્ધિ-જનકત્વં ચ । તત્-સમ્બન્ધિનાં જાતિસ્ તુ ગોત્વાદિકા જ્ઞેયા ।
અથોદ્દીપનેષુ ક્રિયા લીલા એવ । તાશ્ ચ દ્વિવિધાઃ । તત્ર તત્-સાન્નિધ્યેન
માયયા દર્શિતાઃ । સૃષ્ટ્ય્-આદયો માયિક્યઃ । તદીય-શ્રી-વિગ્રહ-ચેષ્ટાસ્ તુ
સ્મિત-વિલાસ-ખેલાનૃત્ય-યુદ્ધાદયઃ સ્વરૂપ-શક્તિમય્યઃ । શ્રી-વિગ્રહસ્ય
સ્વરૂપાનન્દૈક-રૂપત્વાત્ । રમયાત્મ-શક્ત્યા યદ્ યત્ કરિષ્યતિ [ભ્પ્ 3.9.23]
ઇતિ તૃતીય-સ્થ-બ્રહ્મ-સ્તવાચ્ ચ । ઈશ્વરસ્યાપિ તસ્ય વર્તત એવ સ્વાભાવિકં
તદ્-ઇચ્છા-કૌતુકં લોકવત્ તુ લીલા-કૈવલ્યમ્ [વ્સ્ 2.1.33] ઇતિ ન્યાયેન । યથાહ-
એક એવેશ્વરસ્ તસ્મિન્ સુર-કાર્યે સુરેશ્વરઃ ।
વિહર્તુ-કામસ્ તાન્ આહ સમુદ્રોન્મથનાદિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 8.6.17]
એક એવેશ્વરઃ સમર્થોઽપીતિ ટીકા ચ । અતએવ તત્-તજ્-જાતિ-લીલાભિનિવેશઃ
શ્રૂયતે, યથા વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
યસ્યાં યસ્યાં યદા યોનૌ પ્રાદુર્ભવતિ કારણાત્ ।
તદ્-યોનિ-સદૃશં વત્સ તદા લોકે વિચેષ્ટતે ॥
સંહર્તું જગદીશાનઃ સમર્થોઽપિ તદા નૃપ ।
તદ્-યોનિ-સદૃશોપાયૈર્ વધ્યાન્ હિંસતિ યાદવ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 8.6 ॥ શ્રી-શુકઃ

[151]
તત્ર શ્રી-વિગ્રહ-ચેષ્ટા દ્વિવિધાઃ । ઐશ્વર્યમય્યો માધુર્ય-મય્યશ્ ચેતિ ।
તત્ર નિજ-જન-પ્રેમમયત્વાન્ માધુર્ય-મય્ય એવ રમણાધિક્યે હેતવઃ ।
યથૈવ પરમ-વિસ્મય-હર્ષાભ્યામ્ આહ- (પગે 84)
એવં નિગૂઢાત્મ-ગતિઃ સ્વ-માયયા
ગોપાત્મજત્વં ચરિતૈર્ વિડમ્બયન્ ।
રેમે રમા-લાલિત-પાદ-પલ્લવો
ગ્રામ્યૈઃ સમં ગ્રામ્ય-વદ્ ઈશ-ચેષ્ટિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.15.19]
શ્રી-નારાયણાદિ-રૂપેષુ સ્વાવિર્ભાવેષુ રમા-લાલિત-પાદ-પલ્લવોઽપિ સ્વેષુ
અલૌકિકેષ્વ્ અપિ વ્રજ-વાસિષુ નિરીક્ષ્ય તદ્-વપુર્ અલમ્ અમ્બરે ચરત્ [ભ્પ્
10.18.27] ઇત્ય્ આદૌ હલધર ઈષદ્ અત્ર સત્ ઇતિ ન્યાય-લબ્ધેન તલ્-લીલા-
માધુર્ય-સ્થિતિઃ સન્ લૌકિકં યદ્ ગોપાત્મજત્વં તદ્ એવ અલૌકિક-
ગોપાત્મજમયિશ્ ચરિતૈર્ વિડમ્બયન્ અનુકુર્વન્ રેમે સ્વયમ્ અપિ રતિમ્
ઉવાહ । અતસ્ તાદૃશ-રમણેષુ યથા તદ્-ઇચ્છા । ન તથા રમા-લાલિત-પાદ-
પલ્લવત્વેઽપીતિ દર્શિતમ્ ।
રમણમ્ એવ દર્શયતિ । યથાધુનાપિ ગ્રામ્યૈર્ બાલકૈઃ સમં કશ્ચિદ્
ગ્રામાધિપ-બાલકો રમતે તદ્વત્ । તત્-તલ્-લીલા-પ્રધાન એવ રમતે ન ત્વ્
ઐશ્વર્ય-પ્રધાન ઇત્ય્ અર્થઃ । દૃશ્યતે ચ તત્-તલ્-લીલાવેશઃ । સ જાત-કોપ-
સ્ફુરિતારુણાધરઃ [ભ્પ્ 10.9.6] ઇત્ય્ આદૌ । રહોઽપિ જાત-તાદૃશ-ભાવાત્ । તાન્
વીક્ષ્ય કૃષ્ણઃ [ભ્પ્ 10.12.27] ઇત્ય્ આદૌ બાલાનાં સ્વકરાપચ્યુતતાજાતાનુતાપાદ્
દિષ્ટ-કૃતત્વ-મનનાચ્ ચ । અતએવ તસ્ય તત્-તલ્-લીલાસુ લોકાનુસારિ યદ્ યદ્
બુદ્ધિ-કર્મ-સૌષ્ઠવં તત્ તત્ સુષ્ઠુ મુનિભિર્ અપિ સ-ચમત્કારં
વર્ણ્યતે । યથોક્તં શ્રી-શુકેન જરાસન્ધ-યુદ્ધાન્તે-
સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવાન્તં ભુવન-ત્રયસ્ય યઃ
સમીહિતે ઽનન્ત-ગુણઃ સ્વ-લીલયા ।
અન તસ્ય ચિત્રં પર-પક્ષ-નિગ્રહસ્
તથાપિ મર્ત્યાનુવિધસ્ય વર્ણ્યતે ॥ [ભ્પ્ 10.50.30] ઇતિ ।
તેષુ ચરિતેષુ યદ્-અલૌકિકમ્ આસીત્ તદ્ અપિ તત્-તલ્-લીલા-રસ-માત્રાસક્તસ્ય તસ્ય
સ્વભાવ-સિદ્ધૈશ્વર્યત્વેન લીલાખ્યા શક્તિર્ એવ સ્વયં સમ્પાદિતવતીત્ય્ આહ
ઈશં તત્-તલ્-લીલોચિત-સુઘટ-દુર્ઘટ-સર્વાર્થ-સાધકં ચેષ્ટિતં લીલૈવ
યસ્ય સ ઇતિ । યથોક્તમ્-
અથોવાચ હૃષીકેશં નારદઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ ।
યોગ-માયોદયં વીક્ષ્ય માનુષીમ્ ઈયુષો ગતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.69.37]
યથા ચ--
યદ્ય્ એવં તર્હિ વ્યાદેહી- ત્ય્ ઉક્તઃ સ ભગવાન્ હરિઃ ।
વ્યાદત્તાવ્યાહતૈશ્વર્યઃ ક્રીડા-મનુજ-બાલકઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.36]
સા તત્ર દદૃશે વિશ્વમ્ [ભ્પ્ 10.8.37] ઇતિ । અત્ર યદિ સત્ય-ગિરસ્ તર્હિ સમક્ષં
પશ્ય મે મુખમ્ [ભ્પ્ 10.8.35] ઇત્ય્ અન્તા તદીય-સરસ-કૃતૈવ લીલા પૂર્વમ્
ઉક્તા । અવ્યાહતૈશ્વર્ય ઇત્ય્ આદિકા તુ તત્-તલ્-લીલા-શક્તિ-કૃતૈવ । સા ચ શ્રી-
વ્રજેશ્વર્યા વાત્સલ્ય-પોષિકે વિસ્મય-શઙ્કે પુષ્ણાતિ । નાહં ભકૃઇતવાન્
અમ્બ [ભ્પ્ 10.8.35] ઇતિ સમ્ભ્રમેણ મિથ્યૈવ કૃષ્ણ-વાક્યં ચ સત્યાપયતિ ।
એવં શ્રી-દામોદર-લીલાયાં યાવત્ તસ્ય બન્ધનેચ્છા ન જાતાસીત્ તાવદ્-રજ્જુ-
પરમ્પરાભ્યસ્ તસ્મિન્ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાધિકત્વ-પ્રકાશઃ । તદ્ ઉક્તં તદ્-દામા
[ભ્પ્ 10.8.15] ઇત્ય્ આદિના । યદા તુ માતૃ-શ્રમેણ તદ્-ઇચ્છા જાતા તદા ન તત્-
પ્રકાશઃ । તદ્ ઉક્તં - સ્વ-માતુઃ સ્વિન્ન-ગાત્રાયાઃ [ભ્પ્ 10.9.18] ઇત્ય્ આદિના ।
એવં શ્રી-કૃષ્ણ-કૃપા-દૃષ્ટિ-પ્રભાવેણૈવ વિષમય-મોહાત્ સખીનાં
સમુદ્ધરણં તદ્-આવેશેનૈવ દાવાગ્નિ-પાને ચિકીર્ષિત-માત્રે સ્વયં તન્-
નાશ ઇત્ય્ આદિકં જ્ઞેયમ્ । ક્રીડા-મનુજ-બાલક ઇતિ ક્રીડયા લીલયા મનુજા-
બાલક-સ્થિતિં પ્રાપ્તોઽપીત્ય્ અર્થઃ । અન્યત્ર ચ ક્રીડા-માનુષ-રૂપિણઃ [ભ્પ્
10.16.68] ઇતિ । એવં કાર્ય-માનુષઃ [ભ્પ્ 10.16.60] ઇત્ય્ અત્રાપિ કાર્યં ક્રીડૈવ ।
તસ્માત્ સાધુ વ્યાખ્યાતમ્ એવં નિગૂઢાત્મ-ગતિઃ ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 85)
[152]
અન્યત્ર ચ પૂર્વ-રીત્યૈવાહ-
કૃત્વા તાવન્તમ્ આત્માનં યાવતીર્ ગોપયોષિતઃ ।
રેમે સ ભગવાંસ્ તાભિર્ આત્મારામો ઽપિ લીલયા ॥ [ભ્પ્ 10.33.20]
તાદૃશોઽપિ તાભિઃ સહ રેમે । તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય [ભ્પ્ 3.15.43] ઇત્ય્ આદૌ
ચકાર તેષાં સઙ્ક્ષોભમ્ અક્ષર-જુષામ્ અપિ ચિત્ત-તન્વોઃ ઇતિવત્ । તત્ર
સર્વાભિર્ એવ યુગપલ્-લીલેચ્છા યદા જાતા તદૈવ તાવત્-પ્રકાશા અપિ તથૈવ
લીલા-શક્ત્યા ઘટિતા ઇત્ય્ આહ કૃત્વેતિ । લીલયા લીલા-શક્તિ-દ્વારૈવ, ન તુ સ્વ-
દ્વારા । તાવન્તમ્ આત્માનમ્ આત્મનઃ પ્રકાશં કૃત્વા પ્રકટય્ય ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[153]
તદ્ એવં માધુર્ય-મય્યા લીલાયા ઉત્કર્ષો દર્શિતઃ । અસ્યાં માધુર્ય-મય્યાં
ચ યુગપદ્ વિચિત્ર-લીલા-વિધાનસ્ય તસ્યાપિ રમણાધિક્ય-હેતુત્વેન પૂર્વ-
દર્શિત-વિલાસ-મય્ય્ એવ શ્રી-શુકદેવાદીનામ્ અપિ શ્રી-શિવ-બ્રહ્માદીનામ્ અપિ
પરમ-મધુરત્વેન ભાસતે । પૂર્વત્ર યથા ઇત્થં સતાં બ્રહ્મ-
સુખાનુભૂત્યા [ભ્પ્ 10.12.11] ચ તાદૃશત્વેન વર્ણનાત્ । ઉત્તરત્ર શક્ર-શર્વ-
પરમેષ્ઠિ-પુરોગાઃ [ભ્પ્ 10.35.15], કશ્મલં યયુર્ ઇત્ય્ આદિષુ તત્રૈવ મોહ-
શ્રવણાચ્ ચ ।
અથ ક્રીડા-માનુષ-રૂપિણસ્ તસ્યાન્યા લોક-મર્યાદા-મયી ધર્માનુષ્ઠાન-
લીલા તુ ધર્મ-વીરાદિ-ભક્તાનામ્ એવ મધુરત્વેન ભાસતે ન તાદૃશાનામ્ ।
યથાહ-
બ્રહ્મન્ ધર્મસ્ય વક્તાહં કર્તા તદ્-અનુમોદિતા ।
તચ્ છિક્ષયન્ લોકમ્ ઇમમ્ આસ્થિતઃ પુત્ર મા ખિદઃ ॥ [ભ્પ્ 10.69.60]
તત્ર હિ શ્રી-નારદો નાના-ક્રીડાન્તર-દર્શનેન સુખં લબ્ધવાન્
ધર્માનુષ્ઠાન-દર્શનેન તુ ખેદં તત્રાહ બ્રહ્મન્ન્ ઇતિ ।
॥ 10.69 ॥ શ્રી-ભગવાન્ નારદમ્

[154]
અથ પૂર્વવદ્ એવ કનિષ્ઠ-જ્ઞાનિ-ભક્તાનામ્ એવ મધુરત્વેન
ભાસમાનાં તદ્-ઔદાસીન્ય-લીલામ્ અપ્ય્ આહ-
તસ્યૈવં રમમાણસ્ય સંવત્સર-ગણાન્ બહૂન્ ।
ગૃહમેધેષુ યોગેષુ વિરાગઃ સમજાયત ॥ [ભ્પ્ 3.3.22]
ગૃહ-મેધેષુ ગાર્હસ્થ્યોચિત-ધર્માનુષ્ઠાનેષુ વૈરાગ્યમ્ ઔદાસીન્યમ્ ।
॥ 3.3 ॥ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવો વિદુરમ્

[155]
અથોદ્દીપનેષુ તદીય-દ્રવ્યાણિ ચ પરિષ્કારાસ્ત્ર-વાદિક્ર-સ્થાન-ચિહ્ન-
પરિવાર-ભક્ત-તુલસી-નિર્માલ્યાદીનિ । તત્ર પરિષ્કારા વસ્ત્રાલઙ્કાર-
પુષ્પાદયઃ । તે ચ તદીયાસ્ તત્-સ્વરૂપ-ભૂતત્વેનૈવ ભગવત્-સન્દર્ભે
દર્શિતાઃ । તથાપિ ભૂષણ-ભૂષણાઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 3.2.11] ઇતિ ન્યાયેન તત્-
સૌન્દર્ય-સૌરભ્યાદિ-પરિષ્ક્રિયમાણતયૈવ તં પરિષ્કુર્વન્તિ ન કેવલ-સ્વ-
ગુણેન । સ ચ તત્-તદ્-રૂપાન્ તાન્ સ્વ-શક્તિ-વિલાસાન્ પ્રાપ્ય સ્વીય-તત્-તદ્-ગુણાન્
વિશેષતઃ પ્રકાશયતીતિ તસ્ય તત્-તદ્-અપેક્ષાપિ સિધ્યતિ । અતએવ પીતામ્બર-
ધરઃ સ્રગ્વી સાક્ષાન્ મન્મથ-મન્મથઃ [ભ્પ્ 10.32.2] ઇત્ય્ આદૌ
અભિવ્યક્તાસમોર્ધ્વ-સૌન્દર્યસ્યાપિ પરિષ્કારત્વેન વર્ણિતયોઃ સ્રક્-
પીતામ્બઅયોર્ અપિ તાદૃશત્વં ગમ્યતે । ઈદૃશાન્ય્ એવ વાસાંસિ નિત્યં ગિરિ-
વનેચરાઃ [ભ્પ્ 10.41.35] ઇતિ રજક-વાક્યં ત્વ્ આસુર-દૃષ્ટ્યા શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે
લૌકિક-દૃષ્ટ્યાપિ સુવર્ણાઞ્જન-ચૂર્ણાભ્યાં તૌ તદા ભૂષિતામ્બરૌ [વિપ્
5.9.5] ઇત્ય્ ઉત્તમાગમત્વાવગમાત્ । તથા મૂલે ચ શ્યામં હિરણ્ય-પરિધિમ્
[ભ્પ્ 10.23.22] ઇત્ય્ આદિ । આસ્તાં તદ્ અપિ કાલિય-વરુણ-ગોવિન્દાભિષેક-કર્તૃ-
મહેન્દ્રાદ્ય્-ઉપહૃતાસખ્ય-વસ્ત્રાદીનાં તદ્-દિને ચાવશ્યં વિચિત્ર-
પરિહિતાનાં તેનાન્યથા પ્રતીયમાનત્વમ્ એવ જાયતે । તતઃ (પગે 86)
કંસાહૃત-વાસસાં સ્વીકારશ્ ચ તદીય-સ્વરૂપ-શક્ત્યૈક-પ્રાદુર્ભાવ-
રૂપાણાં નરકાહૃત-કન્યાનામ્ ઇવેતિ જ્ઞેયમ્ । અથાસ્ત્રાણિ યષ્ટિ-ચક્રાદીનિ ।
વાદિત્રાણિ વેણુ-શઙ્ખાદીનિ । સ્થાનાનિ વૃન્દાવન-મથુરાદીનિ । ચિહ્નાનિ
પદાઙ્કાદીનિ । પરિવારા ગોપયાદવાદ્યાઃ । નિર્મલ્યાણિ ગોપી-ચન્દનાદીનિ
યથાયથં તત્ર તત્ર જ્ઞેયાનિ । અથોદ્દીપનેષુ કાલાશ્ ચ તદીય-
જન્માષ્ટમ્યાદયઃ । તથા ભક્તસ્ય સ્વ-યોગ્યતા ચ તદ્-ઉદ્દીપનત્વેન
દૃશ્યતે । યથા-
તતો રૂપ-ગુણૌદાર્ય- સમ્પન્ના પ્રાહ કેશવમ્ ।
ઉત્તરીયાન્તમ્ આકૃષ્ય સ્મયન્તી જાત-હૃચ્-છયા ॥ [ભ્પ્ 10.42.9]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.42 ॥ શ્રી-શુકઃ

[156]
તથા તદ્-રસ-વિશેષેષુ શ્રી-ભગવદ્-અઙ્ગ-વિશેષા અપિ ઉદ્દીપન-વૈશિષ્ટ્યં
ભજન્તે । યથા-
શ્રિયો નિવાસો યસ્યોરઃ પાન-પાત્રં મુખં દૃશામ્ ।
બાહવો લોક-પાલાનાં સારઙ્ગાણાં પદામ્બુજમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.11.27]
શ્રિયઃ પ્રેયસ્યાઃ । યાઃ સર્વેષામ્ એવ પ્રિય-વર્ગાણાં દૃશશ્ ચક્ષૂંષિ તાસામ્ ।
લોક-પાલાનાં પાલ્યાનામ્ । સારઙ્ગાણાં સર્વેષામ્ અપિ ભક્તાનાં નિવાસ
આશ્રયઃ । યથાસ્વં ભાવોદ્દીપનત્વાત્ ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[157]
ક્વચિદ્ વિરોધિનોઽપિ પ્રતિયોગિ-મુખેન તદ્-ઉદ્દીપના ભવન્તિ । સૂર્યાદિ-તાપા
ઇવ જલાભિલાષસ્ય । યથા-
શ્રુત્વૈતદ્ ભગવાન્ રામો વિપક્ષીય-નૃપોદ્યમમ્ ।
કૃષ્ણં ચૈકં ગતં હર્તું કન્યાં કલહ-શઙ્કિતઃ ॥
બલેન મહતા સાર્ધં ભ્રાતૃ-સ્નેહ-પરિપ્લુતઃ । [ભ્પ્ 10.53.20-21] ઇત્ય્ આદિ ।
એવં વાત્સલ્યાદૌ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ધૂલિ-પઙ્ક-ક્રીડાદિ-કૃત-માલિન્યાદયોઽપિ
જ્ઞેયાઃ । કાન્ત-ભાવાદૌ વૃદ્ધાદિ-પ્રાતિકૂલ્યાદયોઽપિ યદા ચ તે
ભયાનકાદિ-ગૌણ-રસ-સપ્તકં જનયન્તિ તદાપિ પઞ્ચ-વિધ-મુખ્ય-પ્રીતિ-
રસ-પોષકતામ્ એવ પ્રપદ્યન્તે । યથોક્તં ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ-
અમી પઞ્ચૈવ શાન્તાદ્યા હરેર્ ભક્તિ-રસા મતાઃ ।
એષુ હાસ્યાદયઃ પ્રાયો બિભ્રતિ વ્યભિચારિતામ્ ॥ [બ્ર્સ્ 4.7.14] ઇતિ ।
॥ 10.53 ॥ શ્રી-શુકઃ

[158]
તદ્ એવમ્ ઉદ્દીપના ઉદ્દિષ્ટાઃ । એષુ ચ શ્રી-વૃન્દાવન-સમ્બન્ધિનસ્ તુ
પ્રકૃષ્ટાઃ । અહો યત્ર સર્વેષામ્ એવ પરમ-પ્રીત્ય્-એકાસ્પદસ્ય શ્રી-
કૃષ્ણસ્યાપિ પરમ-પ્રીત્ય્-આસ્પદત્વં શ્રૂયતે-વૃન્દાવનં ગોવર્ધનમ્ [ભ્પ્
10.11.16] ઇત્ય્ આદૌ, શ્લાઘિતં ચ સ્વયમ્ એવ અહો અમી દેવ-વરામરાર્ચિતમ્
[ભ્પ્ 10.15.5] ઇત્ય્ આદિભિઃ ।
તથા તદીય-પરમ-ભક્તૈશ્ ચ તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ [ભ્પ્ 10.14.34]
ઇત્ય્ આદિના, આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ [ભ્પ્ 10.47.61] ઇત્ય્ આદિના, વૃન્દાવનં
સખિ ભુવો વિતનોતિ કીર્તિં [ભ્પ્ 10.21.10] ઇત્ય્ આદિના ચ । અતએવ શ્રી-કૃષ્ણસ્યાપિ
તત્રસ્થાઃ પ્રકાશા લીલાશ્ ચ પરમ-વરીયાંસઃ । યથા ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-
તન્ત્રે તદીય-શ્રીમદ્-અષ્ટાદશાક્ષર-પ્રસ્તાવે-
સન્તિ તસ્ય મહા-ભાગા અવતારાઃ સહસ્રશઃ ।
તેષાં મધ્યેઽવતારાણાં બાલત્વમ્ અતિદુર્લભમ્ ॥ ઇતિ ।
બાલ્યં ચ ષોડશ-વર્ષ-પર્યન્તમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ । તથા હરિ-લીલા-ટીકાયામ્
ઉદાહૃતા સ્મૃતિઃ-
ગર્ભસ્થ-સદૃશો જ્ઞેય આષ્ટમાદ્ વત્સરાચ્ છિશુઃ ।
બાલશ્ ચાષોડશાદ્ વર્ષાત્ પૌગણ્ડશ્ ચેતિ પ્રોચ્યતે ॥ ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ શ્લાઘિતમ્-
નન્દઃ કિમ્ અકરોદ્ બ્રહ્મન્ શ્રેય એવં મહોદયમ્ ।
યશોદા ચ મહા-ભાગા પપૌ યસ્યાઃ સ્તનં હરિઃ ॥ (પગે 87)
પિતરૌ નાન્વવિન્દેતાં કૃષ્ણોદારાર્ભકેહિતમ્ ।
ગાયન્ત્ય્ અદ્યાપિ કવયો યલ્ લોક-શમલાપહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.46-47]
અતએવ એકાદશે સર્વ-શ્રી-કૃષ્ણ-ચરિત-કથાન્તે સામાન્યતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-
ચરિતસ્ય ભક્ત્ય્-ઉદ્દીપનત્વમ્ ઉક્ત્વા વૈશિષ્ટ્ય-વિવક્ષયા બાલ્ય-ચરિતસ્ય
પૃથગ્-ઉક્તિઃ --
ઇત્થં હરેર્ ભગવતો રુચિરાવતાર-
વીર્યાણિ બાલ-ચરિતાનિ ચ શન્તમાનિ ।
અન્યત્ર ચેહ ચ શ્રુતાનિ ગૃણન્ મનુષ્યો
ભક્તિં પરાં પરમહંસ-ગતૌ લભેત ॥ [ભ્પ્ 11.31.28] ઇતિ ।
સોઽયં ચ તત્-પ્રકાશ-લીલાનામ્ ઉત્કર્ષો બહુ-વિધઃ । ઐશ્વર્ય-ગતસ્ તાવત્
સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દ-માત્રૈક-રસ-મૂર્તિ-બ્રહ્માણ્ડ-કોટીશ્વર-
દર્શનાદૌ । કારુણ્ય-ગતશ્ ચ પૂતનાયામ્ અપિ સાક્ષાન્ માતૃ-ગતિ-દાને,
માધુર્ય-ગતસ્ તુ તાવ્ અઙ્ઘ્રિ-યુગ્મમ્ અનુકૃષ્ય સરીસૃપન્તૌ [ભ્પ્ 10.8.22]
ઇત્ય્ આદૌ, વત્સાન્ મુઞ્ચન્ ક્વચિદ્ અસમયે [ભ્પ્ 10.8.29] ઇત્ય્ આદૌ, ગોપીભિઃ
સ્તોભિતોઽનૃત્યત્ [ભ્પ્ 10.11.7] ઇત્ય્ આદૌ, ક્વચિદ્ વાદયતો વેણુમ્ [ભ્પ્ 10.11.39]
ઇત્ય્ આદૌ, ક્વચિદ્ વિનાશાય મનો દધદ્ વ્રજાત્ [ભ્પ્ 10.21.1] ઇત્ય્ આદૌ, ક્વચિદ્
ગાયતિ ગાયત્સુ [ભ્પ્ 10.15.10] ઇત્ય્ આદૌ, તં ગો-રજશ્ છુરિત-કુન્તલ-બદ્ધ-
બર્હ- [ભ્પ્ 10.15.42] ઇત્ય્ આદૌ, કૃષ્ણસ્ય નૃત્યતઃ કેચિદ્ [ભ્પ્ 10.18.10] ઇત્ય્ આદૌ,
ધેનવો મન્દ-ગામિન્યઃ [ભ્પ્ 10.20.26] ઇત્ય્ આદૌ, અક્ષણ્વતાં ફલમ્ [ભ્પ્
10.21.7] ઇત્ય્ આદૌ, શ્યામં હિરણ્ય-પરિધિમ્ [ભ્પ્ 10.23.22] ઇત્ય્ આદૌ, ભગવાન્
અપિ તા રાત્રીઃ [ભ્પ્ 10.29.1] ઇત્ય્ આદૌ, વામ-બાહુ-કૃત-વામ-કપોલઃ [ભ્પ્
10.35.2] ઇત્ય્ આદૌ ચ । કિં બહુના સર્વત્રૈવ સહૃદયૈઃ સર્વ એવાવગન્તવ્યઃ ।
અથ અનુભાવાસ્ તુ ચિત્ત-સ્થ-ભાવાનામ્ અવબોધકાઃ । [બ્ર્સ્ 2.2.1] । તે
દ્વિવિધાઃ - ઉદ્ભાસ્વરાખ્યાઃ સાત્ત્વિકાખ્યાશ્ ચ । તત્ર ભાવજા અપિ બહિશ્-
ચેષ્ટા-પ્રાય-સાધ્યા ઉદ્ભાસ્વરાઃ । તે ચોક્તાઃ -
નૃત્યં વિલુઠિતં ગીતં ક્રોશનં તનુ-મોટનમ્ ।
હુઙ્કારો જૃમ્ભણં શ્વાસ-ભૂમા લોકાનપેક્ષિતા ।
લાલા-સ્રવોઽટ્ટહાસશ્ ચ ઘૂર્ણા-હિક્કાદયોઽપિ ચ ॥ [બ્ર્સ્ 2.2.2] ઇતિ ।
અથ સાત્ત્વિકાઃ અન્તર્-વિકારૈક-જન્યાઃ । યત્રાન્તર્-વિકારોઽપિ તદ્-અંશ ઇતિ
ભાવત્વમ્ અપિ તેષાં મન્યન્તે । તત્ર-
તે સ્તમ્ભ-સ્વેદ-રોમાઞ્ચાઃ સ્વર-ભેદોઽથ વેપથુઃ ।
વૈવર્ણ્યમ્ અશ્રુ પ્રલય ઇત્ય્ અષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥[બ્ર્સ્ 2.3.16]
એષુ પ્રલયો નષ્ટ-ચેષ્ટતા । ભગવત્-પ્રીતિ-હેતુક-પ્રલયે ચ બહિશ્-ચેષ્ટા-
નાશઃ । નઅ ત્વ્ અન્તર્-ભગવત્-સ્ફૂર્ત્ય્-આદેર્ અપિ । યથોક્તં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવમ્
ઉદ્દિશ્ય-
સ મુહૂર્તમ્ અભૂત્ તૂષ્ણીં કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-સુધયા ભૃશમ્ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન નિમગ્નઃ સાધુ નિર્વૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.4] ઇત્ય્ આદિના ।
શનકૈર્ ભગવલ્-લોકાન્ નૃલોકં પુનર્ આગતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.6] ઇત્ય્ અન્તેન ।
યથા ગારુડે-
જાગ્રત્-સ્વપ્ન-સુસુપ્તેષુ યોગ-સ્થસ્ય ચ યોગિનઃ ।
યા કાચિન્ મનસો વૃત્તિઃ સા ભવેદ્ અચ્યુતાશ્રયઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવ તદાનીં તત્-તદ્-રસાનામ્ આસ્વાદ-ભેદ-સ્ફૂર્તિર્ અપ્ય્ અવગન્તવ્યા ।
અથ સઞ્ચારિણઃ । યે વ્યભિચારિણશ્ ચ ભણ્યન્તે । સઞ્ચારયન્તિ ભાવસ્ય ગતિં
[બ્ર્સ્ 2.4.2] ઇતિ (પગે 88) વિશેષેણાભિમુખ્યેન ચરન્તિ સ્થાયિનં પ્રતિ [બ્ર્સ્
2.4.1] ઇતિ ચ નિરુક્તેઃ । તે ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્ -
નિર્વેદોઽથ વિષાદો દૈન્યં ગ્લાનિ-શ્રમૌ ચ મદ-ગર્વૌ ।
શઙ્કા-ત્રાસાવેગા ઉન્માદાપસ્મૃતી તથા વ્યાધિઃ ॥
મોહો મૃતિર્ આલસ્યં જાડ્યં વ્રીડાવહિત્થા ચ ।
સ્મૃતિર્ અથ વિતર્ક-ચિન્તા-મતિ-ધૃતયો હર્ષ ઉત્સુકત્વં ચ ॥
ઔગ્ર્યમ્ અર્ષાસૂયાશ્ ચાપલ્યં ચૈવ નિદ્રા ચ ।
સુપ્તિર્ બોધ ઇતીમે ભાવા વ્યભિચારિણઃ સમાખ્યાતાઃ ॥ [બ્ર્સ્ 2.4.4-6]
એષાં લક્ષણમ્ ઉજ્જ્વલે દર્શનીયમ્ । એષુ ત્રાસઃ કૃષ્ણ-વત્સલાદિષુ
ભયાનકાદિ-દર્શનાત્ । તદ્-અર્થં તત્-સઙ્ગતિ-હાનિ-તર્કેણાત્માર્થં ચ
ભવતિ । નિદ્રા તચ્-ચિન્તયા શૂન્ય-ચિત્તત્વેન તત્-સઙ્ગત્ય્-આનન્દ-વ્યાપ્ત્યા ચ
ભવતિ । શ્રમઃ પરમાનન્દ-મય-તદ્-અર્થાયાસ-તાદાત્મ્યાપત્તૌ ભવતિ ।
આલસ્યં તાદૃશ-શ્રમ-હેતુકં કૃષ્ણેતર-સમ્બન્ધિ-ક્રિયા-વિષયકં ભવતિ ।
બોધશ્ ચ તદ્-દર્શનાદિ-વાસનાયાઃ સ્વયમ્ ઉદ્બોધેન ભવતીત્ય્ આદિકં
જ્ઞેયમ્ । કિં ચ નિર્વેદાદીનાં ચામીષાં લૌકિક-ગુણ-મય-
ભાવાયમાનાનામ્ અપિ વસ્તુતો ગુણાતીતત્વમ્ એવ તાદૃશ-ભગવત્-પ્રીત્ય્-
અધિષ્ઠાનત્વાત્ । અથૈતત્-સંવલનાત્મકો ભગવત્-પ્રીતિમયો રસોઽપિ વ્યઞ્જિત
એવ-
સ્મરન્તઃ સ્મારયન્તશ્ ચ મિથો ઽઘૌઘ-હરં હરિમ્ ।
ભક્ત્યા સઞ્જાતયા ભક્ત્યા બિભ્રત્ય્ ઉત્પુલકાં તનુમ્ ॥
ક્વચિદ્ રુદન્ત્ય્ અચ્યુત-ચિન્તયા ક્વચિદ્
ધસન્તિ નન્દન્તિ વદન્ત્ય્ અલૌકિકાઃ ।
નૃત્યન્તિ ગાયન્ત્ય્ અનુશીલયન્ત્ય્ અજં
ભવન્તિ તૂષ્ણીં પરમ્ એત્ય નિર્વૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.31-32] ઇત્ય્ અનેન ।
અત્ર હરિર્ આલમ્બનો વિભાવઃ । સ્મરણમ્ ઉદ્દીપનઃ । સ્મારણાદિક
ઉદ્ભાસ્વરાખ્યોઽનુભાવઃ । પુલકઃ સાત્ત્વિકઃ । ચિન્તાદયઃ સઞ્ચારિણઃ ।
સંજાતયા ભક્ત્યેતિ સ્થાયી । ભવન્તિ તૂષ્ણીં પરમ્ એત્ય નિર્વૃતા ઇતિ તત્-
સંવલનમ્ । પરં પરમ-રસાત્મકં વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એષ ચ ભગવત્-
પ્રીતિ-મય-રસઃ પઞ્ચધા પ્રીતેર્ ભેદ-પઞ્ચકેન । તે ચ જ્ઞાન-ભક્તિ-મય-
ભક્તિ-મય-વત્સલ-મૈત્રી-મયોજ્જ્વલાખ્યાઃ ક્રમેણ જ્ઞેયાઃ ।
એતેષાં ચ સ્થાયિનાં ભાવાન્તરાશ્રયત્વાત્ નિયતાધારત્વાચ્ ચ મુખ્યત્વમ્ ।
તત્-પ્રીતિ-સમ્બન્ધેનૈવ ભાગવત-રસાન્તઃ-પાતાત્ પઞ્ચ-વિધેષુ પ્રિયેષુ
કાદાચિત્કોદ્ભવત્વેનાનિયતાધારત્વાચ્ ચ ગૌણતા । તતસ્ તદીય-રસાનામ્ અપિ
ગૌણતા । તત્ર મુખ્યાઃ મધુરેણ સમાપયેત્ ઇતિ ન્યાયેન ગૌણ-રસાનાં
રસાભાસાનામ્ અપ્ય્ ઉપરિ વિવરણીયાઃ ।
ગૌણાઃ સમ્પ્રતિ વિવ્રિયન્તે । યેષુ વિસ્મયાદયો વિભાવ-વૈશિષ્ટ્ય-વશેન
સ્વયં તત્-પ્રીત્ય્-ઉત્થા અપિ તત્-પ્રીતિમ્ આત્મ-સાત્કૃત્ય વર્ધમાનાઃ સ્થાયિતાં
પ્રપદ્યન્તે । તે ચ-
અદ્ભુતો હાસ્ય-વીરૌ ચ રૌદ્રો ભીષણ ઇત્ય્ અપિ ।

બીભત્સઃ કરુણશ્ ચેતિ ગૌણાઃ સપ્ત રસાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તત્ર તત્-પ્રીતિમયોઽયમ્ અદ્ભુતો રસઃ । યત્રાલમ્બનો લોકોત્તરાકસ્મિક-
ક્રિયાદિમત્ત્વેન વિસ્મય-વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તદ્-આધારસ્ તત્-પ્રિયશ્ ચ ।
ઉદ્દીપનાસ્ તાદૃશ-તચ્-ચેષ્ટાઃ । (પગે 89) અનુભાવાઃ નેત્ર-વિસ્તારાદ્યાઃ ।
વ્યભિચારિણશ્ ચાવેગ-હર્ષજાદ્ય્-આદ્યાઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિમયો વિસ્મયઃ । તદ્-
ઉદાહરણં ચ-
ચિત્રં બતૈતદ્ એકેન વપુષા યુગપત્ પૃથક્ ।
ગૃહેષુ દ્વ્ય્-અષ્ટ-સાહસ્રં સ્ત્રિય એક ઉદાવહત્ ॥ [ભ્પ્ 10.69.2] ઇત્ય્ આદિકં
જ્ઞેયમ્ ।
અથ તન્-મયો હાસ્યો રસઃ । તત્રાલમ્બનશ્ ચેષ્ટા-વાગ્-વેષ-વૈકૃત્ય-
વિશેષવત્ત્વેન તત્-પ્રીતિ-મય-હાસ-વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તદ્-આધારસ્ તત્-
પ્રિયશ્ ચ । તથા યદિ તદ્-વિશેષવત્ત્વેનૈવ તત્-પ્રિયાપ્રિયૌ ચ તત્-પ્રીતિમય-
હાસ-વિષયૌ ભવતસ્ તદાપિ તત્-કારણસ્ય પ્રીતેર્ વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણ ઇતિ સ એવ
મૂલમ્ આલમ્બનમ્ । હાસ્યસ્યાપિ તદ્-વિશિષ્ટત્વેનૈવ પ્રવૃત્તેસ્ તુ સુતરામ્ એવ ।
અતઃ કેવલસ્ય હાસાંશસ્ય વિષયત્વેન વિકૃત-તત્-પ્રિયાપ્રિયૌ બહિરઙ્ગાવ્
એવાવલમ્બનાવ્ ઇતિ । એવં દાન-યુદ્ધ-વીર-રસાદિષ્વ્ અપિ જ્ઞેયમ્ । ઉદ્દીપનાસ્
તુ તજ્-જનકસ્ય ચેષ્ટાવાગ્-વેષ-વૈકૃતાદયઃ । અનુભાવાશ્ ચ નાસૌષ્ઠ-
ગણ્ડકિ-સ્પન્દનાદયઃ । વ્યભિચારિણો હર્ષાલસ્યાવહિત્થાદયઃ । સ્થાયી ચ
તત્-પ્રીતિમયો હાસઃ । સ ચ સ્વ-વિષયાનુમોદનાત્મકસ્ તદ્-ઉત્પ્રાસાત્મકો વા
ચેતો-વિકાશઃ । તતસ્ તદ્-આત્મકત્વેન વિષયોઽપ્ય્ અસ્યાસ્તિ ।
તસ્યોદાહરણેઽનુમોદનાત્મકો યથા -- વત્સાન્ મુઞ્ચન્ ક્વચિદ્ અસમયે
ક્રોશ-સઞ્જાત-હાસઃ [ભ્પ્ 10.8.29] ઇત્ય્ આદિ, હસ્તાગ્રાહ્યે રચયતિ વિધિં [ભ્પ્
10.8.30] ઇતિ, એવં ધાર્ષ્ટ્યાન્ય્ ઉશતિ કુરુતે [ભ્પ્ 10.8.31] ઇત્ય્ આદિ ઇત્થં સ્ત્રીભિઃ
સભન-નયન-શ્રી-મુખાલોકિનીભિર્ વ્યાખ્યાતાર્થા પ્રહસિતમુખી ન હ્ય્
ઉપાલબ્ધુમ્ ઐચ્છત્ ઇત્ય્ અન્તમ્ । વ્યાખ્યાતસ્ તદીય-ચાપલ્ય-લક્ષણોઽર્થો યસ્યૈ
સા ।
॥ 10.8 ॥ શ્રી-શુકઃ

[159]
ઉત્પ્રાસાત્મકો યથા-
તાસાં વાસાંસ્ય્ ઉપાદાય નીપમ્ આરુહ્ય સત્વરઃ ।
હસદ્ભિઃ પ્રહસન્ બાલૈઃ પરિહાસમ્ ઉવાચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.22.9]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.22 ॥ શ્રી-શુકઃ

[160]
યથા ચ-
કત્થનં તદ્ ઉપાકર્ણ્ય પૌણ્ડ્રકસ્યાલ્પ-મેધસઃ ।
ઉગ્રસેનાદયઃ સભ્યા ઉચ્ચકૈર્ જહસુસ્ તદા ॥ [ભ્પ્ 10.66.7]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.66 ॥ શ્રી-શુકઃ

[161]
અથ તત્-પ્રીતિ-મયો વીર-રસઃ । તત્ર વીર-રસશ્ ચતુર્ધા ધર્મ-દયા-દાન-
યુદ્ધાત્મકત્વેનોત્સાહસ્ય સ્થાયિનશ્ ચાતુર્વિધ્યાત્ । તત્ર ધર્મ-વીર-રસઃ ।
તત્રાલમ્બનો ધર્મ-ચિકીર્ષાતિશય-લક્ષણસ્ય ધર્મોત્સાહસ્ય વિષયાભાવાત્
પ્રીતિમયત્વેનૈવ લબ્ધો વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તદ્-આધારસ્ તદ્-ભક્તશ્ ચ ।
ઉદ્દીપનાઃ સચ્-છાસ્ત્ર-શ્રવણાદયઃ । અનુભાવા વિનય-શ્રદ્ધાદયઃ ।
વ્યભિચારિણો મતિ-સ્મૃત્ય્-આદયઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિમયો ધર્મોત્સાહઃ । તદ્-
ઉદાહરણં ચ-
ક્રતુ-રાજેન ગોવિન્દ રાજસૂયેન પાવનીઃ ।
યક્ષ્યે વિભૂતીર્ ભવતસ્ તત્ સમ્પાદય નઃ પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 10.72.3] ઇત્ય્
આદિકમ્ ।
અથ તન્-મયો દયા-વીર-રસઃ । અત્રાલમ્બનસ્ તત્-પ્રીતિ-જાતયા તદીયતાવગત-
સર્વ-ભૂત-વિષયક-દયયાત્મ-વ્યયેનાપિ સન્તર્પ્યમાણ-દીન-વેષાચ્
છન્ન-નિજ-રૂપઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તાદૃશ-દયાધારો ભક્તઃ । પિત્રાદીનાં
તાદૃશી દયા તુ વત્સલાદિકમ્ એવ પુષ્ણાતિ કરુણં વા । ઉદ્દીપનાસ્ તદ્-આર્તિ-
વ્યઞ્જનાદયઃ । અનુભાવા આશ્વાસનોક્ત્ય્-આદયઃ । વ્યભિ-(પગે 90)-ચારિણઃ
ઔત્સુખ્ય-મતિ-હર્ષાદયઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિ-મયો દયોત્સાહઃ । ઉદાહરણં
ચ-
કૃચ્છ્ર-પ્રાપ્ત-કુટુમ્બસ્ય ક્ષુત્-તૃડ્ભ્યાં જાત-વેપથોઃ ।
અતિથિર્ બ્રાહ્મણઃ કાલે ભોક્તુ-કામસ્ય ચાગમત્ ॥
તસ્મૈ સંવ્યભજત્ સો ઽન્નમ્ આદૃત્ય શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
હરિં સર્વત્ર સમ્પશ્યન્ [ભ્પ્ 9.21.5-6] ઇત્ય્ આરભ્ય,
એવં (ઇતિ) પ્રભાષ્ય પાનીયં મ્રિયમાણઃ પિપાસયા
પુલ્કસાયાદદાદ્ ધીરો નિસર્ગ-કરુણો નૃપઃ ।
તસ્ય ત્રિભુવનાધીશાઃ ફલદાઃ ફલમ્ ઇચ્છતામ્
આત્માનં દર્શયાં ચક્રુર્ માયા વિષ્ણુ-વિનિર્મિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 9.21.15] ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 9.21 ॥ શ્રી-શુકઃ

[162]
અથો તન્-મયો દાન-વીર-રસઃ । દ્વિધા ચાયં સમ્પદ્યતે । બહુ-પ્રદત્વેન
સમુપસ્થિત-દુરાપાર્થ-ત્યાગેન ચ । તત્ર પ્રથમસ્યાલમ્બનમ્ અન્ય-
સમ્પ્રદાનકે ચ દાને દાન-દ્રવ્યેણ તત્-તૃપ્તેર્ એવ મુખ્યોદ્દેશેન તદ્-
ઉદ્દેશે પર્યવસાનાત્ । તત્-સમ્પ્રદાનકે તુ સ્પષ્ટ-તદ્-ઉદ્દેશાદ્ દિત્સાતિશય-
લક્ષણસ્ય દાનોત્સાહસ્ય વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તદ્-આધારસ્ તત્-પ્રિયશ્ ચ । અન્યઃ
સમ્પ્રદાન-વીર-રસસ્ તુ બહિરઙ્ગઃ । ઉદ્દીપનાઃ સમ્પ્રદાન-વીક્ષાદ્યાઃ ।
અનુભાવા વાઞ્છાધિક-દાન-સ્મિતાદ્યાઃ । વ્યભિચારિણો વિતર્કૌત્સુક્ય-
હર્ષાદ્યાઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિમયો દાનોત્સાહઃ । ઉદાહરણં ચ -- નન્દસ્ ત્વ્
આત્મજ ઉત્પન્ને જાતાહ્લાદો મહામનાઃ [ભ્પ્ 10.5.1] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.5 ॥ શ્રી-શુકઃ

તથા,
એવં શપ્તઃ સ્વ-ગુરુણા સત્યાન્ ન ચલિતો મહાન્ ।
વામનાય દદાવ્ એનામ્ અર્ચિત્વોદક-પૂર્વકમ્ ॥ [ભ્પ્ 8.20.16]
એતાં પૃથ્વીમ્ ।
॥ 8.20 ॥ શ્રી-શુકઃ

[164]
અથ દ્વિતીયસ્યાલમ્બનઃ । ઉપસ્થિત-દુરાપાર્થ-ત્યાગેચ્છાતિશય-લક્ષણસ્ય
તદ્-ઉત્સાહસ્ય ધર્મોત્સાહવદ્ એવ વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તદ્-આધારસ્ તદ્-
ભક્તશ્ ચ । ઉદ્દીપનાઃ કૃષ્ણાલાપ-સ્મિતાદયઃ । અનુભાવાસ્ તદ્-ઉત્કર્ષ-
વર્ણન-દ્રઢિમાદયઃ । સઞ્ચારિણો ધૃતિ-પ્રચુરાઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિ-મયસ્
ત્યાગોત્સાહઃ । તદ્-ઉદાહરણમ્-સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સારૂપ્ય- [ભ્પ્ 3.29.13] ઇત્ય્
આદિકમ્ એવ ।
અથ તન્-મયો યુદ્ધ-વીર-રસઃ । તત્ર યોદ્ધા તત્-પ્રિયતમઃ । તસ્યૈવ તત્-
પ્રીતિ-મય-યુદ્ધોત્સાહાત્ । પ્રતિયોદ્ધા તુ ક્રીડા-યુદ્ધે શ્રી-કૃષ્ણો વા તત્-
પુરસ્ તસ્યૈવ મિત્ર-વિશેષો વા । સાક્ષાદ્ યુદ્ધે પુનસ્ તત્-પ્રતિપક્ષઃ । તત્ર
શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રતિયોદ્ધૃકત્વે તત્-પ્રીતિમય-યુયુત્સાતિશય-લક્ષણ-તદ્-ઉત્સાહ-
વિષયતયા તસ્યૈવાલમ્બનત્વં સર્વથા સિદ્ધમ્ । ઇતર-પ્રતિયોદ્ધૃકત્વેઽપિ
હાસ્ય-રસવત્ તત્-પ્રીતિમયત્વેન મૂલમ્ આલમ્બનત્વં તસ્યૈવ । તત્-
પ્રતિપક્ષસ્ તુ યુયુત્સાંશ-માત્રસ્ય બહિરઙ્ગ આલમ્બનઃ । તત્ર યોદ્ધૃ-
પ્રતિયોદ્ધારૌ મિત્ર-વિશેષાવાધારત્વ-વિષયત્વાભ્યામ્ આલમ્બનાવ્ ઇતિ ।
ઉદ્દીપનાઃ પ્રતિયોદ્ધૃક-સ્મિતાદયઃ । અનુભાવાઃ યોદ્ધૃક-સ્મિતાદયઃ ।
વ્યભિચારિણો ગર્વાવેગાદયઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિ-મયો યોદ્ધોત્સાહઃ ।
ઉદાહરણં ચ ત્રિવિધ-પ્રતિયોદ્ધૃ-ક્રમેણ-
ભ્રામણૈર્ લઙ્ઘનૈઃ ક્ષેપૈર્ આસ્ફોટન-વિકર્ષણૈઃ ।
ચિક્રીડતુર્ નિયુદ્ધેન કાક-પક્ષ-ધરૌ ક્વચિત્ ॥ [ભ્પ્ 10.18.12]
કાક-પક્ષશ્ ચૂડા-કરણાત્ પ્રાક્તનાઃ કેશાઃ । તદ્-ધારિણૌ રામ-કૃષ્ણૌ ।
નિયુદ્ધેન બાહુ-યુદ્ધેન તદ્-ભેદૈર્ ભ્રામણાદિભિઃ । એવમ્ એવ હરિ-
વંશે-
તથા ગાણ્ડીવ-ધન્વાનં (પગે 91) વિક્રીડન્ મધુસૂદનઃ ।
જિગાય ભરત-શ્રેષ્ઠં કુન્ત્યાઃ પ્રમુખતો વિભુઃ ॥ ઇતિ ।
॥ 10.18 ॥ શ્રી-શુકઃ

[165]
તથા-
રામ-કૃષ્ણાદયો ગોપા નનૃતુર્ યુયુધુર્ જગુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.18.12]
અત્ર તદ્-અગ્રે પરેઽપિ ગોપાસ્ તં સન્તોષયન્તો યુયુધુર્ ઇત્ય્ આગતમ્ ।
॥ 10.18 ॥ શ્રી-શુકઃ

[166]
તથા જરાસન્ધ-વધે-
સઞ્ચિન્ત્યારિ-વધોપાયં ભીમસ્યામોઘ-દર્શનઃ ।
દર્શયામ્ આસ વિટપં પાટયન્ન્ ઇવ સંજ્ઞયા ॥
તદ્ વિજ્ઞાય મહા-સત્ત્વો ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
ગૃહીત્વા પાદયોઃ શત્રું પાતયામ્ આસ ભૂ-તલે ॥ [ભ્પ્ 10.72.41-42]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.72 ॥ શ્રી-શુકઃ

[167]
અથ તત્-પ્રીતિમયો રૌદ્ર-રસઃ । તત્રાલમ્બનસ્ તત્-પ્રીતિ-મય-ક્રોધસ્ય
વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તદ્-આધારસ્ તત્-પ્રિય-જનશ્ ચ । તસ્ય વિષયશ્ ચેત્ તદ્-ધિતસ્
તદ્-અહિતઃ સ્વાહિતો વા ભવતિ તદ્-આદિ પૂર્વવત્ તત્-પ્રીતેર્ વિષયત્વેન તસ્યૈવ
મૂલમ્ આલમ્બનત્વમ્ । અન્યે તુ ક્રોધાંશ-માત્રસ્ય બહિરઙ્ગાલમ્બનાઃ ।
તત્ર પ્રમાદાદિના શ્રી-કૃષ્ણાત્ સખ્યા અત્યાહિતે સખ્યાઃ ક્રોધ-વિષયઃ શ્રી-
કૃષ્ણઃ । તેન બધ્વાદીનામ્ અવગતે સઙ્ગમે વૃદ્ધાદીનાં ચ સ એવ । અથ
તદ્-ધિતશ્ ચ પ્રમાદેન તદ્-અનવેક્ષણાદ્ અન્યસ્ય ક્રોધ-વિષયઃ સ્યાત્ । તદ્-
અહિતો દૈત્યાદિઃ । સ્વાહિતસ્ તુ સ્વસ્ય તત્-સમ્બન્ધ-બાધકઃ ।
અથોદ્દીપનાઃ ક્રોધ-વિષયસ્યાવજ્ઞાદયઃ । અનુભાવાઃ હસ્ત-નિષ્પેષાદયઃ ।
વ્યભિચારિણ આવેગાદયઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિમયઃ ક્રોધઃ । વૃદ્ધાયાસ્ તત્-
પ્રીતિમયઃ ક્રોધઃ । વૃદ્ધયાસ્ તત્-પ્રીતિમયત્વં વ્રજ-જનત્વાત્ તદાપિ
સ્વાભાવિક્યાઃ પ્રીતેર્ અન્તર્ભાવ-માત્રેણ અન્વેષાં તદ્-વિકારત્વેન । તચ્ ચ
તસ્યૈવ મઙ્ગલ-કામના-પ્રાયતયા । તત્ર પૂર્વેષાં ત્રયાણામ્ ઉદાહરણમ્
અન્યત્રાન્વેષ્યમ્ । ઉત્તરયોર્ દ્વયોસ્ તુ યથા-
તતઃ પાણ્ડુ-સુતાઃ ક્રુદ્ધા મત્સ્ય-કૈકય-સૃઞ્જયાઃ ।
ઉદાયુધાઃ સમુત્તસ્થુઃ શિશુપાલ-જિઘાંસવઃ ॥ [ભ્પ્ 10.74.41]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.74 ॥ શ્રી-શુકઃ

[168]
તથા-
મૈતદ્-વિધસ્યાકરુણસ્ય નામ ભૂદ્;
અક્રૂર ઇત્ય્ એતદ્ અતીવ દારુણઃ ।
યો ઽસાવ્ અનાશ્વાસ્ય સુ-દુઃખિતં જનં
પ્રિયાત્ પ્રિયં નેષ્યતિ પારમ્ અધ્વનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.39.26]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.39 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[169]
અથ તત્-પ્રીતિમયો ભયાનક-રસઃ । તત્રાલમ્બનશ્ ચિકીર્ષિત-તત્-પીડનાદ્
દારુણાત્ યત્ તદીય-પ્રીતિ-મયં ભયં તસ્ય વિષયશ્ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તદ્-
આધારસ્ તત્-પ્રિય-જનશ્ ચ । કિં ચ સ્વસ્ય તદ્-વિચ્છેદં કુર્વાણાદ્ યત્ તાદૃશં
ભયં યચ્ ચ સ્વાપરાધ-કદર્થિતાન્ શ્રી-કૃષ્ણાદ્ એવ વા સ્યાત્ તસ્ય તસ્ય સ્વ-
વિષયકત્વેઽપિ પૂર્વવત્ પ્રીઇતેર્ વિષયત્વાત્ શ્રી-કૃષ્ણ એવ મૂલાલમ્બનઃ ।
ભય-હેતુસ્ તૂદ્દીપન એવ ભવેત્ । વિભાવ્યતે હિસ્ રત્યાદિર્ યત્ર [ભ્પ્ 2.1.10]
ઇતિ સપ્તમ્ય્-અર્થત્વસ્ય પૂર્વત્રૈવ વ્યાપ્તેઃ । યેનેતિ તૃતીયાર્થસ્ય તૂત્તરત્રૈવ
વ્યાપ્તેશ્ ચ । સ્વ-વિષયત્વે તુ ય એવ વિષયઃ સ એવાધાર ઇતિ ભયાંશ-માત્ર-
વિષયત્વેન પૂર્વવદ્ બહિરઙ્ગ એવાલમ્બનોઽસૌ । તદ્-આધારત્વેન ત્વ્
અન્તરઙ્ગોઽપિ ।
અથોદ્દીપનાઃ ભીષણ-ભ્રૂ-કુટ્યાદ્યાઃ । અનુભાવા મુખ-શોષાદ્યાઃ ।
વ્યભિચારિણશ્ ચાપલ્યાદ્યાઃ । સ્થાયી તત્-પ્રીતિમયં ભયમ્ । તદ્-ઉદાહરણં
ચ- (પગે 92)
જન્મ તે મય્ય્ અસૌ પાપો મા વિદ્યાન્ મધુસૂદન ।
સમુદ્વિજે ભવદ્-ધેતોઃ કંસાદ્ અહમ્ અધીર-ધીઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.29]
અત્ર વિષયત્વેનૈવ હેતુત્વં ન તુ કારકાન્તરત્વેન ।
॥ 10.3 ॥ શ્રી-દેવકી શ્રી-ભગવન્તમ્

[170]
તથા શઙ્ખચૂડ-દૌરાત્મ્યે-
ક્રોશન્તં કૃષ્ણ રામેતિ વિલોક્ય સ્વ-પરિગ્રહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.34.27] ઇતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.34 ॥ શ્રી-શુકઃ

[171]
અતઃ (અથ) ક્ષમસ્વાચ્યુત મે રજો-ભુવો
હ્ય્ અજાનતસ્ ત્વત્-પૃથગીશ-માનિનઃ ।
અજાવલેપાન્ધતમોઽન્ધચક્ષુષ
એષોઽનુકમ્પ્યો મયિ નાથવાન્ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 10.14.10]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.14 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[172]
અથ તન્-મયો બીભત્સ-રસઃ । અત્રાપિ અન્ય-જુગુપ્સાયાસ્ તત્-પ્રીતિમયત્વેન
પૂર્વવત્ તત્-પ્રીતિ-વિષયત્વાચ્ છ્રી-કૃષ્ણ એવ મૂલાલમ્બનઃ । તદ્-આધારસ્ તત્-
પ્રિય-જનશ્ ચ । જુગુપ્સા-માત્રાંશસ્ય વિષયોઽન્યસ્ તુ બહિરઙ્ગાલમ્બનઃ ।
ઉદ્દીપના અન્ય-ગતામેધ્યતાદયઃ । અનુભાવાઃ નિષ્ઠીવનાદયઃ ।
વ્યભિચારિણો વિષાદાદયઃ । સ્થાયી ચ તત્-પ્રીતિ-મયી જુગુપ્સા । ઉદાહરણં
ચ ત્વક્-શ્મશ્રૂ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ [ભ્પ્ 10.60.45] ઇત્ય્ આદિકમ્ । શ્રી-
રુક્મિણી-વાક્યમ્ એવ ।
અથ તન્-પ્રીતિ-મયઃ કરુણ-રસઃ । તત્રાલમ્બનઃ કેવલ-બન્ધુ-ભાવ-
મય-પ્રેમ્ણાનિષ્ઠાપ્તિપદતાવેદ્યત્વેન તત્-પ્રીતિમય-કરુણા-વિષયઃ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ તદ્-આધારસ્ તત્-પ્રિયશ્ ચ । ઉદ્દીપનાસ્ તત્-કર્મ-ગુણ-રૂપાદ્યાઃ ।
અનુભાવા મુખ-શોષ-વિલાપાદ્યાઃ । વ્યભિચારિણો જાડ્ય-નિર્વેદાદયઃ ।
સ્થાયી ચ તત્-પ્રીતિ-મયઃ શોકઃ । ઉદાહરણં ચ-
અન્તર્ હ્રદે ભુજગભોગપરીતમ્ આરાત્
કૃષ્ણં નિરીહમ્ ઉપલભ્ય જલાશયાન્તે ।
ગોપાંશ્ ચ મૂઢધિષણાન્ પરિતઃ પશૂંશ્ ચ
સઙ્ક્રન્દતઃ પરમકશ્મલમ્ આપુર્ આર્તાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.16.19]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.16 ॥ શ્રી-શુકઃ

[173]
અથ કૃષ્ણ-પ્રીતિમતો જનસ્ય ચ યદ્ય્ અન્યોઽપિ તત્-કૃપા-હીનો જનઃ શોચનીયો
ભવતિ તદા તત્રાપિ તન્-મય એવ કરુણઃ સ્યાત્ । યથા-
ન તે વિદુઃ સ્વાર્થ-ગતિં હિ વિષ્ણું
દુરાશયા યે બહિર્-અર્થ-માનિનઃ ।
અન્ધા યથાન્ધૈર્ ઉપનીયમાનાસ્
તે ઽપીશ-તન્ત્ર્યામ્ ઉરુ-દામ્નિ બદ્ધાઃ ॥ [ભ્પ્ 7.5.31]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 7.5 ॥ શ્રી-પ્રહ્લાદો ગુરુ-પુત્રમ્

[174]
કિં ચ, ત એવ વિસ્મયાદયો યદિ શ્રી-કૃષ્ણાધારા ભવન્તિ ત એવ તત્-પ્રીતિ-
મય-ચિત્તેષુ સઞ્ચરન્તિ, તદાપિ તત્-પ્રીતિ-મયાદ્ભુત-રસાદયો ભવન્તિ ।
યથા - અહો અમી દેવ-વરામરાર્ચિતમ્ [ભ્પ્ 1.15.5] ઇત્ય્ આદિષુ અજાત-પ્રીતીનાં
તુ તત્-સમ્બન્ધેન યે વિસ્મયાદયો ભાવાસ્ તદીય-રમાશ્ ચ દૃશ્યન્તે તેઽત્ર
તદ્-અનુકારિણ એવ જ્ઞેયાઃ ।
અથ રસાનામ્ આભાસ-તાપત્યાદિ-જ્ઞાનાયાશ્રય-નિયમઃ પરસ્પરં
વ્યવહારોઽપ્ય્ ઉદ્દિશ્યતે । તત્ર આશ્રય-નિયમઃ શ્રી-કૃષ્ણ-સમ્બન્ધાનુરૂપ
એવ । યથા પિત્રાદિષુ પ્રાકૃતસ્ય વાત્સલ્યસ્યાશ્રયત્વં નિયતમ્ । તથા
મુખ્યાનાં પઞ્ચાનાં મિથો વ્યવહારસ્ તદ્-આશ્રયાણાં જનાનામ્ ઇવ સ ચ
કુલીન-લોકત એવાવગન્તવ્યઃ । તતો યેષાં યૈર્ મિલિત્વા નર્મ-વિહારાદૌ
યથા સઙ્કોચાર્હતા । તદીયાનાં રસાનાં તદીયૈ રસૈર્ અપિ મિલને તથા તદ્-
અર્હતા । યથા ન, તથા (પગે 94) ન યથોલ્લાસસ્ તથોલ્લાસ ઇતિ । યથા તત્-
પ્રેયસ્યાદીનાં તદ્-વત્સલાદિભિસ્ તદ્-આદિકમ્ ।
અથ ગુણાનાં સપ્તાનામ્ અપિ રસાનાં તેષુ મુખ્યેષુ પઞ્ચસુ પ્રતીપત્વમ્
ઉદાસીનત્વમ્ અનુગામિત્વં ચ યથાયુક્તમ્ અવગન્તવ્યમ્ । યથા હાસ્યસ્ય
વિયોગાત્મકેષુ ભક્તિમયાદિષુ ચતુર્ષુ પ્રતીપત્વમ્ । શાન્ત ઉદાસીનત્વં,
અન્યત્રાનુગામિત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
અથ ગૌણાનાં ગૌણૈર્ અપિ વૈર-માધ્યસ્થ-મૈત્રાણિ જ્ઞેયાનિ । યથા
હાસ્યસ્ય કરુણ-ભયાનકૌ વૈરિણૌ । વીરાદયો મધ્યસ્થાઃ । અદ્ભુતો
મિત્રમ્ ઇત્ય્ આદિ । એવં તેષુ દ્વાદશસ્વ્ અપિ સ્થાયિનાં સઞ્ચારિણામ્
અનુભાવાનાં વિભાવાનાં વિષયાન્તર-ગત-ભાવાદીનામ્ અપિ
પ્રતીપત્વૌદાસીન્યાનુગામિત્વાનિ વિવેચનીયાનિ । તદ્ એવં સ્થિતે શ્રી-કૃષ્ણ-
સમ્બન્ધિષુ જનેષુ કાવ્યેષુ ચ રસસ્યાયોગ્ય-રસાન્તરાદિ-સઙ્ગત્યા
બાધ્યમાનાસ્વાદ્યત્વમ્ આભાસત્વમ્ । યત્ર તુ તત્-સઙ્ગતિર્ ભઙ્ગિ-વિશેષેણ
યોગ્યસ્ય સ્થાયિન ઉત્કર્ષાય ભવતિ તત્ર રસોલ્લાસ એવ । કેનાપ્ય્
અયોગ્યસ્યોત્કર્ષે તુ રસાભાસસ્યૈવોલ્લાસ ઇતિ ।
અથ તત્ર મુખ્યસ્ય મુખ્ય-સઙ્ગત્ય્-આભાસિત્વં, યથા-
સ વૈ કિલાયં પુરુષઃ પુરાતનો
ય એક આસીદ્ અવિશેષ આત્મનિ । [ભ્પ્ 1.10.21] ઇતિ ।
નૂનં વ્રત-સ્નાન-હુતાદિનેશ્વરઃ
સમર્ચિતો હ્ય્ અસ્ય ગૃહીત-પાણિભિઃ ।
પિબન્તિ યાઃ સખ્ય્ અધરામૃતં મુહુર્
વ્રજ-સ્ત્રિયઃ સમ્મુમુહુર્ યદ્-આશયાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.10.28] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ ।
જ્ઞાન-વિવેકાદિ-પ્રકાશેનાત્ર હિ શાન્ત એવોપક્રાન્તઃ । ઉપસંહૃતશ્ ચોજ્જ્વલઃ ।
તેન ચાસ્ય વસ્તલેનૈવ મિલને સઙ્કોચ એવેતિ પરસ્પરમ્ અયોગ્ય-
સઙ્ગત્યાભાસ્યતે । અત્ર સમાધીયતે ચાન્યૈઃ । સ વૈ કિલ ઇત્ય્ આદિકમ્ અન્યાસાં
વાક્યમ્ । નૂનમ્ ઇત્ય્ આદિકં ત્વ્ અન્યાસામ્ । એવંવિધા વદન્તીનામ્ [ભ્પ્ 1.10.31]
ઇત્ય્ આદિ શ્રી-સૂત-વાક્યં ચ સર્વાનન્દન-પરમ્ એવેતિ ।
॥ 1.10 ॥ કૌરવેન્દ્ર-પુર-સ્ત્રિયઃ

[175]
તથા-
અથાભજે ત્વાખિલ-પૂરુષોત્તમં
ગુણાલયં પદ્મ-કરેવ લાલસઃ ।
અપ્ય્ આવયોર્ એક-પતિ-સ્પૃધોઃ કલિર્
ન સ્યાત્ કૃત-ત્વચ્-ચરણૈક-તાનયોઃ ॥
જગજ્-જનન્યાં જગદ્-ઈશ વૈશસં
સ્યાદ્ એવ યત્-કર્મણિ નઃ સમીહિતમ્
કરોષિ ફલ્ગ્વ્ અપ્ય્ ઉરુ દીન-વત્સલઃ
સ્વ એવ ધિષ્ણ્યે ઽભિરતસ્ય કિં તયા ॥ [ભ્પ્ 4.20.27-28] ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર દાસ-ભાવાખ્ય-ભક્તિ-મયસ્ય પ્રકૃતત્વેન યોગ્યસ્ય તદ્-અયોગ્યોજ્જ્વલ-
સઙ્ગત્યાભાસિતત્વમ્ । તત્ર દાસ-ભાવસ્ તત્-પ્રકરણ-સિદ્ધ એવ । ઉજ્જ્વલ-
સઙ્ગતિશ્ ચ પદ્મ-કરેવ લાલસ ઇત્ય્ આદિનાવગમ્યતે । અત્ર સમાધાનં ચ ।
ન ખલ્વ્ અસ્ય તદ્વત્ કાન્ત-ભાવ-વાસના જાતા કિન્તુ ભક્તિ-વાસનૈવ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ તત્ર તસ્યા ભક્ત્ય્-અંશ એવ । તયા સ્પર્ધા તુ તત્-પરમ-
કૃપોન્નદ્ધત્વેન વીરાખ્ય-દાસતાં પ્રાપ્તસ્ય નાયોગ્યેતિ । અન્યે ત્વ્ એવં
મન્યન્તે । તત્ ખલુ તદીય-દીન-વિષયક-કૃપા-સૂચક-સ્વ-પ્રેમ-વચન-
વિનોદ-માત્રં, ન તુ લક્ષ્મી-સ્પર્ધાવહમ્ । કરોષિ ફલ્ગ્વ્ અપ્ય્ ઉરુ દીન-
વત્સલઃ [ભ્પ્ 4.20.28] ઇતિ સ્વસ્મિંસ્ તુચ્છત્વ-મનનાત્ । એવં શ્રી-ત્રિવિક્રમેણ
બલિ-શિરસિ ચરણેઽર્પિતે નેમં વિરિઞ્ચો લભતે પ્રસાદમ્ [ભ્પ્ 8.23.6] ઇતિ શ્રી-
પ્રહ્લાદ-વાક્યમ્ અપિ દૃષ્ટમ્ । શ્રી-નૃસિંહ-કૃપાયાં સ્વાનુકમ્પાયામ્ અપિ -
ક્વાહં રજઃ-પ્રભવ ઈશ તમો ઽધિકે ઽસ્મિન્
જાતઃ સુરેતર-કુલે ક્વ તવાનુકમ્પા ।
ન બ્રહ્મણો ન તુ ભવસ્ય ન વૈ રમાયા
યન્ મે ઽર્પિતઃ શિરસિ પદ્મ-કરઃ પ્રસાદઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.26]
અત્ર બ્રહ્માદેર્ અધુના વિદ્યમાનસ્યાપિ મમૈવ શિરસીત્ય્ અર્થઃ । અત
ઉભયત્રાપિ તત્-તદ્-અવતાર-સમયાપેક્ષયૈવ તાદૃશ-પ્રસાદાભાવો વિવક્ષિત
ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
॥ 4.20 ॥ પૃથુઃ શ્રી-વિષ્ણુમ્

(પગે 94)
[176]
તથા શ્રી-વસુદેવાદીનામ્ અપિ પિત્રાદિત્વેન વાત્સલ્યસ્ય તદ્-અયોગ્ય-ભક્તિ-
મય-સઙ્ગત્ય્-આભાસિતત્વં તત્ર તત્ર દૃશ્યતે । તત્ર સમાધાનં ચાગ્રે । અથ
બલદેવાદાવ્ ઇત્ય્ આદૌ ચિન્ત્યમ્ । મનસો વૃત્તયો નઃય્ સ્યુઃ [ભ્પ્ 10.47.66] ઇત્ય્
આદિકાનિ શ્રી-વ્રજેશ્વરાદિ-વાક્યાનિ તુ ન તાદૃશાનિ । અભિપ્રાય-વિશેષેણ
વત્સલ-રસસ્યૈવ પુષ્ટતયા સ્થાપયિષ્યમાણત્વાત્ । તથા-
કિમ્ અસ્માભિર્ અનિર્વૃત્તં દેવ-દેવ જગદ્-ગુરો ।
ભવતા સત્ય-કામેન યેષાં વાસો ગુરોર્ અભૂત્ ॥ [ભ્પ્ 10.80.44] ઇત્ય્ આદિ ।
અથ સખ્યમયસ્યૈશ્વર્ય-જ્ઞાન-સંવલિત-ભક્તિ-મય-
સઙ્ગમેનાભાસીકૃતિઃ । અસ્ય શ્રીદામ-વિપ્રસ્ય સખ્યં હિ કૃષ્ણસ્યાસીત્ સખા
કશ્ચિત્ [ભ્પ્ 10.80.6] ઇત્ય્ આદિના, કથયઞ્ચક્રતુઃ [ભ્પ્ 10.80.27] ઇત્ય્ આદૌ, કરૌ
ગૃહ્ય પરસ્પરમ્ ઇત્ય્ અનેન ચ પ્રકૃતં દૃશ્યતે ઇતિ । અત્ર ચ સમાધાનં શ્રી-
બલદેવાદિવદ્ એવ ચિન્ત્યમ્ ।
॥ 10.80 ॥ શ્રી-શુકઃ

[177]
તથા --
ત્વં ન્યસ્ત-દણ્ડ-મુનિભિર્ ગદિતાનુભાવ
આત્માત્મ-દશ્ ચ જગતામ્ ઇતિ મે વૃતો ઽસિ ॥ [ભ્પ્ 10.60.39] ઇતિ ।
આત્મા પરમાત્મા । આત્મદો મોક્ષેષુ તત્-તદ્-આત્માવિર્ભાવ-પ્રકાશકઃ । અત્ર
કાન્તાત્વેન યોગ્ય ઉજ્જ્વલ આત્માદિ-શબ્દ-વ્યઞ્જિત-તદ્-અયોગ્ય-શાન્ત-
સઙ્ગમેનાભાસ્યતે । અત્ર સમાધીયતે ચ । અસ્યાઃ સ્વીયાત્વેન કાન્ત-ભાવે
દાસીત્વાભિમાનમયી ભક્તિર્ અપિ યુજ્યત એવ પતિવ્રતા-શિરોમણિત્વાત્ ।
યથોક્તં તદ્-આદ્યા એવોદ્દિશ્ય-દાસી-શતા અપિ વિભોર્ વિદધુઃ સ્મ દાસ્યમ્
[ભ્પ્ 10.59.4] ઇતિ । શ્રી-રુક્મિણ્યાસ્ તુ લક્ષ્મી-રૂપત્વેનૈશ્વર્ય-સ્વરૂપ-જ્ઞાન-
મિશ્ર-તાદૃશ-ભક્તિ-મિશ્ર-કાન્ત-ભાવત્વાદ્ અત્ર તાદૃશ-ભક્તિ-માત્ર-
પોષાય તાદૃગ્ અપ્ય્ ઉક્તં યુક્તમ્ ઇતિ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-રુક્મિણી

[178]
અથ તન્-માધુર્ય-માત્રાનુભવમય-કેવલ-કાન્ત-ભાવાનામ્ અપિ શ્રી-
વ્રજ-દેવીનાં ન ખલુ ગોપિકાનન્દનો ભવાન્ [ભ્પ્ 10.31.4] ઇત્ય્ આદિષુ યા
શાન્તાદિ-સઙ્ગતિર્ દૃશ્યતે, સા તુ પુરતઃ સોપાલમ્ભાદિ-શ્લેષ-વાગ્ ભઙ્ગિ-
મયત્વેન વ્યાખ્યાસ્યમાનત્વાત્ । પ્રત્યુત રસોલ્લાસાયૈવ સ્યાત્ । તથા
બદ્ધાન્યથા સ્રજા કાચિત્ [ભ્પ્ 10.30.23] ઇત્ય્ આદૌ વાત્સલ્ય-સઙ્ગતિઃ સઙ્ગત્ય્-
અન્તરેણ વ્યાખ્યાસ્યતે । તથા પ્રકૃતોજ્જ્વલે રસે રાસ-વર્ણને દુઃસહ-
પ્રેષ્ઠ-વિરહઃ [ભ્પ્ 10.29.10] ઇત્ય્ આદિકં શ્રી-મુનીન્દ્ર-વચનં, તથા તદ્-
અનન્તરં, કૃષ્ણં વિદુઃ પરં કાન્તમ્ [ભ્પ્ 10.29.12] ઇત્ય્ આદિકે રાજ-
મુનીશ્વર-પ્રશ્નોત્તરે ચ મોક્ષ-પ્રસ્તાવ-વ્યઞ્જિત-શાન્ત-રસ-સઙ્ગત્યા
રસાભાસત્વમ્ અકુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અત્ર સમાધાનં ચ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે
તથૈવાગ્રે ચ તાત્કાલિક-શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાપ્ત્ય્-અન્તરાય-નિરાસ-માત્રમ્ એવ તત્-
પ્રસઙ્ગે દર્શિતં, ન ત્વ્ અન્યો મોક્ષ (પગે 95) ઇત્ય્ અતશ્ ચિન્ત્યમ્ । તથા તં
કાચિન્ નેત્ર-રન્ધ્રેણ [ભ્પ્ 10.32.8] ઇત્ય્ આદૌ યોગીવાનન્દ-સમ્પ્લુતા ઇતિ ચૈવં
વ્યાખ્યાયતે । યોગીતિ ક્લીબૈક-વચનં, તચ્ ચ ક્રિયા-વિશેષણમ્ । લજ્જયા યદ્યૡ
મનસિ નિધાયૈવોપગુહ્યાસ્ તે તથાપ્ય્ અત્યન્તાભિનિવેશેન યોગિ સંયોગિ યથા
સ્યાત્ તદ્ ઇવોપગુહ્યાસ્ તે ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અન્યત્રાન્યત્રાપિ યથા-યોગં
સમાધેયમ્ ।
અથ શ્રી-બલદેવાદૌ વિરુદ્ધ-ભાવાવસ્થાનં ચૈવ ચિન્ત્યમ્ । યથૈવ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ તદ્-ભક્ત-સુખ-વ્યઞ્જક-નાના-લીલાર્થે વિરુદ્ધાન્ અપિ ગુણાન્
ધારયતિ ન ચ તૈર્ વિરુધ્યતે અચિન્ત્ય-શક્તિત્વાત્, તથા તલ્-લીલાધિકારિણસ્
તેઽપિ । અસ્તિ ચૈષાં તદ્-યોગ્યતા । યથા શ્રી-બલદેવસ્ય જ્યેષ્ઠત્વાદ્
વત્સલત્વમ્ । એકાત્મત્વાદ્ બાલ્યમ્ આરભ્ય સહ-વિહારિત્વાચ્ ચ સખ્યમ્ ।
પારમૈશ્વર્ય-જ્ઞાન-સદ્-ભાવાદ્ ભક્તિત્વમ્ ઇતિ । તતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય યાદૃશ-
લીલા-સમયસ્ તાદૃશ એવ ભાવસ્ તદ્-વિધસ્યાવિર્ભવતિ । તતો ન વિરોધોઽપિ ।
તતઃ શઙ્ખચૂડ-વધ-પ્રાક્તન-હોરિકા-લીલાયાં શ્રી-કૃષ્ણેન સમં
યુગ્મીભૂય ગાનાદિકં તદ્-દ્વારા દ્વારકાતઃ શ્રી-વ્રજ-દેવીષુ સન્દેશશ્ ચ
નાસમઞ્જસઃ । એવં શ્રીમદ્-ઉદ્ભવાદીનામ્ અપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અથ મુખ્યસ્યાયોગ્ય-ગૌણ-સઙ્ગત્યાભાસત્વમ્-
દેવકી વસુદેવશ્ ચ વિજ્ઞાય જગદ્-ઈશ્વરૌ ।
કૃત-સંવન્દનૌ પુત્રૌ સસ્વજાતે ન શઙ્કિતૌ ॥ [ભ્પ્ 10.44.51] ઇત્ય્ આદિષુ
જ્ઞેયમ્ ।
અત્ર શ્રી-કૃષ્ણ-વિભાવિત-ભયાનક-સઙ્ગત્યા તદ્-વિષયો વત્સલ આભાસ્યતે ।
અત્ર સમાધાનં ચ પ્રાક્તનમ્ એવ । અથ ગૌણસ્યાયોગ્ય-ગૌણ-સઙ્ગત્ય્-
આભાસત્વમ્ । યથા કાલિય-હૃદય-પ્રવેશ-લીલાયામ્-
તાંસ્ તથા કાતરાન્ વીક્ષ્ય ભગવાન્ માધવો બલઃ ।
પ્રહસ્ય કિંચિન્ નોવાચ પ્રભાવજ્ઞોઽનુજસ્ય સઃ ॥ [ભ્પ્ 10.16.16]
અત્ર શ્રી-બલદેવસ્ય ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનવતોઽપ્ય્ આધુનિક-સામાજિક-ભક્તસ્યેવ
વ્રજ-જનાધારક-કરુણાનુભવ-મયઃ કરુણો યોગ્યઃ । સ ચ હાસ-
સઙ્ગત્યાભાસ્યતે । સમાધાનં ચ પૂર્વવન્ નાના-ભાવસ્યાપિ તદ્-વિધસ્ય
તલ્-લીલા-વિશેષ-રક્ષા-સમયાનુરૂપ-ભાવોદયાત્ । તદ્-વિધા હિ તસ્ય લીલા-
પ્રવર્તક-પરિકરા ઇતિ । હાસસ્ય કારણં પ્રભાવ-જ્ઞાનં હિ અત્ર તેષાં
પ્રાણ-રક્ષાર્થમ્ એવ ભાવાન્તરાણ્ય્ અતિક્રમ્યોદિતમ્ । તતશ્ ચૈવં હિ તેષાં
જ્ઞાનમ્ અભૂત્ । અયં ચેતસ્ય પરમ-પ્રેષ્ઠો મર્મ-વેત્તા ચ હસતિ તદા
નાસ્ત્ય્ એવ કાચિચ્ ચિન્તેતિ । પુનર્ અપિ તદ્-અર્થૈવ તસ્ય ચેષ્ટા દૃષ્ટા -
કૃષ્ણપ્રાણાન્ નિર્વિશતો નન્દાદીન્ વીક્ષ્ય તં હ્રદમ્ ।
પ્રત્યષેધત્ સ ભગવાન્ રામઃ કૃષ્ણાનુભાવવિત્ ॥ [ભ્પ્ 10.16.22]
ઇત્ય્ અત્ર લીલાન્તે પુનઃ શ્રી-કૃષ્ણ-લાભે રામશ્ ચાચ્યુતમ્ આલિઙ્ગ્ય
જહાસાસ્યાનુભાવ-વિત્ [ભ્પ્ 10.17.16] ઇત્ય્ અત્ર તુ હાસઃ શ્રી-કૃષ્ણં
પ્રત્યુપાલમ્ભ-વ્યઞ્જક એવ । શ્રી-રુક્મિણી-હરણ-લીલાદૌ તુ ભ્રાતૃ-સ્નેહ-
પરિપ્લુતત્વં વર્ણિતમ્ । તસ્માત્ તદ્-ઇષ્ટ-લીલાનુરૂપ્યાન્ ન વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ તત્ર
હાસ્યોઽપિ નાયોગ્યઃ ।
॥ 10.16 ॥ શ્રી-શુકઃ

[179]
અથ સ્થાયિ-ભાવ-યોગ્યત્વં પ્રીતિ-લક્ષણત એવ પ્રતિપન્નમ્ । તતઃ પ્રીત્ય્-
આભાસત્વેઽવગતે રસાભાસત્વમ્ અપ્ય્ અવગમ્યમ્ । અથાયોગ્ય-સઞ્ચારિ-સઙ્ગત્ય્-
આભાસત્વં યથા-
સ્વ-વચસ્ તદ્ ઋતં કર્તુમ્ અસ્મદ્-દૃગ્-ગોચરો ભવાન્ ।
યદ્ આત્થૈકાન્ત-ભક્તાન્ મે નાનન્તઃ શ્રીર્ અજઃ પ્રિયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.86.32]
અથ ભક્તિર્ અનન્તાદિ-હેલન-લક્ષણ-ગર્વ-સઙ્ગત્યાભાસ્યતે । તત્-
સમાધાનં ચ વ્યાખ્યાન્તરેણ । (પગે 96) તદ્ યથા એકાન્ત-ભક્તાન્ મે
મમ અનન્તઃ સવધામત્વેનાપિ , શ્રીર્ જાયાત્વેનાપિ, અજઃ પુત્રત્વેનાપિ ન
પ્રિયઃ । કિન્તુ તેઽપ્ય્ એકાન્ત-ભક્ત-શ્રેષ્ઠત્વેનૈવ મમ પ્રેષ્ઠા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એતદ્ યદ્ આત્થ તત્ સ્વ-વચઃ ઋતં સત્યં કર્તૃ દર્શયિતું ભવાન્ અસ્મદ્-
દૃગ્-ગોચરોઽભૂત્ । તદ્-અનુગામિતાંશેનૈવાસ્માન્ પ્રત્ય્ અપિ કૃપાં કૃતવાન્ ઇત્ય્
અર્થઃ ॥
॥ 10.86 ॥ મૈથિલઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[180]
તથા-
તયોર્ ઇત્થં ભગવતિ કૃષ્ણે નન્દ-યશોદયોઃ ।
વીક્ષ્યાનુરાગં પરમં નન્દમ્ આહોદ્ધવો મુદા ॥ [ભ્પ્ 10.46.29]
ઇત્થં તદ્-વિયોગજ-મહા-દુઃખ-વ્યઞ્જનાપ્રકારેણ । અત્ર શ્રી-વ્રજેશ્વરયોઃ
શ્રી-કૃષ્ણ-વિયોગ-દુઃખાનુભવ-મયી શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય ભક્તિસ્ તદ્-
અયોગ્યેન હર્ષ્યેણાભાસ્યતે । સમાધાનં ચ શ્રી-બલદેવ-હાસવદ્ એવ
કાર્યમ્ । તેષાં સાન્ત્વનાર્થમ્ આગતસ્ય તસાપિ દુઃખાભિવ્યક્તિર્ ન યોગ્યા ।
તતસ્ તદ્-યોગ્યસ્ તદીયાનુરાગ-મહિમ-ચમત્કારજો હર્ષ એવ તદ્-અર્થમ્
ઉદિતઃ । અનન્તરં તથૈવ સાન્ત્વિતાશ્ ચ તે ઇતિ ।
॥ 10.46 ॥ શ્રી-શુકઃ

[181]
તથા-
એહિ વીર ગૃહં યામો ન ત્વાં ત્યક્તુમ્ ઇહોત્સહે ।
ત્વયોન્મથિત-ચિત્તાયાઃ પ્રસીદ પુરુષર્ષભ ॥ [ભ્પ્ 10.42.10]
અત્ર નાયિકાયાઃ સર્વેષામ્ અગ્રત એતાદૃશં ચાપલ્યમ્ અત્યયોગ્યમ્ । તત્-સઙ્ગતિશ્
ચોજ્જ્વલમ્ આભાસયતિ । સમાધાનં ચાસ્યાઃ સામાન્યત્વાદ્ અદોષ ઇતિ ।
॥ 10.42 ॥ સૈરિન્ધ્રી ભગવન્તમ્

[182]
અત્ર તવ સુતઃ સતિ યદાધર-બિમ્બે [ભ્પ્ 10.35.14] ઇત્ય્ આદિકે તુ ન તથા
ચાપલ્યં મન્તવ્યમ્ । તેષાં પદ્યાનાં યુગલેન યુગલેન પૃથક્ પૃથક્
સંવાદ-સઙ્ગ્રહ-રૂપત્વા । શ્રી-વ્રજેશ્વઈ-સભા-સ્થિતાયાશ્ ચાસ્યાઃ
સામાન્યતસ્ તન્-માધુર્ય-વર્ણનમ્ એવ । તેન ચ સક્રાદીનામ્ એવ મોહ
ઉક્તઃ । ન તુ વ્રજતિ તેન વયમ્ [ભ્પ્ 10.35.17] ઇત્ય્ આદિવત્ । વ્યોમયાન્ અવનિતા
[ભ્પ્ 10.35.3] ઇત્ય્ આદિવચ્ ચ સ્વભાવસ્ય સજાતીય-ભાવસ્ય વા પ્રકાશનમ્ ઇતિ ।
એવં કુન્દ-દામ [ભ્પ્ 10.35.20] ઇત્ય્ આદાવ્ અપિ જ્ઞેયમ્ । તથા મૈવં
વિભોઽર્હતિ ભવાન્ [ભ્પ્ 10.29.31] ઇત્ય્ આદિષુ પ્રકટ-તત્-સઙ્ગ-પ્રાર્થન-
દૈન્યાદિકમ્ અયોગ્યત્વેન પ્રતીતમ્ અપિ પુરતઃ શ્લેષેણ નિષેધાર્થાદિતયા
વ્યાખ્યાસ્યમાનત્વાત્ પરમ-રસાવહત્વેનૈવ સ્થાપનીયમ્ ।
અથાયોગ્યાનુભાવ-સઙ્ગત્ય્-આભાસત્વં યથા-
યદ્યપ્ય્ અસાવ્ અધર્મેણ
માં બધ્નીયાદ્ અનાગસમ્ ।
તથાપ્ય્ એનં ન હિંસિષ્યે
ભીતં બ્રહ્મ-તનું રિપુમ્ ॥ [ભ્પ્ 8.20.12] ઇત્ય્ આદિ-દ્વયમ્ ।
અત્ર શુક્રત્વં ચ નાર્થ-પ્રયુક્તસ્યાપિ અધર્માદિ-શબ્દ-પ્રયોગસ્ય
તત્રાયોગ્યત્વાદ્ આભાસ્યત એવ ભક્તિ-મયઃ । સમાધાનં ચ તદાનીં સાક્ષાત્
ભક્તેર્ અજાતત્વાત્ શ્રી-ત્રિવિક્રમ-પાદ-સ્પર્શાનન્તરમ્ એવ ચ જાતત્વાન્ ન
વિરોધ ઇતિ ।
॥ 8.20 ॥ શ્રી-બલિઃ શુક્રમ્

[183]
તથા જરાસન્ધ-વધઃ કૃષ્ણ-ભૂર્ય્-અર્થાયોપકલ્પતે [ભ્પ્ 10.71.10] ઇતિ ।
(પગે 97)
અત્રાયોગ્યેન સાક્ષાન્-નામ્ના સમ્બોધનેન દાસ્ય-મય આભાસ્યતે । વસ્તુતસ્
તુ તદ્-આદિ-નામ્નાં તત્-પરમ-મહિમ-મયત્વાત્ તન્-મય-નામ્નાં ચ
દાસાદિભિર્ અપિ સાક્ષાદ્-ગ્રહણ-દર્શનાત્ તદ્-અદોષ ઇતિ । યસ્ય નામ મહદ્
યશઃ [શ્વેતુ 4.19] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
॥ 10.71 ॥ ઉદ્ધવઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[184]
તથા સતાં શુશ્રૂષણે જિષ્ણુઃ કૃષ્ણઃ પાદાવનેજને [ભ્પ્ 10.75.5] ।
પાદવનેજને ઇતિ ણિજ્-અન્તમ્ । અત્ર પાણ્ડવ-રાજ-કૃત-તાદૃશ-શ્રી-કૃષ્ણ-
નિયોગસ્યાયુક્તત્વાત્ તસ્ય ભક્તિ-મયસ્ તેનાભાસ્યતે । વસ્તુતસ્ તુ બાન્ધવાઃ
પરિચર્યાયાં તસ્યાસન્ પ્રેમ-બન્ધના [ભ્પ્ 10.75.3] ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ તેષુ
નિયોજ્યેષુ બાન્ધવાઃ સ્વયમ્ એવાવર્તન્તે, નેતરે ઇવ તન્-નિયુક્તા એવ । તતઃ
શ્રી-કૃષ્ણસ્ય તુ સુતરામ્ એવ સ્વેચ્છા-પ્રવૃત્તિઃ । તેન ચ ચિન્તિતમ્ ઇદમ્ ઇતિ
ગમ્યતે । સર્વાણિ કર્માણ્ય્ અન્યૈઃ સેત્સ્યન્તે । પાદાવનેજનમ્ તુ નાન્યૈઃ
સાભિમાનત્વાત્ । તતશ્ ચ મમ બન્ધૂનામ્ એષાં કર્મ વિગીતાઙ્ગં સ્યાદ્ ઇતિ
મયિવાત્રાગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં તસ્યેચ્છાયાસ્ તદ્-આશ્રિતૈર્ દુર્લઙ્ઘત્વાત્ તદ્-બલાદ્ એવ તત્ર તસ્ય
પ્રવૃત્તિઃ । એવં સ્વયમ્ એવ નારદાદિ-પાદ-પ્રક્ષાલનેઽપિ દૃષ્ટમ્ । તં પ્રતિ
ચ સ્વેચ્છયૈવ હિ ભગવાન્ બ્રાહ્મણત્વેન ભક્તત્વેન ચ વ્યવહરતિ । તત
એવ ક્વચિત્ પુત્ર મા ખિદઃ [ભ્પ્ 10.69.40] ઇત્ય્ અપિ વદતીતિ ।
॥ 10.75 ॥ શ્રી-શુકઃ

[185]
તથા--
શ્રીદામા નામ ગોપાલો રામ-કેશવયોઃ સખા ।
સુબલ-સ્તોકકૃષ્ણાદ્યા ગોપાઃ પ્રેમ્ણેદમ્ અબ્રુવન્ ॥
રામ રામ મહા-બાહો કૃષ્ણ દુષ્ટ-નિબર્હણ ।
ઇતો ઽવિદૂરે સુ-મહદ્ વનં તાલાલિ-સઙ્કુલમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.15.21-22] ઇત્ય્ આદિ ।
અત્રાયોગ્યેન ભય-સ્થાન-ગમન-નિયોગેન સખ્ય-મય આભાસ્યતે । વસ્તુતસ્
તુ સમાન-શીલત્વેન શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વીર્ય-જ્ઞાનાત્ તૈસ્ તન્-નિયોગોઽપિ નાયોગ્યઃ ।
પ્રત્યુત તેષાં તદ્વદ્ વીર-સ્વભાવાનાં તન્-મય-પ્રીતિ-પોષાયૈવ ભવતિ-
સાકં કૃષ્ણેન સન્નદ્ધો
વિહર્તું વિપિનં મહત્ ।
બહુ-વ્યાલ-મૃગાકીર્ણં
પ્રાવિશત્ પર-વીર-હા ॥ [ભ્પ્ 10.58.14] ઇત્ય્ અર્જુન-ચરિતવત્ ।
અતએવ પ્રેમ્ણેતિ મહા-સત્ત્વ-દુષ્ટ-નિવર્હણેતિ ચોક્તમ્ । અન્યત્ર ચ અસ્માન્
કિમ્ અત્ર ગ્રસિતા નિવિષ્ટાન્; અયં તથા ચેદ્ બકવદ્ વિનઙ્ક્ષ્યતિ [ભ્પ્ 10.12.14]
ઇતિ ।
॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

[186]
એવં દ્વારકા-જલ-વિહારે ન ચલસિ [ભ્પ્ 10.90.22] ઇત્ય્ આદૌ વસુદેવ-
નન્દનાઙ્ઘ્રિમ્ ઇતિ ।
અત્રાયોગ્યેન શ્વશુર-નામ-ગ્રહણેન સ્વીયાનાં કાન્તાભાવ આભાસ્યતે ।
વસ્તુતસ્ તુ દેવસ્ય પરમારાધ્યસ્ય શ્વશુરસ્ય યો નન્દનો મુખ્યઃ
પુત્રઃ । અસ્મત્-પતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્યાઙ્ઘ્રિં વસુ પરમ-ધન-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્
એવ તન્-મનસિ સ્થિતમ્ । તથાપિ દૈવાત્ તન્-નામાનુકરણ-દોષ-સમાધાનં
ચોન્મત્ત-વચસ્-ત્વેનોપક્રાન્તત્વાત્ ।
॥ 10.90 ॥ શ્રી-પટ્ટ-મહિષ્યઃ

[187]
તથા-
તમ્ આત્મજૈર્ દૃષ્ટિભિર્ અન્તરાત્મના
દુરન્ત-ભાવાઃ પરિરેભિરે પતિમ્ ।
નિરુદ્ધમ્ અપ્ય્ આસ્રવદ્ અમ્બુ નેત્રયોર્
વિલજ્જતીનાં ભૃગુ-વર્ય વૈક્લવાત્ ॥ [ભ્પ્ 1.11.33]
(પગે 98)
દુરન્ત-ભાવા ઉદ્ભટ-ભાવા, અતએવ નિરુદ્ધમ્ અપ્ય્ આસ્રવમ્ । અત્રાત્મજ-
દ્વારાલિઙ્ગનેન કાન્ત-ભાવ આભાસ્યતે । તદ્-દ્વારા તત્-સમ્ભોગાયોગ્યત્વાત્ ।
સમાધાનં ચ પ્રીતિ-સામાન્ય-પરિપોષાયૈવ તથાચરિતં ન તુ કાન્ત-ભાવ-
પોષાય । તત્-પોષસ્ તુ દૃષ્ટાદિ-દ્વારૈવ । તસ્માન્ ન દોષ ઇતિ ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[188]
અથાયોગ્ય-વિભાવ-સઙ્ગત્યાભાસત્વમ્ ઉદાહ્રિયતે । તત્રાયોગ્યોદ્દીપન-
સઙ્ગત્યા યથા યદ્-અર્ચિતમ્ [ભ્પ્ 10.38.8] ઇત્ય્ આદૌ, યદ્ ગોપિકાનાં કુચ-
કુઙ્કુમાઙ્કિતમ્ ઇતિ ।
અત્રાનેન રહસ્ય-લીલા-ચિહ્નેન દાસાનુસન્ધાનાયોગ્યેન દાસ્ય-ભાવ-મય
આભાસ્યતે । સમાધાનં ચ । અત્રાસ્ય ભક્તિ-માત્ર-સુલભત્વ-
ચિન્તનેઽભિનિવેશઃ । ન તુ તાદૃશ-લીલા-વિશેષાનુસન્ધાને । યથોક્તં
ટીકાયામ્-યદ્ ગોપિકાનામ્ ઇતિ પ્રેમ-માત્ર-સુલભત્વમ્ ઇત્ય્ એતત્ ।
તતોઽનનુસન્ધાયૈવ તદ્-વિશેષં ભક્તિ-માત્રોદ્વલકત્વેન નિર્દિષ્ટત્વાન્ ન
દોષ ઇતિ । એવં સમર્હણં યત્ર [ભ્પ્ 10.38.17] ઇત્ય્ આદિકં વ્યાખ્યેયમ્ ।
॥ 10.38 ॥ અક્રૂરઃ

[189]
એવમ્ ઉજ્જ્વલેઽપિ પુત્ર-રૂપસ્યોદ્દીપનત્વાયોગ્યતા યં વૈ મુહુર્ [ભ્પ્ 10.55.40]
ઇત્ય્ આદૌ ગમ્યા । તચ્ ચાગ્રે સમાધાનં વ્યાખ્યેયમ્ ।
અથાલ્મ્બનાયોગ્યતાયાં તાદૃશ-પ્રીત્ય્-આધારાયોગ્યતયાભાસત્વે
યજ્ઞપત્નીનાં પુલિન્દી- હરિણ્ય્-આદિન્યાં તત્-તજ્-જાતિ-રૂપમ્ અયોગ્યમ્
ઉદાહાર્યમ્ । અથ તાદૃશ-પ્રીતિ-વિષયાયોગ્યત્વં યથા-અક્ષણ્વતામ્ [ભ્પ્
10.21.7] ઇત્ય્ આદૌ વક્ત્રં વ્રજેશ-સુતયોઃ ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર યદ્યપિ શ્રી-રામોઽપિ શ્રી-કૃષ્ણ-વ્યૂહત્વાત્ સ એવ, તથાપિ શ્રી-
કૃષ્ણત્વાભાવાત્ તત્-પ્રેયસી-ભાવ-વિશેષાયોગ્ય એવ । તતસ્ તેનાત્રોજ્જ્વલમ્
આભાસ્યતે । વસ્તુતસ્ ત્વ્ અગ્રેઽવહિત્થા-ગર્ભેણ વ્રજેશ-સુતયોર્ મધ્યે અનુ
પશ્ચાત્ વેણુ-જુષ્ટં યન્-મુખમ્ ઇત્ય્ આદિ વ્યાખ્યાનેન રસોત્કર્ષ એવ
સાધયિતવ્યઃ । એવમ્ એવ ટીકાયામ્ અપિ । રામઃ ક્ષપાસુ ભગવાન્ ગોપીનાં
રતિમ્ આવહત્ [ભ્પ્ 10.65.17] ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાતમ્-ગોપીનાં રતિમ્ ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-
ક્રીડા-સમયેઽનુત્પન્નાન્ નાતિબાલાનાં ચાન્યાસામ્ ઇત્ય્ અભિયુક્ત-પ્રસિદ્ધિર્ ઇતિ ।
॥ 10.21 ॥ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ

[190]
અથાયોગ્યસ્ય વિષયાન્તર-ગત-ભાવાદિકસ્ય સઙ્ગત્ય્-આભાસત્વં યથા
દેવહૂતિ-વર્ણને-કામઃ સ ભૂયાત્ [ભ્પ્ 3.22.16] ઇત્ય્ આદૌ ક્ષિપતીમ્ ઇવ શ્રિયમ્
ઇતિ ।
અત્ર દેવહૂતિ-ગતેનેદૃશ-વર્ણન-રૂપેણાનુભાવેન શ્રી-કર્દમસ્ય ભક્તિર્
આભાસ્યતે । વસ્તુતસ્ તુ તેન જગત્-સમ્પત્તિ-રૂપાં પ્રાકૃતીં શ્રિયમ્ એવોદ્દિશ્ય
તયોક્તમ્ ઇતિ ન દોષઃ ॥
॥ 3.22 ॥ શ્રી-કર્દમઃ

[191]
તથા-
ઉવાસ તસ્યાં કતિચિન્ મિથિલાયાં સમા વિભુઃ ।
માનિતઃ પ્રીતિ-યુક્તેન જનકેન મહાત્મના ।
તતો ઽશિક્ષદ્ ગદાં કાલે ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુયોધનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.57.26]
વિભુઃ શ્રી-સઙ્કર્ષણઃ । માનિત ઇત્ય્ આદિકં ચ તસ્યૈવ વિશેષણમ્ ઇતિ
સમાધાનં ચ ।
॥ 10.57 ॥ શ્રી-શુકઃ

[192]
એવમ્ અગ્રે ચ કેચિદ્ અન્યે રસાભાસાઃ પરિહરિષ્યન્તે । અથ યદ્ ઉક્તં અયોગ્ય-
સઙ્ગતિર્ અપિ ભઙ્ગી-વિશેષેણ યોગ્યસ્ય સ્થાયિન ઉત્કર્ષાય ચેત્ તદા રસોલ્લાસઃ
ઇતિ । તત્ર મુખ્ય-સઙ્ગત્યા (પગે 99) મુખ્યસ્યોલ્લાસો, યથા-અહો ભાગ્યમ્
અહો ભાગ્યમ્ [ભ્પ્ 10.14.32] ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર બ્રહ્મણા વ્રજ-વાસિ-પ્રસઙ્ગે
જ્ઞાન-ભક્તિ-બન્ધુ-ભાવૌ ભાવિતૌ । યોગ્યશ્ ચાત્ર બન્ધુ-ભાવ એવ
ભાવયિતુમ્ । તદીય-સ્વાભાવિક-તદ્-ભાવાસ્વાદે સત્ય્ અન્યસ્ય વિરસત્વ-
પ્રતિભાનાત્ । તથાપિ તત્ર પરમ-બ્રહ્મ-પદ-વ્યઞ્જિતાયા જ્ઞાન-ભક્તેર્
અયોગ્યાયા ભાવના જ્ઞાન-ભક્ત્ય્-અંશ-વાસિત-સહૃદય-ચમત્કારાય તદીય-
ભાગ્ય-પ્રશંસા-વૈશિષ્ટ્ય-શંસન-ભઙ્ગ્યા તમ્ એવોત્કર્ષયિતું પ્રવર્તિતેત્ય્
ઉલ્લસત્ય્ એવ રસઃ । એવમ્ ઇત્થં સતાં બ્રહ્મ-સુખાનુભૂત્યા [ભ્પ્ 10.12.11]
ઇત્ય્ આદિકમ્ અપિ વ્યાખ્યેયમ્ । તથા-
ભ્રાત્રેયો ભગવાન્ કૃષ્ણઃ શરણ્યો ભક્ત-વત્સલઃ ।
પૈતૃ-ષ્વસ્રેયાન્ સ્મરતિ રામશ્ ચામ્બુરુહેક્ષણઃ ॥ [ભ્પ્ 10.49.9]
અત્ર પિતૃષ્વસુસ્ તસ્યા ઐશ્વર્ય-જ્ઞાન-મયી ભક્તિર્ અયોગ્યા, વાત્સલ્યં તુ
યોગ્યમ્ । તથાપિ ભગવદ્-આદિ-પદ-વ્યઞ્જિત-તાદૃશ-સઙ્ગતિર્ યાસીત્ । તામ્
અતિક્રમ્ય ભ્રાત્રેય ઇતિ પૈતૃષ્વસેયાન્ ઇતિ । અમ્બુરુહેક્ષણ ઇતિ ચોક્તિ-ભઙ્ગ્યા
વાત્સલ્યસ્યોત્કર્ષે સતિ રસોલ્લાસઃ ।
॥ 10.49 ॥ શ્રી-કુન્તી

[193]
એવં શ્રી-રાઘવેન્દ્રસ્ય કેવલ-માધુર્યમય-લીલાયાં હનુમતઃ કેવલ-
તન્-મય-દાસ-ભાવોઽપિ સ્વરૂપૈશ્વર્યાદિ-જ્ઞાન-મય-તદ્-ભાવ-સઙ્ગતિર્
નાતિર્ યોગ્યાપિ પશ્ચાન્ માધુર્યમય એવ પર્યવસાયિતાભઙ્ગ્યા
તસ્યૈવોકર્ષાય જાતેત્ રસોલ્લાસ એવ યોજનીયઃ । તત્રૈશ્વર્ય-માધુર્યયોર્
મહિમ-જ્ઞાનં તસ્યાહ -- ઓં નમો ભગવતે ઉત્તમશ્લોકાય [ભ્પ્ 5.19.3] ઇત્ય્
આદિ ।
[194]
અત્ર ભગવત ઇત્ય્ ઐશ્વરમ્ ઉત્તમશ્લોકાયેતિ માધુર્યં દર્શિતમ્ । સ્વરૂપ-
જ્ઞાનમ્ આહ -- યત્ તદ્ વિશુદ્ધાનુભવ-માત્રમ્ એકમ્ [ભ્પ્ 5.19.4] ઇત્ય્ આદિ ।
યત્ તત્ પ્રસિદ્ધં શ્રી-રામચન્દ્રસ્ય દુર્વાદ-શ્યામલ-રૂપમ્ । અત્ર
પ્રકાશૈક-લક્ષણ-વસ્તુનઃ સૂર્યાદિ-જ્યોતિષઃ પ્રકાશત્વં શૌક્લાદિમત્ત્વમ્
ઇત્ય્ આદિ ધર્મવત્ ગુણ-રૂપાદિ-લક્ષણ-તત્-સ્વરૂપ-ધર્મસ્યાપિ તદ્-
આત્મકત્વ-દૃષ્ટ્યા તન્-માત્રત્વમ્ ઉક્તમ્ । ય એવ ધર્મઃ સ્વરૂપ-શક્તિર્ ઇતિ
ભગવત્-સન્દર્ભાદૌ સ્થાપિતમ્ । અતએવૈકમ્ અપિ । તસ્યાશ્ ચ શક્તેર્
માયાતિરિક્તત્વમ્ આહ સ્વતેજસા ધ્વસ્ત-ગુણ-વ્યક્વસ્થમ્ ઇતિ । સ્વરૂપ-શક્ત્યા
દૂરીભૂતા ત્રૈગુણ્યાત્મિકા માયા શક્તિર્યસ્માત્ યત્ । અતઃ પ્રશાન્તં
સર્વોપદ્રવ-રહિતમ્ । અનુભાવ-માત્રત્વે હેતુઃ પ્રત્યગ્-દૃશ્યાદ્ અન્યત્ । ન
ચક્ષુષા પશ્યન્ત રૂપમ્ અસ્ય [કઠુ 2.39], યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્
તસ્યૈષા આત્મા વિવૃણુતે તનું સ્વામ્ [કઠુ 1.2.23] ઇતિ શ્રુતેઃ । તત્ કુતઃ ।
અનામ-રૂપં એતાસ્ તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામ-રૂપે
વ્યાકરવાણી [છા 6.3.2] ઇતિ પ્રસિદ્ધ-પ્રાકૃત-નામ-રૂપ-રહિતમ્ । તત્ર
હેતુઃ નિરીહમ્ ઇતિ । આત્મ-શબ્દેન હિ શ્રુતાવ્ અસ્યાં પરમાત્મનો જીવાખ્ય-
શક્તિ-રૂપોઽંશ ઉચ્યતે । અનેનેતિ (પગે 100) પૃથક્ત્વ-નિર્દેશાત્ । તદ્-રૂપેણ ચ
પ્રવેશો નામ દેવતા-શબ્દ-વાચ્ય-તેજો-વારિ-મૃલ્-લક્ષણોપાધ્ય્-અભિનિવેશઃ ।
સ ચ તસ્ય જીવસ્ય તત્રાહન્તાધ્યાસાદ્ એવ ભવતિ । તતોઽન્તર્યામિ-રૂપેણ
સ્વયં તત્ર સ્થિતસ્યાપિ તદ્-અધ્યાસાભાવાદ્ ઉપાધિકૃત-નામ-રૂપ-રાહિત્યં
યુક્તમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । સર્વથાહઙ્કાર-રાહિત્યે સતિ વ્યાકર-વાણીતિ-
પ્રયોગસ્યાનર્હત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[195]
નનુ, શ્રી-રામ-રૂપં ન સર્વૈર્ એવ પ્રતીયતે તત્રાહ સુધિયોપલમ્ભનમ્ ।
શુદ્ધ-ચિત્તેન સ્વરૂપતયિવોપલભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । નાતઃ પરં પરમ યદ્
ભવતઃ સ્વરૂપમ્ [ભ્પ્ 3.9.3] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-બ્રહ્મ-વાક્યાત્ ।
નન્વ્ એવંભૂતસ્ય મર્ત્યેષુ પ્રાકટ્યે કિં પ્રયોજનમ્ । ઉચ્યતે । ગૌણે સત્ય્
અપિ પ્રયોજનાન્તરે મુખ્યં તુ ભક્તેષુ લીલા-માધુર્યાભિવ્યઞ્જનમ્ એવેત્ય્
આહ-
મર્ત્યાવતારસ્ ત્વ્ ઇહ મર્ત્ય-શિક્ષણં
રક્ષો-વધાયૈવ ન કેવલં વિભોઃ ।
કુતો ઽન્યથા સ્યાદ્ રમતઃ સ્વ આત્મનઃ
સીતા-કૃતાનિ વ્યસનાનીશ્વરસ્ય ॥ [ભ્પ્ 5.19.5]
તુ-શબ્દ આશઙ્કા-નિવૃત્ત્ય્-અર્થઃ । મર્ત્ય-લોકે યોઽવતાર આવિર્ભાવઃ । સ તુ
સાધુ-જનોદ્વેજ-કર-ક્ષોબધાયૈવ કેવલં ન ભવતિ કિન્તુ મર્ત્ય-
શિક્ષણમ્ અપિ । મર્ત્યેષુ શિક્ષણં તદ્-અર્થ-પ્રકાશનં યત્ તન્-મયમ્ અપિ ।
તત્ર બહિર્મુખેષુ વિષયાસઙ્ગ-દુર્વારતાપ્રકાશનમ્ આનુષઙ્ગિકમ્ ।
ઉદ્દેશ્યં તુ સ્વભક્તિ-વાસનેષુ ચિત્તાર્દ્રતા-કર-વિરહ-સંયોગમય-નિજ-
લીલા-વિશેષ-માધુર્ય-પ્રકાશનમ્ । તતસ્ તદ્-અર્થમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । અન્યથા
યદિ કેવલં તદ્-વધાયૈવ સ્યાત્ તદા આત્મનઃ પરમાત્મત્વેન
પરિપૂર્ણસ્યેશ્વરસ્ય સર્વાન્તર્યામિણઃ સ્વે સ્વ-સ્વરૂપે તદ્-એક-રૂપે
વૈકુણ્ઠે ચ રમમાણસ્ય સીતા-કૃત-વ્યસનાનીતિ કુતઃ સ્યાત્ । મનસૈવ તદ્-
વધે શક્તત્વાત્ તદ્-વ્યસના-સમ્ભવાચ્ ચ । નિજ-માધુર્ય-પ્રકાશન-પક્ષે
તુ તત્ તત્ સમ્ભવત્ય્ એવેતિ ભાવઃ ।
[196]
અત્ર કૃપા-રૂપં તાદૃશ-લીલા-રૂપં ચ માધુર્યમ્ અધિકં શ્લાઘિતમ્ । તત્ર
શ્રી-સીતા-વિયોગ-દુઃખં ચ લીલા-માધુર્યાન્તર્ગતમ્ એવેતિ ન દોષ ઇત્ય્ અપિ
દર્શિતમ્ । તાદૃશ-લીલા ચ ન પ્રાકૃતવત્ કામાદિ-સક્તતયા, કિન્તુ સ્વજન-
વિશેષ-વિષયક-કૃપા-વિશેષેણૈવેત્ય્ આહ-
ન વૈ સ આત્માત્મવતાં સુહૃત્તમઃ
સક્તસ્ ત્રિ-લોક્યાં ભગવાન્ વાસુદેવઃ ।
ન સ્ત્રી-કૃતં કશ્મલમ્ અશ્નુવીત
ન લક્ષ્મણં ચાપિ વિહાતુમ્ અર્હતિ ॥ [ભ્પ્ 5.19.6]
સ વૈ ખલુ ત્રિલોક્યાં ન સક્તઃ । તત્ર હેતુઃ । આત્મા પરમાત્મા ભગવાન્
પરિપૂર્ણૈશ્વર્યાદિઃ વાસુદેવઃ સર્વાશ્રયશ્ ચેતિ । કિન્તુ આત્મવતામ્ આત્મા
સ્વયમ્ એવ નાથત્વેન વિદ્યતે યેષાં તેષાં સ્વ-વિષયક-મમતા-ધારિણાં
ભક્ત-વિશેષાણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તેષામ્ એવ સુહૃત્તમઃ । તસ્માદ્ યથાન્યો
સ્ત્રીત્વ-હેતુકં કશ્મલશ્નુવતે તથા નાસાવ્ અશ્નુવીત । અતસ્ તસ્યા
આત્મવત્ત્વેનૈવ તાદૃશ-કશ્મલ-હેતુ-તત્-પ્રીતિ-વિષયતાપીતિ ભાવઃ । તથા
દેવદૂત-સમયાતિક્રમેણ આત્મવતોઽપિ લક્ષ્મણસ્ય પરિત્યાગો યઃ, સ ખલુ
નાત્યન્તિક ઇત્ય્ આહ, ન લક્ષ્મણમ્ ઇતિ । વિહાતુમ્ અપિ નાર્હતિ ન શક્નોતિ ।
અનન્તરં ઝટિત્ય્ એવ સ્વર્ગ-સ્થતયા સ્વાગમનં પ્રતીક્ષમાણૈસ્ તદ્-
આદિભિઃ સહ સ્વધિષ્ણ્યારોહાત્ । અધુનાપિ તેન સીતાદિભિશ્ ચ સહૈવાસ્મિન્
(પગે 101) કિં-પુરુષ-વર્ષેઽપ્ય્ અસ્માભિર્ દૃશ્યમાનત્વાત્ । તતો મર્યાદા-
રક્ષાર્થમ્ એવ કિઞ્ચિત્ તત્-તદ્-અનુકરણમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[197]
પૂર્વાર્થમ્ એવ સ્થાપયિતું ભક્ત્ય્-એક-કારણ-કારુણ્ય-પ્રમુખ-પરમ-
માધુર્યં સર્વોર્ધ્વમ્ આહ દ્વાભ્યાં-
ન જન્મ નૂનં મહતો ન સૌભગં
ન વાઙ્ ન બુદ્ધિર્ નાકૃતિસ્ તોષ-હેતુઃ ।
તૈર્ યદ્ વિસૃષ્ટાન્ અપિ નો વનૌકસશ્
ચકાર સખ્યે બત લક્ષ્મણાગ્રજઃ ॥ [ભ્પ્ 5.19.7]
મહતઃ પુરુષાજ્ જન્મ । સૌભગં સૌન્દર્યમ્ । આકૃતિર્ જાતિઃ । યદ્ યસ્માત્ ।
તૈર્ જન્માદિભિર્ વિસૃષ્ટાન્ ત્યક્તાન્ અસ્માન્ તદીય-પરમ-ભક્ત-શ્રી-
સીતાન્વેષણાદિ-ભક્તિ-તુષ્ટત્વેન બતાહો લક્ષ્મણસ્ય સર્વ-સદ્-ગુણ-લક્ષ્મ-
લક્ષિતસ્ય સુમિત્રાનન્દનસ્યાગ્રજોઽપિ સખિત્વે કૃતવાન્ દાસ્યાયોગ્યાન્ અપિ સહ-
વિહારાદિના સખીન્ ઇવ કૃતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સુગ્રીવમ્ ઉપલક્ષ્ય વા
તથોક્તમ્ ।
[198]
તસ્માત્-
સુરો ઽસુરો વાપ્ય્ અથ વાનરો નરઃ
સર્વાત્મના યઃ સુકૃતજ્ઞમ્ ઉત્તમમ્
ભજેત રામં મનુજાકૃતિં હરિં
ય ઉત્તરાન્ અનયત્ કોસલાન્ દિવમ્ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 5.19.8]
પૂર્વં સ્વરૂપ-જ્ઞાન-મય-ભક્ત્યા મનુજ-કૃતાવ્ એવ પરમ-સ્વરૂપત્વં
દર્શિતવાન્ । સમ્પ્રતિ માધુર્ય-જ્ઞાન-મય-ભક્ત્યાપિ વિશિષ્ય તમ્
એવારાધયતિ મનુજાકૃતિં હરિમ્ ઇતિ । તત્રાપિ શ્રી-કપિલાદિકં વ્યાવર્તયતિ
રામમ્ ઇતિ । ઉત્તમમ્ અસમોર્ધ્વ-ગુણં સુકૃતજ્ઞં સ્વલ્પયાપિ ભક્ત્યા
સન્તુષ્યન્તમ્ ઇતિ ।
॥ 5.19 ॥ શ્રી-હનૂમાન્ ॥ 193-198 ॥
[199]
તથા મૈવં વિભોઽર્હતિ [ભ્પ્ 10.23.31] ઇત્ય્ આદૌ પ્રેષ્ઠો ભવાંસ્ તનુભૃતાં
કિલ બન્ધુર્ આત્મા [ભ્પ્ 10.29.32] ઇત્ય્ અત્રાપિ નર્માલાપ-મય-શ્લેષમ્ અઙ્ગ્યા
સ્વીય-ભાવોત્કર્ષેણ રસોલ્લાસઃ પુરતો દર્શનીયઃ । અથાયોગ્ય-ગૌણ-
સઙ્ગત્યાપિ મુખ્યસ્યોલ્લાસો યથા ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ- [ભ્પ્
10.60.45] ઇત્ય્ આદિકં શ્રી-રુક્મિણી-વાક્યમ્ । અત્ર પ્રતીપત્વેનાયોગ્યસ્યાપિ
બીભત્સ્યસ્ય સઙ્ગતિઃ પ્રકૃત-કૃષ્ણ-વિષયક-કાન્ત-ભાવ-પ્રશંસા-કારિ-
વચન-ભઙ્ગ્યૈવ કૃતેતિ તદ્-ઉત્કર્ષાયૈવ જાતા । તતો રસોલ્લાસ એવેતિ ।
તથાન્યત્ર-

એતાઃ પરં સ્ત્રીત્વમ્ અપાસ્તપેશલં
નિરસ્ત-શૌચં બત સાધુ કુર્વતે ।
યાસાં ગૃહાત્ પુષ્કર-લોચનઃ પતિર્
ન જાત્વ્ અપૈત્ય્ આહૃતિભિર્ હૃદિ સ્પૃશન્ ॥ [ભ્પ્ 1.10.30]
સ્ત્રીત્વં સ્ત્રી-જાતિઃ । સા ચ શ્રી-રુક્મિણ્યાદ્ય્-અવર-તજ્-જાતિ-ભેદત્વેનૈવાત્ર
ગૃહીતા । અપાસ્ત-પેશલત્વાદિકં હિ તજ્-જાત્ય્-અન્તરાશ્રયં ન તુ
રુક્મિણ્યાદ્યાશ્રયમ્ । તાભિસ્ તાસામ્ અપિ સાધુત્વ-કરણાત્ । તતશ્ ચાન્યાં તત્-
તદ્-દોષ-યુક્તાં સ્ત્રી-જાતિમ્ અપિ ય નિજ-કીર્ત્ય્-આદિના શુદ્ધાં કુર્વન્તીત્ય્
અર્થઃ । તાસાં તત્-તદ્-દોષ-રહિત-સર્વ-ગુણાલઙ્કૃતત્વે તદ્-અવરાસાં
સાધુત્વ-વિધાને ચ હેતુમ્ આહ યાસામ્ ઇતિ । સ્વયં તથાવિધોઽપિ આહૃતિભિઃ
પ્રેયસી-જનોચિત-ગુણ (પગે 102) -સમાહારૈર્ યા એવ હૃદિ સ્પૃશન્
મનસ્યાસજ્જન્ યાસાં ગૃહાદ્ અપિ ન જાત્વ્ અપૈતીતિ । તસ્માદ્ અત્રાપિ બીભત્સ-
સઙ્ગતિઃ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયા ।
॥ 1.10 ॥ કૌરવેન્દ્ર-પુર-સ્ત્રિયઃ

[200]
અથ ગૌણેષ્વ્ અયોગ્ય-મુખ્યાનાં સઙ્ગતાવ્ અપિ પૂર્વ-રીત્યા રસોલ્લાસો, યથા-
ગોપ્યો ઽનુરક્તમનસો ભગવત્ય્ અનન્તે
તત્સૌહૃદસ્મિતવિલોકગિરઃ સ્મરન્ત્યઃ ।
ગ્રસ્તે ઽહિના પ્રિયતમે ભૃશદુઃખતપ્તાઃ
શૂન્યં પ્રિયવ્યતિહૃતં દદૃશુસ્ ત્રિલોકમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.16.20]
અત્ર ગૌણઃ કરુણ-રસ એવ યોગ્યઃ । તત્ર સ્વ-પ્રતીપે સમ્ભોગાખ્ય ઉજ્જ્વલસ્
ત્વ્ અયોગ્યઃ । તથાપિ તત્ર સ્મિત-વિલોકાદિ-રૂપ-તત્-સઙ્ગતિઃ સ્મર્યમાણ-
માત્રત્વેન તત્-તદ્-ભાવાભિવ્યઞ્જન-ભઙ્ગ્યા શોકમ્ ઉત્કર્ષયતિ । તતો
રસોલ્લાસ એવેતિ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-શુકઃ

[201]
અથ મુખ્યેષ્વ્ અયોગ્ય-સઞ્ચારિ-સઙ્ગતાવ્ અપિ યથા તા વાર્યમાના પતિભિઃ
[ભ્પ્ 10.29.8] ઇત્ય્ આદિ ।
અથ ચ તેષામ્ અગ્રે તાદૃશં ચાપલ્યમ્ અયોગ્યમ્ અપિ તદાનીં
મોહાતિરેકાભિવ્યઞ્જના-ભઙ્ગ્યા મહાભાવાખ્યં સર્વાનુસન્ધાન-રહિતં
કાન્ત-ભાવસ્ય ઉત્કર્ષમ્ એવ ગમયામાસ । તત ઉલ્લસત્ય્ એવ રસ ઇતિ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[202]
એવમ્ ઉદાહરણાન્તરાણ્ય્ અપ્ય્ ઉન્નેયાનિ । અથ યદ્ ઉક્તમ્ અયોગ્યસ્યોત્કર્ષે તુ
રસાભાસત્વસ્યૈવ ઉલ્લાસ ઇતિ તત્રોદાહરણમ્ - યુવાં ન નઃ સુતૌ સાક્ષાત્
પ્રધાન-પુરુષેશ્વરૌ [ભ્પ્ 10.65.18] ઇતિ ।
અત્ર પિતૃ-ભાવેનાભિવ્યક્તસ્ય શ્રી-વસુદેવસ્ય એવ યોગ્યં વાત્સલ્યમ્
અતિક્રમ્ય સઙ્ગતા ભક્તિર્ ન રસત્વાયોપપદ્યતે ઇતિ । સમાધાનં ચ
પૂર્વાનુસારેણ શ્રી-બલદેવ-વદ્ એવ યોજનીયમ્ । રસાભાસ-પ્રસઙ્ગે
સમાધાનાનિ ચૈતાનિ તેષ્વ્ એવ નિર્દોષેષુ ક્રિયન્તે । તદ્-ઇતરેષુ તુ ન તદ્-
અર્થમ્ અનુગૃહ્યતે । તસ્માત્ સર્વથા પરિહાર્યસ્ તત્-પ્રસઙ્ગઃ । યોગ્યેન
યોગ્ય-સઙ્ગત્યા રસોલ્લાસસ્યોદાહરણાનિ તુ સ્વયમ્ ઉહ્યાનિ ।
॥ 10.65 ॥ શ્રી-વસુદેવઃ

[203]
અથ તત્-પ્રીતિ-વિશેષ-મયા રસાઃ પ્રકર્તવ્યાઃ । તત્ર શાન્તાપર-નામા જ્ઞાન-
ભક્તિ-મયો રસઃ । તત્રાલમ્બનઃ પર-બ્રહ્મત્વેન સ્ફુરન્ જ્ઞાન-ભક્તિ-
વિષયશ્ ચતુર્ભુજાદિ-રૂપઃ શ્રી-ભગવાન્ । તદ્-આધારા ભગવલ્-લીલા-ગત-
મહા-જ્ઞાનિ-ભક્તાશ્ ચ । તત્ર ભગવાન્ એવં તદૈવ ભગવાન્ અરવિન્દ-
નાભઃ [ભ્પ્ 3.15.27] ઇત્ય્ આદિભિઃ શ્રી-સનકાદીનાં વૈકુણ્ઠ-ગમને
દર્શિતઃ । જ્ઞાનિ-ભક્તાશ્ ચ આત્મારામાશ્ ચ મુનયઃ [ભ્પ્ 1.7.10] ઇત્ય્ આદિના
વર્ણિતાઃ । તેષુ ચ શ્રી-ચતુઃસનાદ્યા (પગે 103) એવ તાદૃશાઃ । શ્રી-
શુકદેવસ્ય તુ લીલા-રસ-માધુર્યાકૃષ્ટતયા શ્રી-ભાગવતાભિનિવેશાદ્
યત્રૈવ શ્રીમદ્-ભાગવતં સર્વોત્તમત્વમ્ અભિપ્રૈતિ તત્રૈવ ગૃધ્નુના
ભવેત્ ।
અથોદ્દીપનાશ્ ચ તસ્ય ગુણ-ક્રિયા-દ્રવ્ય-પ્રાયાઃ તત્ર ગુણાઃ । સચ્-ચિદ્-
આનન્દ-સાન્દ્રાઙ્ગત્વં, સદા સ્વરૂપ-સમ્પ્રાપ્તત્વં, ભગવત્ત્વં,
પરમાત્મત્વં, વિદ્યા-શક્તિ-પ્રધાનત્વં, વિભુત્વં, હતારિ-મુક્તિ-
દાયકત્વં, શાન્ત-ભક્ત-પ્રિયત્વં, સમત્વં, દાન્તત્વં, શાન્તત્વં, શુચિત્વં,
અદ્ભુત-રૂપવત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આદયઃ । ક્રિયાશ્ ચ ભક્ત-પાલનાદ્યાઃ । દ્રવ્યાણિ ચ
મહોપનિષજ્-જ્ઞાનિ-ભક્ત-પાદ-રજસ્-તુલસી-તદીય-સ્થાનાદીનિ ।
અથાનુભાવાઃ । તત્-તદ્-ગુણાદિ-પ્રશંસા પર-બ્રહ્મ-પરમાત્માદિ-
નામોચ્ચારણં બ્રહ્મ-સુખાવધીરણા-પૂર્વક-ભગવદ્-ઉન્મુખત્વમ્ ઇત્ય્
આદયઃ । નાસાગ્ર-ન્યસ્ત-દૃષ્ટિત્વાવધૂત-ચેષ્ટા-જ્ઞાન-મુદ્રાદિ-પૂર્વક-
જૃમ્ભાઙ્ગ-મોટન-હરિ-નતિ-સ્તુતિ-પ્રભૃતયશ્ ચ । સાત્ત્વિકાશ્ ચ પ્રાયઃ
પ્રાકૃતા એવ ।
અથ સઞ્ચારિણઃ । નિર્વેદ-ધૃતિ-હર્ષ-મતિ-સ્મૃતિ-વિષાદોત્સુકતાવેગ-
વિતર્કાદ્યાઃ ।
અથ સ્થાયી જ્ઞાન-ભક્તિઃ । સા ચ-
યો ઽન્તર્હિતો હૃદિ ગતો ઽપિ દુરાત્મનાં ત્વં ।
સો ઽદ્યૈવ નો નયન-મૂલમ્ અનન્ત રાદ્ધઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.46] ઇત્ય્ આદિભિર્
વ્યઞ્જિતા ।
તન્-મય-રસ-વ્યઞ્જકં ચ તત્રૈવ--
તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય પદારવિન્દ-
કિઞ્જલ્ક-મિશ્ર-તુલસી-મકરન્દ-વાયુઃ ।
અન્તર્-ગતઃ સ્વ-વિવરેણ ચકાર તેષાં
સઙ્ક્ષોભમ્ અક્ષર-જુષામ્ અપિ ચિત્ત-તન્વોઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.43] ઇત્ય્ આદિકમ્ ।
અત્રારવિન્દ-નયન આલમ્બનઃ । વાયુર્ ઉદ્દીપનઃ । તનુ-સઙ્ક્ષોભ-રૂપ
ઉદ્ભાસ્વર-વિશેષઃ સાત્ત્વિક-વિશેષશ્ ચાનુભાવઃ । ચિત્ત-સઙ્ક્ષોભ-રૂપો
હર્ષઃ સઞ્ચારી । અક્ષર-જુષામ્ અપીતિ નિર્દેશ-વિશિષ્ટેન તન્-નિર્દેશેન લબ્ધા
જ્ઞાન-ભક્તિઃ સ્થાયી । તત્-સમૂહસ્યૈકત્રાનુભવેન સમર્થનાત્ જ્ઞાન-
ભક્તિ-મયો રસ ઇતિ વિવેચનીયમ્ ।
અથ ભક્તિ-મયેષુ રસેષુ આશ્રય-ભક્તિ-મયો રસ ઉદાહૃઇયતે ।
તત્રાલમ્બનઃ પાલકત્વેન સ્ફુરન્ન્ આશ્રય-ભક્ત્ય્-આશ્રયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તદા
ધારાસ્ તલ્-લીલા-ગત-પરમ-પાલ્યાશ્ ચ ।
અત્ર શ્રી-કૃષ્ણોઽન્યત્રત્યેષુ શ્રીમન્-નરાકારતા-પ્રધાનઃ પરમેશ્વરાકારશ્
ચ । શ્રીમદ્-વ્રજ-વાસિષુ તુ પર-મધુર-પરમ-પ્રભાવ-શ્રીમન્-
નરાકાર એવ ।
અથ તે પાલ્યા દ્વિવિધાઃ । સાધારણાઃ પ્રપઞ્ચ-કાર્યાધિકૃતા બહિરઙ્ગાઃ
તદીય-ચરણ-ચ્છાયૈક-જીવનાશ્ ચાન્તરાઙ્ગાઃ । તત્ર પૂર્વેષાં બ્રહ્મ-
શિવાદયસ્ તુ ભક્તિ-વિશેષ-સદ્-ભાવાત્ તદ્-અન્તરઙ્ગા એવ ।
અથોત્તરે ત્રિવિધાઃ । સાધારણાઃ શ્રી-યદુ-પુર-વાસિનઃ । શ્રીમદ્-વ્રજ-પુર-
વાસિનશ્ ચ । તત્ર પ્રથમે જરાસન્ધ-બદ્ધ-રાજાદયો મુનિ-વિશેષાદયશ્
ચ । ઉત્તર-વર્ગ-દ્વયં શ્રેણી-જનાદિકમ્ । અથોદ્દીપનેષુ ગુણાઃ । તત્ર
પરમેશ્વરાકારાવલમ્બનાનાં ભગવત્ત્વમ્ અવતારાવઈ-બીજત્વમ્
આત્મારામાકર્ષિત્વં પુતનાદીનામ્ અપિ તદ્-વેશાનુકરણેન મહા-ભક્ત-
ભાવ-દાતૃત્વં પરમાત્મત્વમ્ અનન્ત-બ્રહ્માણ્ડાશ્રયૈક-રોમ-
વિવરાંશત્વમ્ ઇત્ય્ આદયો વક્ષ્યમાણ-મિશ્રાઃ । શ્રીમન્-
નરાકારાવલમ્બનાનાં કૃપામ્બુધિત્વમ્ આશ્રિત-પાલકત્વમ્ અવિચિન્ત્ય-મહા-
શક્તિત્વં પરમારાધ્યત્વં સર્વજ્ઞત્વં સુદૃઢ-વ્રતત્વં સમૃદ્ધિમત્ત્વં
ક્ષમા-શીલત્વં દાક્ષિણ્યં સત્યં દાક્ષ્યં સર્વ-શુભઙ્કરત્વં
ધાર્મિકત્વં શાસ્ત્ર-ચક્ષુષ્ટ્વં ભક્ત-સુહૃત્ત્વં વદાન્યત્વમ્ ઓજઃ કીર્તિઃ
તેજઃ સહો બલાનિ પ્રેમ-વશ્યત્વાદયશ્ ચ ।
અથ જાતયઃ પૂર્વેષાં તત્-તદ્-અનુકારિતયા પ્રતીતા ગોપત્વાદયઃ તત્-
સ્મારકાઃ શ્યામત્વાદયશ્ ચ । ઉત્તરેષાં તત્-તચ્-છ્રેષ્ઠત્વેનૈવ પ્રતીતાસ્ તે
ઉભયે ।
અથ ક્રિયાઃ । પૂર્વેષાં સૃષ્ટિ-સ્થિત્ય્-આદિકૃતો વિશ્વરૂપ-દર્શનાદ્યાઃ
વક્ષ્યમાન-મિશ્રાઃ । ઉત્તરેષાં પર-પક્ષ-નિબર્હણ-સ્વ-પક્ષ-પાલન-
સાનુગ્રહાવલોકનાદ્યાઃ ।
અથ દ્રવ્યાણિ । તદીયાસ્ત્ર-વાદિત્ર-ભૂષણ-સ્થાન-પદાઙ્ક-ભક્તાદીનિ ।
તાનિ ચ (પગે 104) પૂર્વેષામ્ અલૌકિકતયૈવ સ્પષ્ટાનિ । ઉત્તરેષાં
ચૈતાન્યેવાલૌકિકત્વેઽપિ લૌકિકાયમાનતયૈવ દર્શિત-પ્રભાવાનિ ।
અથ કાલાશ્ ચોભયત્ર તજ્-જન્મ-તદ્-વિજયાદિસમ્બન્ધિત ઇતિ । અથાનુભાવાઃ ।
તત્-સમ્બન્ધેનૈવ વસતિસ્ તત્-પ્રભાવાદિ-મય-ગુણ-નામ-કીર્તનમ્ ઇત્ય્
આદયઃ । તથા પૂર્વોક્તા અપિ । અથ સઞ્ચારિણઃ । તત્ર યોગે હર્ષ-ગર્વ-
ધૃતયઃ । અયોગે ક્લમ-વ્યાધી । ઉભયત્ર નિર્વેદ-શઙ્કા-વિષાદ-દૈન્ય-
ચિન્તા-સ્મૃતિ-વ્રીડા-મત્ય્-આદયો મૃતિશ્ ચ । સા યોગેઽપિ યથા શ્રી-ભીષ્માન્તિમ-
ચરિતે - વિશુદ્ધયા ધારણયે [ભ્પ્ 1.9.31] ।
એવં તત્ર યુધિ તુ ગગરજઃ [ભ્પ્ 1.9.34] ઇત્ય્ આદૌ મમ નિશિત-શરૈર્
વિભિદ્યમાનત્વચી ઇત્ય્ અનેનૈવ સ્વાપરાધ-દ્યોતક-વાક્યે દૈન્યમ્
ઉદાહાર્યમ્ । શિત-વિશિખ-હતઃ [ભ્પ્ 1.9.38] ઇત્ય્ આદિકેઽપિ ।
॥ 1.9 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[204]
અથ સ્થાયી ચાશ્રય-ભક્ત્ય્-આખ્યઃ । યથા -
ભવાય નસ્ ત્વં ભવ વિશ્વ-ભાવન
ત્વમ્ એવ માતાથ સુહૃત્-પતિઃ પિતા ।
ત્વં સદ્-ગુરુર્ નઃ પરમં ચ દૈવતં
યસ્યાનુવૃત્ત્યા કૃતિનો બભૂવિમ ॥ [ભ્પ્ 1.11.7]
અત્ર વિભાવોદ્ભાસ્વરાનુભાવ-વૈશિષ્ટ્યેનઐવ સાત્ત્વિકાદીનામ્ અપિ
લબ્ધત્વાત્ તત્-સંવલન-ચમત્કારાત્મ્ક-રસોદાહરણમ્ અપિ જ્ઞેયમ્ ।
યથોક્તમ્ -
સદ્-ભાવશ્ ચેદ્ વિભાવાદેર્ દ્વયોર્ એકસ્ય વા ભવેત્ ।
ઝટિત્ય્ અન્ય-સમાક્ષેપાત્ તદા દોષો ન વિદ્યતે ॥ [સાહ્દ્ 3.17]
અન્ય-સમાક્ષેપશ્ ચ પ્રકરણ-વશાદ્ ઇતિ ।
॥ 1.11 ॥ દ્વારકા-પ્રજાઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[205]
આશ્રય-ભક્તિ-મયો રસો દ્વિવિધઃ । અયોગાત્મકો યોગાત્મકશ્ ચ । અયોગો
દ્વિવિધઃ । પ્રથમાપ્રાપ્તિર્ વિયોગશ્ ચ । યોગશ્ ચ દ્વિવિધઃ । ક્રમેણ
દ્વિવિધાયોગાનન્તરજઃ સિદ્ધિસ્ તુષ્ટિશ્ ચેતિ । તત્ર પ્રથમા પ્રાત્ય્-આત્મકમ્
અયોગમ્ આહ-
ઇતિ માગધ-સંરુદ્ધા ભવદ્-દર્શન-કાઙ્ક્ષિણઃ ।
પ્રપન્નાઃ પાદ-મૂલં તે દીનાનાં શં વિધીયતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.70.31]
અત્ર ભગવદ્-દર્શન-કાઙ્ક્ષિણ ઇત્ય્ અનેન તદ્-દર્શનાથૈવ બન્ધ-
મુમુક્ષાપિ વિજ્ઞાપિતા । તતઃ સ્થાયી દર્શિતઃ । પાદ-મૂલમ્ આલમ્બનમ્ ।
સંરોધી વિરોધ-મુખેનોદ્દીપનઃ । પ્રપત્તિર્ ઉદ્ભાસ્વરઃ । ઔત્સુક્યં
દૈન્યં ચ સઞ્ચારિણૌ । તાભ્યાં સાત્ત્વિકાદયશ્ ચ જ્ઞેયાઃ ।
॥ 10.60 ॥ રાજ-દૂતઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[206]
એતદ્-અનન્તરં સિદ્ધ્ય્-આખ્યં યોગં તેષામ્ એવાહ-
દદૃશુસ્ તે ઘન-શ્યામં પીત-કૌશેય-વાસસમ્ ।
શ્રીવત્સાઙ્કં ચતુર્-બાહું [ભ્પ્ 10.73.2-3] ઇત્ય્ આરભ્ય-
પિબન્ત ઇવ ચક્ષુર્ભ્યાં લિહન્ત ઇવ જિહ્વયા ॥
જિઘ્રન્ત ઇવ નાસાભ્યાં રમ્ભન્ત ઇવ બાહુભિઃ ।
પ્રણેમુર્ હત-પાપ્માનો મૂર્ધભિઃ પાદયોર્ હરેઃ ॥
કૃષ્ણ-સન્દર્શનાહ્લાદ- ધ્વસ્ત-સંરોધન-ક્લમાઃ ।
પ્રશશંસુર્ હૃષીકેશં ગીર્ભિઃ પ્રાઞ્જલયો નૃપાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.73.5-7]
પિબન્ત ઇત્ય્ આદાવ્ ઇવ શબ્દ ઉત્પ્રેક્ષાયામ્ । તદ્-અદ્ભુત-રૂપ-દર્શનેન
ચક્ષુષોર્ અત્યન્ત-વિસ્ફારણાત્ પિબન્ત ઇવેત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં તદીય-મધુર-
ગન્ધ-જાત-ચરણારવિન્દ-લેહન-લોભાત્ પુનઃ પુનર્ યા જૃમ્ભા જાતા તલ્-
લિઙ્ગેન તચ્-ચરણારવિન્દં લિહન્ત ઇવેત્ય્ ઉક્તમ્ । અતએવ જિઘ્રન્ત ઇવ
નાસાભ્યામ્ ઇતિ । નાસા-પુટ-ફુલ્લતાલિઙ્ગેન તસ્ય સર્વાઙ્ગમ્ એવ યુગપજ્
જિઘ્રન્ત ઇવેત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્-અર્થમ્ ઇવ તદ્-વિસ્તારણં કૃતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથાપિ ભક્તત્વાત્ તચ્-ચરણસ્યૈવાવલે (પગે 105) હેચ્છા યુક્તેતિ તથા
વ્યાખ્યાતમ્ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ । પરમાવેશ-કૃત-બાહુ-ચાલન-લિઙ્ગેન તચ્-
ચરણારવિન્દં શ્લિષ્યન્ત ઇવાપીતિ સર્વથા તદ્-આવેશ એવ તાત્પર્યમ્ ।
॥ 10.73 ॥ શ્રી-શુકઃ

[207]
અથ વિયોગઃ । યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર [ભ્પ્ 1.11.9] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-દ્વારકા-
પ્રજા-વાક્યે તાસાં પ્રભાવો વ્યક્તઃ । શ્રી-વ્રજ-પ્રજાનાં ચ યદુપતિર્
દ્વિરદ-રાજ-વિહારઃ [ભ્પ્ 10.35.25] ઇત્ય્ આદૌ-મોચયન્ વ્રજ-ગવાં દિન-તાપમ્
ઇત્ય્ અનેન સૂચિતઃ । વ્રજ એવ તિષ્ઠતાં બુદ્ધ-બાલ-ગવામ્ અપિ કિમ્ ઉત
મનુષ્યાણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથ તદ્-અનન્તરજં તુષ્ટ્ય્-આખ્યં યોગં
દ્વારકઆ-પ્રજાનામ્ આહ--
આનર્તાન્ સ ઉપવ્રજ્ય સ્વૃદ્ધાæ જન-પદાન્ સ્વકાન્ ।
દધ્મૌ દરવરં તેષાં વિષાદં શમયન્ન્ ઇવ ॥ [ભ્પ્ 1.11.1]
ઇવેતિ વાક્યાલઙ્કારે ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[208]
શ્રી-વ્રજ-પ્રજાનામ્ અપિ મોચયન્ન્ ઇત્ય્ આદિનૈવ વ્યક્તઃ । તથા વ્રજ-વન-
સ્થિતાનામ્ અપિ શ્રી-વ્રજ-દેવી-વાક્યૈઃ વૃન્દાવનં સખિ ભુવો વિતનોતિ
કીર્તિમ્ [ભ્પ્ 10.21.10] ઇત્ય્ આદિભિઃ । હન્ત ચિત્રમ્ અબલા શૃણુતેદમ્ [ભ્પ્ 10.35.4]
ઇત્ય્ આદિભિશ્ ચ જ્ઞેયઃ ।
અથ દાસ્ય-ભક્તિ-મયો રસઃ । તત્રાલમ્બનઃ પ્રભુત્વેન સ્ફુરન્ દાસ્ય-
ભક્ત્ય્-આશ્રયઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । તદ્-આધારાઃ શ્રી-કૃષ્ણ-લીલા-ગત-સ્વોત્કૃષ્ટ-
તદીય-ભૃત્યાશ્ ચ । શ્રી-કૃષ્ણ ઇહ પરમેશ્વરાકારઃ શ્રીમન્-નરાકારશ્ ચેતિ
દ્વિવિધઃ પૂર્વોક્તાવિર્ભાવ એવ । તદ્-ભૃત્યાશ્ ચ તત્-તદ્-અનુશીલત્વેન
દ્વિવિધાઃ । પુનસ્ તે ચ ત્રિવિધાઃ । અઙ્ગ-સેવકાઃ પાર્ષદાઃ પ્રેષ્યાશ્ ચ ।
તત્રાઙ્ગ-સેવકા અઙ્ગાભ્યઞ્જક-તામ્બૂલ-વસ્ત્ર-ગન્ધ-સમર્પકાદયઃ ।
પાર્ષદા મન્ત્રિ-સારથિ-સેનાધ્યક્ષ-ધર્માધ્યક્ષ-દેશાધ્યક્ષાદયઃ ।
વિદ્યાધદિ-ચાતુર્યેણ સભા-રઞ્જકાશ્ ચ । પુરોહિતસ્ય પ્રાધાન્યાદ્ ગુરુ-
વર્ગાન્તઃ-પાત એવ । પાર્ષદત્વમ્ અપ્ય્ અંશેન । પ્રેષ્યાઃ સાદિપદાતિશિલ્પિ-
પ્રભૃતયઃ । એતે ચ યથા-પૂર્વં પ્રાયઃ પ્રિયતરાઃ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-
દારુક-પ્રભૃતીનાં ત્વ્ અઙ્ગ-સેવાદિ-વૈશિષ્ટ્યમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ સર્વતોઽપ્ય્
આધિક્યમ્ । તત્રાપિ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય બહુશોઽપિ ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્
સખા [ભ્પ્ 11.11.49] ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તેઃ ।
અથોદ્દીપનાઃ પૂર્વોક્તા એવ । તત્ર વિશેષતોઽઙ્ગ-સેવકેષુ ગુણાઃ સૌન્દર્ય-
સૌકુમાર્યાદયઃ । ક્રિયા શયન-ભોજનાદિકાઃ । દ્રવ્યાણિ તત્-સેવોપયોગ્યાનિ
તદ્-ઉચ્છિષ્ટાનિ ચ । પાર્ષદેષુ ગુણાઃ પ્રભુત્વાદયઃ । પ્રેષ્યેષુ પ્રતાપાદય
ઇત્ય્ આદિ ।
અથાનુભાવાઃ પ્રાયઃ પૂર્વોક્તા એવ । તથા યોગે સ્વ-સ્વ-કર્મણિ તાત્પર્યમ્ ।
યત્ ખલુ સેવા-સમયે કમ્પ-સ્તમ્ભાદ્ય્-ઉદ્ભવમ્ અપિ વિલાપયતિ તત્-તત્-
કર્મ-તાત્પર્યં હિ તસ્યાસાધારણો ધર્મઃ । કમ્પાદિસ્ તુ સર્વ-સાધારણસ્
તતઃ પૂર્વસ્યૈવ બલવત્ત્વમ્ ઇતિ । એવમ્ અન્યત્રાપિ રસે યથાયથમ્ ઉન્નેયમ્ ।
અથાયોગેઽપિ સ્વ-સ્વ-કર્માનુસન્ધાનં તદ્-અર્ચાસ્વ્ અપિ તત્-તત્-કૃતિર્ એવ વા ।
અથ સઞ્ચારિણોઽપિ પ્રાગ્-ઉક્તા એવ । અથ સ્થાયી ચ દાસ્ય-ભક્ત્ય્-આખ્યઃ । સ
ચાક્રૂરાદીનામ્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાન-પ્રધાનઃ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવાદીનાં તત્-તત્-
સદ્-ભાવેઽપિ માધુર્ય-જ્ઞાન-પ્રધાનઃ । શ્રી-વ્રજ-સ્થાનં તુ માધુર્યેક-
મય એવ ।
અથાપ્ય્ એષાં પ્રીતેર્ ભક્તિત્વં શ્રી-ગોપ-રાજ-કુમારત્વ-પરમ-ગુણ-
પ્રભાવત્વાદિનૈવાદર-સદ્-ભાવાત્ । તત્રાક્રૂરસ્ય દદર્શ રામં કૃષ્ણં
ચ વ્રજે ગો-દોહનં ગતૌ [ભ્પ્ 10.28.28] ઇત્ય્ આદિ લીલાયામ્ અનુભૂત-તાદૃશ-
માધુર્યસ્યાપિ યમુના-હ્રદે દૃષ્ટેન તદ્-ઐશ્વર્ય-વિશેષેણૈવ ચમત્કાર-
પરિપોષાત્ તત્-પ્રધાનત્વં વ્યક્તમ્ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય માધુર્ય-
પ્રધાનત્વં (પગે 106) તુ શ્રી-ગોકુલ-વાસિ-ભાગ્ય-શ્લાઘાયાં સ્ફુટમ્ એવ
વ્યક્તમ્ । અતએવ તાદૃશસ્યાપિ તસ્યૈવં સ્વેચ્છા-મય-નર-લીલા-
માધુર્યાવેશઃ સ્મર્યમાણો મમ તદ્-વિયોગ-ખેદં વર્ધયતીતિ
ભગવદ્-અન્તર્ધાનાનન્તરમ્ ઉદ્ધવઃ સ્વયમ્ આહ-
માં ખેદયત્ય્ એતદ્ અજસ્ય જન્મ-
વિડમ્બનં યદ્ વસુદેવ-ગેહે ।
વ્રજે ચ વાસો ઽરિ-ભયાદ્ ઇવ સ્વયં
પુરાદ્ વ્યવાત્સીદ્ યદ્-અનન્ત-વીર્યઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.16] ઇતિ ।
[209]
અતએવ શ્લાઘિતં યન્-મર્ત્ય-લીલૌપાયિકમ્ [ભ્પ્ 3.2.12] ઇતિ । અગ્રે પરમ-
મધુરત્વેન તાં લીલામ્ અપિ વર્ણયતિ-
વસુદેવસ્ય દેવક્યાં જાતો ભોજેન્દ્ર-બન્ધને ।
ચિકીર્ષુર્ ભગવાન્ અસ્યાઃ શમ્ અજેનાભિયાચિતઃ ॥
તતો નન્દ-વ્રજમ્ ઇતઃ પિત્રા કંસાદ્ વિબિભ્યતા ।
એકાદશ સમાસ્ તત્ર ગૂઢાર્ચિઃ સ-બલો ઽવસત્ ॥
પરીતો વત્સપૈર્ વત્સાંશ્ ચારયન્ વ્યહરદ્ વિભુઃ ।
યમુનોપવને કૂજદ્- દ્વિજ-સઙ્કુલિતાઙ્ઘ્રિપે ॥
કૌમારીં દર્શયંશ્ ચેષ્ટાં પ્રેક્ષણીયાં વ્રજૌકસામ્ ।
રુદન્ન્ ઇવ હસન્ મુગ્ધ- બાલ-સિંહાવલોકનઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.25-28] ઇત્ય્ આદિ ।
રુદન્ન્ ઇવ હસન્ન્ ઇતિ જનન્ય્-આદ્ય્-અગ્રે કૌમાર-ચેષ્ટા-વિશેષઃ ॥
॥ 3.2 ॥ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવઃ ॥ 208-209 ॥
[210]
અથ શ્રી-વ્રજ-સ્થાનાં માધુર્ય-જ્ઞાનૈક-મયત્વમ્ આહ-
પાદ-સંવાહનં ચક્રુઃ કેચિત્ તસ્ય મહાત્મનઃ ।
અપરે હત-પાપ્માનો વ્યજનૈઃ સમવીજયન્ ॥ [ભ્પ્ 10.15.18]
મહાત્માનો મહા-ગુણ-ગણ-ગુણિતસ્ય હત-પાપ્માનો ન તુ વયમ્ ઇવ
તાદૃશ-ભાગ્યાન્તરાય-લક્ષણ-પાપ-યુક્તા ઇતિ શ્રી-શુકદેવસ્ય દૈન્યોક્તિસ્ તત્-
સ્પૃહાતિશયં વ્યઞ્જયતિ ।
॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

[211]
તથા હન્તાયમ્ અદ્રિર્ અબલા હરિ-દાસ-વર્યઃ [ભ્પ્ 10.21.18] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.21 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[212]
તદ્ એતદ્-વિભાવાદિ-સ્થાય્ય્ અન્ત-સંવલન-ચમત્કારાત્મકો રસો જ્ઞેયઃ । સ ચ
પૂર્વવત્ પ્રથ્માપ્રાપ્ત્ય્-આત્મકો યથા-
અપ્ય્ અદ્ય વિષ્ણોર્ મનુજત્વમ્ ઈયુષો
ભારાવતારાય ભુવો નિજેચ્છયા ।
લાવણ્ય-ધામ્નો ભવિતોપલમ્ભનં
મહ્યં ન ન સ્યાત્ ફલમ્ અઞ્જસા દૃશઃ ॥ [ભ્પ્ 10.38.10]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.38 ॥ શ્રી-અક્રૂરઃ

[213]
તદ્-અનન્તર-પ્રાપ્તિ-લક્ષણ-સિદ્ધ્ય્-આત્મકો, યથા-
ભગવદ્-દર્શનાહ્લાદ- બાષ્પ-પર્યાકુલેક્ષણઃ ।
પુલકાચિતાઙ્ગ ઔત્કણ્ઠ્યાત્ સ્વાખ્યાને નાશકન્ નૃપ ॥ [ભ્પ્ 10.38.25]
સ્વાખ્યાને અક્રૂરોઽહં નમસ્કરોમિ ઇત્ય્ એતલ્-લક્ષણે ।
॥ 10.38 ॥ શ્રી-શુકઃ

[214]
અથ ભગવદ્-અન્તર્ધાનાન્તરં વિયોગાત્મકો યથા -
ઇતિ ભાગવતઃ પૃષ્ટઃ ક્ષત્ત્રા વાર્તાં પ્રિયાશ્રયામ્ ।
પ્રતિવક્તું ન ચોત્સેહ ઔત્કણ્ઠ્યાત્ સ્મારિતેશ્વરઃ ॥
યઃ પઞ્ચ-હાયનો માત્રા પ્રાતર્-આશાય યાચિતઃ ।
તન્ નૈચ્છદ્ રચયન્ યસ્ય સપર્યાં બાલ-લીલયા ॥
સ કથં સેવયા તસ્ય કાલેન જરસં ગતઃ ।
પૃષ્ટો વાર્તાં પ્રતિબ્રૂયાદ્ ભર્તુઃ પાદાવ્ અનુસ્મરન્ ॥ [ભ્પ્ 3.2.1-3]
ભાગવતઃ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવઃ । ક્ષાત્રા વિદુરેણ । જરસં વર્ષાણાં
પઞ્ચવિંશત્ય્-ઉત્તર-શતસ્ય તાદૃશાનાં પ્રાકટ્ય-મર્યાદા-કાલસ્યાન્તિમં
ભાગમ્ ઇત્ય્ એવ વિવક્ષિતં ન તુ જીર્ણત્વમ્ । (પગે 107) શ્રી-કૃષ્ણ-સવયસસ્
તસ્યાપિ તદ્વન્ નિત્ય-વયસત્વેન શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે સ્થાપિતત્વાત્
નોદ્ધવોઽણ્વ્ અપિ મન્-ન્યૂનઃ [ભ્પ્ 3.4.31] ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્ય-
વૈશિષ્ઠ્યાત્ । તત્ર પ્રવયસોઽપ્ય્ આસન્ યુવાનોઽતિમહૌજસ [ભ્પ્ 10.45.19] ઇત્ય્
આદિના કૈમુત્યાચ્ ચ ॥
॥ 3.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[215]
અત્ર કૃષ્ણ-દ્યુમણિ-નિમ્લોચે [ભ્પ્ 3.2.7] ઇત્ય્ આદૌ દુર્ભગો બત લોકોઽયમ્ [ભ્પ્
3.2.8] ઇત્ય્ આદિષુ ચાત્માત્મીય-વિગર્હાદિ-લક્ષણો વિલાપશ્ ચ જ્ઞેયઃ । અથ
વિયોગાનન્તર-યોગ-લક્ષણ-તુષ્ટ્ય્-આત્મક ઉદાહાર્યઃ । તત્ર સાક્ષાત્કાર-
તુલ્ય-સ્ફૂર્તાત્મકો યથા તદ્-અનન્તરમ્ એવ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય-
સ મુહૂર્તમ્ અભૂત્ તૂષ્ણીં કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-સુધયા ભૃશમ્ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન નિમગ્નઃ સાધુ નિર્વૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.4] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 3.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[216]
એવમ્ એવ વ્રજે તદ્-વિરહ-દુઃખ-મગ્ને કૃપયા વ્યવહાર-રક્ષાર્થં
કેષુચિદ્ અવ્યવચ્છેદેનૈવ સ્ફુરતીત્ય્ અત એવ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-પ્રવેશે
કેષાંચિત્ સુખમ્ અપિ વર્ણિતમ્ । વાસિતાર્થેઽભિયુદ્ધદ્ભિઃ [ભ્પ્ 10.46.9] ઇત્ય્
આદિભિશ્ ચ । તાં દીપ-દીપ્તૈર્ મણિભિર્ વિરેજુઃ [ભ્પ્ 10.46.45] ઇત્ય્ આદિના ચ ।
અતએવ શ્રી-ભગવતાપિ પ્રાયઃ પિતરૌ પ્રેયસીશ્ ચૈવોદ્દિશ્ય સન્દિષ્ટમ્
ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય [ભ્પ્ 10.46.3] ઇત્ય્ આદિના । પિત્રાદીનાં તુ સર્વત્ર
દુઃખ-માત્ર-સ્ફુરણાદ્ અન્યેષાં સુખમ્ અપિ નાનુભવ-પદવીમ્ આરોહતિ ।
અપિ સ્મરતિ નઃ કૃષ્ણો માતરં સુહૃદઃ સખીન્ ।
ગોપાન્ વ્રજં ચાત્મ-નાથં ગાવો વૃન્દાવનં ગિરિમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.46.18]
ઇત્ય્ આદિ શ્રી-વ્રજેશ્વર-વચનાત્ । તત્ર શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાસે તુ પ્રાયઃ
સર્વેષામ્ અપિ તાદૃશીં સ્ફૂર્તિં વર્ણયતિ-
ઉવાસ કતિચિન્ માસાન્ ગોપીનાં વિનુદન્ શુચઃ ।
કૃષ્ણ-લીલા-કથાં ગાયન્ રમયામ્ આસ ગોકુલમ્ ॥
યાવન્ત્ય્ અહાનિ નન્દસ્ય વ્રજે ઽવાત્સીત્ સ ઉદ્ધવઃ ।
વ્રજૌકસાં ક્ષણ-પ્રાયાણ્ય્ આસન્ કૃષ્ણસ્ય વાર્તયા ॥
સરિદ્-વન-ગિરિ-દ્રોણીર્ વીક્ષન્ કુસુમુતાન્ દ્રુમાન્ ।
કૃષ્ણં સંસ્મારયન્ રેમે હરિ-દાસો વ્રજૌકસામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.54-56]
સંસારયન્ સ્ફોરયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ વિનુદન્ શુચ ઇત્ય્ આદિકમ્ ઉક્તમ્ ।
॥ 10.47 ॥ શ્રી-શુકઃ

[217]
અથ સાક્ષાત્કાર-લક્ષણ-તુષ્ટ્ય્-આત્મકં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્યાહ-
તતસ્ તમ્ અન્તર્ હૃદિ સન્નિવેશ્ય
ગતો મહા-ભાગવતો વિશાલામ્ ।
યથોપદિષ્ટાં જગદ્-એક-બન્ધુના
તપઃ સમાસ્થાય હરેર્ અગાદ્ ગતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.29.47]
(પગે 108)
ગમ્યતે ઇતિ ગતિઃ । યથોપદિષ્ટાં ગતિમ્ ઇત્ય્ અસ્ય તૃતીયાનુસારેણાયમ્ અર્થઃ ।
પૂર્વં તત્ર તં પ્રતિ શ્રી-ભગવતા વેદાહમ્ અન્ત્રમનસીપ્સિતં તે દદામિ
યત્ તદ્ દૂર-વાપમ્ અન્યૈઃ [ભ્પ્ 3.4.11] ઇત્ય્ અનેન તદ્-અભીપ્સિતં દાતું
પ્રતિશ્રુતમ્ । ત્વદ્-ઈપ્સિત-પૂર્ત્ય્-અર્થં યદ્-અન્યૈર્ દુરવાપં તદ્ દદામીત્ય્
અર્થઃ । તચ્ ચ દેયં પુરા મયા પ્રોક્તમ્ અજાય નાભા [ભ્પ્ 3.4.13] ઇત્ય્ આદિના
સઙ્ક્ષેપ-ભાગવત-રૂપમ્ ઇત્ય્ ઉદ્દિષ્ટમ્ ।
અથ તાદૃશ-તત્-પ્રતિશ્રુત-શ્રવણેન પરમોત્સુકતયા પરમ-નિજાભીપ્સિતમ્
અસૌ સ્વયમ્ એવ નિવેદિતવાન્--
કો ન્વ્ ઈશ તે પાદ-સરોજ-ભાજાં
સુદુર્લભો ઽર્થેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપીહ ।
તથાપિ નાહં પ્રવૃણોમિ ભૂમન્
ભવત્-પદામ્ભોજ-નિષેવણોત્સુકઃ ॥ [ભ્પ્ 3.4.15] ઇત્ય્ અનેન ।
અથાગન્તુકં નિજ-મોહ-વિશેષં ચ નિવેદિતવાન્-કર્માણ્ય્ અનીહસ્ય
ભવોઽભવય [ભ્પ્ 3.4.16] ઇત્ય્ આદિભ્યામ્ । તચ્ ચ સાક્ષાત્-તદ્-ઉપદેશ-બલેન
પ્રાયઃ પર-પ્રત્યાયનાર્થમ્ એવ જ્ઞેયમ્ નોદ્ધવોઽણ્વ્ અપિ મન્-ન્યૂનઃ [ભ્પ્
3.4.31] ઇત્ય્ આદેઃ ।
અથ તત્-તદ્-અર્થોપયુક્તત્યા ભગવદ્-ઉદ્દિષ્ટાર્થમ્ અપિ પ્રાર્થિતવાન્ ।
જ્ઞાનં પરં સ્વાત્મ-રહઃ પ્રકાશં પ્રોવાચ કસ્મૈ [ભ્પ્ 3.4.18] ઇત્ય્ આદિના ।
તત્ર યદ્ વૃજિનં તરેમ ઇતિ વૃજિનં તાદૃશ-સેવા-વિરહ-દુઃખમ્ । તાદૃશ-લોક-
મોહ-દુઃખં ચ । તત્ તરણસ્ય તદ્-રહસ્ય-જ્ઞાનાધીનત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
તતશ્ ચ મદ્-અભીષ્ટં શ્રી-ભગવાન્ અપિ સમ્પાદિતવાન્ ઇતિ શ્રી-વિદુરં પ્રતિ
કથિતં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેન સ્વયમ્ એવ -
ઇત્ય્ આવેદિત-હાર્દાય મહ્યં સ ભગવાન્ પરઃ ।
આદિદેશારવિન્દાક્ષ આત્મનઃ પરમાં સ્થિતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.4.19] ઇતિ ।
દ્વિતીયે બ્રહ્મણેઽપિ પરમ-વૈકુણ્ઠં દર્શયતા તેનાત્મનઃ પરમ-
ભગવત્તા-રૂપા સ્થિતિર્ દર્શિતા । સા ચ શ્રી-દ્વારકા-વૈભવ-રૂપેતિ શ્રી-
ભગવત્-સન્દર્ભે સ્થાપિતમ્ અસ્તિ । સઙ્ક્ષેપ-શ્રી-ભાગવત-રૂપયા ચતુઃ-
શ્લોક્યા ચ । તસ્ય તાદૃશત્વેઽપિ વિચિત્ર-લીલા-ભક્ત-પરવશત્વ-રૂપાસાવ્ ઇતિ
તત્રૈવ બોધિતમ્ ।તતસ્ તદ્-અનુભવેનોભયત્રાપિ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવસ્ય
ધૈર્યં જાતમ્ ઇતિ તત્-તદ્-ઉપયોગઃ । તતશ્ ચ તામ્ એવ તદ્-ઉપદિષ્ટાં ગતિં
જગામેત્ય્ અર્થઃ । તથૈવોપ્દ્દિષ્ટમ્ અન્તે તં પ્રત્ય્ એકાદશે -
જ્ઞાને કર્મણિ યોગે ચ વાર્તાયાં દણ્ડ-ધારણે ।
યાવાન્ અર્થો નૃણાં તાત તાવાંસ્ તે ઽહં ચતુર્-વિધઃ ॥ [ભ્પ્ 11.29.33] ઇતિ ।
તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપા ગતિશ્ ચેયં શ્રી-શુક-દ્વારા શ્રી-ભાગવત-પ્રચારાત્
પૂર્વમ્ એવ જ્ઞેયા । સ્વ-જ્ઞાન-પ્રચારાર્થમ્ એવ હિ સોઽયં પૃથિવ્યાં રક્ષિતઃ ।
તદ્-અનન્તરં ચરિતાર્થત્વાત્ ન પ્રયોજનમ્ ઇતિ । કિન્તુ કામ-વ્યૂહેન શ્રીમદ્-
વ્રજેઽપ્ય્ અસ્ય તત્-પ્રાપ્તિર્ જ્ઞેયા । આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યામ્ [ભ્પ્
10.47.61] ઇતિ દૃઢ-મનોરથાવગમાત્ ।
॥ 11.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[218]
અથ પ્રશ્રય-ભક્તિ-મયો રસઃ । તત્રાલમ્બનો લાલકત્વેન સ્ફુરન્ પ્રશ્રય-
ભક્તિ-વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણશ્ ચ પૂર્વવત્ પરમેશ્વરાકારઃ શ્રીમન્-નરાકારશ્
ચેતિ દ્વિવિધાવિર્ભાવઃ । તત્-તદ્-આશ્રયત્વેન ચ લાલ્યાશ્ ચ ત્રિવિધાઃ । તત્ર
પરમેશ્વરાકારાશ્રયા બ્રહ્માદયઃ । શ્રીમન્-નરાકારાશ્રયાઃ શ્રી-
દશાક્ષર-ધ્યાન-દર્શિત-શ્રી-ગોકુલ-પૃથુકાઃ । ઉભયાશ્રયાઃ શ્રી-
દ્વારકા-જન્માનઃ । તે (પગે 109) ચ સર્વે યથાયથં પુત્રાનુજ-
ભ્રાતુષ્પુત્રાદયઃ । તત્ર પુત્રાઃ કેચિદ્ ગુણતઃ કેચિદ્ આકારતઃ કેચિદ્
ઉભયતશ્ ચ તદ્-અનુહારિ-પ્રાયાઃ । તત્ર ગુણાનુહારિત્વમ્ આહ--
એકૈકશસ્ તાઃ કૃષ્ણસ્ય પુત્રાન્ દશ-દશાબલાઃ ।
અજીજનન્ન્ અનવમાન્ પિતુઃ સર્વાત્મ-સમ્પદા ॥ [ભ્પ્ 10.61.1]
[219]
તત્ર સામ્બાદીનાં શ્રી-કૃષ્ણ-શ્લાઘિત-ગુણત્વમ્ આહ -- જામ્બવત્યાઃ સુતા હ્ય્
એતે સામ્બાદ્યાઃ પિતૃ-સમ્મતાઃ [ભ્પ્ 10.61.12] ઇતિ ।
[220]
અતઃ શ્રી-સામ્બસ્યૈકાદશાદો શ્રુતમ્ અન્યથા-ચેષ્ટિતં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય
મર્યાદા-દર્શક-તત્-તલ્-લીલેચ્છયૈવ । તત્ર શ્રી-રુક્મિણી-પુત્રાસ્ તુ તેષ્વ્ અપિ
શ્રેષ્ઠા ઇત્ય્ આહ-પ્રદ્યુમ-પ્રમુખા જાતા રુક્મિણ્યાં નાવમાઃ પિતુઃ [ભ્પ્
10.61.9] ઇતિ । અત્ર પુનર્ ઉક્તિર્ એવ શ્રૈષ્ઠ્ય-બોધિકા ।
॥ 10.61 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 218-220 ॥
[221]
તત્ર શ્રી-પ્રદ્યુમ્નસ્યાતિશયમ્ આહ-
કથં ત્વ્ અનેન સમ્પ્રાપ્તં સારૂપ્યં શાર્ઙ્ગ-ધન્વનઃ ।
આકૃત્યાવયવૈર્ ગત્યા સ્વર-હાસાવલોકનૈઃ ॥ [ભ્પ્ 10.55.33]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.55 ॥ શ્રી-રુક્મિણી

[222]
કિં ચ-
યં વૈ મુહુઃ પિતૃ-સરૂપ-નિજેશ-ભાવાસ્
તન્-માતરો યદ્ અભજન્ રહ-રૂઠ-ભાવાઃ ।
ચિત્રં ન તત્ ખલુ રમાસ્પદ-બિમ્બ-બિમ્બે
કામે સ્મરે ઽક્ષ-વિષયે કિમ્ ઉતાન્ય-નાર્યઃ ॥ [ભ્પ્ 10.55.40]
યં પ્રદ્યુમ્નં તન્-માતરો મુહુર્ અભજન્ દ્રષ્ટુમ્ આગતાઃ પુનર્ લજ્જયા
રહ એકાન્ત-દેશં ચ અભજન્ નિલિલ્યુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં યદ્ અભજન્ તત્
ખલુ રમાસ્પદ-બિમ્બસ્ય લક્ષ્મી-વિલાસ-ભુમિ-મુર્તેર્ બિમ્બે પ્રતિમૂર્તૌ
તસ્મિન્ ન ચિત્રમ્ । બાલકસ્ય પિતૃ-સાદૃશ્યે માતૄણાં વાત્સલ્યોદ્દીપ્તિ-
સમ્ભવાત્ । તત્ર યચ્ ચ રહઃ અભજન્ તદ્ અપિ ન ચિત્રમ્ ઇત્ય્ આહ પિતૃ-સ્વરૂપ-
નિજેશ-ભાવાઃ । તદ્-અનન્તરં પિતુઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ-રૂપેણ સારૂપ્યાતિશયેન
નિજેશસ્ય આત્મીય-પ્રભુ-માત્ર-બુદ્ધ્યાવગતસ્ય ન તુ રમણ-
બુદ્ધ્યાવગતસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ભાવઃ સ્ફૂર્તિર્ યાસુ તાઃ । તતો લજ્જા-હેતુકં
રહો-ભજન-લક્ષણં પલાયનમ્ અપ્ય્ ઉચિતમ્ એવેતિ ભાવઃ । તથોક્તમ્ એતત્
પ્રાગ્ એવ - તં દૃષ્ટ્વા જલદ-શ્યામમ્ [ભ્પ્ 10.55.27] ઇત્ય્ આદૌ કૃષ્ણં મત્વા
સ્ત્રિયો હ્રીતા નિલિલ્યુસ્ તત્ર તત્ર હ [ભ્પ્ 10.55.28] ઇતિ । તત્ર પ્રભુત્વ-માત્ર-
સ્ફૂર્તૌ હેતુઃ રૂઢ-ભાવાઃ રૂઢઃ શ્રી-કૃષ્ણે બદ્ધ-મૂલઃ ભાવઃ
કાન્તાભાવો યાસાં તાઃ । કદાચિદ્ અન્યત્ર ચેતને તત્-સાદૃશ્યાતિશયેનેશ્વર-
ભાવઃ સ્ફુરતુ નામ રમણ-ભાવસ્ તુ ન સર્વેથેત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-
રુક્મિણ્યાસ્ તત્-સદૃશ-વત્સલાયા અન્યસ્યાશ્ ચેશ્વર-ભાવોઽપિ નોદયતે કિન્તુ
સર્વથા પુત્ર-ભાવ એવ તત્-સારૂપ્યેણોદ્દીપ્તઃ સ્યાત્ । યથોક્તં શ્રી-રુક્મિણી-
દેવ્યૈવ કથં ત્વ્ અનેન સમ્પ્રાપ્તમ્ [ભ્પ્ 10.55.33] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરં -
સ એવ વા ભવેન્ નૂનં યો મે ગર્ભે ધૃતો ઽર્ભકઃ ।
અમુષ્મિન્ પ્રીતિર્ અધિકા વામઃ સ્ફુરતિ મે ભુજઃ ॥ [ભ્પ્ 10.55.34]
તદ્ એવં તાસામ્ અપિ યત્ર રમાસ્પદ-બિમ્બ-બિમ્બત્વેન તાદૃશી ભ્રાન્તિસ્ તત્ર
પરમ-મોહને રમાસ્પદ-બિમ્બસ્યૈવાપ્રાકૃત-કામ-રૂપાંશે જગદ્-ગત-
નિજાંશેન સ્મરે સ્મરણ-પથં ગત્વાપિ ક્ષોભકે સમ્પ્રતિ તુ સ્વયમ્
એવાક્ષ-વિષયતાં પ્રાપ્તે સતિ અન્ય-નાર્યઃ કિમ્ ઉત સૃષ્ટ્વૈવ મોહં પ્રાપ્તમ્
ઉઇચ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.55 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 110)
અથ ઉદ્દીપનાઃ । ગુણાઃ સ્વ-વિષયક-શ્રી-કૃષ્ણ-વાત્સલ્ય-સ્મિત-પ્રેક્ષાદયઃ ।
તયા તસ્ય કીર્તિ-બુદ્ધિ-બલાદીનાં પરમ-મહત્ત્વં ચ તથા જાતિ-
ક્રિયાદયોઽપિ યથા-યોગમ્ અગન્તવ્યાઃ ।
અથ અનુભાવાઃ । બાલ્યે મુહુસ્ તં પ્રતિ મૃદુ-વાચા સ્વૈર-પ્રશ્ન-
પ્રાર્થનાદિકમ્ । તદ્-અઙ્ગુલિ-બાહ્વ્-આદ્ય્-આલમ્બનેન સ્થિતિઃ । તદ્-
ઉત્સઙ્ગોપવેશઃ । તત્-તામ્બુલ-ચર્વિત-દાનમ્ ઇત્ય્ આદ્યાઃ । અન્યદા તદ્-આજ્ઞા-
પ્રતિપાલન-તચ્-ચેષ્ટાનુસરણ-સ્વૈરતા-વિમોક્ષાદયઃ । ઉભયત્ર તદ્-
અનુગતિઃ ।
સાત્ત્વિકાશ્ ચ સર્વે । અથ વ્યભિચારિણઃ પૂર્વોક્તા એવ । અથ સ્થાયી ચ
પ્રશ્રય-ભક્ત્ય્-આખ્યઃ । તત્ર બાલ્યેઽતિલાલ્યતાભિમાનમયત્વેન પ્રશ્રય-
બીજસ્ય દૈન્યાંશસ્ય સદ્-ભાગાત્ તદ્-આખ્યત્વમ્ । તત્ર બાલ્યોદાહરણમ્
અવગન્તવ્યમ્ । અન્યદીયં યથા-નિશમ્ય પ્રેષ્ઠમ્ આયાન્તમ્ [ભ્પ્ 1.11.16]
ઇત્ય્ આદૌ ।
પ્રદ્યુમ્નશ્ ચારુદેષ્ણશ્ ચ સામ્બો જામ્બવતી-સુતઃ ।
પ્રહર્ષ-વેગોચ્છશિત-શયનાસન-ભોજનાઃ ॥
વારણેન્દ્રં પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણૈઃ સસુમઙ્ગલૈઃ ।
શઙ્ખ-તૂર્ય-નિનાદેન બ્રહ્મ-ઘોષેણ ચાદૃતાઃ ।
પ્રત્યુજ્જગ્મૂ રથૈર્ હૃષ્ટાઃ પ્રણયાગત-સાધ્વસાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.11.19]
પ્રણયોઽત્ર ભક્તિ-વિશેષઃ ।
॥ 1.11 ॥ શ્રી-સુતઃ

[224]
એવમ્ અત્ર વિભાવાદિ-સંવલનાત્મકે પ્રશ્રય-ભક્તિ-મયે રસે પૂર્વવદ્
યોગાદયોઽપિ ભેદા જ્ઞેયાઃ । ઇતિ ભક્તિમયો રસઃ ।
અથ વાત્સલ્ય-મયો વત્સલાખ્યો રસઃ । તત્રાલમ્બનઃ લાલ્યત્વેન સ્ફુરન્
વાત્સલ્ય-વિષયઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તદ્-આધારાસ્ તત્-પિત્રાદિ-રૂપા ગુરવશ્ ચ । તત્ર
શ્રી-કૃષ્ણઃ શ્રીમન્-નરાકાર એવ । અથ ગુરવઃ । તત્ર ભક્ત્ય્-આદિ-મિશ્રાઃ
શ્રી-વસુદેવ-દેવકી-કુન્તી-પ્રભૃતયઃ । શુદ્ધાસ્ તુ શ્રી-યશોદા-નન્દ-તત્-
સવયો-બલ્લવી-બલ્લવ-પ્રભૃતયઃ । સ્વાભાવિકં ચૈષાં વાત્સલ્યોપયોગિ
વૈદુષ્યં --
ગોપ્યઃ સંસ્પૃષ્ટ-સલિલા અઙ્ગેષુ કરયોઃ પૃથક્ ।
ન્યસ્યાત્મન્ય્ અથ બાલસ્ય બીજ-ન્યાસમ્ અકુર્વત ॥ [ભ્પ્ 10.6.21] ઇત્ય્ આદિભિઃ
સ્પષ્ટમ્ ।
અથોદ્દીપનેષુ ગુણાઃ । તત્ર પ્રથમતસ્ તસ્ય તદીય-લાલ્ય-ભાવમ્ આહ-
તાં સ્તન્ય-કામ આસાદ્ય મથ્નન્તીં જનનીં હરિઃ ।
ગૃહીત્વા દધિ-મન્થાનં ન્યષેધત્ પ્રીતિમ્ આવહન્ ॥ [ભ્પ્ 10.9.4]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.9 ॥ શ્રી-શુકઃ

[225]
એવમ્-
ઉવાચ પિતરાવ્ એત્ય સાગ્રજઃ સાત્વતર્ષભઃ ।
પ્રશ્રયાવનતઃ પ્રીણન્ન્ અમ્બ તાતેતિ સાદરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.45.2] ઇત્ય્ આદિ ।
ઇતિ માયા-મનુષ્યસ્ય [ભ્પ્ 10.45.10] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ । પિતરૌ શ્રી-દેવકી-
વસુદેવૌ । પ્રીણન્ પ્રીણયન્ ।
॥ 10.45 ॥ શ્રી-શુકઃ

[226]
અથ શૈશવ-ચાપલ્યમ્ આહ-
શૃઙ્ગ્ય્-અગ્નિ-દંષ્ટ્ર્ય્-અસિ-જલ-દ્વિજ-કણ્ટકેભ્યઃ
ક્રીડા-પરાવ્ અતિચલૌ સ્વ-સુતૌ નિષેદ્ધુમ્ ।
ગૃહ્યાણિ કર્તુમ્ અપિ યત્ર ન તજ્-જનન્યૌ
શેકાત આપતુર્ અલં મનસો ઽનવસ્થામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.25]
[227]
તથા -
કૃષ્ણસ્ય ગોપ્યો રુચિરં વીક્ષ્ય કૌમાર-ચાપલમ્ ।
શૃણ્વન્ત્યાઃ કિલ તન્-માતુર્ ઇતિ હોચુઃ સમાગતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.28]
વત્સાન્ મુઞ્ચન્ ક્વચિદ્ અસમયે [ભ્પ્ 10.8.29] ઇત્ય્ આદિ ।
[228]
ગોપ્યશ્ ચેમાઃ શ્રી-વ્રજેશ્વર્યાઃ સ્વ-વયસઃ સમ્બન્ધિન્યઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ
પ્રૌઢ-ભ્રાતૃજાયાશ્ ચ । અન્યદા પ્રશ્રયો લજ્જા પ્રિયંવદત્વં સારલ્યં
દાતૃત્વમ્ ઇત્ય્ આદયઃ । તત્રાદ્યોદાહરણં કુરુક્ષેત્ર-યાત્રાયાં કૃષ્ણ-રામૌ
પરિષ્વજ્ય પિતરાવ્ અભિવાદ્ય ચ [ભ્પ્ 10.82.34] ઇત્ય્ આદિકમ્ । (પગે 111)
અતો બાલત્વેન મતત્વાદ્ ઇન્દ્ર-મખ-પ્રસઙ્ગે પ્રાગલ્ભ્યમ્ અપિ તેષાં
સુખદમ્ । કાન્ત્વયવ-વયસાં સૌન્દર્યં સર્વ-સલ્-લક્ષણત્વં પૂર્ણ-
કૈશોર-પર્યન્તં વૃદ્ધિર્ ઇત્ય્ આદયસ્ તુ સર્વદૈવ । તત્રાન્ત્યા યથા-
કાલેન વ્રજતાલ્પેન ગોકુલે રામ-કેશવૌ ।
જાનુભ્યાં સહ પાણિભ્યાં રિઙ્ગમાણૌ વિજહ્રતુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.21] ઇત્ય્ આદિ ।
[229]
તથા-
કાલેનાલ્પેન રાજર્ષે રામઃ કૃષ્ણશ્ ચ ગોકુલે ।
અઘૃષ્ટ-જાનુભિઃ પદ્ભિર્ વિચક્રમતુર્ અઞ્જસા ॥ [ભ્પ્ 10.8.26]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.8 ॥ સઃ ॥ 226-229 ॥
[230]
જાતિસ્ તુ પૂર્વોક્તા । ક્રિયાશ્ ચ જન્મ-બાલ્ય-ક્રીડાદયઃ । તત્ર નન્દસ્ ત્વ્ આત્મજ
ઉત્પન્નઃ [ભ્પ્ 10.5.1] ઇત્ય્ આદિના જન્મ દર્શિતમ્ । બાલ્ય-ક્રીડામ્ આહ-
તાવ્ અઙ્ઘ્રિ-યુગ્મમ્ અનુકૃષ્ય સરીસૃપન્તૌ
ઘોષ-પ્રઘોષ-રુચિરં વ્રજ-કર્દમેષુ ।
તન્-નાદ-હૃષ્ટ-મનસાવ્ અનુસૃત્ય લોકં
મુગ્ધ-પ્રભીતવદ્ ઉપેયતુર્ અન્તિ માત્રોઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.22] ઇત્ય્ આદિ ।
યર્હ્ય્ અઙ્ગના-દર્શનીય-કુમાર-લીલાવ્
અન્તર્-વ્રજે તદ્ અબલાઃ પ્રગૃહીત-પુચ્છૈઃ ।
વત્સૈર્ ઇતસ્ તત ઉભાવ્ અનુકૃષ્યમાણૌ
પ્રેક્ષન્ત્ય ઉજ્ઝિત-ગૃહા જહૃષુર્ હસન્ત્યઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.24]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.8 ॥ સઃ

[232]
આદિ-ગ્રહણાત્ પૌગણ્ડાદૌ માલ્યમાનનાદયો જ્ઞેયાઃ । અથ દ્રવ્યાણિ ચ તત્-
ક્રીડા-ભાણ્ડ-વસનાદીનિ । કાલાશ્ ચ તજ્-જન્મ-દિનાદયઃ । તત્ર જન્મ-દિનં
યથા-
કદાચિદ્ ઔત્થાનિક-કૌતુકાપ્લવે
જન્મર્ક્ષ-યોગે સમવેત-યોષિતામ્ ।
વાદિત્ર-ગીત-દ્વિજ-મન્ત્ર-વાચકૈશ્
ચકાર સૂનોર્ અભિષેચનં સતી ॥ [ભ્પ્ 10.4.7] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.8 ॥ સઃ

[233]
અથાનુભાવેષૂદ્ભાસ્વરાઃ । તત્ર લાલનમ્-
તયોર્ યશોદા-રોહિણ્યૌ પુત્રયોઃ પુત્ર-વત્સલે ।
યથા-કામં યથા-કાલં વ્યધત્તાં પરમાશિષઃ ॥
ગતાધ્વાન-શ્રમૌ તત્ર મજ્જનોન્મર્દનાદિભિઃ ।
નીવીં વસિત્વા રુચિરાં દિવ્ય-સ્રગ્-ગન્ધ-મણ્ડિતૌ ॥
જનન્ય્-ઉપહૃતં પ્રાશ્ય સ્વાદ્વ્ અન્નમ્ ઉપલાલિતૌ ।
સંવિશ્ય વર-શય્યાયાં સુખં સુષુપતુર્ વ્રજે ॥ [ભ્પ્ 10.15.44-46]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.8 ॥ સઃ

[234]
શિરો-ઘ્રાણમ્ ।
નન્દઃ સ્વ-પુત્રમ્ આદાય પ્રેત્યાગતમ્ ઉદાર-ધીઃ ।
મૂર્ધ્ન્ય્ ઉપાઘ્રાય પરમાં મુદં લેભે કુરૂદ્વહ ॥ [ભ્પ્ 10.6.43]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.6 ॥ સઃ

[235]
આશીર્વાદઃ -
તા આશિષઃ પ્રયુઞ્જાનાશ્ ચિરં જીવેતિ બાલકે ।
હરિદ્રાચૂર્ણ-તૈલાદ્ભિઃ સિઞ્ચન્ત્યોઽજનમ્ ઉજ્જગુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.52.15]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.15 ॥ સઃ

[236]
હિતોપદેશ-દાનમ્ ।
કૃષ્ણ કૃષ્ણારવિન્દાક્ષ તાત એહિ સ્તનં પિબ ।
અલં વિહારૈઃ ક્ષુત્-ક્ષાન્તઃ ક્રીડા-શ્રાન્તો ઽસિ પુત્રક ॥ [ભ્પ્ 10.11.15] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.11 ॥ શ્રી-વ્રજેશ્વરી શ્રી-કૃષ્ણમ્

[237]
ઇદમ્ અખિલં સાધારણ-વત્સલાનામ્ અપિ સ્યાત્ । પિત્રોસ્ તુ વિશેષતઃ । તત્ર હિત-
પ્રવર્તનાર્થ-તર્જનાદિકં યથા-
એકદા ક્રીડમાનાસ્ તે રામાદ્યા ગોપ-દારકાઃ ।
કૃષ્ણો મૃદં ભક્ષિતવાન્ ઇતિ માત્રે ન્યવેદયન્ ॥ (પગે 112)
સા ગૃહીત્વા કરે કૃષ્ણમ્ ઉપાલભ્ય હિતૈષિણી ।
યશોદા ભય-સમ્ભ્રાન્ત- પ્રેક્ષણાક્ષમ્ અભાષત ॥
કસ્માન્ મૃદમ્ અદાન્તાત્મન્ ભવાન્ ભક્ષિતવાન્ રહઃ ।
વદન્તિ તાવકા હ્ય્ એતે કુમારાસ્ તે ઽગ્રજો ઽપ્ય્ અયમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.32-34]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.8 ॥ સઃ

[238]
યદા ચ દધિ-મણ્ડ-ભાજન-ભેદનાદિ-ચાપલ્યાનન્તરં -
કૃતાગસં તં પ્રરુદન્તમ્ અક્ષિણી
કષન્તમ્ અઞ્જન્-મષિણી સ્વ-પાણિના ।
ઉદ્વીક્ષમાણં ભય-વિહ્વલેક્ષણં
હસ્તે ગૃહીત્વા ભિષયન્ત્ય્ અવાગુરત્ ॥
ત્યક્ત્વા યષ્ટિં સુતં ભીતં વિજ્ઞાયાર્ભક-વત્સલા ।
ઇયેષ કિલ તં બદ્ધું દામ્નાતદ્-વીર્ય-કોવિદા ॥ [ભ્પ્ 10.9.11-12]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.9 ॥ સઃ

[239]
અથ તર્જન-વિસ્વાદૌષધ-પાયનાદિવત્-તદાત્વ-ભવં તત્-સુખમ્ અપ્ય્
અતિક્રમ્યાયાતિભદ્રાયૈતત્ સમૃદ્ધયે ચેષ્ટા યથા-
તમ્ અઙ્કમ્ આરૂઢમ્ અપાયયત્ સ્તનં
સ્નેહ-સ્નુતં સ-સ્મિતમ્ ઈક્ષતી મુખમ્ ।
અતૃપ્તમ્ ઉત્સૃજ્ય જવેન સા યયાવ્
ઉત્સિચ્યમાને પયસિ ત્વ્ અધિશ્રિતે ॥ [ભ્પ્ 10.9.5]
યદ્-ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ ત્વત્-કૃતે [ભ્પ્ 10.14.35] ઇત્ય્
અનેન કૈમુત્ય-પ્રાપ્તેસ્ તદ્-ગૃહ-સમ્પત્તિ-સમ્પાદન-પ્રયત્નસ્ તુ સુતરામ્
એવ તદાયતિ-સમૃદ્ધ્ય્-અર્થ એવ । તત્ર ગોપ-જાતીનાં સત્ય્ અપિ મહા-સમ્પત્ત્ય્-
અન્તરે તત્-કારણે ચ દુગ્ધ-હેતુક-સમ્પત્ત્ય્-અર્થમ્ એવ્વ મહાન્ આગ્રહઃ
સ્વાભાવિકઃ । તસ્માદ્ આયતીયતત્-સમ્પત્તિ-વર્ધનાર્થં દુગ્ધ-રક્ષાયામ્
ઔત્સુખ્યમ્ ઇદં વાત્સલ્ય-વિલસિતમ્ એવ સત્ વાત્સલ્યં પુષ્ણાતિ સમુદ્રમ્ ઇવ
તરઙ્ગ-સઙ્ઘઃ । અત્ર તસ્યા હૃડયમ્ ઈદૃશમ્ અયં સમ્પત્તિ-રક્ષાં ન
જાનાતિ । તતઃ સમ્પ્રતિ મદ્-એક-કર્તવ્યાસાવ્ ઇતિ । અત્ર ચ સ્નેહ-સ્નુતમ્ ઇતિ
સ્વાભાવિક-ગાઢ-સ્નેહં દર્શયિત્વા તથૈવ સૂચિતમ્ । એવં તત્-કૃતે દધિ-
મણ્ડ-ભાણ્ડ-ભઙ્ગેઽપિ તસ્યા બહિર્ એવ કોપાભાસો દર્શિતઃ । મનસિ તુ
પ્રબલ-ચાપલ્ય-દર્શનેન હર્ષ એવ । યથાહ-
ઉત્તાર્ય ગોપી સુશૃતં પયઃ પુનઃ
પ્રવિશ્ય સંદૃશ્ય ચ દધ્ય્-અમત્રકમ્ ।
ભગ્નં વિલોક્ય સ્વ-સુતસ્ય કર્મ તજ્
જહાસ તં ચાપિ ન તત્ર પશ્યતી ॥ [ભ્પ્ 10.9.7]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.9 ॥ સઃ

[241]
અથ દુઃખેઽપિ તત્-પ્રસ્તોભનાર્થં --
ઉલૂખલં વિકર્ષન્તં દામ્ના બદ્ધં સ્વમ્ આત્મજમ્ ।
વિલોક્ય નન્દઃ પ્રહસદ્- વદનો વિમુમોચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.11.6]
પ્રહસદ્-વદનમ્ ઇતિ તુ પાઠઃ ક્વચિત્ ।
॥ 10.11 ॥ સઃ

[242]
અથ દુષ્ટ-જીવાદિભ્યોઽનિષ્ટ-શઙ્ખામ્ આહ--
જન્મ તે મય્ય્ અસૌ પાપો મા વિદ્યાન્ મધુસૂદન ।
સમુદ્વિજે ભવદ્-ધેતોઃ કંસાદ્ અહમ્ અધીર-ધીઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.29]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.3 ॥ શ્રી-દેવકી

[243]
એવં શૃઙ્ગ્ય્-અગ્નિર્-દંષ્ટ્ર્ય્-અહિ-જલ-દ્વિજ [ભ્પ્ 10.8.15] ઇત્ય્ આદિકં દર્શિતમ્ ।
અથ તચ્-છ્રેયો-નિબન્ધના દેવાદિ-પૂજા-
તૈસ્ તૈઃ કામૈર્ અદીનાત્મા યથોચિતમ્ અપૂજયત્ ।
વિષ્ણોર્ આરાધનાર્થાય સ્વ-પુત્રસ્યોદયાય ચ ॥ [ભ્પ્ 10.5.16]
અનેન વિષ્ણુઃ પ્રીણાતુ તેન ચ મત્-પુત્રસ્યોદયો ભવત્વ્ ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય સર્વા
યથોચિતામ્ અપૂજયદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.5 ॥ સઃ

[244]
તથાન્યેષાં સમ્યઙ્-નિર્ણીત એવ પ્રભાવે તત્-કાર્યસ્ય પ્રકારાન્તર-
કારણતા-ભાવના સમ્ભવતિ । યથા-
અહો બતાત્ય્-અદ્ભુતમ્ એષ રક્ષસા (પગે 113)
બાલો નિવૃત્તિં ગમિતો ઽભ્યગાત્ પુનઃ ।
હિંસ્રઃ સ્વ-પાપેન વિહિંસિતઃ ખલઃ
સાધુઃ સમત્વેન ભયાદ્ વિમુચ્યતે ॥ [ભ્પ્ 10.7.31] ઇતિ ।
શ્રીમત્-પિત્રોસ્ તુ સમ્યઙ્-નિર્ણીતેઽપિ સમ્ભવતિ યથા શ્રીમતી માતા કિં
સ્વપ્નઃ [ભ્પ્ 10.8.40] ઇત્ય્ આદિના શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વિશ્વોદરાદિત્વં સ્વભાવં
મત્વાપિ પુનસ્ તદ્ અસમ્ભવં મન્વાના અથો યથાવન્ ન વિતર્ક-ગોચરમ્
[ભ્પ્ 10.8.14] ઇત્ય્ આદિના । તચ્ ચ પરમેશ્વર-નિર્મિતમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગીકૃતવતી ।
ઉત્પાતવત્ તન્-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં તચ્-ચરણારવિન્દમ્ એવ શરણત્વેનાશ્રતવતી ચ ।
પુનશ્ ચ અહં મમાસૌ [ભ્પ્ 10.8.41] ઇત્ય્ આદિના નિજ-ભાવમ્ એવ દૃઢીકૃત્ય
તચ્-છરણત્વમ્ એવાવધારિતવતી । અહં મમાસૌ પતિર્ એષ મે સુતઃ ઇત્ય્
આદિકમ્ ઇદન્તા-નિર્દિષ્ટત્વેન પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધમ્ એવ । તથાપિ યન્-
માયયેત્થં [ભ્પ્ 10.8.42] એતન્-નાના-પ્રકારેણ વિશ્વરૂપ-દર્શનાકારા
કુમતિઃ । સ એવેશ્વરો મમ ગતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યચ્ ચ ઇત્થં વિદિત-તત્ત્વાયાં [ભ્પ્ 10.8.43] ઇત્ય્ આદિકં તદ્-અન્તે શ્રી-શુક-
વાક્યં તત્રાપિ તત્ત્વં પુત્રત્વમ્ । સ ઈશ્વરઃ [ભ્પ્ 10.8.43] શ્રી-
કૃષ્ણસ્યૈવેશ્વર-રૂપો ય આવિર્ભાવ-વિશેષઃ । યત્રૈવ પ્રણતાસ્મિ તત્-પદમ્
[ભ્પ્ 10.8.41] ઇતિ તદ્-વાક્યાનુસન્ધાનજમ્ અપિ પર્યવસિતં, સ એવ વ્યજ્યતે ।
વૈષ્ણવીમ્ ઇતિ વિશેષએએન માયા-શબ્દસ્ય શક્તિ-માત્ર-વાચકત્વેન તસ્યાસ્ તત્-
સ્વરૂપ-શક્તિત્વં બોધ્યતે । દયા-માત્ર-વાચકત્વેન વા ।
અતએવ ત્રય્યા ચોપનિષદ્ભિશ્ ચ [ભ્પ્ 10.8.45] ઇત્ય્ આદિના, નાયં સુખાપો
ભગવાન્ [ભ્પ્ 10.9.21] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તેન ગ્રન્થેન તત્-પ્રશંસાપિ કૃતા । એવમ્
અપિ સ્મરતિ નઃ કૃષ્ણઃ [ભ્પ્ 10.46.18] ઇત્ય્-આદિકસ્ય, અપ્ય્ આયાસ્યતિ ગોવિન્દઃ
[ભ્પ્ 10.46.19] ઇત્ય્-આદિકસ્ય ચ સ્વભાવોચિત-શ્રી-વ્રજેશ્વર-વાક્યસ્યાન્તે લોક-
રીત્યા તદ્-દુઃખ-શાન્ત્ય્-અર્થં શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેન યુવાં શ્લાઘ્યતમૌ
નૂનં [ભ્પ્ 10.46.30] ઇત્ય્ આદિના તત્-સ્તુતિ-ગર્ભ-તત્ત્વોપદેશે કૃતેઽપિ તદ્-ભાવ-
નૈશ્ચલ્યં દર્શિતમ્ । એવં નિશા સા બ્રુવતોર્ વ્યતીતા નન્દસ્ય કૃષ્ણાનુચરસ્ય
રાજન્ [ભ્પ્ 10.46.44] ઇતિ ।
એવં શ્રી-વ્રજેશ્વરસ્ય વિયોગ-દુઃખ-વ્યઞ્જના-પ્રકારેણ શ્રીમદ્-
ઉદ્ધવસ્ય તત્-સાન્ત્વના-પ્રકારેણેત્ય્ અર્થઃ । અતસ્ તદ્-ભાવ-નૈશ્ચલ્યમ્ ।
તત્ત્વોપદેશસ્ય વાસ્તવમ્ અર્થાન્તરં તુ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે દર્શિતમ્ અસ્તિ ।
એવં કુરુક્ષેત્ર-યાત્રાયાં પરિતઃ સ્તુવત્સ્વ્ અપિ તાદૃશ-મહા0મુનિ-ગોષ્ઠી-
પ્રભૃતિષુ વિખ્યાયમાનેઽપિ શ્રી-વસુદેવ-પુત્રત્વે શ્રી-વ્રજેશ્વરયોસ્ તદ્-
ભાવ-નૈશ્ચલ્યં, યથા-
તાવ્ આત્માસનમ્ આરોપ્ય બાહુભ્યાં પરિરભ્ય ચ ।
યશોદા ચ મહા-ભાગા સુતૌ વિજહતુઃ શુચઃ ॥ [ભ્પ્ 10.82.35] ઇતિ ।
અતએવ મનસો વૃત્તયો નઃ સ્યુઃ [ભ્પ્ 10.47.66] ઇત્ય્-આદિ-દ્વયે શ્રીમદ્-ઉદ્ધવં
પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણૈશ્વર્ય-પ્રતિપાદક-તદ્-ઉપદેશાભ્યુપગમ-વાદેનાપિ
તથોક્તમ્ । તાદૃશેઽપિ તસ્મિન્ પ્રતિજન્મૈવ સ્વીયાં રતિમ્ એવ પ્રાર્થયામહ
ઇત્ય્ અર્થઃ । એષા તેષાં રતિ-પ્રાર્થના ચાનુરાગ-મય્ય્ એવ ન તુ (પગે 114) તદ્-
અભાવ-મયી -
તં નિર્ગતં સમાસાદ્ય નાનોપાયન-પાણયઃ ।
નન્દાદયો ઽનુરાગેણ પ્રાવોચન્ન્ અશ્રુ-લોચનાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.47.65] ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્ તદીયાનુરાગ-યોગ્યમ્ એવ વ્યાખ્યેયમ્, ન ત્વ્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાન-કૃત-
ભક્તિ-યોગ્યમ્ । યથા યદ્યપિ તત્-પ્રાપ્તિ-ભાગ્યમ્ અસ્માકં દૂરે વર્તતે
તથાપિ તદીયા રતિર્ અસ્તુ માપયાત્વ્ ઇતિ કાકુઃ । તાદૃશ-રાગાનુરૂપમ્ એવ
જીવાન્તર-સાધારણ્યેનોક્તમ્ - કર્મભિર્ ભ્રામ્યમાણાનામ્ [ભ્પ્ 10.47.67]
ઇતિ ।
તદ્ એવં કેવલ-વાત્સલ્યાનુરૂપમ્ અર્થાન્તરં ચ સિધ્યતિ, યતઃ પાદ-શબ્દ-
પ્રયોગો વાત્સલ્યેઽપિ સમ્પ્રતિ પ્રાપ્ત્ય્-અસમ્ભાવનામયાત્ દૂર-દેશ-વિયોગાદ્
દૈન્યેન યુક્તઃ । તથૈવ હિ ચિત્રેકેતોઃ કરુણ-રસે દૃષ્ટમ્ અસ્તિ । તત્-
પ્રહ્વણશ્ ચ તત્-કર્તૃકં પ્રહ્વણં નમસ્કાર ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વવદ્ ઈશ્વર-
શબ્દશ્ ચ લાલનયૈવ પ્રયુક્તઃ । લોકેઽપિ તાદૃગ્-ઉક્તિ-દર્શનાદ્ ઇતિ । ઇત્ય્ આદયઃ
ઉદ્ભાસ્વરાઃ ।
અથ સાત્ત્વિકાશ્ ચ પૂર્વવદ્ અષ્ટૌ । માતુસ્ તુ નવ, સ્તન્ય-સ્રવ-સહિતત્વાત્ ।
અથ સઞ્ચારિણોઽપ્ય્ અત્ર પ્રસિદ્ધા એવ । તે ચ સાક્ષાચ્ છ્રી-કૃષ્ણ-કૃત-લીલા-જાતાસ્
તલ્-લીલા-શક્તિ-કૃતૈશ્વર્ય-મય-લીલા-જાતાશ્ ચ જ્ઞેયાઃ । ક્રમેણ યથા--
કસ્માન્ મૃદમ્ અદાન્તાત્મન્ [ભ્પ્ 10.8.34] ઇત્ય્ આદાવ્ અમર્ષઃ । સા તત્ર દદૃશે
વિશ્વં [ભ્પ્ 10.8.37] ઇત્ય્ આદૌ વિસ્મયઃ શઙ્કા ચેત્ય્ આદિ ।
અથ વાત્સલ્યાખ્યઃ સ્થાયી । સ યથા-
તન્-માતરૌ નિજ-સુતૌ ઘૃણયા સ્નુવન્ત્યૌ
પઙ્કાઙ્ગ-રાગ-રુચિરાવ્ ઉપગૃહ્ય દોર્ભ્યામ્
દત્ત્વા સ્તનં પ્રપિબતોઃ સ્મ મુખં નિરીક્ષ્ય
મુગ્ધ-સ્મિતાલ્પ-દશનં યયતુઃ પ્રમોદમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.8.23]
તયોઃ શ્રી-કૃષ્ણ-રામયોર્ માતરૌ । ઘૃણયા કૃપયા ॥
॥ 10.8 ॥ શ્રી-શુકઃ

[245]
તદ્ એવં વિભાવાદિ-સંવલન-ચમત્કારાત્મકો વત્સલ-રસઃ । તસ્ય ચ
પ્રથમ-પ્રાપ્તિ-મયો ભેદો યથા-
ગોપ્યશ્ ચાકર્ણ્ય મુદિતા યશોદાયાઃ સુતોદ્ભવમ્ ।
આત્માનં ભૂષયાં ચક્રુર્ વસ્ત્રાકલ્પાઞ્જનાદિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.5.9] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.5 ॥ સઃ

[246]
અથ ચ તદ્-અનન્તર-પ્રાપ્તિ-લક્ષણ-સિદ્ધ્ય્-આત્મકો, યથા સ આશિષઃ [ભ્પ્
10.5.12] ઇત્ય્ આદૌ । અથ વિયોગાત્મકો, યથા-
ઇતિ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય નન્દઃ કૃષ્ણાનુરક્ત-ધીઃ ।
અત્ય્-ઉત્કણ્ઠો ઽભવત્ તૂષ્ણીં પ્રેમ-પ્રસર-વિહ્વલઃ ॥
યશોદા વર્ણ્યમાનાનિ પુત્રસ્ય ચરિતાનિ ચ ।
શૃણ્વન્ત્ય્ અશ્રૂણ્ય્ અવાસ્રાક્ષીત્ સ્નેહ-સ્નુત-પયોધરા ॥ [ભ્પ્ 10.46.27-28]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.46 ॥ સઃ

[247]
અથ તદ્-અનન્તર-તુષ્ટ્ય્-આત્મકો યથા તાવ્ આત્માસન્નમ્ આરોપ્ય [ભ્પ્ 10.82.35]
ઇત્ય્ આદૌ । યથા ચ તત્રૈવ-
નન્દસ્ તુ સખ્યુઃ પ્રિય-કૃત્ પ્રેમ્ણા ગોવિન્દ-રામયોઃ ।
અદ્ય શ્વ ઇતિ માસાંસ્ ત્રીન્ યદુભિર્ માનિતો ઽવસત્ ॥ [ભ્પ્ 10.84.66]
ગોવિન્દ-રામયોઃ પ્રેમ્ણા હેતુના માંસાંસ્ ત્રીન્ અવસત્ । તચ્ ચ માસ-ત્રયમ્
અદ્ય શ્વ ઇતિ કૃત્વા અવસદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્યન્ત-પરમાનન્દેન તત્ર દિન-
દ્વયમ્ ઇવાવસદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કથમ્ભૂતઃ સન્ન્ અવસત્ । સખ્યુઃ શ્રી-
વસુદેવસ્ય પ્રિય-કૃદ્ એવ સન્ તદ્-અગ્રે શ્રી-કૃષ્ણં પ્રતિ સ્વ-પુત્ર-
ભાવાપ્રકટનેન વ્યવહરંસ્ તસ્ય વ્રજ-નયનાગ્રહં સાક્ષાન્ ન કુર્વન્ન્
ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા યદુભિર્ માનિતશ્ ચાવસદ્ ઇતિ ।
[248]
તદ્-અનન્તરમ્ અપિ પુનર્ વિયોગાત્મકો યથા-
તતઃ કામૈઃ પૂર્યમાણઃ સ-વ્રજઃ સહ-બાન્ધવઃ ।
પરાર્ધ્યાભરણ-ક્ષૌમ- નાનાનર્ઘ્ય-પરિચ્છદૈઃ ॥
વસુદેવોગ્રસેનાભ્યાં કૃષ્ણોદ્ધવ-(પગે 115) બલાદિભિઃ ।
દત્તમ્ આદાય પારિબર્હં યાપિતો યદુભિર્ યયૌ ॥
નન્દો ગોપાશ્ ચ ગોપ્યશ્ ચ ગોવિન્દ-ચરણામ્બુજે ।
મનઃ ક્ષિપ્તં પુનર્ હર્તુમ્ અનીશા મથુરાં યયુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.84.67-69]
કામૈઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વ્રજાગમનાદિ શ્રી-કૃષ્ણ-વ્રજાગમનાદિ-રૂપૈર્
અભિલાષૈર્ નિભૃતં શ્રી-કૃષ્ણેન પૂર્યમાણઃ તદ્-અઙ્ગીકારેણ સન્તોષ્યમાણ
ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-રામ-વ્રજાગમને તાન્ ઉદ્દિશ્ય કૃષ્ણે કમલ-પત્રાક્ષે
સન્ન્યસ્તાખિલ-રાધસઃ [ભ્પ્ 10.65.6] ઇતિ શ્રી-શુકોક્તેઃ । તત્રૈવ કૃષ્ણે કૃષ્ણ-
પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં કમલ-પત્રાક્ષે સન્ન્યસ્તાખિલ-રાધસસ્ ત્યક્ત-સર્વ-વિષયા
ઇતિ ટીકોક્તિઃ । તતઃ શ્રી-વસુદેવાદિભિઃ કર્તૃભિઃ પરાર્ધ્યાભરણાદિભિઃ
કૃત્વા દત્તં યત્ પારિબર્હં તત્ તેષાં પ્રીતિમયત્વેનૈવાદાયેત્ય્ અર્થઃ । યાપિતો
મહતા સૈન્યેન પ્રસ્થાપિતઃ । તદ્-અનન્તરં તેષાં પુનર્ અત્યન્ત-
પ્રેમાવેશં વર્ણયતિ નન્દ ઇત્ય્ આદિ । માથુરાન્ ઇતિ તત્રૈવ તેન રૂપેણૈવ
કેવલ-સ્વ-સમ્ભન્ધિતયા તેષાં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાપ્ત્ય્-આગ્રહો દર્શિતઃ ।
॥ 10.84 ॥ સઃ ॥ 247-248 ॥
[249]
એતદ્-અનન્તરં યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ભો ભવાન્ કુરૂન્ મધૂન્ વાથ
સુહૃદ્-દિદૃક્ષયા [ભ્પ્ 1.11.9] ઇતિ શ્રી-દ્વારકા-પ્રજા-વાક્યાનુસારેણ શ્રી-
કૃષ્ણ-સન્દર્ભોત્થાપિત-પાદ્મ-ગદ્યાનુસારેણ ચ નિત્યૈવ તુષ્ટિર્
અવગન્તવ્યા । ઇતિ વાત્સલ્યાખ્યો રસઃ ।
અથ મૈત્રીમયઃ । તત્રાલમ્બનઃ મિત્રત્વેન સ્ફુરન્ મૈત્રી-વિષયઃ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ તદ્-આશ્રય-રૂપાણિ તલ્-લીલા-ગતાનિ સ્વોત્કૃષ્ટ-સજાતીય-ભાવાનિ તદીય-
મિત્રાણિ ચ । તત્ર શ્રી-કૃષ્ણઃ ક્વચિચ્ ચતુર્ભુજોઽપિ શ્રીમન્-નરાકારત્વેનૈવ
પ્રતીતઃ । યથા શ્રી-ગીતાસુ શ્રીમદ્-અર્જુનેન -
તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન
સહસ્રબાહો ભવ વિશ્વમૂર્તે [ગીતા 11.46]
ઇતિ સ્વ-પ્રાર્થનાનન્તરં તદ્-રૂપે પ્રાદુર્ભૂતે,
દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન ।
ઇદાનીમ્ અસ્મિ સંવૃત્તઃ સચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ ॥ [ગીતા 11.51] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અતએવ વિશ્વ-રૂપાદીનાં તદ્-દર્શન-જાત-સાધ્વસાદિ-ભાવાનાં ચ ન કથમ્
અપિ તદ્-અભીષ્ટત્વમ્ ।
અથ તન્-મિત્રાણિ । સુહૃદઃ સખાયશ્ ચ । તત્ર પૂર્વોક્ત-લક્ષણાઃ સુહૃદઃ
શ્રી-ભીમસેન-દ્રૌપદી-પ્રભૃતયઃ । સખાયઃ શ્રીમદ્-અર્જુન-શ્રીદામ-
વિપ્રાદયઃ । શ્રીમતિ ગોકુલે શ્રીદામાદયશ્ ચ । તે ચ શ્રી-ભાગવતાદૌ
પ્રસિદ્ધાઃ । તથાગમે વસુદામ-કિઙ્કિણ્ય્-આદયઃ । ભવિષ્યોત્તરે મલ્લ-
લીલાયાં સુભદ્ર-મણ્ડલીભદ્ર-ભદ્ર-વર્ધન-ગોભટાઃ ।
યક્ષેન્દ્રભટઃ ઇત્ય્ આદ્યા ગણિતાઃ । ગણાનાં તુ તેનૈવ સાકં પૃથુકાઃ [ભ્પ્
10.12.2] ઇત્ય્ ઉક્ત્યા એષામ્ અપિ શ્રી-કૃષ્ણ-સામ્યમ્ એવ ।
ગોપૈઃ સમાન-ગુણ-શીલ-વયો-વિલાસ-વેષૈશ્ ચ ઇત્ય્ આદૌ દર્શિતમ્ । ગોપજાતિ-
પ્રતિચ્છન્નાઃ [ભ્પ્ 10.18.11] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યે શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે તથૈવ
વ્યાખ્યાતમ્ । એષાં સ્વાભાવિક-વૈદુષ્ય-લક્ષકમ્ અપિ દીક્ષાયાઃ પશુ-
સંસ્થાયાઃ [ભ્પ્ 10.23.8] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યમ્ અસ્તિ । વૈદગ્ધ્યમ્ અપિ ક્વચિન્ નૃત્યત્સુ
બાલેષુ [ભ્પ્ 10.18.13] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-ભગવતાપિ શ્લાઘિત-ગુણત્વેન
વ્યઞ્જયિષ્યતે ।
તે ચ ત્રિવિધાઃ - સખાયઃ પ્રિયસખાઃ પ્રિય-નર્મ-સખાશ્ ચ તત્-તદ્-ભાવ-
વૈશિષ્ટ્યાત્ । તત્ર શ્રીદામાદયઃ પરમ-માધુર્યૈક-મય-પ્રણયાતિશયિ-
વિહાર-લાલિત્યેનાધિકાઃ ઇત્થં સતામ્ [ભ્પ્ 10.12.11] ઇત્ય્-આદિનોક્તેઃ । તત્ર શ્રી-
કૃષ્ણસ્યાલમ્બનત્વં ચ બર્હાપીડં નટ-વર-વપુઃ [ભ્પ્ 10.21.5] ઇત્ય્ આદિના
વર્ણિતમ્ ।
અથોદ્દીપનેષુ ગુણાઃ અભિવ્યક્ત-મિત્ર-ભાવતા આર્જવં કૃતજ્ઞત્વં બુદ્ધિઃ
પાણ્ડિત્યં પ્રતિભા દાક્ષ્યં શૌર્યં બલં ક્ષમા કારુણ્યં રક્ત-લોકત્વમ્
ઇત્ય્ આદયઃ । અવયવ-વયઃ-સૌન્દર્ય-સર્વ-સલ્-લક્ષણત્વમ્ ઇત્ય્ આદયશ્ ચ ।
તત્ર સૌહૃદ્ય-મયે આર્જવાદીનાં પ્રાધાન્યમ્ (પગે 116) સખ્યમયે તુ
વૈદગ્ધ્ય-સૌન્દર્યાદિ-મિશ્રાણાં તેષામ્ । તદ્-ઉભયાશ-મિશ્રાયાં મૈત્ર્યાં
તુ યથા સ્વમ્ અંશ-દ્વયમ્ । તત્રાભિવ્યક્ત-તત્-તદ્-ભાવતા શ્રીમદ્-
અર્જુનાનુતાપે યથા, સખ્યં મૈત્રીં સૌહૃદં ચ [ભ્પ્ 1.15.4] ઇત્ય્ અગ્રે
વક્ષ્યતે । શ્રી-ગોપેષુ ચ તાં વ્યનક્તિ-
તાન્ દૃષ્ટ્વા ભય-સન્ત્રસ્તાન્ ઊચે કૃષ્ણો ઽસ્ય ભી-ભયમ્ ।
મિત્રાણ્ય્ આશાન્ મા વિરમતે- હાનેષ્યે વત્સકાન્ અહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.13.13] ઇત્ય્ આદિ ।
તતો વત્સાન્ અદૃષ્ટ્વૈત્ય પુલિને ઽપિ ચ વત્સપાન્ ।
ઉભાવ્ અપિ વને કૃષ્ણો વિચિકાય સમન્તતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.16] ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
સ્પસ્ટમ્ ।
॥ 10.13 ॥ શ્રી-શુકઃ

[250]
તથા -
તે સમ્પ્રતીત-સ્મૃતયઃ સમુત્થાય જલાન્તિકાત્ ।
આસન્ સુ-વિસ્મિતાઃ સર્વે વીક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.15.52]
સ્પસ્ટમ્ ।
॥ 10.15 ॥ સઃ

[251]
અહો ઽતિરમ્યં પુલિનં વયસ્યાઃ [ભ્પ્ 10.13.5] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.13 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[252]
તથા-
ક્વચિત્ પલ્લવ-તલ્પેષુ નિયુદ્ધ-શ્રમ-કર્શિતઃ ।
વૃક્ષ-મૂલાશ્રયઃ શેતે ગોપોત્સઙ્ગોપબર્હણઃ ॥ [ભ્પ્ 10.15.17]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

[253]
તથા-
કુન્દ-દામ- [ભ્પ્ 10.35.20] ઇત્ય્ આદૌ નર્મ-દઃ પ્રણયિણાં વિજહાર ઇતિ ।
[254]
મણિ-ધરઃ [ભ્પ્ 10.35.20] ઇત્ય્ આદૌ પ્રણયિનો ઽનુચરસ્ય કદાંસે પ્રક્ષિપન્
ભુજમ્ અગાયત યત્ર ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.35 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ ॥ 253-254 ॥
[255]
અથ જાતિશ્ ચ ક્ષત્રિયત્વમ્ । યત્ર સૌહૃદમયસ્ય પ્રાચુર્યમ્ । તથા ગોપત્વં
યત્ર સખ્યમયસ્ય પ્રાચુર્યમ્ । અથ ક્રિયાશ્ ચ સૌહૃદમયે વિક્રાન્ત્ય્-આદિ-
પ્રધાનાઃ । સખ્ય-મયે તુ નર્મ-ગાન-નાના-ભાષાંશન-ગવાહ્વાન-
વેણુ-વાદ્યાદિ-કલા-બાલ્યાદ્ય્-ઉચિત-ક્રીડાદયઃ । તત્ર નર્મ, યથા-
બિભ્રદ્ વેણું જઠર-પટયોઃ શૃઙ્ગ-વેત્રે ચ કક્ષે ।
વામે પાણૌ મસૃણ-કવલં તત્-ફલાન્ય્ અઙ્ગુલીષુ ॥ [ભ્પ્ 10.13.11]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.13 ॥ સઃ

[256]
અન્યાશ્ ચ, યથા-
એવં વૃન્દાવનં શ્રીમત્ કૃષ્ણઃ પ્રીત-મનાઃ પશૂન્ ।
રેમે સઞ્ચારયન્ન્ અદ્રેઃ સરિદ્-રોધઃસુ સાનુગઃ ॥
ક્વચિદ્ ગાયતિ ગાયત્સુ મદાન્ધાલિષ્વ્ અનુવ્રતૈઃ ।
ઉપગીયમાન-ચરિતઃ પથિ સઙ્કર્ષણાન્વિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.15.9-10] ઇત્ય્ આદિ ।
[257]
તથા-
મેઘ-ગમ્ભીરયા વાચા નામભિર્ દૂર-ગાન્ પશૂન્ ।
ક્વચિદ્ આહ્વયતિ પ્રીત્યા ગો-ગોપાલ-મનોજ્ઞયા ॥ [ભ્પ્ 10.15.13]
ચકોર-ક્રૌઞ્ચ [ભ્પ્ 10.15.14] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.15 ॥ સઃ

[258]
તથા-
તત્રોપહૂય ગોપાલાન્ કૃષ્ણઃ પ્રાહ વિહાર-વિત્ ।
હે ગોપા વિહરિષ્યામો દ્વન્દ્વી-ભૂય યથા-યથમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.18.19]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.18 ॥ સઃ

[259]
તથા-
બર્હ-પ્રસૂન-નવ-ધાતુ-વિચિત્રિતાઙ્ગઃ
પ્રોદ્દામ-વેણુ-દલ-શૃઙ્ગ-રવોત્સવાઢ્યઃ ।
વત્સાન્ ગૃણન્ન્ અનુગ-ગીત-પવિત્ર-કીર્તિર્
ગોપી-દૃગ્-ઉત્સવ-દૃશિઃ પ્રવિવેશ ગોષ્ઠમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.47] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.14 ॥ સઃ

(પગે 117)
[260]
અનેન ગોપ-વેષશ્ ચ દર્શિતઃ । ગા-ગોપકૈર્ અનુવનં નયતોઃ [ભ્પ્ 10.21.19]
ઇત્ય્ આદૌ નિર્યોગ-પાશ-કૃત-લક્ષણયોર્ વિચિત્રમ્ ઇત્ય્ અનેન ચ । વિચિત્રત્વં ચાત્ર
પટ્ટ-સૂત્ર-મુક્તાદિ-મયત્વેનાવગન્તવ્યમ્ । તથા બર્હિણ-સ્તવક-ધાતુ-
પલાશૈર્ બદ્ધ-મલ્લ-પરિબર્હ-વિડમ્બઃ । [ભ્પ્ 10.35.6] ઇત્ય્ આદિષુ મલ્લ-
વેષઃ । શ્યામં હિરણ્ય-પરિધિં ઇત્ય્ આદૌ નટ-વેષમ્ ઇત્ય્ અનેન નટ-વેષઃ ।
મહાર્હ-વસ્ત્રાભરણ- કઞ્ચુકોષ્ણીષ-ભૂષિતાઃ ।
ગોપાઃ સમાયયૂ રાજન્ [ભ્પ્ 10.5.8] ઇત્ય્ અનુસારેણ રાજ-વેષશ્ ચ ।
એષ તુ દ્વારકાદ્દૌ પ્રચુરઃ । તથા તત્ર ગોકુલે ચ
પરિધાનીયોત્તરીયાભ્યાં ધાર્મિક-ગૃહસ્થ-વેષશ્ ચાવગન્તવ્યઃ । એષ એવ
નીવિં વસિત્વા રુચિરામ્ [ભ્પ્ 10.15.45] ઇત્ય્ અનેન દર્શિતઃ । તૈસ્ તૈર્ એવ હિ તત્-તલ્-
લીલાઃ શોભન્ત ઇતિ ।
અથ દ્રવ્યાણિ ચ વસન-ભૂષણ-શઙ્ખ-ચક્ર-શૃઙ્ગ-વેણુ-યષ્ટિ-પ્રેષ્ઠ-
જન-પ્રભૃતીનિ । કાલાશ્ ચ તત્-તત્-ક્રીડોચિતાઃ । તે તુ, યથા-
એવં વનં તદ્ વર્ષિષ્ઠં પક્વ-ખર્જૂર-જમ્બુમત્ ।
ગો-ગોપાલૈર્ વૃતો રન્તું સ-બલઃ પ્રાવિશદ્ ધરિઃ ॥ [ભ્પ્ 10.20.25]
ધેનવો મન્દ-ગામિન્ય [ભ્પ્ 10.20.26] ઇત્ય્ આદિ, વનૌકસઃ પ્રમુદિતા [ભ્પ્
10.20.27] ઇત્ય્ આદિ, ક્વચિદ્ વનસ્પતિ-ક્રોડે [ભ્પ્ 10.20.28] ઇત્ય્ આદિ, દધ્ય્-ઓદનં
સમાનીતં [ભ્પ્ 10.20.29] ઇત્ય્ આદિ, શદ્વલોપરિ સંવિશ્ય [ભ્પ્ 10.20.30] ઇત્ય્ આદિ,
પ્રાવૃટ્-શ્રિયં ચ તાં વીક્ષ્ય [ભ્પ્ 10.20.31] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.20 ॥ સઃ

[261]
એવમ્ અન્યેઽપિ સ્મર્તવ્યાઃ । અથાનુભાવેષૂદ્ભાસ્વરાઃ । તત્ર સૌહૃદ-મયે
નિરુપાધિ-તદીય-હિતાનુસન્ધાન-યુક્તાયુક્તાદિ-કથન-સસ્મિત-ગોષ્ઠી-
પ્રભૃતયઃ । સખ્ય-મયે અસઙ્કુચિત-પ્રીતિ-મય-ચેષ્ટાઃ । તાશ્ ચ સહ નાના-
ક્રીડા-સઙ્ગીતાદિ-કલાભ્યાસ-ભોજનોપવેશ-શયનાદયઃ । નર્મ-રહો-
લીલાકર્ણન-કથાદયશ્ ચ જ્ઞેયાઃ । ઇત્થં [ભ્પ્ 10.1211] ઇત્ય્ આદિના યા એવ
પ્રશસ્તાઃ તથોદાહ્રિયન્તે-
પ્રવાલ-બર્હ-સ્તબક- સ્રગ્-ધાતુ-કૃત-ભૂષણાઃ ।
રામ-કૃષ્ણાદયો ગોપા નનૃતુર્ યુયુધુર્ જગુઃ ॥
કૃષ્ણસ્ય નૃત્યતઃ કેચિજ્ જગુઃ કેચિદ્ અવાદયન્ ।
વેણુ-પાણિતલૈઃ શૃઙ્ગૈઃ પ્રશશંસુર્ અથાપરે ॥
ગોપ-જાતિ-પ્રતિચ્છન્ના દેવા ગોપાલ-રૂપિણૌ ।
ઈડિરે કૃષ્ણ-રામૌ ચ નટા ઇવ નટં નૃપ ॥
ભ્રામણૈર્ લઙ્ઘનૈઃ ક્ષેપૈર્ આસ્ફોટન-વિકર્ષણૈઃ ।
ચિક્રીડતુર્ નિયુદ્ધેન કાક-પક્ષ-ધરૌ ક્વચિત્ ॥
ક્વચિન્ નૃત્યત્સુ ચાન્યેષુ ગાયકૌ વાદકૌ સ્વયમ્ ।
શશંસતુર્ મહા-રાજ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ વાદિનૌ
ક્વચિદ્ બિલ્વૈઃ ક્વચિદ્ કુમ્ભૈઃ [ભ્પ્ 10.18.9-14] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.18 ॥ શ્રી-શુકઃ

[262]
તથા-
કૃષ્ણસ્ય વિષ્વક્ પુરુ-રાજિ-મણ્ડલૈર્
અભ્યાનનાઃ ફુલ્લ-દૃશો વ્રજાર્ભકાઃ ।
સહોપવિષ્ટા વિપિને વિરેજુશ્
છદા યથામ્ભોરુહ-કર્ણિકાયાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.8]
કેચિદ્ પુષ્પ-દલૈઃ કેચિદ્ [ભ્પ્ 10.13.9] ઇત્ય્ આદિ ।
સર્વે મિથો દર્શયન્તઃ સ્વ-સ્વ-ભોજ્ય-રુચિં પૃથક્ ।
હસન્તો હાસયન્તશ્ ચા- ભ્યવજહ્રુઃ સહેશ્વરાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.10]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.13 ॥ સઃ

[263]
એવમ્ અન્યા અપિ । તથા સૌહૃદ-સખ્યયોઃ સાત્ત્વિકાશ્ ચોન્નેયાઃ । તત્ર
સૌહૃદેઽશ્રુર્ યથા-
તં માતુલેયં પરિરભ્ય નિર્વૃતો
ભીમઃ સ્મયન્ પ્રેમ-જલાકુલેન્દ્રિયઃ ।
યમૌ કિરીટી ચ સુહૃત્તમં મુદા
પ્રવૃદ્ધ-બાષ્પાઃ પરિરેભિરે ઽચ્યુતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.71.27]
(પગે 118) અત્ર સત્ય્ અપ્ય્ અગ્રજાનુજત્વ-વ્યવહારે સુહૃત્તમમ્ ઇત્ય્ અનેન તદ્-
અંશસ્યૈવોલ્લાસોઽભુપગતઃ ।
॥ 10.71 ॥ સઃ

[264]
સખ્યે પ્રલયોઽપિ, યથા-
તં નાગભોગપરિવીતમ્ અદૃષ્ટચેષ્ટમ્
આલોક્ય તત્પ્રિયસખાઃ પશુપા ભૃશાર્તાઃ ।
કૃષ્ણે ઽર્પિતાત્મસુહૃદર્થકલત્રકામા
દુઃખાનુશોકભયમ્ ઊઢધિયો નિપેતુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.16.10]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.16 ॥ સઃ

[265]
એવં તત્ર તત્ર સઞ્ચારિણશ્ ચોન્નેયાઃ । યથા સૌહૃદે તં માતુલેયમ્ [ભ્પ્
10.71.27] ઇત્ય્ આદૌ હર્ષઃ । યથા ચ સખ્યે કૃષ્ણં હ્રદાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તમ્ [ભ્પ્
10.17.13] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરમ્-
ઉપલભ્યોત્થિતાઃ સર્વે લબ્ધ-પ્રાણા ઇવાસવઃ ।
પ્રમોદ-નિભૃતાત્માનો ગોપાઃ પ્રીત્યાભિરેભિરે ॥ [ભ્પ્ 10.17.14]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.17 ॥ સઃ

[266]
અથ સ્થાયી મૈત્ર્ય્-આખ્યઃ । સ ચૈશ્વર્ય-જ્ઞાન-સઙ્કુચિતઃ શ્રીદામ-
વિપ્રાદીનામ્ । સઙ્કોચિતૈશ્વર્ય-જ્ઞાનઃ શ્રીમદ્-અર્જુનાદીનામ્ । શુદ્ધઃ શ્રી-
ગોપ-બાલાનામ્ । અતએવ કદાચિદ્ અપિ ન વિકરોતિ । તથૈવ શ્રી-રામ-
વ્રજાગમને સમુપેત્યાથ ગોપાલાન્ હાસ્ય-હસ્ત-ગ્રહાદિભિઃ [ભ્પ્ 10.65.5] ઇત્ય્
આદિક-વ્યવહારઃ ।
તત્ર સૌહૃદ્-આખ્યો ભેદઃ તં માતુલેયં પરિરભ્ય નિર્વૃતઃ [ભ્પ્ 10.71.27]
ઇત્ય્ આદૌ જ્ઞેયઃ । સખ્યં, યથા-
એકદા રથમ્ આરુહ્ય વિજયો વાનર-ધ્વજમ્ ।
ગાણ્ડીવં ધનુર્ આદાય તૂણૌ ચાક્ષય-સાયકૌ ॥
સાકં કૃષ્ણેન સન્નદ્ધો વિહર્તું વિપિનં મહત્ ।
બહુ-વ્યાલ-મૃગાકીર્ણં પ્રાવિશત્ પર-વીર-હા ॥ [ભ્પ્ 10.58.13-14]
કૃષ્ણેન સાકં વિહર્તુમ્ ઇત્ય્ અન્વયઃ ।
॥ 10.58 ॥ સઃ

[267]
યથા ચ-
તેનૈવ સાકં પૃથુકાઃ સહસ્રશઃ
સ્નિગ્ધાઃ સુશિગ્-વેત્ર-વિષાણ-વેણવઃ ।
સ્વાન્ સ્વાન્ સહસ્રોપરિ-સઙ્ખ્યયાન્વિતાન્
વત્સાન્ પુરસ્કૃત્ય વિનિર્યયુર્ મુદા ॥ [ભ્પ્ 10.12.2]
એવ-કારેણ તદાસત્તિ-રૂપોઽનુભાવો દર્શિતઃ । યથા-
યદિ દૂરં ગતઃ કૃષ્ણો વન-શોભેક્ષણાય તમ્ ।
અહં પૂર્વમ્ અહં પૂર્વમ્ ઇતિ સંસ્પૃશ્ય રેમિરે ॥ [ભ્પ્ 10.12.6]
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.12 ॥ સઃ

[269]
યથા ચ-
ઊચુશ્ ચ સુહૃદઃ કૃષ્ણં સ્વાગતં તેઽતિરંહસા ।
નૈકોઽપ્ય્ અભોજ્ક-બલ એહીતઃ સાધુ ભુજ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.45]
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.14 ॥ સઃ

[270]
શ્રી-કૃષ્ણ એવ તેષાં જીવનમ્ ઇત્ય્ આહ-
કૃષ્ણં મહા-બક-ગ્રસ્તં દૃષ્ટ્વા રામાદયો ઽર્ભકાઃ ।
બભૂવુર્ ઇન્દ્રિયાણીવ વિના પ્રાણં વિચેતસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.11.49]
મુક્તં બકાસ્યાદ્ ઉપલભ્ય બાલકા
રામાદયઃ પ્રાણમ્ ઇવેન્દ્રિયો ગણઃ ।
સ્થાનાગતં તં પરિરભ્ય નિર્વૃતાઃ
પ્રણીય વત્સાન્ વ્રજમ્ એત્ય તજ્ જગુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.11.53]
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.11 ॥ સઃ

[271]
તદ્ એવં વિભાવાદિ-સંવલનાત્મકો મૈત્રીમયો રસઃ । અસ્ય ચ સૌહૃદમયઃ
સખ્યમય ઇતિ ભેદ-દ્વયં તત્ર તત્રાવગન્તવ્યમ્ । તસ્ય પ્રથમાપ્રાપ્ત્ય્-
આત્મક-સિદ્ધ્ય્-આત્મકૌ ભેદૌ પૂર્વવદ્ ઊહ્યૌ । વિયોગાત્મકો ભેદો યથા-
એવં કૃષ્ણ-સખઃ કૃષ્ણો ભ્રાત્રા રાજ્ઞા વિકલ્પિતઃ । (પગે 119)
નાના-શઙ્કાસ્પદં રૂપં કૃષ્ણ-વિશ્લેષ-કર્શિતઃ ॥
શોકેન શુષ્યદ્-વદન- હૃત્-સરોજો હત-પ્રભઃ ।
વિભું તમ્ એવાનુસ્મરન્ નાશક્નોત્ પ્રતિભાષિતુમ્ ॥
કૃચ્છ્રેણ સંસ્તભ્ય શુચઃ પાણિનામૃજ્ય નેત્રયોઃ ।
પરોક્ષેણ સમુન્નદ્ધ- પ્રણયૌત્કણ્ઠ્ય-કાતરઃ ॥
સખ્યં મૈત્રીં સૌહૃદં ચ સારથ્યાદિષુ સંસ્મરન્ ।
નૃપમ્ અગ્રજમ્ ઇત્ય્ આહ બાષ્પ-ગદ્ગદયા ગિરા ॥ [ભ્પ્ 1.15.1-4]
કૃષ્ણોઽર્જુનઃ । અવિકલ્પિત ઇતિ ચ્છેદઃ । નાના-શઙ્કાસ્પદં રૂપમ્ આલક્ષ્ય
વિકલ્પિત ઇત્ય્ અર્થઃ । શુચઃ શોકાશ્રૂણિ આમૃજ્ય ચ । પરોક્ષેણ દર્શઆગોચરેણ
શ્રી-કૃષ્ણેન હેતુના । અતએવાનિષ્ટ-શઙ્કાયા અભાવાત્ નાત્ર કરુણ-
રસાવકાશઃ । તદ્-અભાવશ્ ચૈષામ્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાન-સમુધ્ભાવિનાં ભવત્ય્
એવ ઇતિ । વઞ્ચિતોઽહમ્ [ભ્પ્ 1.15.5] ઇત્ય્ આદિકં વક્ષ્યમાણં વિલાપમ્ ।
[272]
અથ તદ્-અનન્તરં તુષ્ટ્ય્-આત્મક-યોગો યથા-
તે સાધુ-કૃત-સર્વાર્થા જ્ઞાત્વાત્યન્તિકમ્ આત્મનઃ ।
મનસા ધારયામ્ આસુર્ વૈકુણ્ઠ-ચરણામ્બુજમ્ ॥
તદ્-ધ્યાનોદ્રિક્તયા ભક્ત્યા વિશુદ્ધ-ધિષણાઃ પરે ।
તસ્મિન્ નારાયણ-પદે એકાન્ત-મતયો ગતિમ્ ॥
અવાપુર્ દુરવાપાં તે અસદ્ભિર્ વિષયાત્મભિઃ ।
વિધૂત-કલ્મષા સ્થાનં વિરજેનાત્મનૈવ હિ ॥ [ભ્પ્ 1.15.46-48]
તે પાણ્ડવાઃ સાધુ યથા સ્ત્યાત્ તથા કૃત-સર્વાર્થા વશીકૃત-ધર્માર્થ-
કામ-મોક્ષા અપિ વૈકુણ્ઠસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ચરણામ્બુજમ્ એવ આત્યન્તિકં
પરમ-પુરુષાર્થં જ્ઞાત્વા તદ્ એવ મનસા ધારયામાસુઃ । નારાયણઃ શ્રી-
કૃષ્ણઃ । પૂર્ણ-ગતિમ્ એવ વિશિનષ્ટિ । વિધૂત-કલ્મસં યદાસ્થાનં નિત્ય-
શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રકાશાસ્પદં તદીયા સભા । આત્મના સ્વ-શરીરેણૈવ । તત્ર
હેતુઃ વિરજેનાપ્રાકૃતેન । હિ-શબ્દોઽસમ્ભાવના-નિવૃત્ત્ય્-અર્થઃ ।
[273]
તથા-
દ્રૌપદી ચ તદાજ્ઞાય પતીનામ્ અનપેક્ષતામ્ ।
વાસુદેવે ભગવતિ હ્ય્ એકાન્ત-મતિર્ આપ તમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.15.50]
આત્મ્નાનં પ્રતિ અનપેક્ષમાણાનામ્ । તત્ કૃષ્ણ-સઙ્ગમનમ્ આજ્ઞાય સમ્યગ્
જ્ઞાત્વા । વાસુદેવે શ્રી-વસુદેવ-નન્દને । હિ પ્રસિદ્ધૌ । તસ્મિન્ન્ એકાન્ત-
મતિસ્ તમ્ એવ પ્રાપ્તવતી ।
॥ 1.15 ॥ શ્રી-સૂતઃ ॥ 271-273 ॥
[274]
શ્રી-વ્રજ-કુમારાણાં દેશાન્તર-વિયોગાત્મઓદાહરણં તદ્-અનન્તર-તુષ્ટ્ય્-
આત્મોદાહરણં ચ વત્સલાનુસારેણૈવ જ્ઞેયમ્ । ઇતિ મઈત્રીમયો રસઃ ॥
અથ ઉજ્જ્વલઃ । અત્રાલમ્બનઃ કાન્તત્વેન સ્ફુરન્ કાન્ત-ભાવ-વિષયઃ શ્રી-
કૃષ્ણઃ । તદ્-આધારઆઃ સજાતીય-ભાવાસ્ તદીય-પરમ-વલ્લભાશ્ ચ । તત્ર
શ્રી-કૃષ્ણો યથા-
શ્રુત્વા ગુણાન્ ભુવન-સુન્દર શૃણ્વતાં તે
નિર્વિશ્ય કર્ણ-વિવરૈર્ હરતો ઽઙ્ગ-તાપમ્ ।
રૂપં દૃશાં દૃશિમતામ્ અખિલાર્થ-લાભં
ત્વય્ય્ અચ્યુતાવિશતિ ચિત્તમ્ અપત્રપં મે ॥ [ભ્પ્ 10.52.37]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ શ્રી-રુક્મિણી

[275]
યથા ચ-
તાસામ્ આવિરભૂચ્ છૌરિઃ સ્મયમાનમુખામ્બુજઃ ।
પીતામ્બર-ધરઃ સ્રગ્વી સાક્ષાન્ મન્મથ-મન્મથઃ ॥ [ભ્પ્ 10.32.2]
॥ 10.32 ॥ શ્રી-શુકઃ

[276]
અથ તદ્-વલ્લભાસુ સામાન્યા સૈરિન્ધ્રી કૂર્મ-પુરાણોક્તાઃ કૈલાસ-વાસિન્યશ્
ચ । તત્ર પૂર્વોક્તા (પગે 120) યથા-
સૈવં કૈવલ્ય-નાથં તં પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યમ્ ઈશ્વરમ્ ।
અઙ્ગ-રાગાર્પણેનાહો દુર્ભગેદમ્ અયાચત ॥ [ભ્પ્ 10.48.8] ઇતિ દર્શિતા ।
પૂર્વં તાદૃશ-દુર્ભગાપિ અઙ્ગ-રાગાર્પણ-માત્ર-લક્ષણેન ભજનેન તં
પ્રાપ્ય । અહો આશ્ચર્યમ્ । તેન હેતુના ઇદં સહોષ્યતામ્ [ભ્પ્ 10.48.9] ઇત્ય્ આદિ-
લક્ષણમ્ અપિ અયાચત યાચિતું યોગ્યાભૂત્ । તં કથમ્ભૂતમ્ અપિ । કેવલઃ
શુદ્ધ-પ્રેમવાંસ્ તસ્ય ભાવઃ કૈવલ્યં, તત્રૈવ નાથં વલ્લભમ્ અપિ ।
અતોઽસ્યા આત્મ-તર્પણૈક-તાત્પર્યાયાઃ સમ્પ્રત્ય્ અપિ શ્રી-વ્રજ-દેવ્ય્-આદિ-વચ્
છુદ્ધ-પ્રેમાભાવો દર્શિતઃ ।
સ્વીયાઃ શ્રી-રુક્મિણ્ય્-આદયઃ । યા એવોદ્દિશ્ય સ્તૌતિ--
યાઃ સમ્પર્યચરન્ પ્રેમ્ણા પાદ-સંવાહનાદિભિઃ ।
જગદ્-ગુરું ભર્તૃ-બુદ્ધ્યા તાસાં કિં વર્ણ્યતે તપઃ ॥ [ભ્પ્ 10.90.27]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.90 ॥ શ્રી-શુકઃ

[277]
તથા-
ઇત્થં રમા-પતિમ્ અવાપ્ય પતિં સ્ત્રિયસ્ તા
બ્રહ્માદયો ઽપિ ન વિદુઃ પદવીં યદીયામ્ ।
ભેજુર્ મુદાવિરતમ્ એધિતયાનુરાગ-
હાસાવલોક-નવ-સઙ્ગમ-લાલસાદ્યમ્ ॥
પ્રત્યુદ્ગમાસન-વરાર્હણ-પાદ-શૌચ-
તામ્બૂલ-વિશ્રમણ-વીજન-ગન્ધ-માલ્યૈઃ ।
કેશ-પ્રસાર-શયન-સ્નપનોપહાર્યૈર્
દાસી-શતા અપિ વિભોર્ વિદધુઃ સ્મ દાસ્યમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.61.5-6]
અતએવ યે માં ભજન્તિ દામ્પત્યા [ભ્પ્ 10.60.52] ઇત્ય્ આદિ નિન્દા ત્વ્ અન્ય-
પરત્વેનૈવ નિર્દિષ્ટા । દિષ્ટ્યા ગૃહેશ્વરી [ભ્પ્ 10.60.54] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉત્તર-
વાક્યાત્ । યથૈવ કેતુમાલ-વર્ષે શ્રી-કામદેવાખ્ય-ભગવદ્-વ્યૂહ-સ્તુતૌ
લક્ષ્મી-વાક્યમ્-સ્ત્રિયો વ્રતૈસ્ ત્વા હૃષીકેશ્વરં સ્વતો હ્ય્ આરાધ્ય લોકે પતિમ્
આશાસતેઽન્યમ્ [ભ્પ્ 5.18.19] ઇત્ય્ આદિકમ્ ।
॥ 10.61 ॥ શ્રી-શુકઃ

[278]
અથ વસ્તુતઃ પરમ-સ્વીયા અપિ પ્રકટ-લીલાયાં પરકીયાયમાણાઃ શ્રી-વ્રજ-
દેવ્યઃ । યા એવાસમોર્ધ્વં સ્તુતાઃ-
નાયં શ્રિયો ઽઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ
સ્વર્-યોષિતાં નલિન-ગન્ધ-રુચાં કુતો ઽન્યાઃ ।
રાસોત્સવે ઽસ્ય ભુજ-દણ્ડ-ગૃહીત-કણ્ઠ-
લબ્ધાશિષાં ય ઉદગાદ્ વ્રજ-વલ્લભીનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.30] ઇત્ય્ આદિષુ ।
ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ યદ્ અમુષ્ય રૂપં [ભ્પ્ 10.44.14] ઇત્ય્ આદૌ યા
એવાસમોર્ધ્વં રૂપં પશ્યન્તીત્ય્ અત્ર । તથા ચાહ યા દોહને ઽવહનને મથનોપલેપ-
[ભ્પ્ 10.44.15] ઇત્ય્ આદૌ ધન્યા વ્રજ-સ્ત્રિય ઉરુક્રમ-ચિત્ત-યાનાઃ ।
ઉરુક્રમ-ચિત્તમ્ એવ યાનં યાસાં તાઃ । યાસ્ તચ્-ચિત્તં યત્ર યત્ર ગચ્છતિ તત્ર
તત્રૈવ તદ્-આરૂઢાસ્ તિષ્ઠન્તિ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચિન્તા-યાના ઇતિ પાઠે ચિન્તશ્ ચિન્તા
ભવનેતિ પૂર્વવદ્ એવાર્થઃ ।
॥ 10.44 ॥ શ્રી-માથુર-સ્ત્રિયઃ

[279}
અતએવાસામ્ એવ તત્ર તત્ર દર્શિત ઉત્કર્ષઃ । પરકીયાયમાનત્વેન
નિવારણાદિ-માત્રાંશે લૌકિક-રસ-વિદામ્ અપિ મતેન સેવિતઃ । યથાહ
ભરતઃ-
બહુ વાર્યતે યતઃ ખલુ યત્ર પ્રચ્છન્ન-કામુકત્વં ચ ।
યા ચ મિથો દુર્લભતા સા પરમા મન્મથસ્ય રતિઃ ॥ [ઉન્ 1.20] ઇતિ ।
રુદ્રઃ-
વામતા દુર્લભત્વં ચ સ્ત્રીણાં યા ચ નિવારણા ।
તદ્ એવ પઞ્ચ-બાણસ્ય મન્યે પરમમ્ આયુધમ્ ॥ [ઉન્ 3.20]
વિષ્ણુ-ગુપ્તઃ-
યત્ર નિષેધ-વિશેષઃ સુદુર્લભત્વં ચ યન્ મૃગાક્ષીણામ્ ।
તત્રૈવ નાગરાણાં નિર્ભરમ્ આસજ્જતે હૃદયમ્ ॥ [ઉન્ 3.21] ઇતિ ।
(પગે 121)
અતએવ કાસાઞ્ચિદ્ ગોપ-કુમારીણાં કાત્યાયની-જપાનુસારેણ પતિ-ભાવેઽપ્ય્
આધિક્યમ્ અનુવર્તતે ઇતિ । કેચિત્ તુ વારણાદિત એવાસાં પ્રેમાધિક્યં
મન્યન્તે । તન્ ન, જાતિતોઽપ્ય્ આધિક્યાત્ । તચ્ ચ વ્રજ-સ્ત્રિયો યદ્ વાઞ્છન્તિ [ભ્પ્
10.83.43] ઇતિ, વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયઃ [ભ્પ્ 10.47.58] ઇત્ય્ આદિના વ્યક્તમ્ । ન
હિ વારણાદ્ય્-અંશમ્ અઙ્ગીકૃત્ય તેષાં લોભો જાતઃ, અનભીષ્ટત્વાત્ । અતો જાત્ય્-
અંશમ્ એવેતિ ગમ્યતે । અતઃ પ્રબલ-જાતિત્વાન્ નિવારણાદિકમ્ અપ્ય્ અયમ્
અતિક્રામતીત્ય્ એવમ્ એવ શ્લાઘ્યતે યા દુસ્ત્યજમ્ [ભ્પ્ 10.47.61] ઇત્ય્ આદિના ।
મત્ત-હસ્તિનાં બલસ્ય દુર્ગાતિક્રમવન્ નિવારણાદ્ય્-અતિક્રમો હિ તાસાં
પ્રેમ-બલસ્ય વ્યઞ્જક એવ ન તૂત્પાદકઃ । જાત્ય્-અંશેનૈવ પ્રાબલ્યે સતિ
નિવારણાદિ-સામ્યેઽપિ તાસાં સ્વેષુ પ્રેમ-તારતમ્યં સમ્ભવતિ । યથા તાભિર્
અપિ શ્રી-રાધાયાઃ પ્રેમ-વૈશિષ્ટ્યેન શ્રી-કૃષ્ણ-વશીકારિત્વ-વૈશિષ્ટ્યં
દર્શિતમ્ । અનયારાધિતો નૂનમ્ [ભ્પ્ 10.30.28] ઇત્ય્ આદિના ।
યા ચ તાસાં ક્ષોભે સતિ પ્રેમ્ણઃ પ્રફુલ્લતા સા ખલુ કૃષ્ણ-સર્પસ્યેવ સ્વત
એવ સિદ્ધતયા ન ત્વ્ અપરત આહાર્યતયા । કેવલૌપપત્યસ્ય પ્રેમ-
વર્ધનત્વં તુ તાભિર્ એવ સ્વયં નિઃસ્વં ત્યજન્તિ ગણિકાઃ [ભ્પ્ 10.47.7], જારા
ભુક્ત્વા રતાં સ્ત્રિયમ્ [ભ્પ્ 10.47.8] ઇતિ નિન્દિતમ્ ।
યત્ તુ કશ્ચિત્ પરકીયાસુ લઘુત્વં વક્તિ તત્ ખલુ પ્રાકૃત-નાયકમ્
અવલમ્બમાનાસુ યુક્તં, તત્રૈવ જુગુપ્સિતત્વાત્ । અત્ર તુ ગોપીનાં તત્-પતીનાં
ચ [ભ્પ્ 10.33.35] ઇત્ય્ આદિના તત્-પ્રત્યાખ્યાનાત્ । અત્ર ચ તત્-પતીનામ્ ઇતિ તદ્-
વ્યવહાર-દૃષ્ટિ-માત્રેણોક્તં, ન તુ પરમાર્થ-દૃષ્ટ્યા । તદ્-દૃષ્ટ્યા તુ શ્રી-
કૃષ્ણ-સન્દર્ભે તાસાં સ્વરૂપ-શક્તિત્વમ્ એવાત્ર પરત્ર સ્થાપિતમ્ । તથાસ્ય
શ્રી-કૃષ્ણ-લક્ષણસ્ય નાયકસ્ય તાદૃશ-ભાવેનૈવ પ્રાપ્તૌ એતાઃ પરં તનુ-
ભૃતઃ [ભ્પ્ 10.47.58] ઇત્યાદિષુ સર્વોર્ધ્વ-શ્લાઘાશ્રવણાત્ પરમ-
ગરીયસ્ત્વમ્ એવ । અતએવોક્તમ્-
નેષ્ટા યદ્ અઙ્ગિનિ રસે કવિભિર્ પરોઢા
તદ્ ગોકુલામ્બુજદૃશાં કુલમ્ અન્તરેન ।
આશાંસયા રસવિધેર્ અવતારિતાનાં
કંસારિણા રસિકમણ્ડલશેખરેણ ॥ [ઉન્ 5.3] ઇતિ ।
અથ તાસાં સ્વપત્યાભાસ-સમ્બન્ધમ્ અપિ વારયિતું યોજયતિ -
નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય મોહિતાસ્ તસ્ય માયયા ।
મન્યમાનાઃ સ્વપાર્શ્વસ્થાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ દારાન્ વ્રજૌકસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.37]
તદ્ એવં ભાવત ઉત્કર્ષો દર્શિતઃ । દૈહિકં તમ્ આહ-તાભિઃ સમેતાભિર્
ઉદાર-ચેષ્ટિતઃ [ભ્પ્ 10.29.43] ઇત્ય્ આદૌ વ્યરોચતૈણાઙ્ક ઇવોડુભિર્ વૃતઃ ઇતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ સઃ

[281]
કિં ચ-
તત્રાતિશુશુભે તાભિર્ ભગવાન્ દેવકી-સુતઃ । (પગે 122)
મધ્યે મણીનાં હૈમાનાં મહા-મરકતો યથા ॥ [ભ્પ્ 10.33.7]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.33 ॥ સઃ

[282]
ગુણ-વૈભવ-કૃતમ્ અપ્ય્ આહ-
તાભિર્ વિધૂત-શોકાભિર્ ભગવાન્ અચ્યુતો વિભુઃ ।
વ્યરોચતાધિકં તાત પુરુષઃ શક્તિભિર્ યથા ॥ [ભ્પ્ 10.32.10]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.32 ॥ સઃ

[283]
કલા-વૈદગ્ધીકૃતમ્ આહ પાદ-ન્યાસૈર્ ભુજ-વિધુતિભિઃ [ભ્પ્ 10.33.7] ઇત્ય્
આદિ ।
ઉચ્ચૈર્ જગુર્ નૃત્યમાના રક્તકણ્ઠ્યો રતિપ્રિયાઃ ।
કૃષ્ણાભિ-મર્શમુદિતા યદ્ ગીતેનેદમ્ આવૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.33.9]
ઇદં જગત્ । અદ્યાપિ યાસાં ગીતાંશા એવ જગતિ પ્રચરન્તીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં
સઙ્ગીત-સારે-
તાવન્ત એવ રાગાઃ સ્યુર્ યાવત્યો જીવ-જાતયઃ ।
તેષુ ષોડશ-સાહસ્રી પુરા ગોપી-કૃતા વરા ॥ ઇતિ ।
અન્તે ચ તેષામ્ એવ વિભાગશ્ ચ તત્ર સ્વર્ગાદિષુ દર્શિત ઇતિ । કિં ચ-
કાચિત્ સમં મુકુન્દેન સ્વરજાતીર્ અમિશ્રિતાઃ ।
ઉન્નિન્યે પૂજિતા તેન પ્રીયતા સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ।
તદ્ એવ ધ્રુવમ્ ઉન્નિન્યે તસ્યૈ માનં ચ બહ્વ્ અદાત્ ॥ [ભ્પ્ 10.33.10]
સ્વરાઃ ષડ્જાદયઃ સપ્ત જાતયસ્ તેષુ રાગોત્પત્તિ-હેતવઃ । તા ઉભયોર્ અપિ
પરમ-પ્રવીણત્વાત્ સ્વરાન્તરેણ જાત્ય્-અન્તરેણ ચામિશ્રિતાઃ શુદ્ધા એવ
ઉન્નિન્યે ઉત્કર્ષેણ જગૌ । તત્ર શક્ર-શર્વર-પરમેષ્ટિ-પુરોગા-નિશ્ચિત-
તત્ત્વ-ગાનસ્ય શ્રી-મુકુન્દસ્યાપિ સહાર્થત્વેનાપ્રાધાન્યં વિવક્ષિતમ્ ।
તત્રાપ્ય્ ઉચ્-છબ્દેન ।અતએવ તેન પૂજિતા । તદૈવ તાલાન્તરેણ નિબદ્ધં ગીતં
ધ્રુવાખ્યં તાલ-વિશેષં કૃત્વા યા તતોઽપ્ય્ ઉત્કર્ષેણ જગૌ તસ્યૈ પૂર્વસ્યા
અપ્ય્ અધિકં માનમ્ અદાત્ ।
॥ 10.33 ॥ સઃ

[285]
અથ તાસુ સામાન્યાસુ સૈરિન્ધ્રી મુખ્યા । સર્વત્ર ખ્યાતત્વાત્ । સ્વકીયાસુ
પટ્ટ-મહિષીષુ શ્રી-રુક્મિણી-સત્યભામે મુખ્યે । યથા શ્રી-હરિ-વંશે-
કુટુમ્બસ્યેશ્વરી યાસીદ્ રુક્મિણી ભીષ્મકાત્મજા ।
સત્યભામોત્તમા સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યે ચાધિકાભવત્ ॥
અથ શ્રી-વ્રજ-દેવીષુ મુખ્યા ભવિષ્યોત્તરોક્તાઃ -
ગોપાલી પાલિકા ધન્યા વિશાખા ધ્યાન-નિષ્ઠિકા ।
રાધાનુરાધા સોમાભા તારકા દશમી તથા ॥ ઇતિ ।
દશમ્ય્ અપિ તારકા-નામ્નીત્ય્ અર્થઃ । સ્કાન્દે પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં તુ લલિતા
શૈવ્યા પદ્મા ચતસ્રોઽન્યાઃ । અન્યત્ર ચન્દ્રાવલી ચ શ્રૂયતે । સા ચાત્રાર્થ-
સામ્યાત્ સોમાભૈવાનુમેયા । કાર્ત્સ્ન્યેન તુ પ્રમદા-શત-કોટિભિર્ આકુલિતા
ઇત્ય્ આગમોપદેશઃ । એતાસ્વ્ અપિ શ્રી-રાધિકૈવ મુખ્યા । સૈવ રાસોત્સવે શ્રી-
કૃષ્ણેન પરમ-પ્રેમ્ણાન્તર્ધાપિતેતિ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે સન્દર્શિતમ્ અસ્તિ ।
પ્રસિદ્ધા ચ તથા સૈવ સર્વત્રેતિ । અતઃ શ્રૈષ્ઠ્ય-ચિહ્નેન ગોપાલ-તપન્ય્-
ઉક્તા ગાન્ધર્વિકૈવ સેત્ય્ અનુમેયા ।
અથ તાઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વલ્લભાસ્ ત્રિધા દૃશ્યન્તે મુગ્ધા મધ્યા પ્રગલ્ભા ઇતિ ।
તાદૃશ્યં ચ નવ-યૌવન-સ્પષ્ટ-યૌવન-સમ્યગ્-યૌવનૈર્ વયો-ભેદૈસ્ તત્-
તચ્-ચેષ્ટાભિશ્ ચ । સમ્યગ્-યૌવનં ચ પ્રાપ્ત-ષોડશ-વર્ષત્વમ્ એવ
નાધિકમ્ કન્યાભિર્ દ્વ્ય્-અષ્ટ-વર્ષાભિઃ ઇતિ ગૌતમીય-તન્ત્રાત્ । તથા
સ્વભાવ-ભેદેન ધીરા અધીરા મિશ્ર-ગુણાશ્ ચેતિ પુનસ્ ત્રિધાવગન્તવ્યાઃ ।
પ્રેમ-તારતમ્યેન શ્રેષ્ઠાઃ સમાઃ લઘવ ઇતિ ચ ।
અથ તા લીલાવસ્થા-ભેદેનૈકૈકા । અભિસારિકા વાસક-સજ્જોત્કણ્ઠિતા ખણ્ડિતા
વિપ્રલબ્ધા (પગે 123) કલહાન્તરિતા પ્રોષિત-ભર્તૃકા સ્વાધીન-ભર્તૃકા ઇત્ય્
અષ્ટૌ નામાનિ ભજન્તિ । તથા પરસ્પરં ભાવાનાં સાદૃશ્ય-કિઞ્ચિત્-
સાદૃશ્યાસ્ફુટ-સાદૃશ્યાનિ । વિરોધિત્વં ચૈતદ્ ભેદ-ચતુષ્ટયાત્ પુનશ્
ચત્વારિ સખી સુહૃત્ તટસ્થા પ્રાતિપક્ષિકી ચેતિ । ભાવ-ભેદાશ્ ચ સ્થાયિ-
નિરૂપણે જ્ઞેયાઃ । તત્ર સખી યથા અપ્ય્ એણ-પત્ની [ભ્પ્ 10.33.11] ઇત્ય્ આદિ દ્વયે
પુરતો દર્શનીયા । અત્ર હિ તન્વન્ દૃશાં સખિ સુનિર્વૃતિમ્ ઇતિ સ્વીય-તદ્-
દિદૃક્ષા-દ્યોતનાત્ । સખીતિ તદ્-દર્શન-સુખોપભોગ-સૌભાગ્ય-ભાગિતા-
સામ્યેન તસ્યાં સખ્યારોપણાત્ કાન્તેતિ કૃષ્ણ-સઙ્ગિન્યાઃ સૌભાગ્યાતિશયસ્ય
ચાનુમોદનાત્ સખ્યમ્ એવ સ્પષ્ટમ્ । અતએવ તલ્-લીલાનુમોદનમ્ અપિ બાહું
પ્રિયાંસા- [ભ્પ્ 10.30.12] ઇત્ય્ આદિના । સુહૃદ્ યથા -
અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
યન્ નો વિહાય ગોવિન્દઃ પ્રીતોઽયમ્ અનયદ્ રહઃ ॥ [ભ્પ્ 10.30.28]
અસ્યાશ્ ચ તદ્-ભાગ્ય-માત્ર-પ્રશંસનાત્ વ્યક્તં સૌહૃદ્યમ્ ।
[286]
તટસ્થા યથા -
પૃચ્છતેમા લતા બાહૂન્ અપ્ય્ આશ્લિષ્ટા વનસ્પતેઃ ।
નૂનં તત્કરજ-સ્પૃષ્ટા બિભ્રત્ય્ ઉત્પુલકાન્ય્ અહો ॥ [ભ્પ્ 10.30.13]
અત્ર સખી-વચનં શ્રુત્વાપિ તતૌદાસીન્યાત્ તાટસ્થ્યમ્ એવ વ્યક્તમ્ । એવમ્
અનયારાધિતો નૂનમ્ ઇતિ સુહૃદ્-વાક્યાનન્તરમ્ અપિ ધન્યા અહો અમી આલ્યઃ
[ભ્પ્ 10.30.29] ઇત્ય્-આદિ-વાક્યે ચ ।
[287]
અથ પ્રાતિપક્ષિકા યથા-
અસ્યા અમૂનિ નઃ ક્ષોભં કુર્વન્ત્ય્ ઉચ્ચૈઃ પદાનિ યત્ ।
યૈકાપહૃત્ય ગોપીનાં રહો ભુઙ્ક્તે ઽચ્યુતાધરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.30.30]
અથ પ્રકટ એવ મત્સર ઇતિ તાભ્યો વિલક્ષણત્વમ્ । તથૈવ શ્રી-
હરિવંશાદૌ પારિજાત-હરણે શ્રી-રુક્મિણીં પ્રતિ સત્યભામાયાઃ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 285-287 ॥
[288]
અત્ર વિચાર્યતે । નનુ ભગવદ્-ભક્તેષુ પરસ્પરં પ્રતિપક્ષિત્વમ્
અસમ્ભવમ્ અહૃદ્યં ચ । તથા તાસાં તત્ સૌભગ-મદમ્ [ભ્પ્ 10.29.48] ઇત્ય્
આદૌ તદ્-ઈર્ષામદમાનાદિ-દૂરીચિકીર્ષાં શ્રી-ભગવતોઽપિ દૃશ્યતે । તથા
શ્રીમતા મુનિના સ્વયમ્ અપિ તાભિસ્ તત્ર દૌરાત્મ્ય-શબ્દઃ પ્રયુક્તોઽસ્તીતિ ।
તત્રોચ્યતે સર્વૈવ હિ શ્રી-ભગવતઃ ક્રીડા પ્રીતિ-પોષાયૈવ પ્રવર્તતે ।
ભજતે તાદૃશીઃ ક્રીડા યાઃ શ્રુત્વા તત્-પરો ભવેત્ [ભ્પ્ 10.33.36] ઇત્ય્ આદિ ।
શ્રુત્વાપીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર શૃઙ્ગાર-ક્રીડાયાશ્ ચાસ્યાઃ સ્વભાવોઽયં યત્ ખલ્વ્
ઈર્ષા-મદ-માનાદિ-લક્ષણ- (પગે 124) તત્-તદ્-ભાવ-વૈચિત્રી-પરિકરતયૈવ
રસં પુષ્ણાતિ । યત એવ તાદૃશતયૈવ કવિભિર્ વર્ણ્યતે । શ્રી-ભગવતા ચ
સ્વ=લીલાયામ્ અઙ્ગીક્રિયતે । સ્વસ્મિન્ન્ અપિ દક્ષિણાનુકૂલ-શઠ-ધૃષ્ટતેતિ
ચતુર્ભેદ-નાયકત્વં યથા-સ્થાનં વ્યજ્યતે । તસ્માત્ તલ્-લીલા-શક્તિર્ એવ
તાસુ તત્-તદ્-ભાવં દધાતિ । તં ચ ભાવાનુરૂપેણૈવેતિ દર્શિતમ્ । અતએવ
યદા સર્વાસામ્ એવ તદ્-વિરહો ભવતિ તદા દૈન્યનૈક-જાતીય-
ભાવત્વાપત્ત્યા સર્વત્ર સખ્યમ્ એવાભિવ્યજ્યતે । યથા-
અન્વિચ્છન્ત્યો ભગવતો માર્ગે ગોપ્યો ઽવિદૂરતઃ ।
દદૃશુઃ પ્રિયવિશ્લેષાન્ મોહિતાં દુઃખિતાં સખીમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.30.41]
ઇત્ય્ અત્ર તસ્યાં પૂર્વાસામ્ એવ સખીત્વ-વ્યઞ્જના । વિરહ-લીલા ચ તાસાં ઝટિતિ
શ્રી-કૃષ્ણ-વિષયક-તૃષ્ણાતિશય-વર્ધનાર્થૈવ । નાગર-ચૂડામણીન્દ્રાય
શ્રી-કૃષ્ણાય ચ તાસાં તદ્-વૃદ્ધિર્ અથ્યર્થં રોચતે । યથોક્તં નાહં તુ
સખ્યો ભજતોઽપિ જન્તૂન્ [ભ્પ્ 10.32.10] ઇત્ય્ આદિના । તસ્માન્ મધ્યે વિરહોઽપિ
ભવતિ । તદા શ્રી-કૃષ્ણસ્ય મદ-માનાદિ-વિનોદમ્ અતિક્રમ્યાપિ તદ્-
અધ્યવસાયઃ સ્યાત્ । તતો મદ-માનયોઃ પ્રશમાય સ્વ-વિષયક-
તૃષ્ણાતિશય-રૂપ-પ્રસાદાય ચેતિ તાસાં તત્ સૌભગેત્ય્ અત્રાર્થઃ । સર્વ-
સમુદિત-રાસ-લીલાર્થં મદસ્ય પ્રશમાય માનસ્ય ચ પ્રસાદાય
પ્રસાદનાયેત્ય્ અર્થો વા । તતસ્ તદ્-વર્ધનેચ્છાપ્ય્ આનુષઙ્ગીતિ સમાનમ્ ।
અથ જાતે ચ વિરહે દૈન્યેનૈવ તાસાં તત્ર દૌરાત્મ્ય-બુદ્ધિઃ । ન તુ વસ્તુત
એવ તદ્-દૌરાત્મ્યં પ્રેમૈક-વિલાસ-રૂપત્વાત્ । શ્રી-મુનીન્દ્રોઽપિ તદ્-
ભાવાનુસારિત્વેનૈવ તદ્-વાક્યમ્ અનુવદતિ તયા કથિત્મ્ આકર્ણ્ય [ભ્પ્
10.30.42] ઇત્ય્ આદિ । સ્વયં તુ પૂર્વં તસ્મિંસ્ તદીયે મદે દોષં
પ્રત્યાખ્યાતવાન્ અસ્તિ । યથા-
રેમે તયા ચાત્મરત આત્મારામો ઽપ્ય્ અખણ્ડિતઃ ।
કામિનાં દર્શયન્ દૈન્યં સ્ત્રીણાં ચૈવ દુરાત્મતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.30.35]
સ્વાત્મ-રતઃ સ્વતસ્ તુષ્ટોઽપિ આત્મરામઃ સ્વ-ક્રીડોઽપિ અખણ્ડિતઃ । તસ્યાં
સતતાસક્તઃ સન્ રેમે । તાદૃશશ્ ચેત્ કિમ્ ઇતિ તદ્-આસક્તો બભૂવ, તથા રેમે ચ ।
અત આહ તયા ઇત્થમ્ભૂત-ગુણો હરિઃ [ભ્પ્ 1.7.10] ઇતિવત્ તથા-ભૂત-ગુણતયા
તદીય-પ્રેમ-સર્વસ્વ-સાર-રૂપયેત્ય્ અર્થઃ । અતસ્ તસ્યાન્યેન
તાદૃશત્વાસમ્ભવાત્ પ્રેમ-વિશેષ એવાસૌ સ્ફુરતિ ન તુ કામઃ । સ ચ
પ્રેમ-વિશેષ ઈદૃશ-પ્રબલઃ યત્ કામિવદ્ એવ દૈન્યાદિકં તયોઃ
પ્રકટીભવતીત્ય્ આહ કામિતામ્ ઇતિ । મદ-માનાદ્ય્-આત્મકે કામિનીનાં
પ્રેમ્ણિ કામિનાં યદ્ દૈન્યં લોક-પ્રસિદ્ધં તદ્ એવ સ્વ-દ્વારા તત્-પ્રેમ-
વિશેષ-પારવેશ્યેન દર્શયન્ પ્રકટયન્ રેમે । યદ્ વા યયૈવ લીલયા સ્વયમ્
એવ તુચ્છીભૂતાઃ સર્વેઽપ્ય્ અન્યે નાગરં-મન્યા ઇત્ય્ આહ કામિનામ્ ઇતિ । સ્વ-
લીલા-મહિમ્ના કામિનાં પ્રાકૃતાનાં દૈન્યં રસ-સમ્પત્તિ-હીનત્વં સ્ત્રીણાં
ચ પ્રાકૃતાનાં તં વિનાન્યસ્ય ભજનેન દુરાત્મતાં દુષ્ટ-ભાવતાં
દર્શયન્ન્ ઇતિ દર્શયદ્ વિધુ-પરાજયં રસાવક્તું ઉલ્લસતિ ધૂત-લાઞ્છનમ્
ઇતિવત્ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 125)
[289]
ઇત્ય્ આલમ્બનો વ્યાખ્યાતઃ । અથોદ્દીપનેષુ ગુણાઃ । નારી-મોહન-શીલત્વમ્ ।
અવયવ-વર્ણ-રસ-ગન્ધ-સ્પર્શ-શબ્દ-સલ્-લક્ષણ-નવ-યૌવનાનાં
કમનીયતા । નિત્ય-નૂતનત્વમ્ અભિવ્યક્ત-ભાવત્વં પ્રેમ-વશ્યત્વં
સૌબુદ્ધ્ય-સત્-પ્રતિભાદયશ્ ચ । તત્ર નારી-મોહન-શીલત્વાદિકં, યથા-
કૃષ્ણં નિરીક્ષ્ય વનિતોત્સવ-રૂપ-શીલમ્ [ભ્પ્ 10.21.12] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.21 ॥ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ

[290]
નિત્ય-નૂતનં ચ યદ્યપ્ય્ અસૌ પાર્શ્વ-ગતઃ [ભ્પ્ 1.11.34] ઇત્ય્ આદૌ દૃષ્ટમ્ ।
અથાભિવ્યક્ત-ભાવત્વમ્ । તત્ર પૂર્વ-રાગે-
શરદ્-ઉદાશયે સાધુ-જાત-સત્-સરસિજોદરે શ્રી-મુષા દૃષા ।
સુરત-નાથ તે ઽશુલ્ક-દાસિકા વરદ નિઘ્નતો નેહ કિં વધઃ ॥ [ભ્પ્ 10.31.2]
હે દૃશૈવ સુરત-યાચક તત્રાપિ હે કાત્યાયન્ય્-અર્ચનાન્તે વર-પ્રદ, તત્રાઇ
ભાવ-વિશેષ-દર્શિતયા દૃશા કૃત્વૈવાશુલ્ક-દાસિકા-તુલ્યત્વં પ્રાપ્તાસ્ તયૈવ
પુનર્ નિઘ્નતસ્ તવ ન કિં વધઃ સ્ત્રી-હત્યાપિ ન ભવતિ । દૃશસ્ તાદૃશત્વે
મહા-મોહન-ચૌરત્વં દર્શયતિ । શરદ્-ઉદાશય ઇત્ય્ આદિ ।
તત્ર મોહનત્વં દ્વિવિધં-સ્વરૂપ-કૃતં દુષ્કર-ક્રિયા-કૃતં ચ । તદ્
ઉભયમ્ અપિ તત્-તદ્-વિશેષણૈર્ વ્યક્તમ્ । તથા-
મધુરયા ગિરા વલ્ગુ-વાક્યયા
બુધ-મનો-જ્ઞયા પુષ્કરેક્ષણ ।
વિધિ-કરીર્ ઇમા વીર મુહ્યતીર્
અધર-સીધુનાપ્યાયયસ્વ નઃ ॥ [ભ્પ્ 10.31.8]
મધુરયેતિ સ્વરૂપ-માધુર્યં વલ્ગુ-વાક્યયેત્ય્ અર્થ-માધુર્યં બુધ-
મનોજ્ઞયેતિ બુધાનાં તાદૃશ-ભાવાભિજ્ઞાનામ્ એવ મનોજ્ઞયેતિ ભાવ-
વિશેષ-માધુર્યં વ્યઞ્જિતમ્ ।
[292]
તથા-
પ્રહસિતં પ્રિય પ્રેમવીક્ષણં
વિહરણં ચ તે ધ્યાનમઙ્ગલમ્ ।
રહસિ સંવિદો યા હૃદિ-સ્પૃશઃ
કુહક નો મનઃ ક્ષોભયન્તિ હિ ॥ [ભ્પ્ 10.31.10]
સંવિદાઃ સઙ્કેત-નર્માણિ ।
[293]
તથા-
દિન-પરિક્ષયે નીલ-કુન્તલૈર્
વન-રુહાનનં બિભ્રદ્ આવૃતમ્ ।
ઘન-રજસ્વલં દર્શયન્ મુહુર્
મનસિ નઃ સ્મરં વીર યચ્છસિ ॥ [ભ્પ્ 10.31.12]
મુહુઃ પુનઃ પુનર્ વ્યાજેન પરાવૃત્યેત્ય્ અર્થઃ ।
[294]
તથા-
પતિ-સુતાન્વય-ભાર્તૃ-બાન્ધવાન્
અતિવિલઙ્ઘ્ય તે ઽન્ત્ય્ અચ્યુતાગતાઃ ।
ગતિ-વિદસ્ તવોદ્ગીત-મોહિતાઃ
કિતવ યોષિતઃ કસ્ ત્યજેન્ નિશિ ॥
રહસિ સંવિદં હૃચ્-છયોદયં
પ્રહસિતાનનં પ્રેમ-વીક્ષણમ્ ।
બૃહદ્-ઉરઃ શ્રિયો વીક્ષ્ય ધામ તે
મુહુર્ અતિસ્પૃહા મુહ્યતે મનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.31.16-17]
ગતિ-વિદસ્ તવોદ્ગીત-મોહિતા ઇતિ અસ્માકં મોહન-પ્રકાર-જ્ઞાનેનૈવ ત્વં
તથા વેણુના ગીતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.31 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ પરોક્ષ-સ્થિતં શ્રી-ભગવન્તમ્ ॥ 292-294 ॥
[295]
એવં-
ગવાં હિતાય તુલસિ ગોપીનાં રતિ-હેતવે ।
વૃન્દાવને ત્વં વપિતા સેવિતા વિષ્ણુના સ્વયમ્ ॥
ઇતિ સ્કાન્દે રેવા-ખણ્ડીય-તુલસી-સ્તવ-વચનમ્ અપિ તત્-પૂર્વ-રાગે
દર્શનીયમ્ । તથા સમ્ભોગેઽપિ ઇતિ વિક્લવિતં તાસામ્ [ભ્પ્ 10.29.42] ઇત્ય્ આદૌ
પ્રહસ્ય ઇતિ તાભિઃ સમેતાભિર્ ઉદાર-ચેષ્ટિતઃ [ભ્પ્ 10.29.43] ઇતિ, ઉદાર-હાસ-
દ્વિજ-કુન્દ-દીધિતિ [ભ્પ્ 10.29.46] ચાભિવ્યક્ત-ભાવત્વોદાહરણમ્ ।
અથ પ્રેમ્ણા વશ્યત્વં દ્વિવિધમ્ । પ્રેમાન્તરેણ પ્રેયસી-પ્રેમ્ણા ચ । તત્ર
પૂર્વેણ નર્મદઃ પ્રણયિનાં (પગે 126) વિજહાર 10.35.20] ઇત્ય્ અત્ર દર્શિતમ્ ।
તથોત્તરેણ । તત્ર પૂર્વ-રાગાત્મકેન યથા - તથાહમ્ અપિ તચ્-ચિત્તો નિદ્રાં
ચ ન લભે નિશિ [ભ્પ્ 10.53.2] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.53 ॥ શ્રી-ભગવાન્ રુક્મિણી-દૂતમ્

[296]
તથા --
ભગવાન્ અપિ તા રાત્રીઃ શરદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ ।
વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.29.1]
યોગ-માયાં તાસામ્ અસઙ્ખ્યાનામ્ અસઙ્ખ્ય-વાઞ્છા-પૂરિકાં સ્વ-શક્તિં
સ્વભાવત એવાશ્રિત્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[297]
સમ્ભોગાત્મકેન યથા -
ઇતિ વિક્લવિતં તાસાં શ્રુત્વા યોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
પ્રહસ્ય સદયં ગોપીર્ આત્મારામો ઽપ્ય્ અરીરમત્ ॥ [ભ્પ્ 10.29.42]
અત્ર વિક્લવિતમ્ ઇતિ તાસાં પ્રેમાતિશય-જ્ઞાપકં સદયમ્ ઇતિ તસ્ય તત્-પ્રેમ-
વશ્યત્વાતિશયાભિધાયકમ્ । આત્મારામોઽપીતિ તાસાં પ્રેમ-ગુણ-માહાત્મ્ય-
દર્શકમ્ । આત્મારામાશ્ ચ મુનયઃ [ભ્પ્ 1.7.10] ઇત્ય્ આદૌ ઇત્થમ્ભૂત-ગુણો
હરિઃ ઇતિવત્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 296-297 ॥
[298]
એવં રેમે સ્વયં સ્વરતિર્ અત્ર ગજેન્દ્ર-લીલઃ [ભ્પ્ 10.33.23] ઇતિ ।
સ્વાસુ તાસુ રતિર્ યસ્ય સઃ । તથા તાસાં રતિ-વિહારેણ [ભ્પ્ 10.33.20] ઇત્ય્
આદિકમ્ । ગોપી-કપોલ-સંશ્લેષઃ [વિપ્ 5.13.54] ઇત્ય્ આદિકં વિષ્ણુ-પુરાણ-પદ્યમ્
અપ્ય્ ઉદાહૃતમ્ ।
[299]
કિં ચ-
એવં પરિષ્વાઙ્ગકરાભિમર્શ-
સ્નિગ્ધેક્ષણોદ્દામવિલાસહાસૈઃ ।
રેમે રમેશો વ્રજસુન્દરીભિર્
યથાર્ભકઃ સ્વપ્રતિબિમ્બવિભ્રમૈઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.17]
અત્ર રમેશ ઇત્ય્ અનેન તસ્ય રમા-વશીકારિત્વં દર્શિતમ્ । પરિષ્વઙ્ગેત્ય્ આદિના
તત્રાપિ સ્નિઘેક્ષણેત્વાદિના રેમ ઇત્ય્ અનેન ચ તાસાં પ્રેમ્ણા તસ્ય વશ્યત્વં
વ્યક્તમ્ । દૃષ્ટાન્તેન તુ તદા તસ્ય તાસાં ચાર્ભક-પ્રતિબિમ્બયોર્ ઇવ ગાન-
નૃત્યાદિ-વિલાસેષુ એક-ચેષ્ટતાપત્તિ-સૂચનયા મિથઃ પરમ-પ્રેમાસક્તિર્
દર્શિતા ।
[300]
અપિ ચ-
એવં શશાઙ્કાંશુ-વિરાજિતા નિશાઃ
સ સત્ય-કામો ઽનુરતાબલા-ગણઃ ।
સિષેવ આત્મન્ય્ અવરુદ્ધ-સૌરતઃ
સર્વાઃ શરત્-કાવ્ય-કથા-રસાશ્રયાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.26]
એવં પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ અનુરતો નિરન્તરમ્ અનુરક્તોઽબલા-ગણો યત્ર
તાદૃશઃ સ શ્રી-કૃષ્ણ-ચન્દ્ર આત્મનિ ચિત્તેઽવરુદ્ધં સમન્તાન્ નિગૃહ્ય
સ્થાપિતં સૌરતં સુરત-સમ્બન્ધિ-ભાવ-હાવાદિકં યેન તથાભૂતઃ સન્ ।
અતએવ સત્ય-કામઃ વ્યભિચાર-રહિત-પ્રેમ-વિશેષઃ સન્ શરત્-સમ્બન્ધિન્યો
યાવત્યો રસાશ્રયાઃ કાવ્ય-કથાઃ સમ્ભવન્તિ તાઃ સર્વા એવ સિષેવે । શરચ્-
છબ્દોઽત્રાખણ્ડમ્ એવ વા સંવત્સરં વદતિ । તતઃ શશઙ્કાંશુ-વિરાજિતત્વમ્
ઉપલક્ષણમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । એવં સૌરત-સંલાપૈઃ [ભ્પ્ 10.60.58] ઇતિ શ્રી-
રુક્મિણી-પરિહાસેઽપિ સૌરત-શબ્દસ્ તાદૃશત્વેન પ્રયુક્તઃ ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

(પગે 127)
[301]
અત્રૈવમ્ અપિ સ્વયમ્ ઉક્તં ન પારયેઽહમ્ [ભ્પ્ 10.32.12] ઇત્ય્ આદિ । અથ
પ્રવાસાત્મકેન, યથા-
વૃષ્ણીનાં પ્રવરો મન્ત્રી કૃષ્ણસ્ય દયિતઃ સખા ।
શિષ્યો બૃહસ્પતેઃ સાક્ષાદ્ ઉદ્ધવો બુદ્ધિ-સત્તમઃ ॥
તમ્ આહ ભગવાન્ પ્રેષ્ઠં ભક્તમ્ એકાન્તિનં ક્વચિત્ ।
ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં પ્રપન્નાર્તિ-હરો હરિઃ ॥
ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્ નૌ પ્રીતિમ્ આવહ ।
ગોપીનાં મદ્-વિયોગાધિં મત્-સન્દેશૈર્ વિમોચય ।
તા મન્-મનસ્કા મત્-પ્રાણા મદ્-અર્થે ત્યક્ત-દૈહિકાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.46.1-4] ઇત્ય્
આદિ ।
તથા ચ સ્કાન્દ-પ્રહ્લાદ-સંહિતા-દ્વારકા-માહાત્મ્યે તાઃ પ્રતિ શ્રીમદ્-
ઉદ્ધવ-વાક્યમ્ -
ભગવાન્ અપિ દાશાર્હઃ કન્દર્પ-શર-પીડિતઃ ।
ન ભુઙ્ક્તે ન સ્વપિતિ ચ ચિન્તયન્ વો હ્ય્ અહર્નિશમ્ ॥ ઇતિ ।
એવં રાજ-કુમારીણાં પરિણયોઽપિ તાભિર્ ગોપ-કુમારીભિર્ એકાત્મત્વાત્ પ્રાયસ્
તદ્-વિરહ-કાલ-ક્ષપણાર્થ એવ તાસાં પ્રાણ-પરિત્યાગ-પરિહારાર્થમ્ એવ
ચ । યથોક્તં પાદ્મે-કૈશોરે ગોપ-કન્યાસ્ તા યૌવને રાજ-કન્યકા ઇતિ । યથા
ચ શ્રી-રુક્મિણી-વાક્યમ્-
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ ન લભેય ભવત્-પ્રસાદં
જહ્યામ્ અસૂન્ વ્રત-કૃશાન્ શત-જન્મભિઃ સ્યાત્ ॥ [ભ્પ્ 10.52.43] ઇતિ ।
[302]
અથોદ્દીપનેષુ જાતિઃ । તત્ર ગોપત્વ-રૂપામ્ આહ -
વિવિધ-ગોપ-ચરણેષુ વિદગ્ધો
વેણુ-વાદ્ય ઉરુધા નિજ-શિક્ષાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.35.15] ઇત્ય્ આદિના । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.35 ॥ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ ॥ 301-302 ॥
[303]
યાદવત્વ-રૂપાં સાદૃશ્ય-રૂપાં ચાહ - મેઘઃ શ્રીમંસ્ ત્વમ્ અસિ દયિતો
યાદવેન્દ્રસ્ય નૂનમ્ [ભ્પ્ 10.90.20] ઇત્ય્ આદિના ॥ સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.90 ॥ શ્રી-પટ્ટ-મહિષ્યઃ

[304]
અથ ક્રિયાઃ । તાશ્ ચ દ્વિવિધાઃ । ભાવ-સમ્બન્ધિન્યઃ સ્વાભાવિક-વિનોદ-
મય્યશ્ ચ । પૂર્વા યથા - નિશમ્ય ગીતં તદ્-અનઙ્ગ-વર્ધનમ્ [ભ્પ્ 10.29.4]
ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[305]
ઉત્તરાઃ-
વામ-બાહુ-કૃત-વામ-કપોલો
વલ્ગિત-ભ્રૂર્ અધરાર્પિત-વેણુમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.35.2] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.35 ॥ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ

[306]
વિવિધ-ગોપ-ચરણેષુ [ભ્પ્ 10.35.14] ઇત્ય્ આદૌ ચ તા જ્ઞેયાઃ । અથ દ્રવ્યાણિ ।
તત્ર તસ્ય પ્રેયસ્યો યથા -
ઉષસ્ય્ ઉત્થાય ગોત્રૈઃ સ્વૈર્ અન્યોન્યાબદ્ધ-બાહવઃ ।
કૃષ્ણમ્ ઉચ્ચૈર્ જગુર્ યાન્ત્યઃ કાલિન્દ્યાં સ્નાતુમ્ અન્વહમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.22.6]
ગોત્રૈર્ વર્ગૈઃ ।
॥ 10.22 ॥ શ્રી-શુકઃ

[307]
તદ્-વ્રજ-સ્ત્રિય આશ્રુત્ય [ભ્પ્ 10.21.3] ઇત્ય્ આદૌ ચ સ્વ-સખીભ્યોઽન્વવર્ણયન્ન્
ઇત્ય્ ઉદાહાર્યમ્ ।
તત્-પરિકરાઃ - તં વીક્ષ કૃષ્ણાનુચરં વ્રજ-સ્ત્રિયઃ [ભ્પ્ 10.47.1] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ સઃ

[308]
મણ્ડનમ્ - પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાય-પદાબ્જેઅ-રાગ-શ્રી-કુઙ્કુમેન દયિતા
[ભ્પ્ 10.21.17] ઇત્ય્ આદિ ।
[309]
વંશી-ગોપ્યઃ કિમ્ આચરદ્ અયં કુશલં સ્મ વેણુઃ [ભ્પ્ 10.21.17] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.21 ॥ તાઃ

[310]
પદાઙ્કઃ - પદાનિ વ્યક્તમ્ એતાનિ નન્દ-સૂનોર્ મહાત્મનઃ [ભ્પ્ 10.30.25]
ઇત્ય્ આદિ ।
[311]
પદ-ધૂલિઃ -
ધન્યા અહો અમી આલ્યો ગોવિન્દાઙ્ઘ્ર્ય્-અબ્જ-રેણવઃ ।
યાન્ બ્રહ્મેશો રમા દેવી દધુર્ મૂર્ધ્ન્ય્ અઘ-નુત્તયે ॥ [ભ્પ્ 10.30.29]
(પગે 128)
અત્ર પ્રેમૈવ તદ્-ઉત્કર્ષં ગમયતિ ન ત્વ્ ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનમ્ । સ્વભાવઃ ખલ્વ્
અયં પ્રીતિ-પરમોત્કર્ષસ્ય યત્ સ્વ-વિષયં સર્વત ઉત્કર્ષેણાનુભાવયતિ ।
યથાદિ-ભરતેન મૃગ-પ્રેમ્ણા તદીય-ખુર-સ્પર્શાત્ પૃથિવ્યા અપિ મહા-
ભાગધેયત્વં વર્ણિતમ્-કિં વા અરે આચરિતં તપસ્ તપસ્વિન્યા યદ્ ઇયમ્
અવનિઃ [ભ્પ્ 5.8.23] ઇત્ય્ આદિના । એવમ્ એવ-
કિં તે કૃતં ક્ષિતિ તપો બત કેશવાઙ્ઘ્રિ-
સ્પર્શોત્સવોત્પુલકિતાઙ્ગ-રુહૈર્ વિભાસિ ।
અપ્ય્ અઙ્ઘ્રિ-સમ્ભવ ઉરુક્રમ-વિક્રમાદ્ વા
આહો વરાહવપુષઃ પરિરમ્ભણેન ॥ [ભ્પ્ 10.30.10]
અત્ર પૂર્વાર્ધે પ્રેમ્ણા શ્રી-કૃષ્ણ-માધુર્ય-મહિમોક્તિઃ । ઉત્તરાર્ધે
તેનૈવાન્યત્ર હેયતોક્તિઃ । અત્ર ચ અપીતિ કિમ્ અર્થે । તતશ્ ચ એષોઽઙ્ઘ્રિ-
સમ્ભવો હર્ષ-વિકારઃ ઉરુક્રમસ્ય ત્રિવિક્રમસ્ય વિક્રમાદ્ વાપિ પાદ-
વિક્ષેપાદ્ વાપિ કિં જાતઃ । આહો ઇતિ પક્ષાન્તરે । વરાહ-વપુષઃ કાન્ત-
ભાવતોઽપિ પરિરમ્ભણેન વા એષોઽઙ્ઘ્રિ-સમ્ભવઃ કિં જાતઃ । ન હિ ન હીત્ય્
અર્થઃ । અપીતિ સ્તોકાર્થે વા સર્પિષોઽપિ સ્યાદ્ ઇતિવત્ । તતશ્ ચ ઉરુક્રમ-વિક્રમાદ્
અપિ એષોઽઙ્ઘ્રિ-સમ્ભવો વિકારઃ સ્યાત્ । કિન્તુ સ્તોક એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.30 ॥ તાઃ

[313]
નખાઙ્કઃ - પૃચ્છતેમા લતા બાહૂન્ [ભ્પ્ 10.30.31] ઇત્ય્ આદાવ્ એવ જ્ઞાતઃ । એવં
વૃન્દાવન-યમુનાદીન્ય્ અપ્ય્ ઉદાહાર્યાણિ । અથ કાલશ્ ચ રાસોત્સવાદિ-
સમ્બન્ધી । સ યથા-તાઃ કિં નિશાઃ સ્મરતિ યાસુ [ભ્પ્ 10.47.43] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ તાઃ

[314]
તદ્ એવં યથા તદીય-ગુણાદયઃ ઉદ્દીપનાસ્ તથૈવ તાદૃશ-સેવોપયોગિત્વેન
તત્-પ્રેયસી-ગુણા અપિ જ્ઞેયાઃ । તે ચ તાસામ્ આત્મ-સમ્બન્ધિન આત્માભીષ્ટ-
તદ્-વલ્લભાસમ્બન્ધિનશ્ ચેત્ય્ ઉભયેઽપ્ય્ ઊહ્યાઃ ।
અથાનુભાવાઃ । તત્ર સૈરિન્ધ્ર્યાદીનાં, યથા -
સા મજ્જનાલેપ-દુકૂલ-ભૂષણ-
સ્રગ્-ગન્ધ-તામ્બૂલ-સુધાસવાદિભિઃ ।
અપ્રસાધિતાત્મોપસસાર માધવં [ભ્પ્ 10.48.5] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

[315]
શ્રી-પટ્ટ-મહિષીણામ્ ઇત્થં રમા-પતિમ્ અવાપ્ય [ભ્પ્ 10.59.44] ઇત્ય્ આદિ-દ્વય
એવ વિદિતઃ । શ્રી-વ્રજ-દેવીનાં યથા, આસામ્ અહો [ભ્પ્ 10.47.61] ઇત્ય્ આદૌ । યા
દુસ્ત્યજમ્ ઇત્ય્ આદિ । તત્ર ચ વિવરણમ્-
તં ગોરજશ્-છુરિત-કુન્તલ-બદ્ધ-બર્હ-
વન્ય-પ્રસૂન-રુચિરેક્ષણ-ચારુ-હાસમ્ ।
વેણુમ્ ક્વણન્તમ્ અનુગૈર્ ઉપગીત-કીર્તિં
ગોપ્યો દિદૃક્ષિત-દૃશો ઽભ્યગમન્ સમેતાઃ ॥
પીત્વા મુકુન્દ-મુખ-સારઘમ્ અક્ષિ-ભૃઙ્ગૈસ્
તાપં જહુર્ વિરહ-જં વ્રજ-યોષિતો ઽહ્નિ ।
તત્ સત્-કૃતિં સમધિગમ્ય વિવેશ ગોષ્ઠં
સવ્રીડ-હાસ-વિનયં યદ્ અપાઙ્ગ-મોક્ષમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.15.42-43} ઇત્ય્ આદિ
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.15 ॥ શ્રી-શુકઃ

[316]
અથ પ્રાયઃ સર્વાસાં તે ચતુર્વિધાઃ ઉદ્ભાસ્વર-સાત્ત્વિકાલઙ્કાર-
વાચિકાખ્યાઃ । તત્રોદ્ભાસ્વરા ઉક્તાઃ -
નીવ્ય્-ઉત્તરીય-ધમ્મિલ્લ-સ્રંસનં ગાત્ર-મોટનમ્ ।
જૃમ્ભા ઘ્રાણસ્ય ફુલ્લત્વં નિશ્વાસાદ્યાશ્ ચ તે મતાઃ ॥[ઉન્ 10.70] ઇતિ ।
યથા-
તદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગ-પ્રમુદાકુલેન્દ્રિયાઃ
કેશાન્ દુકૂલં કુચ-પટ્ટિકાં વા ।
નાઞ્જઃ પ્રતિવ્યોઢુમ્ અલં વ્રજ-સ્ત્રિયો
વિસ્રસ્ત-માલાભરણાઃ કુરૂદ્વહ ॥ [ભ્પ્ 10.33.17] ઇત્ય્ આદિ ।
(પગે 129)
[317]
સાત્ત્વિકાઃ -
તત્રૈકાંસ-ગતં બાહું કૃષ્ણસ્યોત્પલ-સૌરભમ્ ।
ચન્દનાલિ-સમાઘ્રાય હૃષ્ટ-રોમા ચુચુમ્બ હ ॥ [ભ્પ્ 10.33.12]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[318]
નિર્વિકારાત્મકે ચિત્તે ભાવઃ પ્રથમ-વિક્રિયા ॥ ઉન્ 11.6] । સ યથા -- ચિત્તં
સુખેન ભવતાપહૃતં ગૃહેષુ [ભ્પ્ 10.29.34] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[319]
ગ્રીવારેચક-સંયુક્તો ભ્રૂ-નેત્રાદિ-વિકાશ-કૃત્ ।
ભાવાદ્ ઈષત્-પ્રકાશો યઃ સ હાવ ઇતિ કથ્યતે ॥ [ઉન્ 11.9] ઇતિ ।
સ યથા શ્રી-લક્ષ્મણા-સ્વયંવરે -
ઉન્નીય વક્ત્રમ્ ઉરુ-કુન્તલ-કુણ્ડલ-ત્વિડ્-
ગણ્ડ-સ્થલં શિશિર-હાસ-કટાક્ષ-મોક્ષૈઃ ।
રાજ્ઞો નિરીક્ષ્ય પરિતઃ શનકૈર્ મુરારેર્
અંસે ઽનુરક્ત-હૃદયા નિદધે સ્વ-માલામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.83.29] ઇતિ ।
॥ 10.83 ॥ સૈવ

[320]
એવં -- હાવ એવ ભવેદ્ ધેલા વ્યક્ત-શૃઙ્ગાર-સૂચકઃ [ઉન્ 11.11] ઇતિ
લક્ષણાનુસારેણ હેલાપ્ય્ ઉદાહાર્યા । સા શોભા રૂપ-ભોગાદ્યૈર્ યત્ સ્યાદ્
અઙ્ગ-વિભૂષણમ્ [ઉન્ 11.13] । સા યથા -
તાસામ્ અતિવિહારેણ [ભ્પ્ 10.33.21] ઇત્ય્ આદિ, ગોપ્યઃ સ્ફુરત્-પુરટ-કુણ્ડલ-
કુન્તલ-ત્વિડ્-ગુણ-શ્રિયા સુધિત-હાસ-નિરીક્ષણેન [ભ્પ્ 10.33.22]
[321]
માધુર્યં નામ ચેષ્ટાનાં સર્વાવસ્થાસુ ચારુતા [ઉન્ 11.19] । તદ્ યથા -
કાચિદ્ રાસ-પરિશ્રાન્તા પાર્શ્વસ્થસ્ય ગદા-ભૃતઃ ।
જગ્રાહ બાહુના સ્કન્ધં શ્લથદ્-વલય-મલ્લિકા ॥ [ભ્પ્ 10.33.11]
સ્પષ્ટમ્ ॥
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[322]
નિઃશઙ્કત્વં પ્રયોગેષુ બુધૈર્ ઉક્તા પ્રગલ્ભતા ॥ [ઉન્ 11.21]
સા ચ-
તત્રૈકાંસ-ગતં બાહુમ્ [ભ્પ્ 10.33.11] ઇત્ય્ આદૌ દર્શિતા ।
ઔદાર્યં વિનયં પ્રાહુઃ સર્વાવસ્થા-ગતં બુધાઃ । [ઉન્ 11.15]
તદ્ યથા-મૃગયુર્ ઇવ કપીન્દ્રમ્ [ભ્પ્ 10.47.17] ઇત્ય્ આદૌ દુસ્ત્યજસ્ તત્-
કથાર્થઃ ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ સૈવ

[324]
એવં-
શોભૈવ કાન્તિર્ આખ્યાતા મન્મથાપ્યાયનોજ્જ્વલા ॥ [ઉન્ 11.15]
કાન્તિર્ એવ વયો-ભોગ-દેશ-કાલ-ગુણાદિભિઃ ।
ઉદ્દીપિતાતિવિસ્તારં પ્રાપ્તા ચેદ્ દીપ્તિર્ ઉચ્યતે ॥ [ઉન્ 11.17]
ઇત્ય્ અનુસારેણ કાન્તિ-દીપ્તી અપ્ય્ ઉદાહાર્યે ।
પ્રિયાનુકરણં લીલા રમ્યૈર્ વેશ-ક્રિયાદિભિઃ । [ઉન્ 11.28] તસ્યાં વેશ-
ક્રિયયા તચ્-ચેષ્ટાનુકરણં યથા -
અન્તર્હિતે ભગવતિ [ભ્પ્ 10.30.1] ઇત્ય્ આદ્ય્ અનન્તરમ્ ગત્યાનુરાગ-સ્મિત- [ભ્પ્
10.30.2] ઇત્ય્ આદિ ॥(પગે 130)
[325]
તાસ્ તાઃ બાહુ-પ્રસારા [ભ્પ્ 10.29.46] ઇત્ય્ આદિનોક્તાસ્ તદીય-લીલા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પશ્ચાદાવેશેન રૂપં તદ્-અભેદ-ભાવના-રૂપમ્ । ગતિ-સ્મિત-પ્રેક્ષણ-
ભાષણાદિષુ [ભ્પ્ 10.30.3] ઇત્ય્ આદિ ।
એવં સ્વ-વિલાસ-રૂપાં લીલામ્ ઉદ્ભાવ્યાપિ તાસાં નિજો ભાવો નિગૂઢં તિષ્ઠત્ય્
એવ, યથા વક્ષ્યતે યતન્ત્ય્ ઉન્નિદધેઽબરમ્ [ભ્પ્ 10.30.20] ઇત્ય્ અત્ર યતન્તીતિ ।
અથૈતદ્ અગ્રેઽપિ કાલ-ક્ષેપાર્થં યા લીલા યાભિર્ ગાતું પ્રવર્તિતાઃ
પ્રેમાવેશેન તા લીલા એવ તાસ્વ્ આવિષ્ઠા ઇતિ તત્-તદ્-અનુકરણ-વિશેષે હેતુર્
જ્ઞેયઃ । એતદ્-અનુકરણં ચ પ્રાયો ન લીલા-શબ્દ-વાચ્યમ્ । બાલ્યાદિ-
રૂપસ્યાનાલમ્બનત્વેનોજ્જ્વલ-રસાઙ્ગત્વાભાવાત્ । તત્ર પૂતનાદીનાં પ્રીતિ-
માત્ર-વિરોધિ-ભાવાનામ્ અપિ તથા શ્રી-કૃષ્ણ-જનન્ય્-આદીનાં નિજ-પ્રીતિ-
વિશેષ-વિરોધિ-ભાવાનામ્ અપિ ચેષ્ટાનુકરણં શ્રી-કૃષ્ણાનુકર્ત્રીણાં
ગોપિકાનાં સખીભિસ્ તાસાં વિરહ-કાલ-ક્ષેપાય તત્-તદ્-ભાવ-પોષાર્થં
કૃત્રિમતયિવાઙ્ગીકૃતં, ન તુ તત્-તદ્-ભાવેનેતિ સમાધેયમ્ । કેચિચ્ ચૈવં
વ્યાચક્ષતે, પૂતના-વધ-લીલા-સ્મરણાવેશે સતિ કાસાઞ્ચિત્ પૂતનાનુકરણમ્
અપિ શ્રી-કૃષ્ણાનિષ્ઠા-શઙ્કયા ભયેનૈવ ભવતિ । યથા લોકેઽપિ આત્મ-
નિષ્ઠા-શઙ્કયા ભયોન્મત્તસ્ય તદ્-ભય-હેતુ-વ્યાઘ્રાદ્ય્-અનુકરણં
ભવતિ । તતસ્ તદ્-અનુકરણેઽપિ આત્મનીવ શ્રી-કૃષ્ણે પ્રીતિર્ એવોલ્લસતિ ન તુ
દ્વેષઃ । સા પ્રીતિર્ યથાત્મનિ તદ્-રૂપતયૈવ તિષ્ઠતિ તથૈવ તાસાં શ્રી-
કૃષ્ણેઽપિ સ્વભાવોચિતૈવાનુવર્તતે ।
તતઃ બદ્ધાન્યયા સ્રજા કાચિદ્ [ભ્પ્ 10.30.23] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-યશોદાનુકરણં
ચ તથૈવ મન્તવ્યમ્ । પૂર્વં હિ દામોદર-લીલા-સ્મરણાવેશેન તસ્યાઃ શ્રી-
કૃષ્ણ-ભાવઃ । તતશ્ ચ વક્ત્રં નિનાય ભય-ભાવનયા સ્થિત્સ્ય [ભ્પ્ 1.8.31]
ઇત્ય્-ઉક્ત-રીત્યા શ્રી-યશોદાતો ભયમ્ અપિ જાતમ્ । બાલ્ય-સ્વભાવાનુસ્મરણેન
તદ્-અનુકરણં ચ । તતશ્ ચ સૈવ સ્વયમ્ અન્યાં કાઞ્ચી-તલ્-લીલાવેશેનૈવ
કૃષ્ણાયમાનાં ચ બબન્ધ । તથાપિ પૂર્વવત્ સ્વભાવોચિતૈવ પ્રીતિસ્ તસ્યામ્
અન્તર્વર્તત એવ । સા હિ પ્રીતિસ્ તત્-તદ્-ભાવસ્ય પરમાશ્રય-રૂપા । તતો બહિર્
એવ તત્-તદ્-અનુકરણાત્ શ્રી-યશોદા-ભાવસ્ય ચ મધ્યે શ્રી-કૃષ્ણ-ભાવ-
વ્યવધાનેન નિજ-ભાવાસ્પર્શાન્ ન વિરોધ ઇતિ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-શુકઃ

[326]
ગતિ-સ્થાનાસનાદીનાં મુખ-નેત્રાદિ-કર્મણામ્ ।
તાત્કાલિકં તુ વૈશિષ્ટ્યં વિલાસઃ પ્રિય-સઙ્ગજમ્ ॥ [ઉન્ 11.31]
સ યથા -
તં વિલોક્યાગતં પ્રેષ્ઠં પ્રીત્ય્-ઉત્ફુલ્લ-દૃશો ઽબલાઃ [ભ્પ્ 10.32.3] ઇતિ
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.32 ॥ સઃ

[327]
ગર્વાભિલાષ-રુદિત-સ્મિતાસૂયા-ભય-ક્રુધામ્ ।
સઙ્કરી-કરણં હર્ષાદ્ ઉચ્યતે કિલ-કિઞ્ચિતમ્ ॥[ઉન્ 11.44]
તદ્ યથા - તસ્ય તત્ ક્ષ્વેલિતં શ્રુત્વા બાલાઃ પ્રેમપરિપ્લુતાઃ [ભ્પ્ 10.22.12] ઇત્ય્
આદિ, એવં બ્રુવતિ ગોવિન્દે [ભ્પ્ 10.22.13] ઇત્યાદિ, માનયં ભોઃ કૃથા [ભ્પ્
10.22.14] ઇત્યાદિ, શ્યામસુન્દર તે દાસ્યઃ [ભ્પ્ 10.22.15] ઇત્ય્ આદ્ય્ અન્તમ્ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.22 ॥ સઃ

[328]
વલ્લભ-પ્રાપ્તિ-વેલાયાં મદનાવેશ-સમ્ભ્રમાત્ ।
વિભ્રમો હાર-માલ્યાદિ-ભૂષા-સ્થાન-વિપર્યયઃ ॥ [ઉન્ 11.39]
સ યથા -- વ્યત્યસ્ત-વસ્ત્રાભરણાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણાન્તિકં યયુઃ [ભ્પ્ 10.29.7]
ઇતિ । (પગે 131)
ઇષ્ટેઽપ્ય્ ગર્વ- માનાભ્યાં બિબ્બોકઃ સ્યાદ્ અનાદરઃ [ઉન્ 11.52] । સ ચ એકા
ભ્રૂ-કુટિમ્ આબધ્ય [ભ્પ્ 10.32.6] ઇત્ય્ આદાવ્ ઉદાહરિષ્યતે ।
વિન્યાસ-ભઙ્ગિ-રઙ્ગાનાં ભ્રૂ-વિલાસ-મનોહરાઃ ।
સુકુમારા ભવેદ્ યત્ર લલિતં તદ્-ઉદીરિતમ્ । [ઉન્ 11.56] । તચ્ ચ પૂર્વત્રૈવ
જ્ઞેયમ્ ।
॥ 10.32 ॥ સઃ

[329]
કાન્ત-સ્મરણ-વાર્તાદૌ હૃદિ તદ્-ભાવ-ભાવતઃ ।
પ્રાકટ્યમ્ અભિલાષસ્ય મોટ્ટાયિતમ્ ઉદીર્યતે ॥ [ઉન્ 11.47]
તચ્ ચ કૃષ્ણં નિરીક્ષ્ય વનિતોત્સવ [ભ્પ્ 10.21.12] ઇત્ય્ આદાવ્ એવ જ્ઞેયમ્ ।
હ્રી-માનેર્ષ્યાદિભિર્ યત્ર નોચ્યતે સ્વ-વિવક્ષિતમ્ ।
વ્યજ્યતે ચેષ્ટયૈવેદં વિકૃતં તદ્ વિદુર્ બુધાઃ ॥ [ઉન્ 11.58]
તદ્ યથા-
પરિધાય સ્વ-વાસાંસિ પ્રેષ્ઠ-સઙ્ગમ-સજ્જિતાઃ ।
ગૃહીત-ચિત્તા નો ચેલુસ્ તસ્મિન્ લજ્જાયિતેક્ષણાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.22.23]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.22 ॥ સઃ

[330]
આકલ્પ-કલ્પનાલ્પાપિ વિચ્છિત્તિઃ કાન્તિ-પોષ-કૃત્ ॥ [ઉન્ 11.34]
સ્તનાધરાદિ-ગ્રહણે હૃત્-પ્રીતાવ્ અપિ સમ્ભ્રમાત્ ।
બહિઃ ક્રોધો વ્યથિતવત્ પ્રોક્તં કુટ્ટમિતં બુધૈઃ ॥ [ઉન્ 11.49]
એવમ્ ઇત્ય્ અનુસારેણ વિચ્છિત્તિ-કુટ્ટુમિતે અપિ જ્ઞેયે ।
અથ વાચિકાઃ । તત્ર ચાટુ-પ્રિયોક્તિર્ આલાપઃ [ઉન્ 11.80] । સ યથા -- કા સ્ત્ર્ય્
અઙ્ગ તે કલ-પદાયત-મૂર્ચ્છિતેન [ભ્પ્ 10.29.40] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[331]
વિલાપો દુઃખજં વચઃ [ઉન્ 11.83] । સ યથા- પરં સૌખ્યં હિ નૈરાશ્યં
[ભ્પ્ 10.47.47] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ તાઃ

[332]
ઉક્તિ-પ્રત્યુક્તિમદ્-વાક્યં સંલાપ ઇતિ કીર્ત્યતે [ઉન્ 11.85] । સ યથા-સ્વાગતં
વો મહાભાગાઃ [ભ્પ્ 10.29.18] ઇત્ય્ આદિકં । વ્યક્તં ભવાન્ વ્રજ-ભયાર્તિ-
હરોઽભિજાતઃ [ભ્પ્ 10.29.41] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ ।
અત્ર શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યેષુ પ્રથમોઽર્થસ્ તાસુ વેણ્વ્-આદિ-મોહિતાસ્વ્ અપિ વામ્યમ્
આચરન્તીષુ સઙ્ગ-પ્રાર્થના-રૂપઃ । દ્વિતીયસ્ તુ પરિહાસાય તદ્-ભાવ-
પરીક્ષણાય ચ તદ્-આગમન-કારણ-સ્વ-સઙ્ગ-પ્રત્યાખ્યાન-રૂપઃ । તથૈવ
તાસાં વાક્યેષ્વ્ અપિ તત્-પ્રાર્થના-પ્રત્યાખ્યાન-રૂપઃ । અતએવ પારસ્પરિક-
સમાન-વૈદગ્ધી-મયત્વાદ્ અતિતરાં રસઃ પુષ્યતે ।
સ્વાગતં ઇતિ ઉભયત્ર સમાનમ્ એવ । રજન્ય્ એષા । યદિ કથઞ્ચિદ્ આગતા એવ
તદાધુના તુ રજન્યા ઘોર-રૂપાદિત્વાત્ વ્રજં પ્રતિ ન યાત, યાતું નાર્હથ ।
કિન્તુ સ્ત્રીભિર્ યુષ્માભિર્ ઇહ મમ વીરસ્ય સન્નિધાવ્ એવ સ્થેયં સ્થાતું
યોગ્યમ્ ઇતિ । સુમધ્યમા ઇતિ પુનર્ ગમને ખેદમ્ અપિ દર્શિતવાન્ ।
ન ચ મત્-સન્નિધાવ્ અવસ્થાને બન્ધુભ્યો ભેતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ માતરઃ [ભ્પ્
10.29.20] ઇતિ । બન્ધુભ્યઃ સાધ્વસં મા કૃઢ્વં યતસ્ તે માત્રાદયો
બન્ધવો રાત્રાવ્ અસ્મિન્ અપશ્યન્ત એવ વિચિન્વન્તિ । તતો નાસ્તિ તેષામ્
અત્રાગમન-સમ્ભાવનેતિ ભાવઃ । પુત્રા દેવરં-મન્યાદિ-પુત્રાઃ
સપત્ન્યાદિ-પુત્રા વા ।
નિજારામ-દર્શનયા તાસાં ભાવમ્ ઉદ્દીપયતિ દૃષ્ટં વનં [ભ્પ્ 10.29.21]
ઇતિ । નિગમયતિ તદ્ યાત [ભ્પ્ 10.29.22] ઇતિ યસ્માદ્ રજન્ય્ એષા ઘોર-રૂપા ઇત્ય્-
આદિકો હેતુઃ, તત્ તસ્માચ્ ચિર-કાલં વ્યાપ્ય ઘોષં મા યાત । અચિરમ્ અધુનૈવ
મા યાતેતિ વા । તતસ્ તત્ર ગત્વા પતીન્ યુષ્મત્-પતિત્વેન ક્ પ્તાં તાન્ અપિ મા
શુશ્રૂષધ્વમ્ । હે સતીઃ સત્યઃ પરમોત્તમાઃ । યે ચ વત્સાદયસ્ તે ચ મા
ક્રન્દન્તિ (પગે 132) તતસ્ તાન્ મા પાયયત તદ્-અર્થં મા દુહ્યત ચેતિ ।
યદિ સ્વયમ્ એવ ભવત્યો મદ્-અનુરાગેણૈવાગતા ન તત્ર મત્-
પ્રાર્થનાપેક્ષાપિ, તદા તદ્ અતીવ યુક્તમ્ આચરિતમ્ ઇત્ય્ આહ અથવા [ભ્પ્
10.29.23] ઇતિ । મમ મયિ । યદિ જન્તુ-માત્રાણ્ય્ એવ મયિ પ્રીયન્તે તદા
ભવતીનાં કામિનીનાં કાન્ત-ભાવાત્મક એવ સઃ સ્નેહો ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ભર્તૃ-શુશ્રૂષણ-પરિત્યાગે સ્ત્રીણાં દોષસ્ તત્રાહ ભર્તુઃ શુશ્રૂષણં
[ભ્પ્ 10.29.24] ઇતિ । અમાયયા યો ભર્તા તસ્યૈવ શુશ્રૂષણં પરો ધર્મઃ ।
તથા તદ્-બન્ધૂનાં ચ । યુષ્માકં તુ અનુપભુક્તાત્વેન લક્ષ્યમાણાનાં
દામ્પત્ય-વ્યવહારાભાવાત્ કેનાપિ માયયૈવ તત્ કલ્પિતમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે । તતો
ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
અઙ્ગીકૃત્યાપિ પતિત્વં પ્રકારાન્તરેણ તત્-સેવાં સ્મૃતિ-વાક્ય-દ્વારાપિ
પરિહરતિ દુઃશીલઃ [ભ્પ્ 10.29.25] ઇતિ । અપાતક્ય્ એવ ન હાતવ્યઃ । તે તુ
પાતકિન એવેતિ સાસૂયો ભાવઃ ।
અપાતકિત્વાઙ્ગીકારમ્ આશઙ્ક્ય છલેન સ્મૃતિ-વાક્યાન્તરમ્ અન્યાર્થતયા
વ્યઞ્જયન્ન્ અપિ તત્-સેવાં પ્રત્યાચષ્ટે અસ્વર્ગ્યમ્ [ભ્પ્ 10.29.26] ઇતિ । ઉપ
સમીપે પતિર્ યસ્યાઃ સા ઉપપતિસ્ તસ્યા ભાવ ઔપપત્યં પતિ-સામીપ્યમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તત્ ખલ્વ્ અસ્વર્ગ્યાદ્ ઇતિ ।
અથ મય્ય્ અપિ જાતો ભાવઃ ક્લેશાયૈવ ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાપિ મા
પરાઙ્મુખીભવતેત્ય્ આહ શ્રવણાદ્ [ભ્પ્ 10.29.27] ઇતિ । યથા શ્રવણાદિના
મદ્-ભાવો મદ્-અપ્રાપ્ત્યા દુઃખ-મયસ્ તથા સન્નિકર્ષેણ મત્-પ્રાપ્ત્યા ન
ભવતિ । તતસ્ તસ્માદ્ ગૃહાન્ ગૃહ-સદૃશાન્ કુઞ્જાન્ પ્રતિ યાત પ્રવિશત ।
પર્યુદાસોઽત્ર નઞ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યસ્ય પ્રાર્થના-રૂપોઽર્થો વ્યાખ્યાતઃ । અર્થાન્તરં
તુ પ્રસિદ્ધમ્ । તત્ર પુત્રા ઇતિ સપરિહાસ-દોષોદ્ગારેણાપિ પ્રત્યાખ્યાનમ્ ।
અથ તાદૃશ-કૃષ્ણ-વાક્ય-શ્રવણાનન્તરં તાસામ્ અવસ્થા-વર્ણનમ્ ઇતિ
વિપ્રિયમ્ આકર્ણ્ય [ભ્પ્ 10.29.28] ઇત્ય્-આદિભિસ્ ત્રિભિઃ । અર્થ-દ્વિતયસ્યૈવ
તર્કેણ તદ્-અભિપ્રાય-નિશ્ચયાભાવાદ્ ઉત્કણ્ઠાસ્વ્યાભાવ્યેન
પ્રત્યાખ્યાનસ્યૈવ સુષ્ઠુ સ્ફુરિતત્વાત્ તદ્-વાક્યસ્ય વિપ્રિયત્વં તાસાં
વિષાદાદિકં ચ । તત્રોભયત્રાપિ ચિન્તાયા યુક્તત્વાત્ મુખ-નમનાદિ-ચેષ્ટાસ્વ્
અપિ ન રસ-ભઙ્ગઃ । પદા ભ્રૂ-લેખનં ચાત્ર નાયિકયા સ્વયમ્ અભિયોગેઽપ્ય્
ઉક્તમ્ અસ્તિ ।
અથ તાસામ્ અપિ તદ્-અનુરૂપં વાક્યં મૈવં [ભ્પ્ 10.29.31] ઇત્ય્ આદિ । મેતિ તત્-
પ્રાર્થના-નિરાકરણે સર્વ-વિષયાન્ પતિ-પુત્રાદીન્ સન્ત્યજ્ય યાસ્ તવ પાદ-
મૂલં ભક્તાસ્ તા એવ દુરવગ્રહં નિરર્ગલં યથા સ્યાત્ તથા ભજસ્વ ।
પાદ-મૂલમ્ ઇતિ તાસુ નિજોત્કર્ષ-ખ્યાપનમ્ । અસ્માન્ પુનર્ અતથાભૂતાન્ આ
સમ્યગ્ દર્શન-પ્રસઙ્ગાદિષ્વ્ અપિ ત્યજ । તત્રાન્યાસાં ભજને સ્વેષાં ત્યાગે
ચ સદ્-આચારં દૃષ્ટાન્તયતિ દેવ ઇતિ । સ હિ ત્યક્ત-વિષય-કર્માદિતયા સ્વં
ભજતો મુમુક્ષૂન્ એવ ભજતિ નાન્યાન્ ઇતિ ।
અથ શાસ્ત્રાર્થ-દ્વારા તદ્-ઉપદેશં નિરાકુર્વન્તિ યત્ પત્ય્-અપત્ય [ભ્પ્
10.29.32] ઇતિ । સ્વધર્મઃ સુષ્ઠુ અધર્મઃ । ધર્મ-વિદેતિ સોપહાસમ્ । ઉક્તં
છલેન પ્રતિપાદિતમ્ । ભર્તુઃ શુશ્રૂષણમ્ ઇત્ય્ આદાવ્ અન્યથા-
યોજનાભિપ્રાયાત્ । એતદ્ અધર્મ-નિરાકરણોપદેશ-વાક્યમ્ । તત્-પદે
ઉપદેષ્ટરિ ઈશે સ્વતન્ત્રાચારે ત્વય્ય્ એવાસ્તુ ત્વમ્ એવાધર્માન્ નિવર્તસ્વ ઇત્ય્
અર્થઃ । તતો યુષ્માકં કિમ્ ઇત્ય્ અત આહુઃ પ્રેષ્ઠ ઇતિ । બન્ધુર્ આત્મા સુન્દર-
સ્વભાવો ભવાન્ પ્રાણિ-માત્રાણાં કિલ પ્રેષ્ઠઃ । તતસ્ તેનૈવ સર્વે વયઃ
મઙ્ગલિનઃ સ્યામેત્ય્ અર્થઃ ।
અથવા મદ્-અભિસ્નેહાદ્ ઇત્ય્ આદિકં નિરાકુર્વન્તિ કુર્વન્તિ હિ [ભ્પ્ 10.29.33] ઇતિ ।
આર્તિં દ્યન્તિ છિન્દન્તિ ઇતિ તાદૃશૈઃ પત્યાદિભિર્ હેતુ-ભૂતૈઃ સ્વે (પગે 133)
આત્મનિ દેહાદૌ
નિત્ય-પ્રિયે સતિ યાઃ કુશલા ભવન્તિ તાઃ કિં ત્વયિ રતિં કાન્ત-ભાવં કુર્વન્તિ
અપિ તુ નૈવેત્ય્ અર્થઃ । તત્ તસ્માત્ નોઽસ્મભ્યં પ્રસીદ ઇમં દુરાગ્રહં
ત્યજેત્ય્ અર્થઃ । તત્ર વરદેશ્વરેતિ સોપલમ્ભં સમ્બોધનમ્ । એષ એવ
વરોઽસ્મભ્યં દીયતામ્ ઇતિ બોધકમ્ ।
તદ્ એવ વ્યઞ્જયન્તિ ત્વયિ ચિરાદ્ ધૃતા અવસ્થિતા યા આશા તૃષ્ણા તાં વ્યાપ્ય
વયં મા સ્મ મા ભવામ । તસ્યાં ત્વન્-મનઃ-સ્થિતાયાં તૃષ્ણાયાં વયમ્
ઉદાસીના એવ ભવામ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતસ્ તાં છિન્દ્યા ઇતિ । અરવિન્દ-નેત્રેતિ ।
એતાદૃશેઽપિ નેત્રે કૌટિલ્યં ન યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । મા સ્મેત્ય્ અસ્તેર્ મા-યોગે
લઙિ રૂપમ્ ।
આશાયાઃ કર્મત્વં ચ ગો-દોહમ્ અસ્તીતિવત્ । શ્રવણાદ્ દર્શનાદ્ ઇત્ય્ આદિ-સૂચિતં
નિજ-ભાવ-જન્માપલપન્તિ ચિત્તમ્ [ભ્પ્ 10.29.34] ઇતિ । નોઽસ્માકં ચિત્તં સુખ
એવ વર્તતે ન તુ ભવતા તસ્માદ્ અપહૃતમ્ । યસ્માગ્ ગૃહેષુ નિર્વિશતિ । તત્ર
ચિહ્નં કરાવ્ અપિ ગૃહ-કૃત્યાર્થં નિર્વિશત ઇતિ । યદ્ ઉક્તં સુમધ્યમા ઇતિ
તત્રાહુઃ પાદૌ કથં તવ પાદ-મૂલાત્ પદમ્ અપિ ન ચલતઃ । તતઃ કથં
વ્રજં ન યામઃ, અપિ તુ યામ એવેત્ય્ અર્થઃ । યત્ તૂક્તં વ્રજં પ્રતિ ન યાત
કિં ત્વ્ ઇહૈવ સ્થીયતામ્ ઇતિ તત્રાહુઃ કરવામ કિં વેતિ ।
અગૃહાન્ પ્રતિયાતેતિ સતૃષ્ણં યદ્ ઉક્તં તત્રાહુઃ સિઞ્ચ [ભ્પ્ 10.29.35] ઇતિ । અઙ્ગ,
હે કામુક, નોઽસ્માકં સ્વાભાવિકાત્ હાસાવલોકક-સહિતાત્ કલ-ગીતાજ્ જાતો યસ્
તવ હૃચ્-છયાગ્નિસ્ તં ત્વદ્-અધરામૃત-પૂરકેણૈવ સિઞ્ચ । અસ્મદીયસ્ય તસ્ય
કથઞ્ચિદ્ અપ્રાપ્યત્વાદ્ ઇતિ । અન્યોઽપિ રસ-લુબ્ધો લોભ્ય-વસ્તુનોઽપ્રાપ્તૌ

નિજૌષ્ઠમ્ એવ લેઢીતિ નર્મ ચ વ્યઞ્જિતમ્ ।
તત્ર હેતુમ્ આહ નો ઇતિ । ધત્તે પદં ત્વમ્ અવિતા યદિ વિઘ્ન-મૂર્ધ્નિ [ભ્પ્
10.4.10] ઇત્ય્-આદિવત્ અત્ર ચેચ્ છબ્દોઽપિ નિશ્ચયે । તતશ્ ચ યસ્માત્ નિશ્ચિતમ્ એવ
વયં તે તવ વિરહજાગ્ન્ય્-ઉપયુક્ત-દેહા નો ભવામઃ । તતો ધ્યાને વિષયેઽપિ
તવ પદયોઃ પદવીમ્ અપિ ન યામઃ ન સ્પૃશામઃ । સખે ઇતિ સમ્બોધ્ય
પ્રાચીન-મિથો-બાલ્ય-ક્રીડા-ગત-સૌહૃદ્ય-પ્રકટનેન નિજ-વચસ આર્જવં
પ્રકટિતવત્યઃ ।
નનુ સખ્યેન બાલ્ય-ક્રીડાયામ્ અપિ સ્પર્શાદિકં જાતમ્ એવાસ્તિ તર્હિ કથમ્
અહો ઇદાનીમ્ ઉદાસીનાઃ સ્થ । તત્રાહુઃ યર્હિ [ભ્પ્ 10.29.36] ઇતિ । હે અમ્બુજાક્ષ
અરણ્ય-જનાઃ પશુ-પક્ષ્ય્-આદયસ્ તેષાં પ્રિયસ્ય બાલ્ય-ભાવેન તૈર્ એવ કૃત-
મૈત્રસ્ય તવ યર્હિ યદા ક્વચિદ્ અપિ રમાયા રમણ્યા દત્તાવસરં પાદ-
તલં જાતં, તદ્-અનુગતાવ્ ઉન્મુખં બભૂવેત્ય્ અર્થઃ । તત્-પ્રભૃત્ય્ એવ વયં
તદ્ અપિ નાસ્પ્રાક્ષ્મ ન સ્પૃષ્ટવત્યઃ । કિમ્ ઉતાન્યદ્ અઙ્ગમ્ । તદ્ એવં નિજ-
દાઢ્યેનૈવ પૂર્વં ત્વયાભિરમિતાઃ કારિત-બાલ્ય-ક્રીડા અપિ વયમ્ અધુના
અઞ્જસઃ અનાયાસેન અન્યેષાં ગુરુ-જનાદીનાં સમક્ષં સ્થાતું પારયામઃ ।
બતેતિ શઙ્કાયામ્ । અન્યથા તૈર્ અપિ ત્યજ્યેમહીતિ ભાવઃ ।
અથ પ્રીયન્તે મયિ જન્તવઃ ઇત્ય્ અત્ર કામિન્યો યૂયં કાન્ત-ભાવાત્મકમ્ એવ
સ્નેહં કર્તુમ્ અર્હથેતિ યદ્ અભિપ્રેતં તત્ર લક્ષ્મ્ય્-આદિ-રૂપમ્ ઉદાહરણમ્
આશઙ્ક્ય પરિહરન્તિ શ્રીર્ [ભ્પ્ 10.29.37] ઇતિ । શ્રીર્ અપિ વક્ષસિ તથા પ્રસિદ્ધેઃ
શ્રી-વિષ્ણોર્ ઉરસિ પદં લબ્ધ્વાપિ યસ્ય તવ શ્રી-ગોકુલ-વૃન્દાવન-સ્થિતં
પદામ્બુજ-રજસ્ તુલસ્યા વૃન્દયા સહ ચકમે । ત્વજ્-જન્મત આરભ્ય
નન્દસ્ય વ્રજો રમાક્રીડો બભૂવેતિ તુલસી-લક્ષણ-રૂપાન્તરા વૃન્દા-દેવી
વૃન્દાવને નિત્ય-વાસમ્ અકરોદ્ ઇતિ ચ મુનિ-જન-પ્રસિદ્ધેઃ । કથમ્ભૂતમ્
અપિ રજશ્ ચકમે । ભૃત્યૈર્ વ્રજ-સમ્બન્ધિભિર્ જુષ્ટં શિરો-
ધારણાદિનોપભુક્તમ્ અપિ । સા તુ કીદૃઙ્-મહિમાપિ । યસ્યાઃ સ્વ-વિષયક-
(પગે 134) કૃપા-વીક્ષણે ઉત અપિ । અન્ય-સુરાણાં તત્-પાર્ષદાદીનામ્ અપિ
પ્રયાસસ્ તાદૃશ-મહિમાપિ । વયં ચેતિ ચ-શબ્દઃ કાકુ-સૂચકસ્યાપિ-શબ્દસ્ય
સમાનાર્થઃ । તતો યથા શ્રીર્ યથા ચ વૃન્દા તદ્વદ્ વયમ્ અપિ મુઘ્દાઃ
સત્યઃ તસ્ય તવ પાદ-રજઃ પ્રપન્નાઃ અપિ તુ નૈવેત્ય્ અર્થઃ ।
પ્રાક્તનં વાક્યં નિગમયન્તિ તન્ નઃ [ભ્પ્ 10.29.38] ઇતિ । વૃજિનાર્દનેતિ
કર્મણ્ય્ અન્ એવ । હે સર્વ-દુઃખ-નિવારક, તતસ્ તસ્માત્ નોઽસ્માન્ પ્રતિ
પ્રસીદ ઇમાં દુર્દૃષ્ટિં ત્યજેત્ય્ અર્થઃ । નનુ યૂયમ્ અપિ ગૃહાદિ-
ત્યાગેનાત્રાગત્ય તદ્વદ્ એવ મત્-પાદ-રજઃ પ્રપન્નાઃ તત્રાહુઃ ન તે ઽઙ્ઘ્રિ-
મૂલમ્ ઇતિ । તદ્વદ્ અસતોર્ વિસૃજ્ય ત્વદ્-ઉપાસનાશાઃ સત્યસ્ તવાઙ્ઘ્રિ-મૂલં ન
પ્રાપ્તા અપિ તુ કૌતુકેનૈવ જ્યોત્સ્નાયાં વૃન્દાવન-દર્શનાર્થમ્ આગતા ઇત્ય્
અર્થઃ । અતસ્ ત્વદીય-તાદૃશ-નિરીક્ષણ-જાત-તીવ્ર-કામેન
તપ્તાત્માનો યાસ્ તાસામ્ એવ દાસ્યં દેહિ ન તુ માદૃશીનામ્ । અત્ર ષષ્ઠી
ચાત્યન્ત-દાનાભાવે સમ્પ્રદાનત્વં ન ભવતીતિ વિવક્ષયા । અતસ્ તદ્ અપિ
દાનં ગોકુલેઽસ્મિન્ નાતિસ્થિરીભવિષ્યતીતિ ભાવઃ ।
પુરુષ-ભૂષણેતિ સમ્બોધનં ચ શ્લિષ્ટમ્ । પુરુષાન્ ગોકુલ-ગતાન્ સખિ-
જનાન્ એવ ભૂષયતિ ન ત્વ્ અદ્યાપિ ગોકુલ-રમણીં કાઞ્ચિદ્ અપિ । અતસ્ તાદૃશ-
તપ્તાત્માનોઽપિ નાયિકાઃ કલ્પના-માત્ર-મય્ય ઇતિ ભાવઃ । અત્ર
ભાવાન્તરેણાગતિ-સૂચનાત્ દૃષ્ટં વનં કુસુમિતમ્ [ભ્પ્ 10.29.21] ઇત્ય્ અનેન
તદ્-ભાવોદ્દીપનમ્ અપિ નાદૃતમ્ ।
અથ શ્રવણાદ્ [ભ્પ્ 10.29.27] ઇત્ય્ આદૌ દર્શનાન્ મયિ ભાવઃ ઇત્ય્ અનેન યન્-
નિજ-સૌન્દર્ય-બલં દર્શિતં તત્રાહુઃ વીક્ષ્ય [ભ્પ્ 10.29.39] ઇતિ । અત્રાપ્ય્
અન્ત્યશ્ ચ-શબ્દઃ કાક્વામ્ । પૂર્વસ્ તુ તત્-તદ્-ઉક્ત-સમુચ્ચયે । એતદ્ અપિ એતચ્
ચાપિ વિલોક્ય દાસ્યો ભવામ, અપિ તુ ન સર્વથૈવ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ યદ્ય્ એવં દૃઢ-વ્રતા ભવત તર્હિ કથમ્ ઇહૈવ સર્વાં રાત્રિં ન
તિષ્ઠથેત્ય્ આશઙ્ક્ય પુનઃ સ-શઙ્કમ્ આહુઃ કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે [ભ્પ્ 10.29.40]
ઇતિ । યદ્યપ્ય્ એવ તથાપિ અઙ્ગ હે કલ-પદાયત-વેણુ-ગીત, હે સમ્મોહિત
સમ્મોહનાખ્ય-કામ-બાણ-મોહિત, ત્રિલોક્યામ્ એષા કા સ્ત્રી યા તે ત્વત્તઃ
સકાશાત્ આર્ય-ચરિતાત્ સદ્-આચારાદ્ ધેતોર્ અપિ ન ચલેત્ । અસ્ત્વ્ અસ્માકં પરમ-
સાધુ-મર્યાદા-વ્રતાનાં દૂરતો વાર્તા ।
તદ્ એવં તતશ્ ચલને હેતું સમ્બોધન-દ્વયેન ગુણ-ગતં ભાવ-ગતં ચ
તદીયં દોષમ્ ઉક્ત્વા રૂપ-ગતં ચાહુઃ ત્રૈલોક્યેતિ । તથા આર્ય-ચરિતાદ્ એવ
હેતોર્ ઇદં ચ રૂપં વિલોક્ય કા ન ચલેત્ । યત્ યસ્માત્ ગો-દ્વિજેતિ । સુન્દરીણાં
સુન્દર-પર-પુરુષ-નિકટ-સ્થિતિર્ હિ બાઢં લોક-વિગાનાય સ્યાદ્ ઇતિ ।
રજન્ય્ એષા [ભ્પ્ 10.29.19] ઇત્ય્ આદૌ ઇહ વીરસ્ય મમ સન્નિધૌ સ્થેયમ્ ઇત્ય્
અત્ર બલાકારમ્ અપ્ય્ આશઙ્ક્ય સસ્તુતિકમ્ ઇવ પ્રાર્થયન્તે વ્યક્તં ભવાન્
[ભ્પ્ 10.29.41] ઇતિ । યસ્માદ્ ઈદૃશો જાતસ્ તસ્માત્ હે આર્ત-બન્ધો ધર્મ-ચ્યુતિ-
ભયતોઽપિ વ્રજ-જનાંસ્ ત્રાયમાણ, કિઙ્કરીણાં ગૃહ-દાસીનામ્ અપિ ભવદ્-
દર્શન-જાતકામ્ અતપ્તેષ્વ્ અપિ સ્તનેષુ કર-પઙ્કજં નો નિધેહિ નાર્પય ।
અસ્તુ તાવત્ સ્તનાનાં વાર્તા તાસાં શિરઃસુ ચ મા નિધેહિ ।
તદ્ એવં સતિ માદૃશીનાં તુ સત્-કુલ-જાતાનાં પરમ-સતીનાં તત્-તદ્-વાર્તાં
મનસાપિ ન નિધેહીતિ ભાવઃ । તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાર્થના-પ્રત્યાખ્યાન-
રૂપોઽર્થો વ્યાખ્યાતઃ । સ્વયં દૂત્ય-વિશેષેણ પ્રાર્થના-રૂપો વ્યઙ્ગોઽર્થશ્
ચ પ્રાયઃ પ્રસિદ્ધ એવ । તત્ર ધર્મ-શાસ્ત્રોપદેશ-બલેન યત્ પત્ય્-આદીનામ્
અનુવૃત્તેર્ નિત્યત્વં શ્રી-ભગવતા સ્થાપિતં જ્ઞાન-શાસ્ત્રમ્ આલમ્બ્ય તન્
નિરાકર્તું પ્રતિભાવ-ચલનેનૈવ તસ્ય પરમાત્મ-તત્ત્વં કલ્પયન્ત્યઃ
સર્વોપદેશાનાં તદ્-અનુગતાવ્ એવ તાત્પર્યં સ્થાપયન્તિ યત્-પત્ય્-અપત્ય [ભ્પ્
10.29.32] ઇતિ । એતત્ સ્વધર્મોપદેશ-વાક્યં સર્વોપદેશ-(પગે 135)-વાક્યાનાં
તાત્પર્યાસ્પદે ત્વય્ય્ એવાસ્તુ । ત્વદ્-ભજન એવ પર્યવસ્યત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કથમ્
અહં તદ્-આસ્પદમ્ । તત્રાહુઃ - ત્વમ્ આત્મા પરમાત્મેતિ । તતઃ તમ્ એતં
વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ [બૌ 4.4.22] ઇત્ય્-આદિ-શાસ્ત્ર-બલેન
ત્વમ્ એવ તદ્-આસ્પદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ મમ પરમાત્મત્વમ્ અપિ કુતઃ ? તત્ર સ-પ્રતિભમ્ આહુઃ કિલ
પ્રસિદ્ધૌ તનુ-ભૃતાં પ્રેષ્ઠઃ નિરુપાધિ-પ્રેમાસ્પદં બન્ધુર્
નિરુપાધિ-હિત-કારી ચ ભવાન્ ઇતિ । તચ્ ચ દ્વયં પરમાત્મ-લક્ષણત્વેન
આત્મનસ્ તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ [બૌ 2.4.5] ઇત્ય્ આદિ-જ્ઞાન-શાસ્ત્રે
પ્રસિદ્ધમ્ । તસ્માત્ ત્વમ્ એવ પરમાત્મેતિ સિદ્ધમ્ । તસ્માત્ ત્વદ્-
ઉપાસનોન્મુખાનામ્ અસ્માકં બ્રાહ્મણો નિર્વેદમ્ આયાત્, નાસ્ત્ય્ અકૃતઃ કૃતેન
[મુણ્ડકૌ 1.2.12] ઇતિ બલવત્તર-જ્ઞાન-શાસ્ત્રોપદેશેન સ્વધર્મ-
પરિત્યાગેઽપિ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ । તાસાં તદ્-ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનં ચ તન્-
માધુર્યાનુભવાતિશયેનોદેતું ન શક્નોતીતિ પૂર્વમ્ એવ દર્શિતમ્ । તત્ર ચ
વિશેષતઃ સદ્-આચારં પ્રમાણયન્તિ કુર્વન્તિ હિ [ભ્પ્ 10.29.33] ઇતિ । કુશલાઃ
સારાસાર-વિદ્વંસઃ સન્તઃ । હિ પ્રસિદ્ધૌ । વિશેષત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વ આત્મનિ

પરમાત્મનીતિ પૂર્વાભિપ્રાયેણ । સ્વે આત્મનિ અન્તઃકરણે નિત્ય-
પ્રિયત્વેનાનુભૂયમાનો યસ્ ત્વં તસ્મિંસ્ ત્વયીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણવા ।
યસ્માત્ તે ચૈવમ્ભૂતે ત્વય્ય્ એવ રતિં કુર્વન્તિ ન તુ ધર્માદૌ તદ્-ધેતૌ
ગૃહાદૌ વા ।
તસ્માદ્ અસ્માકં પત્ય્-આદિભિઃ કિમ્ ? યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ [ભ્પ્ 10.29.36] ઇત્ય્
આદિષુ રમાદિ-શબ્દાઃ શ્રીર્ યત્-પદામ્બુજેત્ય્ આદિવદ્ એવ વ્યાખ્યેયાઃ । ઇતિ
વાચિકાનુભાવેષુ સંલાપ-વ્યાખ્યા ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[333]
સન્દેશસ્ તુ પ્રોષિતસ્ય સ્વ-વાર્તા-પ્રેષણં ભવેત્ [ઉન્ 11.93] । સ યથા -
હે નાથ હે રમા-નાથ વ્રજ-નાથાર્તિ-નાશન ।
મગ્નમ્ ઉદ્ધર ગોવિન્દ ગોકુલં વૃજિનાર્ણવાત્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.52]
[334]
અન્યાર્થ-કથનં યત્ તુ સોઽપદેશ ઇતીરિતઃ [ઉન્ 11.97] । સ યથા-નિઃસ્વં
ત્યજન્તિ ગણિકાઃ [ભ્પ્ 10.47.78] ઇત્ય્ આદિ જારા ભુક્તા રતાં સ્ત્રિયમ્ ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ શ્રી-ગોપ્ય ઉદ્ધવમ્

[335]
યત્ તુ શિક્ષાર્થ-વચનમ્ ઉપદેશઃ સ ઉચ્યતે [ઉન્ 11.99] । સ યથા
બલદેવાગમને-
કિં નસ્ તત્-કથયા ગોપ્યઃ કથાઃ કથયતાપરાઃ ।
યાત્ય્ અસ્માભિર્ વિના કાલો યદિ તસ્ય તથૈવ નઃ ॥ [ભ્પ્ 10.65.14]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.65 ॥ તાઃ

[336]
વ્યાજેનાત્માભિલાષોક્તિર્ વ્યપદેશ ઇતીર્યતે [ઉન્ 11.103] । સ યથા---કૃષ્ણં
નિરીક્ષ્ય [ભ્પ્ 10.21.12] ઇત્ય્ આદૌ દેવ્યો વિમાન-ગતયઃ સ્મર-નુન્ન-સારાઃ ઇત્ય્
આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.21 ॥ તાઃ

[337]
એવં પ્રલાપાનુલાપાપલાપાદિદેશ-નિર્દેશા અપિ પઞ્ચ વાચિકેષુ જ્ઞેયાઃ । ઇત્ય્
અનુભાવાઃ । અથ વ્યભિચારિણઃ । અત્ર નિર્વેદઃ સાવમાને સ્યાત્ ચરણ-રજ
ઉપાસ્તે યસ્ય ભૂતિર્ વયં કા [ભ્પ્ 10.47.15] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.47 ॥ તાઃ

[338]
અનુતાપો વિષાદકઃ - અક્ષણ્વતાં ફલમ્ [ભ્પ્ 10.21.7] ઇત્ય્ આદૌ દૃશ્યઃ ।
દૈન્યમ્ ઔર્જિત્ય-રાહિત્યે તન્ નઃ પ્રસીદ વૃજિનાર્દન [ભ્પ્ 10.29.38] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.21 ॥ તાઃ

[339]
ગ્લાનિર્ નિષ્પ્રાણતા મતા [બ્ર્સ્ 2.4.26] કાચિદ્ રાસ-પરિશ્રાન્તા [ભ્પ્ 10.33.10] ઇત્ય્
આદૌ દર્શિતા । સ્વેદાત્મા શ્રમઃ તાસાં રતિ-વિહારેણ [ભ્પ્ 10.33.20] (પગે 136)
ઇત્ય્ આદિ ।
[340]
ઉલ્લાસે વિવેક-શમને મદઃ - તદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગ-પ્રમદાકુલેન્દ્રિયાઃ [ભ્પ્
10.33.18] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[341]
અન્યસ્ય હેલને ગર્વઃ । તસ્યાઃ સ્યુર્ અચ્યુત નૃપા ભવતોપદિષ્ટાઃ [ભ્પ્
10.60.44] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-રુક્મિણી

[342]
શઙ્કા સ્વાનિષ્ઠ-તર્કિતે । અપિ મય્ય્ અનવદ્યાત્મા દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિજ્ જુગુપ્સિતમ્
[ભ્પ્ 10.53.24] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.53 ॥ સા

[343]
ત્રાસો ભિયા મનઃ-ક્ષોભે -- ક્રોશન્તં કૃષ્ણ રામેતિ વિલોક્ય સ્વ-પરિગ્રહમ્
[ભ્પ્ 10.34.27] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.34 ॥ શ્રી-શુકઃ

[344]
આવેગશ્ ચિત્ત-સમ્ભ્રમે -- દુહન્ત્યોઽભિયયુઃ કાશ્ચિદ્ દોહં હિત્વા સમુત્સુકાઃ
[ભ્પ્ 10.29.5] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ સઃ

[345]
ઉન્માદો હૃદય-ભ્રાન્તૌ -- ગાયન્ત્ય ઉચ્ચૈર્ અમુમ્ એવ સંહતા [ભ્પ્ 10.30.4]
ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.30 ॥ સઃ

[346]
અપસ્મારો મનો-લયે -
મયિ તાઃ પ્રેયસાં પ્રેષ્ઠે દૂર-સ્થે ગોકુલ-સ્ત્રિયઃ ।
સ્મરન્ત્યો ઽઙ્ગ વિમુહ્યન્તિ વિરહૌત્કણ્ઠ્ય-વિહ્વલાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.46.5]
[347]
વ્યાધિસ્ તત્-પ્રભવે ભાવે - ધારયન્ત્ય્ અતિ-કૃચ્છ્રેણ પ્રાયઃ પ્રાણાન્
કથઞ્ચન [ભ્પ્ 10.46.6] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.46 ॥ શ્રી-ભગવાન્ ઉદ્ધવમ્ ॥ 346-347 ॥
[348]
મોહો હૃન્-મૂઢતાત્મનિ । નિજ-પદાબ્જ-દલૈઃ [ભ્પ્ 10.35.17] ઇત્ય્ આદૌ, કુજ-
ગતિં ગમિતા ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.35 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[349]
પ્રાણ-ત્યાગે મૃતિઃ સાસ્મિન્ન્ અસિદ્ધ-વપુષાં રતૌ । અન્તર્-ગૃહ-ગતાઃ કાશ્ચિત્
[ભ્પ્ 10.29.9] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે વ્યાખ્યાતા ।
અન્યત્ર કૃષ્ણ-કૃત્યેભ્યો બલિનઃ ક્લેશ-શઙ્કયા ।
આલસ્યમ્ અચિકીર્ષાયાં કૃત્રિમં તેષુ ચોજ્જ્વલે ॥
તત્ર કૃષ્ણ-કૃત્યેભ્યોઽન્યત્ર તદ્ યથા-તદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગ ઇત્ય્ આદૌ કેશાન્
દુકૂલં કુચ-પટ્ટિકાં વા । નાઞ્જઃ તુ પ્રતિવ્યોઢુમ્ અલં વ્રજ-સ્ત્રિયઃ [ભ્પ્
10.33.17] ઇતિ ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[350]
અથોજ્જ્વલે કૃષ્ણ-સહિત-વિહાર-કૃત્યેષુ ચ કૃત્રિમં તદ્ યથા - ન પારયેઽહં
ચલિતુમ્ [ભ્પ્ 10.30.37] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-રાધા

[351]
જાડ્યમ્ અપ્રતિપત્તૌ સ્યાત્ ---
તમ્ આગતં સમાજ્ઞાય વૈદર્ભી હૃષ્ટ-માનસા ।
ન પશ્યન્તી બ્રાહ્મણાય પ્રિયમ્ અન્યન્ નનામ સા ॥ [ભ્પ્ 10.53.31]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.53 ॥ શ્રી-શુકઃ

[352]
વ્રીડેત્ય્ આહુ અધૃષ્ટતામ્ ।
પત્યુર્ બલં શરાસારૈશ્ છન્નં વીક્ષ્ય સુ-મધ્યમા ।
સ-વ્રીડમ્ ઐક્ષત્ તદ્-વક્ત્રં ભય-વિહ્વલ-લોચના ॥ [ભ્પ્ 10.54.4]
ઇદં ભાવ-સાઙ્કાર્યેઽપ્ય્ ઉદાહાર્યમ્ ।
॥ 10.54 ॥ સઃ

[353]
અવહિત્તાકાર-ગુપ્તૌ । સભાજયિત્વા તમ્ અનઙ્ગ-દીપનમ્ [ભ્પ્ 10.32.15] ઇત્ય્
આદિ । અત્ર સમ્ભાજનાદિના કોપાચ્છાદનમ્ ।
॥ 10.32 ॥ સઃ

(પગે 137)
[354]
સ્મૃતિઃ પ્રાગ્-જ્ઞાત-ચિન્તને -
તાઃ કિં નિશાઃ સ્મરતિ યાસુ તદા પ્રિયાભિર્
વૃન્દાવને કુમુદ-કુન્દ-શશાઙ્ક-રમ્યે । [ભ્પ્ 10.47.43] ઇત્ય્ આદૌ દર્શિતા ।
અહો વિતર્ક ઇત્ય્ ઉક્તઃ ન લક્ષ્યન્તે પદાન્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 10.30.31] ઇત્ય્ આદિ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[355]
ધ્યાનં ચિન્તેતિ ભણ્યતે કૃત્વા મુખાન્ય્ અવશુચઃ [ભ્પ્ 10.29.29] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[356]
મતિઃ સ્યાદ્ અર્થ-નિર્ધારે -
ત્વં ન્યસ્ત-દણ્ડ-મુનિભિર્ ગદિતાનુભાવ
આત્માત્મ-દશ્ ચ જગતામ્ ઇતિ મે વૃતો ઽસિ । [ભ્પ્ 10.60.39] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-રુક્મિણી

[357]
ઔત્સુક્યં સમયાક્ષમા - નિશમ્ય ગીતં તદ્-અનઙ્ગ-વર્ધનમ્ [ભ્પ્ 10.29.4]
ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[358]
ઔગ્ર્યં ચાન્ત્યે કૃત્રિમં ક્વાપિ । યથા ક્રૂરસ્ ત્વમ્ અક્રૂરઃ [ભ્પ્ 10.39.21] ઇત્ય્
આદૌ । તચ્ ચ ક્વાપિ કૃત્રિમં, યથા દેહિ વાસાંસિ ધર્મજ્ઞ નો ચેદ્ રાજ્ઞે
બ્રુવામહે [ભ્પ્ 10.22.15] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.22 ॥ શ્રી-વ્રજ-કુમાર્યઃ

[359]
અમર્ષસ્ ત્વ્ અસહિષ્ણુતા । પતિ-સુતાન્વય- [ભ્પ્ 10.31.16] ઇત્ય્ આદૌ કિતવ યોષિતઃ
કસ્ ત્યજેન્ નિશિ ॥ ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.31 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[360]
અસૂયાન્યોદય-દ્વેષે - તસ્યા અમૂનિ નઃ ક્ષોભમ્ [ભ્પ્ 10.30.30] ઇત્ય્ આદૌ ।
ચાપલ્યં ચિત્ત-લાઘવે - શ્વો ભાવિનિ ત્વમ્ અજિતોદ્વહને [ભ્પ્ 10.52.41] ઇત્ય્ આદૌ
માં રાક્ષસેન વિધિનોદ્વહ વીર્ય-શુલ્કામ્ ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.52 ॥ શ્રી-રુક્મિણી

[361]
ચેતો-નિમીલને નિદ્રા -
એવં ચિન્તયતી બાલા ગોવિન્દ-હૃત-માનસા ।
ન્યમીલયત કાલ-જ્ઞા નેત્રે ચાશ્રુ-કલાકુલે ॥ [ભ્પ્ 10.53.26]
સ્વપ્નઃ સુપ્તિર્ ઇતીર્યતે । એષ ચ ઊષા-દૃષ્ટાન્તેનાનુમેયઃ । બોધો નિદ્રાદિ-
વિચ્છેદ ઇતિ ત્રિંશત્-ત્રયાધિકાઃ-ન્યમીલયત કાલજ્ઞા નેત્રે ઇત્ય્ અનન્તરમ્ ।
[362]
એવં વધ્વાઃ પ્રતીક્ષન્ત્યા ગોવિન્દાગમનં નૃપ ।
વામ ઊરુર્ ભુજો નેત્રમ્ અસ્ફુરન્ પ્રિય-ભાષિણઃ ॥ [ભ્પ્ 10.53.27]
તેન સ્ફુરણેન જજાગારેત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.53 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 361-362 ॥
[363]
અથ કાન્તા-ભાવઃ સ્થાયી । તસ્ય ચ હેતુ-દ્વયમ્ । શ્રી-કૃષ્ણ-સ્વભાવો
વામા-વિશેષ-સ્વભાવશ્ ચેતિ । પ્રથમો, યથા - કાન્યં શ્રયીત તવ પાદ-
સરોજ-ગન્ધમ્ આઘ્રાય [ભ્પ્ 10.60.42] ઇત્ય્ આદિષુ ।
[364]
ઉત્તરો, યથા-
નૈવાલીકમ્ અહં મન્યે વચસ્ તે મધુસૂદન ।
અમ્બાયા એવ હિ પ્રાયઃ કન્યાયાઃ સ્યાદ્ રતિઃ ક્વચિત્ ॥
વ્યૂઢાયાશ્ ચાપિ પુંશ્ચલ્યા મનો ઽભ્યેતિ નવં નવમ્ ।
બુધો ઽસતીં ન બિભૃયાત્ તાં બિભ્રદ્ ઉભય-ચ્યુતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.60.47-48] ઇતિ ।
યદ્ ભવતોક્તં અથાત્મનોઽનુરૂપમ્ [ભ્પ્ 10.60.17] ઇત્ય્ આદિકં તત્ તવ વાક્યં
સ્ત્રી-જાતૌ પ્રાયો નાનૃતં મન્યે । યત અમ્બાયા યથા ક્વચિદ્ એકત્ર સાલ્વ એવ
રતિર્ જાતા તથાન્યસ્યાઃ કન્યાયા એકત્ર રતિઃ પ્રાયઃ એવ સ્યાત્ । ન તુ
નિયમેન । કિં ચ વ્યૂઢાયા અપિ ઇતિ । યદ્ વા કન્યાયા અપિ ક્વચિદ્ એકત્ર રતિઃ
સ્યાત્ । પ્રાય ઇતિ સાધ્વ્યા એવેત્ય્ અર્થઃ । તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ - અમ્બાયા (પગે 138)
ઇવેતિ । પુંશ્ચલ્યાસ્ તુ વ્યૂઢાયા અપિ મનો અવં નવમ્ અભ્યેતિ । તસ્માત્ પરમ-
પુણ્ય-શીલાયા એવ ત્વયિ સ્વભાવતો રતિર્ ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
॥ 10.60 ॥ શ્રી-રુક્મિણી

[365]
એષ ચ સ્થાયી સાક્ષાદ્-ઉપભોગાત્મકસ્ તદ્-અનુમોદનાત્મકશ્ ચેતિ દ્વિવિધઃ ।
પૂર્વઃ સાક્ષાન્ નાયિકાનામ્ । ઉત્તરઃ સખીનામ્ । ઉભય-વ્યપદેશાનામ્
ઉભાવ્ અપિ । તત્રોપભોગાત્મકઃ સ સામાન્યતો યથાવ્-કૃષ્ણં નિરીક્ષ્ય
વનિતોત્સવ-રૂપ-શીલમ્ [ભ્પ્ 10.21.12] ઇતિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.21 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[366]
સ એવ પુનઃ સમ્ભોગેચ્છા-નિદાનઃ સૈરિન્ધ્ર્ય્-આદૌ યથા સહોષ્યતામ્ ઇહ
પ્રેષ્ઠ [ભ્પ્ 10.48.9] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.48 ॥ સૈવ

[367]
ક્વચિદ્ ભેદિત-સમ્ભોગેચ્છઃ પટ્ટ-મહિષીષુ યથા, સ્માયાવલોક-લવ-
દર્શિત- [ભ્પ્ 10.61.4] ઇત્ય્ આદિષુ । સ્વરૂપાભિન્ન-સમ્ભોગેચ્છઃ શ્રી-વ્રજ-
દેવીષુ, યથા-- યત્ તે સુજાત-ચરણામ્બુ-રુહં [ભ્પ્ 10.31.19] ઇત્ય્ આદિષુ । આસાં
ચૈષ સ્વાભાવિક એવ । અતએવ સ્વ-પરિત્યાગ-જાતેર્ષયા દોષં કલ્પયિત્વાપિ તત્-
પરિત્યાગાસામર્થ્યોક્તિઃ । યથા મૃગયુર્ ઇવ કપીન્દ્રમ્ [ભ્પ્ 10.47.17] ઇત્ય્
આદૌ દુસ્ત્યજસ્ તત્-કથાર્થઃ ઇતિ ।
એષ ચાસુ બહુ-ભેદો વર્તતે । એકત્ર ભાવે ખલુ મિથુનસ્ય મિથ આદર-
વિશેષઃ । તત્ર પ્રેયસીનાં ત્વદીયત્વાભિમાનાતિશયેન કાન્તં પ્રતિ
પારતન્ત્ર્ય-વિનય-સ્તુતિ-દાક્ષિણ્ય-પ્રાચુર્યમ્ । અન્યત્ર મદીયત્વાતિશયઃ ।
યત્ર પરતન્ત્ર-કાન્તતયાન્તર્-મર્મજ્ઞતા-નર્મ-કૌટિલ્યાભાસ-
પ્રાચુર્યમ્ । એતદ્ યુગલસ્ય ચ ભેદસ્ય બહ્વ્-અંશ-સ્વલ્પાંશ-તત્-સાઙ્કર્ય-
ભેદેનાપરાસુ ચ બહુવિધ ઇતિ ।
એતે ચ ભાવા યથોક્તાઃ -
કાચિત્ કરામ્બુજં શૌરેર્ જગૃહે ઽઞ્જલિનાં મુદા ।
કાચિદ્ દધાર તદ્-બાહુમ્ અંસે ચન્દન-રૂષિતમ્ ॥
કાચિદ્ અઞ્જલિનાગૃહાત્ તન્વી તામ્બૂલ-ચર્વિતમ્ ।
એકા તદ્-અઙ્ઘ્રિ-કમલં સન્તપ્તા સ્તનયોર્ અધાત્ ॥
એકા ભ્રૂ-કુટિમ્ આબદ્ધ્ય પ્રેમ-સંરમ્ભ-વિહ્વલા ।
ઘ્નતીવૈક્ષત્ સન્દષ્ટ-દશન-ચ્છદા ॥
અપરાનિમિષદ્દૃગ્ભ્યાં જુષાણા તન્-મુખામ્બુજમ્ ।
આપીતમ્ અપિ નાતૃપ્યત્ સન્તસ્ તચ્ચરણં યથા ॥
તં કાચિન્ નેત્રરન્ધ્રેણ હૃદિકૃત્ય નિમીલ્ય ચ ।
પુલકાઙ્ગુલ્યુપગુહ્યાસ્ તે યોગીવાનન્દસમ્પ્લુતા ॥
સર્વાસ્ તાઃ કેશવાલોકપરમોત્સવનિર્વૃતાઃ ।
જહુર્ વિરહજં તાપં પ્રાજ્ઞં પ્રાપ્ય યથા જનાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.32.4-9]
અત્રાદર-વિશેષ્-મય-પ્રાગ્-ઉક્ત-ભાવા કાચિત્ કરામ્બુજમ્ ઇત્ય્ અત્ર
પ્રથમોક્તા । ઇયં ચ સર્વાગ્ર-સ્થિતત્વાદ્ આદૌ વર્ણ્યતે । તતો જ્યેષ્ઠેતિ
ગમ્યતે । તતશ્ ચ સર્વાદૌ તયૈવ મિલનં કૃષ્ણસ્ય । તથા તસ્યામ્ એવ શ્રી-
કૃષ્ણસ્યાપ્ય્ આદરાતિશયોઽવગમ્યતે । એવં તથાઞ્જલિના કર-ગ્રહણાત્ તસ્યા
અપિ તસ્મિન્ન્ આદરો વ્યક્તઃ । તત્-પારતન્ત્ર્યાદિકમ્ અપિ । મધ્ય-સ્થિતત્વં
ચાસ્યાઃ । તતઃ સાધ્વ્ એવેદં પ્રથમોદાહરણમ્ ।
અથ મદીયત્વાતિશયમય-દ્વિતીયોદાહરણમ્ । એકા ભ્રૂ-કુટિમ્ આબધ્ય
ઇત્યાદિ । એષા ખલુ મધ્યતો વર્ણનયા મધ્ય-સ્થિતેત્ય્ અવગમ્યતે । મધ્ય-
સ્થિતત્વં ચાસ્યાઃ પરમ-દુર્લભતાં વ્યનક્તિ । તતો ભાવ-વિશેષ-ધારિતા
ચાસ્યા ગમ્યતે । તસ્ય સાક્ષાત્-પ્રત્યાયકં ચ મદીયત્વાતિશયાદિ-બોધક-
ભ્રૂ-ભઙ્ગ્ય્-આદિકમ્ એવાસ્તિ । ઇયં ચ શ્રી-રાધૈવ જ્ઞેયા ।
ઈદૃશ એવ ભાવોઽસ્યાઃ કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે વ્રત-રત્નાકર-ધૃત-ભવિષ્ય-
વચને દૃશ્યતે --
તસ્મિન્ દિને ચ ભગવાન્ રાત્રૌ રાધા-ગૃહં યયૌ ।
સા ચ ક્રુદ્ધા તમ્ ઉદરે કાઞ્ચી-દામ્ના બબન્ધ હ ॥
કૃષ્ણસ્ તુ સર્વમ્ આવેદ્ય નિજ-ગેહ-મહોત્સવમ્ ।
પ્રિયાં પ્રસાદયામાસ તતઃ (પગે 139) સા તમ્ અવોચયત્ ॥ ઇતિ ।
તતઃ સિદ્ધે ચ તસ્યા ભાવસ્ય તાદૃશત્વે યથા રાધા પ્રિયા ઇત્ય્ આદિ પાદ્માદિ-
વચનાનુસારેણ અનયારાધિતો નૂનં [ભ્પ્ 10.30.28] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનુસારેણ ચ તન્-
માહાત્મ્યાત્ તાદૃશ-ભાવ-માહાત્મ્યમ્ એવ સ્ફુટમ્ ઉપલભ્યતે ।
દ્વારકાયામ્ એતદ્-અનુગત-ભાવત્વેનૈવ શ્રી-સત્યભામાપિ સર્વતઃ
પ્રશસ્તા । તત્ર ભાવ-સાદૃશ્યં સર્વતઃ પ્રશસ્તત્વં ચ યથા શ્રી-વિષ્ણુ-
પુરાણે -
યદિ તે તદ્-વચઃ સત્યં સત્યાત્યર્થં પ્રિયેતિ મે ।
મદ્-ગેહ-નિસ્ફુટાર્થાય તદાયં નીયતાં તરુઃ ॥ [વિપ્ 5.30.33] ઇતિ ।
પાદ્મ-કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યં ચ યથા - ન મે ત્વત્તઃ
પ્રિયતમા ઇત્ય્ આદિ । શ્રી-હરિ-વંશે વૈશમ્પાયન-વચનં ચ તન્-નિર્ધારકમ્
- સૌભાગ્યે ચાધિકાભવદ્ ઇતિ ।
અથ યા ચ પૂર્વ-ભાવોપલક્ષિતા સાપિ તદ્-ભાવ-વિરોધિ-ભાવત્વેન તત્-
પ્રતિપક્ષ-નાયિકા સ્યાત્ । ચન્દ્રાવલ્ય્ એવ સેતિ ચ પ્રસિદ્ધમ્ । તથોક્તં શ્રી-
બિલ્વમઙ્ગલેન-
રાધા-મોહન-મન્દિરાદ્ ઉપાગતશ્ ચન્દ્રાવલીમ્ ઊચિવાન્
રાધે ક્ષેમમયેતિ તસ્ય વચનં શ્રુત્વાહ ચન્દ્રાવલી ।
કંસ ક્ષેમમયે વિમુગ્ધ-હૃદયે કંસઃ ક્વ દૃષ્ટસ્ ત્વયા
રાધા ક્વેતિ વિલજ્જિતો નત-મુખ-સ્મેરો હરિઃ પાતુ વઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ચન્દ્રાવલ્યાઃ સદૃશ-ભાવા કાચિદ્ અઞ્જલિનેત્ય્ આદિના વર્ણિતા । એકા તદ્-
અઙ્ઘ્રિ-કમલમ્ ઇત્ય્ આદિના ચ । એતે તત્-સખ્યૌ પદ્મા-શૈવ્યે ઇત્ય્ અભિયુક્ત-
સિદ્ધિઃ । શ્રી-રાધાયાઃ સદૃશ-ભાવા ચ । અપરિનિમિષદ્-દૃગ્ભ્યામ્ ઇત્ય્ આદિના
વર્ણિતા । તં કાચિદ્ [ભ્પ્ 10.32.8] ઇત્ય્ આદિના ચ । મદીયોઽસૌ સ્વયમ્ એવ મામ્
અનુભવિષ્યતીતિ સ્વયં ગ્રાહ-સ્પર્શાદ્ય્-અભાવેન વામ્ય-સ્પર્શાત્ ।
તતશ્ ચૈતે તત્-સખ્યૌ । એતે ચ પ્રાયસ્ તત્-સ-નામત્વાત્ । તદ્-અનુગતતયા
પાઠાચ્ ચાનુરાધા-વિશાખે ભવેતામ્ । યે ખલુ વિશાખા ધ્યાન-નિષ્ઠિકા
ઇતિ, રાધાનુરાધા ઇતિ ભવિષ્યોત્તર-પઠિતે તત્રાનુરાધૈવ લલિતેત્ય્
અભિયુક્ત-પ્રસિદ્ધિઃ । સઙ્કર-ભાવા ચ કાચિદ્ દધાર [ભ્પ્ 10.32.4] ઇત્ય્
આદિનોક્તા । તદ્ બાહોર્ અંસે ધારણેન પૂર્વસ્યા દાક્ષિણ્યાંશેન સામ્યાત્ ।
ઉત્તરસ્યા એષા ખલુ શ્યામલેત્ય્ અભિયુક્ત-પ્રસિદ્ધિઃ । અત્રાષ્ટમી ચ વિષ્ણુ-
પુરાણોક્તા યથા -
કાચિદ્ આયાન્તમ્ આલોક્ય ગોવિન્દમ્ અતિહર્ષિતા ।
કૃષ્ણ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ પ્રાહ નાન્યદ્ ઉદીરિતમ્ ॥ [વિપ્ 5.13.44] ઇતિ ।
અસ્યા નાતિસ્ફુટ-ભાવત્વાત્ તાટસ્થ્યમ્ । એષા ચ ભદ્રેત્ય્ અભિયુક્ત-
પ્રસિદ્ધિઃ । તેષાં ભાવાનાં પરમાનન્દૈક-રૂપત્વં દર્શયતિ સર્વા [ભ્પ્
10.32.9] ઇતિ ।
॥ 10.32 ॥ શ્રી-શુકઃ

[368]
અથાનુમોદનાત્મકે કાન્ત-ભાવે સાધ્યે તત્-સમ્ભાવનાર્થં તદીય-
લેશાનુમોદન-માત્રસ્યોદાહરણં યથા --
અસ્યૈવ ભાર્યા ભવિતું રુક્મિણ્ય્ અર્હતિ નાપરા ।
અસાવ્ અપ્ય્ અનવદ્યાત્મા ભૈષ્મ્યાઃ સમુચિતઃ પતિઃ ॥
કિઞ્ચિત્ સુ-ચરિતં યન્ નસ્ તેન તુષ્ટસ્ ત્રિ-લોક-કૃત્ ।
અનુગૃહ્ણાતુ ગૃહ્ણાતુ વૈદર્ભ્યાઃ પાણિમ્ અચ્યુતઃ ॥
એવં પ્રેમ-કલા-બદ્ધા વદન્તિ સ્મ પુરૌકસઃ । [ભ્પ્ 10.53.37-39]
અત્ર નાના-વાસન-જનાનામ્ એષાં હૃદિ તત્-તન્-નાના-વિલાસ-મયસ્ય કાન્ત-
ભાવસ્ય પૂર્ણ-સ્વરૂપ-સ્પર્શાયોગ્યત્વાત્ કથઞ્ચિત્ તદ્-દામ્પત્ય-સ્થિતિ-
માત્ર-લક્ષણસ્ય તદીય-સામાન્યાંશસ્યૈવાનુમોદન-માત્રં જાતમ્ । અતએવ
પ્રેમ-કલાબદ્ધા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રેમ્નઃ કાન્ત-ભાવસ્ય યા કલા કોઽપિ લેશસ્
તેન બદ્ધાસ્ તદ્-અનુમોદન-સુખાનુકૂલા ઇત્ય્ અર્થઃ । તત એવં યસ્ય
કલયાપિ વિષમ-ભાવાનામ્ (પગે 140) અપિ સર્વેષાં પુરૌકસાં તથા ચિત્ત-
વૃન્દમ્ ઉલ્લાસિતમ્, યથા યુગપદ્ ઐકમત્યમ્ એવ સર્વ-ભાવાતિક્રમેણ
સર્વેષાં જાતમ્ । સ એવ યત્ર ભાવ-રાકાધીશઃ સ્વયમ્ ઉદયતે તચ્-ચિત્તાનાં
તાદૃશ ઉલ્લાસસ્ તુ પરાત્પર એવ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[369]
અથ સાક્ષાત્ તદ્-અનુમોદનાત્મક-પૂર્ણ-કાન્ત-ભાવસ્યોદાહરણમ્ આહ --
અપ્ય્ એણપત્ન્ય્ ઉપગતઃ પ્રિયયેહ ગાત્રૈસ્
તન્વન્ દૃશાં સખિ સુનિર્વૃતિમ્ અચ્યુતો વઃ ।
કાન્તાઙ્ગ-સઙ્ગ-કુચ-કુઙ્કુમ-રઞ્જિતાયાઃ
કુન્દસ્રજઃ કુલપતેર્ ઇહ વાતિ ગન્ધઃ ॥
બાહું પ્રિયાંસ ઉપધાય ગૃહીતપદ્મો
રામાનુજસ્ તુલસિકાલિકુલૈર્ મદાન્ધૈઃ ।
અન્વીયમાન ઇહ વસ્ તરવઃ પ્રણામં
કિં વાભિનન્દતિ ચરન્ પ્રણયાવલોકૈઃ ॥ [ભ્પ્ 10.30.11-12]
એણપત્નિ એણત્વ-પ્રયોગેણ હે પ્રશસ્ત-નેત્રે પત્નીત્વ-પ્રયોગેણ બુદ્ધ્યા તુ
હે માદૃશ-માનુષી-તુલ્યે ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રાપિ હે સખિ, વક્ષ્યમાણ-
સૌભાગ્ય-ભરેણ હે લબ્ધ-મદ્-વિધ-સખ્યે, પ્રિયયા સહ અચ્યુતઃ શ્રી-
કૃષ્ણઃ । શ્લેષેણ તસ્યાઃ સકાશાદ્ અવિશ્લિષ્ટઃ સન્ ગાત્રૈર્ ઉભયોઃ પરસ્પરમ્
આસઙ્ગેન શોભા-વિશેષં પ્રાપ્તૈર્ અઙ્ગૈઃ કૃત્વા વસ્ ત્વાદૃશીનાં દૃશાં
નેત્રાણાં સુનિર્વૃતિં કેવલ-શ્રી-કૃષ્ણ-દર્શનજાનન્દાદ્ અપિ અતિશયિતમ્
આનન્દં તન્વન્ વિસ્તારયન્ ઉત્તરોત્તરમ્ ઉત્કર્ષયન્ અપિ કિમ્ ઉપગતઃ યુષ્મત્-
સમીપં પ્રાપ્તોઽભૂત્ ।
નનુ કથમ્ ઇદં ભવતીભિર્ અનુમિતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાનુમાન-લિઙ્ગં તન્-
મિથુન-શ્લાઘા-ગર્ભ-વચનેનાહુઃ કાન્તેતિ । કુલ-પતેર્ વ્રજ-નાથ-વંશ-
તિલકસ્ય યા કુન્દ-સ્રક્ તસ્યા ગન્ધઃ સૌરભ્યમ્ ઇહ વાતિ વાયુ-સઙ્ગેન
પ્રસરતિ । કથમ્ભૂતાયાઃ સ્રજઃ । કાન્તા સર્વ-સાદ્ગુણ્યેન તસ્યાપિ
લાલસાસ્પદ-રૂપા યા સ્યાત્ તસ્યા અઙ્ગ-સઙ્ગે કુચ-કુઙ્કુમેન રઞ્જિતાયાઃ ।
અતઃ સન્તત-પરિચય-વિશેષેણ તત્-તત્-સૌરભ્ય-વિશેષસ્યાત્રાસ્માભિર્
અવધારિતત્વાત્ ભવતીનામ્ અત્ર ચરન્તીનાં સમીપં પ્રાપ્ત એવાસૌ તયા યુત
ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ તાં તદ્-દર્શન-જાતેન હર્ષેણ સમ્પ્રતિ તદ્-વિયોગ-જાતેન દુઃખેન ચ
સ્થગિત-વચનમ્ આશઙ્ક્ય તેન ચ તયોઃ સઙ્ગમમ્ એવ નિર્ધાર્ય
પરમાનન્દેન તદ્-અવસરોચિતં તદીય-વિલાસ-વિશેષં વર્ણયન્ત્યસ્ તત્ર
પુષ્પાદિ-ભર-નમ્રાણાં તરૂણામ્ અપિ તદીય-સૌવિદલ્લાદિ-ભૃત્ય-વિશેષ-
ભાવેન તન્-નમસ્કારમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય પુનસ્ તેષામ્ એવ તત્-સન્નિધિ-જન્ય-
સૌભાગ્ય-વિશેષં તાન્ પ્રત્ય્ એવ પૃચ્છન્ત્યસ્ તયોસ્ તાદૃશ-વિલાસાવેશાતિશયમ્
આહુઃ બાહું પ્રિયાંસ ઇતિ । અન્વીયમાનઃ અનુગમ્યમાનઃ । પરસ્પરં
પ્રણયાવલોકૈશ્ ચરન્ ક્રીડન્ । ઇહ વો યુષ્માકં પ્રણામં કિં વાભિનન્દતિ
સાદરં ગૃહ્ણાતિ । અપિ તુ વિલાસાવિષ્ટસ્ય તસ્ય તદ્-અભિનન્દનં ન
સમ્ભાવયામ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-રાધા-સખ્યઃ

[370]
તદ્ એવમ્ આલમ્બનાદિ-સ્થાય્ય્-અન્તર્-ભાવ-સંવલનં ચમત્કારાવહતયા
ઉજ્જ્વલાખ્યો રસઃ સ્યાત્ । તસ્ય ચ ભવેદ્ દ્વયં વિપ્રલમ્ભઃ સમ્ભોગશ્ ચેતિ ।
તત્ર વિપ્રલમ્ભો વિપ્રકર્ષેણ લમ્ભઃ પ્રાપ્તિર્ યસ્ય સ તથા । યથોક્તમ્ -
યૂનોર્ અયુક્તયોર્ ભાવો યુક્તયોર્ વા તયોર્ મિથઃ ।
અભીષ્ટાલિઙ્ગનાદીનામ્ અનવાપ્તૌ પ્રકૃષ્યતે ।
સ વિપ્રલમ્ભો વિજ્ઞેયઃ સમ્ભોગોન્નતિ-કારકઃ ॥ [ઉન્ 15.2] ઇતિ ।
તદ્ ઉન્નતિ-કારકત્વમ્ અન્યત્ર ચોક્તમ્ -
ન વિના વિપ્રલમ્ભેન સમ્ભોગઃ પુષ્ટિમ્ અશ્નુતે ।
કાષાયિતે હિ વસ્ત્રાદૌ ભૂયાન્ એવાભિવર્ધતે ॥ [ઉન્ 15.3]
યદ્ ઉક્તં સ્વયં કૃષ્ણેન - નાહં તુ સખ્યો ભજતોઽપિ જન્તૂન્ [ભ્પ્ 10.33.20]
ઇત્ય્ આદિ । અન્યત્ર ચ -
યત્ ત્વ્ અહં ભવતીનાં વૈ દૂરે (પગે 141) વર્તે પ્રિયો દૃશામ્ ।
મનસઃ સન્નિકર્ષાર્થં મદ્-અનુધ્યાન-કામ્યયા ॥
યથા દૂર-ચરે પ્રેષ્ઠે મન આવિશ્ય વર્તતે ।
સ્ત્રીણાં ચ ન તથા ચેતઃ સન્નિકૃષ્ટે ઽક્ષિ-ગોચરે ॥ [ભ્પ્ 10.47.34-35] ઇતિ ।
તસ્ય વિપ્રલમ્ભસ્ય ચત્વારો ભેદાઃ - પૂર્વ-રાગો માનઃ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યં
પ્રવાસશ્ ચેતિ । અથ સમ્ભોગશ્ ચ યૂનોઃ સઙ્ગતયોઃ સમ્બદ્ધતયા ભોગો
યત્ર સ ભાવ ઉચ્યતે । યથોક્તમ્ -
દર્શનાલિઙ્ગનાદીનાં આનુકૂલ્યાન્ નિષેવયા ।
યૂનોર્ ઉલ્લાસમ્ આરોહન્ ભાવઃ સમ્ભોગ ઉચ્યતે ॥ [ઉન્ 15.188] ઇતિ ।
સ ચ પૂર્વ-રાગાનન્તરજ ઇત્ય્ આદિ-સંજ્ઞયા ચતુર્વિધઃ ।
તત્ર પૂર્વ-રાગઃ ।
રતિર્ યા સઙ્ગમાત્ પૂર્વં દર્શન-શ્રવણાદિ-જા ।
તયોર્ ઉન્મીલતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પૂર્વ-રાગઃ સ ઉચ્યતે ॥ [ઉન્ 15.5]
સ ચ પટ્ટ-મહિષીષુ શ્રી-રુક્મિણ્યા યથા -
સોપશ્રુત્ય મુકુન્દસ્ય રૂપ-વીર્ય-ગુણ-શ્રિયઃ ।
ગૃહાગતૈર્ ગીયમાનાસ્ તં મેને સદૃશં પતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.52.23] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.52 ॥ શ્રી-શુકઃ

[371]
અથ વ્રજ-દેવીનામ્ । તત્ર યદ્ આસાં ક્વચિદ્ બાલ્યેઽપિ સમ્ભોગો વર્ણ્યતે તત્
ખલુ ઔપપતિક-ભાવવતીનાં તાસાં મધ્યે કાસાઞ્ચિન્ નિમિત્ત-વિશેષં
પ્રાપ્ય કદાચિત્ કદાચિત્ તદ્-ભાવાવિર્ભાવ-પ્રભાવેણ કૈશોરાવિર્ભાવાત્
સઙ્ગચ્છતે । યથા ભવિષ્યે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે - બાલ્યેઽપિ ભગવાન્ કૃષ્ણઃ
કૈશોરં રૂપમ્ આશ્રિતઃ ઇત્ય્ આદિનોક્તમ્ । અન્યદા તદ્-આચ્છાદને સતિ તત્
કૈશોરાદિકમ્ આચ્ચન્નમ્ એવ તિષ્ઠતિ । તસ્માદ્ ભાવાદીનામ્
અવિચ્છેદાભાવાન્ નાતિરસાધાયકત્વમ્ ઇતિ નાત્રોટ્ટઙ્ક્યતે ।
અથ મહા-તેજસ્વિતયા ષ્ષ્ઠ-વર્ષમ્ એવારભ્ય કૈશોરાવિર્ભાવ-વિચ્છેદે સતિ
તાસામ્ અપિ પુનઃ પૂર્વ-રાગો જાયતે । તતોઽન્યાસાં તુ સુતરાં સ તૂદાહ્રિયતે ।
યથા-
આશ્લિષ્ય સમ-શીતોષ્ણં પ્રસૂન-વન-મારુતમ્ ।
જનાસ્ તાપં જહુર્ ગોપ્યો ન કૃષ્ણ-હૃત-ચેતસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.20.45]
ગોપ્યસ્ તુ ન જહુઃ । તત્ર હેતુઃ કૃષ્ણેતિ । વિરહે પ્રત્યુત તાપ-કરત્વાદ્ ઇતિ
ભાવઃ ।
॥ 10.20 ॥ શ્રી-શુકઃ

[372]
તદ્-વિવરણં ચ-
ઇત્થં શરત્-સ્વચ્છ-જલં પદ્માકર-સુગન્ધિના ।
ન્યવિશદ્ વાયુના વાતં સ-ગો-ગોપાલકોઽચ્યુતઃ ॥
કુસુમિત વન-રાજિ-શુષ્મિ-ભૃઙ્ગ-
દ્વિજ-કુલ-ઘુષ્ટ-સરઃ-સરિન્-મહીધ્રમ્ ।
મધુપતિર્ અવગાહ્ય ચારયન્ ગાઃ
સહ-પશુ-પાલ-બલશ્ ચુકૂજ વેણુમ્ ॥
તદ્ વ્રજ-સ્ત્રિય આકર્ણ્ય વેણુ-ગીતં સ્મરોદયમ્ ।
કાશ્ચિત્ પરોક્ષં કૃષ્ણસ્ય સ્વ-સખીભ્યોઽન્વવર્ણયન્ ॥
તદ્ વર્ણયિતુમ્ આરબ્ધાઃ સ્મરન્ત્યઃ કૃષ્ણ-ચેષ્ટિતમ્ ।
નાશકન્ સ્મર-વેગેન વિક્ષિપ્ત-મનસો નૃપ ॥
બર્હાપીડં નટવરવપુઃ કર્ણયોઃ કર્ણિકારં
બિભ્રદ્-વાસઃ કનક-કપિશં વૈજયન્તીં ચ માલામ્ ।
રન્ધ્રાન્ વેણોર્ અધર-સુધયા પૂરયન્ ગોપ-વૃન્દૈર્
વૃન્દારણ્યં સ્વ-પદ-રમણં પ્રાવિશદ્ ગીત-કીર્તિઃ ॥
ઇતિ વેણુ-રવં રાજન્ સર્વ-ભૂત-મનોહરમ્ ।
શ્રુત્વા વ્રજ-સ્ત્રિયઃ સર્વા વર્ણયન્ત્યોઽભિરેમિરે ॥
અક્ષણ્વતાં ફલમ્ ઇદં ન પરં વિદામઃ
સખ્યઃ પશૂન્ અનુવિવેશતયોર્ વયસ્યૈઃ ।
વક્ત્રં વ્રજેશ-સુતયોર્ અનુવેણુ-જુષ્ટં
યૈર્ વા નિપીતમ્ અનુરક્ત-કટાક્ષ-મોક્ષમ્ ॥
ચૂત-પ્રવાલ-બર્હ-સ્તવકોત્પલાબ્જ-
માલાનુપૃક્ત-પરિધાન-વિચિત્ર-વેશૌ ।
મધ્યે વિરેજતુર્ અલં પશુપાલ-ગોષ્ઠ્યાં
રઙ્ગે યથા નટવરૌ ક્વ ચ ગાયમાનૌ ॥
ગોપ્યઃ કિમ્ આચરદ્ અયં કુશલં સ્મ વેણુર્
દામોદરાધર-(પગે 142) સુધામ્ અપિ ગોપિકાનામ્ ।
ભુઙ્ક્તે સ્વયં યદ્ અવશિષ્ટ-રસં હ્રદિન્યો
હૃષ્યત્-ત્વચો ઽશ્રુ મુમુચુસ્ તરવો યથાર્યાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.21.1-9]
તથા વૃન્દાવનં સખિ ભુવો વિતનોતિ કીર્તિમ્ [ભ્પ્ 10.21.10] ઇત્ય્ આદિ । ધન્યાઃ
સ્મ મૂઢ-મતયો ઽપિ હરિણ્ય એતા [ભ્પ્ 10.21.11] ઇત્ય્ આદિ । કૃષ્ણં નિરીક્ષ્ય
[ભ્પ્ 10.21.12] ઇત્ય્ આદિ । ગાવશ્ ચ કૃષ્ણ-મુખ- [ભ્પ્ 10.21.13] ઇત્ય્ આદિ । પ્રાયો
બતામ્બ મુનયઃ [ભ્પ્ 10.21.14] ઇત્ય્ આદિ । નદ્યસ્ તદા તદ્ ઉપધાર્ય [ભ્પ્
10.21.15] ઇત્ય્ આદિ । દૃષ્ટ્વાતપે વ્રજ-પશૂન્ [ભ્પ્ 10.21.16] ઇત્ય્ આદિ । પૂર્ણાઃ
પુલિન્દ્ય [ભ્પ્ 10.21.17] ઇત્ય્ આદિ । હન્તાયમ્ અદ્રિર્ અબલા [ભ્પ્ 10.21.18] ઇત્ય્ આદિ ।
ગા ગોપકૈર્ [ભ્પ્ 10.21.19] ઇત્ય્ આદિ ચ સ્મર્તવ્યમ્ ।
ઇત્થમ્ ઇતિ । ઇત્થં પૂર્વાધ્યાય-વર્ણિત-પ્રકારેણ । કુસિમિતેતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
અત્રત્યં વનં તદ્-અન્તર્-વનમ્ । શુષ્મિણો મત્તાઃ । તદ્ વ્રજેતિ કૃષ્ણસ્ય વેણુ-
ગીતમ્ આશ્રુત્ય । તથાપિ પરોક્ષં લજ્જયા નિજ-ભાવાવરણાય તદ્-અગ્રજાદિ-
વર્ણન-સહયોગેનાચ્છન્નં યથા સ્યાત્ તથૈવાવર્ણયન્ । સમુચિત-વર્ણનં
હિ પ્રીતિ-માત્રં બોધયતિ ન તુ કાન્ત-ભાવમ્ ઇતિ । તદ્ વર્ણયિતુમ્ ઇતિ તથાપિ
નાશકન્ । પરોક્ષ-વર્ણનાયાં ન સમર્થા બભૂવુઃ । તત્ર હેતુઃ -
સ્મરન્ત્ય ઇતિ । તત્ર ચ હેતુઃ સ્મર-વેગેનેતિ । પૂર્વોક્તં કૃષ્ણ-ચેષ્ટિતં
વર્ણયન્તિ બર્હાપીડમ્ ઇતિ । અધર-સુધયેતિ ફુત્કારસ્ય તત્-પ્રાચુર્યં
વિવક્ષિતમ્ । તતશ્ ચ યુક્ત એવ તદ્-અનુભવેન તાસાં તાદૃશ-મોહ ઇતિ
ભાવઃ । નાશકન્ન્ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ ઇતીતિ । અભિરેમિરે ઉન્મદા બભૂવુઃ ।
અથ યથા નાશકંસ્ તથા તદ્-વાક્ય-દ્વારૈવ દર્શયતિ શ્રી-ગોપ્ય ઊચુર્ ઇત્ય્
આદિના । તત્ર દ્વિધા પરોક્ષી-કરણા શક્તિઃ । એકત્રાજ્ઞાનનતોઽપિ ભાવ-
પ્રાબલ્યેનૈવાર્થાન્તરાવિર્-ભાવેણ અન્યત્ર ભાવ-પારવશ્યેન જ્ઞાનત એવ
તદ્-ઉદ્ઘાટનેન । તત્ર પ્રથમેન યથા અક્ષણવતામ્ ઇતિ । અર્થાન્તરં
ચાત્ર વ્રજેશ-સુતયોર્ મધ્યે કનિષ્ઠત્વેન તદ્ અનુ પશ્ચાત્ વેણુ-જુષ્ટં
મુખં તદ્ યૈર્ નિપીતમ્ ઇતિ યોજ્યમ્ । અથોત્તરેણ યથા - ચૂત-પ્રવાલેત્ય્ આદિ-
દ્વયમ્ । તત્ર પ્રથમં પરોક્ષી-કરણે । દ્વિતીયં તદ્-અશક્તાવ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
એવમ્ અગ્રે ચ ગાવશ્ ચ કૃષ્ણ-મુખ-નિર્ગત-વેણુ-ગીતેત્ય્ આદિષુ વિજાતીય-
ભાવ-વર્ણનમ્ અપિ પરોક્ષ-વિધાને મન્તવ્યમ્ ।
અથોપસંહારઃ-
એવંવિધા ભગવતો યા વૃન્દાવન-ચારિણઃ ।
વર્ણયન્ત્યો મિથો ગોપ્યઃ ક્રીડાસ્ તન્-મયતાં ગતાઃ ॥
હેમન્તે પ્રથમે માસિ નન્દ-વ્રજ-કુમારિકાઃ ।
ચેરુર્ હવિષ્યં ભુઞ્જાનાઃ કાત્યાયન્ય્-અર્ચન-વ્રતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.21.20]
તન્-મયતાં તદ્-આવિષ્ટતામ્ । સ્ત્રી-મયઃ ષિઙ્ગ ઇતિવત્ ।
॥ 10.21 ॥ શ્રી-શુકઃ

[374]
તથા તાસુ કુમારીણામ્ --
હેમન્તે પ્રથમે માસિ નન્દ-વ્રજ-કુમારિકાઃ ।
ચેરુર્ હવિષ્યં ભુઞ્જાનાઃ કાત્યાયન્ય્-અર્ચન-વ્રતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.22.1] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.22 ॥ સઃ

[375]
અત્ર કામ-લેખાદિ-પ્રસ્થાપનં મતમ્ । તત્રોદાહરણં શ્રુત્વા ગુણાન્
ભુવન-સુન્દર શૃણવતાં તે [ભ્પ્ 10.52.37] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-રુક્મિણી-
સન્દેશાદિકં જ્ઞેયમ્ ।
અથ પૂર્વ-રાગાનન્તર-જઃ સમ્ભોગઃ । તત્ર સમ્ભોગસ્ય સામાન્યાકારેણ
સન્દર્શન-સંજલ્પ-સંસ્પરશ-સંપ્રયોગ-લક્ષણ-ભેદ-ચતુષ્ટય-
ભિન્નત્વં દૃશ્યતે । સન્દર્શનં સમ્યગ્-દર્શનં યત્ર સ ભાવઃ ઇત્ય્ આદિ ।
અથ શ્રી-રુક્મિણ્યાઃ સન્દર્શન-સંસ્પર્શનાખ્યૌ તદ્-અનન્તર-જૌ
સમ્ભોગૌ યથા --
સૈવં શનૈશ્ ચલયતી ચલ-પદ્મ-કોશૌ
પ્રાપ્તિં તદા ભગવતઃ પ્રસમીક્ષમાણા ।
ઉત્સાર્ય વામ-કરજૈર્ અલકાન્ અપાઙ્ગૈઃ (પગે 143)
પ્રાપ્તાન્ હ્રિયૈક્ષત નૃપાન્ દદૃશે ઽચ્યુતં ચ ॥
તાં રાજ-કન્યાં રથમ્ આરુરુક્ષતીં
જહાર કૃષ્ણો દ્વિષતાં સમીક્ષતામ્ । [ભ્પ્ 10.53.54-55]
ભગવતઃ પ્રાપ્તિં તત્રાગમનં હ્રિયા પ્રસમીક્ષમાણા સ-લજ્જં દ્રષ્ટુમ્
આરભમાણા પ્રાપ્તાન્ પુરતઃ સ્થિતાન્ નૃપાન્ ઐક્ષત । તતશ્ ચ વ્યૂકુલ-ચિત્તા
તત્રૈવ પુનર્ અચ્યુતમ્ અપિ દદૃશ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
॥ 10.53 ॥ શ્રી-શુકઃ

[376]
અથ વ્રજ-કુમારીણાં સન્દર્શન-સંજલ્પો, યથા--
તાસાં વાસાંસ્ય્ ઉપાદાય નીપમ્ આરુહ્ય સત્વરઃ ।
હસદ્ભિઃ પ્રહસન્ બાલૈઃ પરિહાસમ્ ઉવાચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.22.9] ઇત્ય્ આદિ ।
અત્રૈવં વિવેચનીયમ્ । તેન યદ્યપિ તાસાં સ્વ-વિષય-પ્રેમોત્કર્ષો જાયત એવ
તથાપિ તદ્-અભિવ્યઞ્જક-ચેષ્ટા-વિશેષ-દ્વારા સાક્ષાત્ તદ્-આસ્વાદાય તાદૃશી
લીલા સ-લજ્જા વિસ્તારિતા । વિદગ્ધાનાં ચ યથા વનિતાનુરાગાસ્વાદને વાઞ્છા
ન તથા તત્-સ્પર્શાદાવ્ અપિ । તત્ર લજ્જા-ચ્છેદો નામ પૂર્વાનુરાગ-વ્યઞ્જકો
દશા-વિશેષો વર્તતે । તથોક્તમ્ --
નયન-પ્રીતિઃ પ્રથમં ચિન્તા-સઙ્ગસ્ તથા સઙ્કલ્પઃ ।
નિદ્રા-ચ્છેદસ્ તનુતા વિષય-નિવૃત્તિસ્ ત્રપા-નાશઃ ।
ઉન્માદો મૂર્ચ્છા મૃતિર્ ઇત્ય્ એતાઃ સ્મર-દશા દશૈવ સ્યુઃ ॥ [ઉન્ 15.71]
તેષુ ચ વ્યઞ્જકેષુ કુલ-કુમારીણાં લજ્જા-ચ્છેદ એવ પરાકાષ્ઠા । તા હિ
દશમીમ્ અપ્ય્ અઙ્ગીકુર્વન્તિ, ન તુ વૈજાત્યમ્ । તતોઽનુરાગાતિશય-
સ્વાદનાર્થં તથા પરિહસિતમ્ । સખાયશ્ ચ તે - ન મયોદિત-પૂર્વં વા
અનૃતં તદ્ ઇમે વિદુઃ [ભ્પ્ 10.22.11] સન્તત-તદ્-અવિનાભાવ-વ્યક્ત્યા હસદ્ભિઃ
[ભ્પ્ 10.22.9] ઇત્ય્ આદૌ બાલ-શબ્દ-પ્રયુક્ત્યા ચ તદીય-સખ્ય-વ્યતિરિક્ત-
ભાવાન્તરાસ્પર્શિનસ્ તદ્-અઙ્ગ-નિર્વિશેષા અત્ર બાલા એવ ચ । યે ચોક્તા
ગૌતમીય-તન્ત્રે પ્રથમાવરણ-પૂજાયામ્ -
દામ-સુદામ-વસુદામ-કિઙ્કિણીર્ ગન્ધ-પુર્ષ્પકૈઃ ।
અન્તઃ-કરણ-રૂપાસ્ તે કૃષ્ણસ્ય પરિકીર્તિતાઃ ।
આત્માભેદેન તે પૂજ્યા યથા કૃષ્ણસ્ તથૈવ તે ॥ ઇતિ ।
તતો રહસ્યત્વાત્ તાદૃશાનુરાગાસ્વાદ-કૌતુક-પ્રયોજનક-નર્મ-
પરિપાટીમયત્વાત્ તસ્યાં લીલાયાં ન રસવત્ત્વ-વ્યાઘાતઃ પ્રત્યુત ઉલ્લાસ
એવ ।
તથૈવ તસ્યાં લીલાયાં શ્રી-કૃષ્ણસ્યાભિપ્રાયં મુનીન્દ્ર એવ વ્યાચષ્ટે -
ભગવાન્ આહતા વીક્ષ્ય શુદ્ધભાવપ્રસાદિતઃ ।
સ્કન્ધે નિધાય વાસાંસિ પ્રીતઃ પ્રોવાચ સસ્મિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.22.18]
આહતા આગતાઃ । લજ્જા-ત્યાગેઽપિ સ્ત્રી-જાતિ-સ્વભાવેન લજ્જાંશાવશેષાત્
નમ્રતયેષદ્-ભગ્ન-દેહા વા । એવમ્ ઉત્કણ્ઠાભિવ્યક્ત્યા તદ્-ભાવ-
મુગ્ધત્વાભિવ્યક્ત્યા ચ શુદ્ધઃ પરમૌજ્જ્વલ્યેનાવગતો યો ભાવસ્ તેન
તદાસ્વાદનેન જનિત-ચિત્ત-પ્રસક્તિઃ ।
અથ પુનર્ અપિ યૂયં વિવસ્ત્રા યદ્ અપિ ધૃત-વ્રતા [ભ્પ્ 10.22.19] ઇત્ય્ આદિકં
તલ્-લજ્જાંશાવશેષ-નિઃશેષતા-દર્શન-કૌતુકાર્થં શ્રી-કૃષ્ણ-નર્મ-
વાક્યમ્ । તદ્-અનન્તરં ઇત્ય્ અચ્યુતેન [ભ્પ્ 10.22.20] ઇત્ય્ આદિકં તાસામ્ અપિ
તથૈવ તદ્-અનન્તરમ્ અપિ સ્વયં તથૈવ વ્યાચષ્ટે --
દૃઢં પ્રલબ્ધાસ્ ત્રપયા ચ હાપિતાઃ
પ્રસ્તોભિતાઃ કૃઈડનવચ્ ચ કારિતાઃ ।
વસ્ત્રાણિ ચૈવાપહૃતાન્ય્ અથાપ્ય્ અમું
તા નાભ્યસૂયન્ પ્રિય-સઙ્ગ-નિર્વૃતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.22.22]
(પગે 144)
[379]
10220291 અથ ગોપૈઃ પરિવૃતો ભગવાન્ દેવકી-સુતઃ
10220293 વૃન્દાવઆદ્ ગતો દૂરં ચારયન્ ગાઃ સહાગ્રજઃ
10220363 તરૂણાં નમ્રશાખાનાં મધ્યેન યમુનાં ગતઃ
[380]
10220301 નિદાઘાર્ક-તપે તિગ્મે છાયાભિઃ સ્વાભિર્ આત્મનઃ
10220303 આતપત્રાયિતાન્ વીક્ષ્ય દ્રુમાન્ આહ વ્રજૌકસઃ
ઇત્ય્ આદિ ।
10230211 યમુનોપવને ઽશોકનવપલ્લવમણ્ડિતે
10230213 વિચરણ્તં વૃતં ગોપૈઃ સાગ્રજં દદૃશુઃ સ્ત્રિયઃ
10230221 શ્યામં હિરણ્ય-પરિધિં વન-માલ્ય-બર્હ-
10230222 ધાતુ-પ્રવાલ-નટ-વેષમ્ અનુવ્રતાંસે
10230223 વિન્યસ્ત-હસ્તમ્ ઇતરેણ ધુનાનમ્ અબ્જં
10230224 કર્ણોત્પલાલક-કપોલ-મુખાબ્જ-હાસમ્
10230231 પ્રાયઃ શ્રુતપ્રિયતમોદયકર્ણપૂરૈર્
10230232 યસ્મિન્ નિમગ્નમનસસ્ તમ્ અથાક્ષિરન્ધ્રૈઃ
10230233 અન્તઃ પ્રવેશ્ય સુચિરં પરિરભ્ય તાપં
10230234 પ્રાજ્ઞં યથાભિમતયો વિજહુર્ નરેન્દ્ર ॥ [ભ્પ્ 10.23.21-23]
10230341 તત્રૈકા વિધૃતા ભર્તા ભગવન્તં યથાશ્રુતમ્
10230343 હૃદોપગુહ્ય વિજહૌ દેહં કર્માનુબન્ધનમ્
(પગે 145)
એવં લીલા-નર-વપુર્ [ભ્પ્ 10.23.37]
॥ 10.22 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 378-382 ॥
[383]
અથ તદ્-અનન્તરમ્ એવ શરદિ સર્વાસામ્ એવ શ્રી-વ્રજ-દેવીનાં સન્દર્શનાદિ-
સર્વાત્મક એવ પૂર્વ-રાગાન્તરજઃ સમ્ભોગો વર્ણ્યતે । તત્ર કુમારીણામ્
અપિ તાદૃશ-પ્રાપ્તાવકૃતાર્થં-મન્યાનાં પૂર્વ-રાગાંશો નાતિગતઃ । કસ્યાશ્ચિત્
પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્યઃ [ભ્પ્ 10.21.17] ઇત્ય્ અનુસારેણ કાસાઞ્ચિત્ તુ યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ
[ભ્પ્ 10.29.36] ઇત્ય્ આદાવ્ અસ્પ્રાક્ષ તત્-પ્રભૃતીઃ ઇત્ય્ અનેન શ્રુતો યઃ સ્પર્શઃ
સોઽપિ વેણુ-ગીત-કૃત-તન્-મૂર્ચ્છાદિ-શમનાનુરોધેનૈવ ન તુ સમ્ભોગ-
રીત્યેતિ મન્તવ્યઃ । યત એવ તસ્ય તાસામ્ અપિ અપૂર્વવત્ પ્રત્યાખ્યાન-
પ્રાર્થના-વાક્યે સઙ્ગચ્છેતે ।
અથ તાસાં સ યથા -
નિશમ્ય ગીતં તદ્-અનઙ્ગ-વર્ધનં
વ્રજ-સ્ત્રિયઃ કૃષ્ણ-ગૃહીત-માનસાઃ ।
આજગ્મુર્ અન્યોન્યમ્ અલક્ષિતોદ્યમાઃ
સ યત્ર કાન્તો જવલોલ-કુણ્ડલાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.29.4] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.29 ॥ શ્રી-શુકઃ

[384]
અથ તદ્-અન્તરાલે માન-રૂપો વિપ્રલમ્ભઃ । તત્ર યથોક્તમ્-
અહેર્ ઇવ ગતિઃ પ્રેમ્ણઃ સ્વભાવ-કુટિલા ભવેત્ ।
અતો હેતોર્ અહેતોશ્ ચ યૂનોર્ માન ઉદઞ્ચતિ ॥ [ઉન્ 15.102]
તથા-
અહેતોર્ નેતિ નેત્ય્ ઉકેર્ હેતોર્ યન્ માન ઉચ્યતે ।
અસ્ય પ્રણય એવ સ્યાન્ માનસ્ય પદમ્ ઉત્તમમ્ ॥ [ઉન્ 15.76] ઇતિ ।
તતોઽસ્ય સહેતુર્ નિર્હેતુશ્ ચેતિ ભેદ-દ્વયે ચ સતિ હેતુર્ અપિ યથોક્તઃ -
હેતુર્ ઈર્ષ્યા-વિપક્ષાદેર્ વૈશિષ્ટ્યે પ્રેયસા કૃતે ।
ભાવઃ પ્રણય-મુખ્યોઽયમ્ ઈઋષા-માનત્વમ્ ઋચ્છતિ ॥ [ઉન્ 15.77] ઇતિ ।
યથા ચ-
સ્નેહં વિના ભયં ન સ્યાન્ નેર્ષ્યા ચ પ્રણયં વિના ।
તસ્માન્ માન-પ્રકારોઽયં દ્વયોઃ પ્રેમ-પ્રકાશકઃ ॥ [ઉન્ 15.78] ઇતિ ।
અતએવ હરિવંશે-
રુષિતામ્ ઇવ તાં દેવીં સ્નેહાત્ સઙ્કલ્પયન્ન્ ઇવ ।
ભીત-ભીતોઽતિશનકૈર્ વિવેશ યદુ-નન્દનઃ ॥
રૂપ-યૌવન-સમ્પન્ના સ્વ-સૌભાગ્યેન ગર્વિતા ।
અભિમાનવતી દેવી શ્રુત્વૈવેર્ષ્યા-વશં ગતા ॥ ઇતિ ।
અતઃ પ્રિય-કૃત-સ્નેહ-ભઙ્ગાનુમાનેન સહેતુર્ ઈર્ષ્યા-માનો ભવતિ । એષ ચ
વિલાસઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્યાપિ પરમ-સુખદઃ । યથા ચોક્તં શ્રી-રુક્મિણીં પ્રતિ
સ્વયમ્ એવ - ત્વદ્-વચઃ શ્રોતુ-કામેન ક્ષ્વેલ્યા-ચરિતમ્ અઙ્ગને [ભ્પ્ 10.60.29]
મુખં ચ પ્રેમ-સંરમ્ભ-સ્ફુરિતાધરમ્ ઈક્ષિતુમ્ [ભ્પ્ 10.60.30] ઇત્ય્ આદિ ।
શ્રી-રુક્મિણ્યામ્ અપિ તદ્-અવિક્ષિપ્તિવં વ્યક્તં । જાડ્યં વચસ્ તવ ગદાગ્રજ
[ભ્પ્ 10.60.40] ઇત્ય્ આદૌ ।
યુક્તં ચ તત્ કાન્તાભાવાખ્યાયાઃ પ્રીતેઃ પોષકત્વેન (પગે 146) તદ્-
ભાવસ્યાવગમાત્ । પ્રાચીનાર્વાદીન-કવિ-સમ્પ્રદાય-સમ્મતત્વાચ્ ચ ।
તસ્માદ્ આદરણીય એવ માનાખ્યો ભાવઃ । તત્ર સર્વાસાં યુગપત્-ત્યાગેન
સઙ્ગ-પ્રાથમ્યેન ચ તથાનુદયાન્ નિગૂઢસ્ તન્-માન-લેશો રાસે શ્રી-વ્રજ-
દેવીનાં જાતઃ । સ ચ પરિત્યાગજેર્ષ્યા-હેતુક એવ જ્ઞેયઃ । યથા-
સભાજયિત્વા તમ્ અનઙ્ગ-દીપનં
સહાસ-લીલેક્ષણ-વિભ્રમ-ભ્રુવા ।
સંસ્પર્શનેનાઙ્ક-કૃતાઙ્ઘ્રિ-હસ્તયોઃ
સંસ્તુત્ય ઈષત્ કુપિતા બભાષિરે ॥ [ભ્પ્ 10.32.15] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.32 ॥ શ્રી-શુકઃ

[385]
એષ ચ સ્તુત્ય્-આદિભિઃ શામ્યતિ । યથૈવ તાસ્ તુષ્ટાવ -
એવં મદ્-અર્થોજ્ઝિત-લોક-વેદ-
સ્વાનાં હિ વો મય્ય્ અનુવૃત્તયે ઽબલાઃ ।
મયા પરોક્ષં ભજતા તિરોહિતં
માસૂયિતું માર્હથ તત્ પ્રિયં પ્રિયાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.32.21]
ન પારયે ઽહં નિરવદ્ય-સંયુજાં [ભ્પ્ 10.32.22] ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.32 ॥ શ્રી-ભગવાન્

અથ નિર્હેતુઃ પ્રણય-માનઃ । નિર્હેતુત્વં ચ કેવલ-પ્રણય-વિલસિત્વેન હેત્વ્-
અભાવાન્ મન્યતે । એષ નાયકસ્યાપિ ભવતિ । ભગવત્-પ્રીતિ-મયે રસે સ
તૂદ્દીપનોઽપિ પ્રસઙ્ગાદ્ અત્રોદાહરણીયઃ । યથા તાસાં તત્-સૌભાગ્ય-મદં
વીક્ષ્ય માનં ચ કેશવ [ભ્પ્ 10.29.48] ઇત્ય્ આદિ-પ્રકરણં યોજનાન્તરેણ
મન્યતે । તત્ર માનઃ પ્રણય-માનઃ । તસ્ય હેતુઃ સૌભગ-મદઃ । તતો
માનસ્ય પ્રશમ-રૂપાય તાસાં પ્રસાદાય સ્વયમ્ અપિ પ્રણય-
માનેનૈવાન્તરધીયત ।
તથાગ્રેઽપિ યાં ગોપીમ્ અનયત્ કૃષ્ણો વિહાયાન્યાઃ સ્ત્રિયો વને [ભ્પ્ 10.30.36] ઇત્ય્
આદૌ તસ્યાઃ પ્રણય-માનઃ । યેનૈવોક્તં- ન પારયે ઽહં ચલિતું નય માં
યત્ર તે મનઃ [ભ્પ્ 10.30.38] ઇતિ ।
અથ પૂર્વવત્ તસ્યાપિ પ્રણય-માનઃ । પ્રણય-કોપેનૈવ સોઽપ્ય્ એતદ્-
અનન્તરમ્ એનાં સ્કન્ધ આરુહ્યતામ્ [ભ્પ્ 10.30.39] ઇત્ય્ ઉક્તવાન્
તતોઽન્તર્હિતવાંશ્ ચ । અત્ર શ્રી-વ્રજ-દેવીનામ્ અહેતુઃ શ્રી-કૃષ્ણસય તુ હેત્વ્-
આભાસજોઽસૌ । યાસાં ખલુ પ્રણયઃ સ્વ-પ્રવાહાદ્ય્-ઉદ્રેકેન સ્વરસાવર્ત-
રૂપં કૌટિલ્યં સ્પૃશન્-માનાખ્ય-પ્રીતિ-વિશેષતાં પ્રાપ્નોતિ । તાસામ્ એવ
માનાખ્ય-વિપ્રલમ્ભોઽપિ શુદ્ધો જાયતે ।
તતોઽન્યાસાં પુનર્-હેતુ-લાભેઽપિ વિષાદ-ભય-ચિન્તા-પ્રાય એવ જાયતે । યથા
શ્રી-રુક્મિણીં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ-પ્રણય-પરિહાસ-વચનમયેઽધ્યાયે તદ્
વૃત્તમ્ । તત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ-કૌતુકોઽયમ્ અભિપ્રાયઃ । ઇયં ખલુ સરસલ-
પ્રેમવતી પરમ-ગામ્ભીર્યવતી ચ । તતો મમાભીષ્ટઃ પ્રિયા-કોપ-વિલાસઃ
પ્રેમ-નિર્બન્ધ-પ્રકાશક-સ-વિકાર-કણ્ઠોક્તિ-વિશેષો વા નાસ્યાં સ્ફુટમ્
ઉપલભ્યતે । તસ્માત્ કોપ-વિલાસો વા તજ્-જનનાભાવે તુ તાદૃશોક્તિર્ વા
યથાસ્યાં પ્રકાશતે તથા બાઢં પરિહાસેન પ્રયતિષ્યે । તત્ર યસ્યાં કોપ-
જનને ભ્રાતૃ-વૈરૂપ્યાદિકમ્ અપિ કારણં નાસીત્ । તસ્યાં તત્રાન્યત્
પરમાયોગ્યમ્ એવ કિન્તુ મદ-વિશ્લેષ-સુખમ્ એવાસ્યાઃ સર્વસ્વમ્ ઇતિ તદ્-
દર્પ-ન્યક્કારેણૈવ કોપઃ સમ્ભવેત્ । યદિ તતોઽપિ કોપો નાવિર્ભવેત્ । તથાપિ
મદ્-વિશ્લેષ-ભયેન પૂર્વાનુરાગવદ્ અધુનાપિ વિકાર-વિશેષ-સહિત-
નિગદેનૈવ પ્રેમ-નિર્બન્ધં પ્રકાશ્યેતેતિ । તથા હિ તત્ર તાં રૂપિણીમ્ [ભ્પ્
10.60.10] ઇત્ય્ આદૌ પ્રીતઃ સ્મયન્ ઇત્ય્ અનેન વ્યક્તમ્ । પરિહાસમયત્વં તુ
વિશેષતોઽપ્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રસઙ્ગેન તસ્યાઃ પ્રેમ-સારલ્યાદિ-દ્વયમ્ અપિ---
તદ્ દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ કૃષ્ણઃ પ્રિયાયાઃ પ્રેમ-બન્ધનમ્ ।
હાસ્ય-પ્રૌઠિમ્ અજાનન્ત્યાઃ કરુણઃ સો ઽન્વકમ્પત ॥ [ભ્પ્ 10.60.25] ઇતિ ।
હાસ્યં પરિહાસઃ । તત્ર પ્રૌઢિઃ અવશ્યમ્ એનાં સરલ-પ્રેમાણમ્ અપિ
ગમ્ભીરામ્ અપિ ક્ષોભયિષ્યામીતિ (પગે 147) ગર્વઃ । તાં પ્રણય-રસ-
કૌટિલ્યાભાવેનાજાનન્ત્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવ અગ્રેઽપિ હાસ્ય-પ્રૌઢિ-ભ્રમચ્-
ચિત્તામ્ [ભ્પ્ 10.60.28] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તત્ર તેન પરિહાસેન કોપ-વિલાસાદિ-દર્શનમ્ એવાભીષ્ટમ્ ઇતિ સ્વયમ્
એવોક્તમ્-
મા મા વૈદર્ભ્ય્ અસૂયેથા જાને ત્વાં મત્-પરાયણામ્ ।
ત્વદ્-વચઃ શ્રોતુ-કામેન ક્ષ્વેલ્યાચરિતમ્ અઙ્ગને ॥
મુખં ચ પ્રેમ-સંરમ્ભ- સ્ફુરિતાધરમ્ ઈક્ષિતુમ્ ।
કટાક્ષેપારુણાપાઙ્ગં સુન્દર-ભ્રુ-કુટી-તટમ્ ॥
અયં હિ પરમો લાભો ગૃહેષુ ગૃહ-મેધિનામ્ ।
યન્ નર્મૈર્ ઈયતે યામઃ પ્રિયયા ભીરુ ભામિનિ ॥ [ભ્પ્ 10.60.29-31] ઇતિ ।
અત્ર યદ્યપિ તસ્યાઃ પ્રાગ્ ભયમ્ એવ વર્ણિતં તથાપિ તત્રાસૂયા-પ્રયોગઃ
પ્રોત્તમ્ભનાર્થ એવ । તત્-પ્રયોગેણ હિ સ્વસ્ય તદ્-અધીનતાક્ષિપ્યતે । અતએવ
ભામિનીત્ય્ અપિ સમ્બોધિતમ્ ।
અથ તસ્ય પ્રેમ-નિર્બન્ધ-પ્રકાશક-વિકાર-દર્શનેચ્છાપિ પ્રાક્તનૈવ
વાક્યેન વ્યક્તા । તદ્ દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ કૃષ્ણઃ પ્રિયાયાઃ પ્રેમ-બન્ધનમ્
[ભ્પ્ 10.60.25] ઇત્ય્ અનેન । તથા નિગદેનૈવ તદ્-વ્યક્તિ-દર્શનેચ્છા સ્વયમ્ એવ
વ્યઞ્જિતા -- સાધ્વ્ય્ એતચ્-છ્રોતુ-કામૈસ્ ત્વં રાજ-પુત્રિ પ્રલમ્ભિતા [ભ્પ્
10.60.49] ઇતિ । પૂર્વં હિ ત્વં વૈ સમસ્ત-પુરુષાર્થ-મયઃ ફલાત્મા [ભ્પ્
10.60.38] ઇત્ય્ આદિકમ્ । તયાપિ નિગદિતમ્ અસ્તિ । અત્ર પરિહાસ-જ્ઞાનાનન્તરં તદ્-
દિદૃક્ષિતા કિઞ્ચિત્ કોપ-વ્યક્તિશ્ ચ જાતાસ્તિ - જાડ્યં વચસ્ તવ ગદાગ્રજ [ભ્પ્
10.60.40] ઇત્ય્ આદિષુ । જાડ્યસ્ય પ્રાચુર્ય-વિવક્ષયા જાડ્યમ્ એવ વચ ઇતિ
સામાનાધિકરણ્યેનોક્તમ્ માધુર્યમ્ એવ નુ મનો-નયનામૃતં નુ
[કર્ણામૃત 68] ઇતિવત્ ।
અથ તદ્-અવિશ્લેષ-દર્પ-ન્યક્-કાર એવ તત્-ક્ષોભે હેતુર્ ઇત્ય્ અત્રાપિ શ્રી-શુક-
વાક્યમ્ -
એતાવદ્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ આત્માનં વલ્લભામ્ ઇવ
મન્યમાનાં અવિશ્લેષાત્ તદ્-દર્પો-ઘ્ન ઉપારમત્ ॥ [ભ્પ્ 10.60.21] ઇતિ ।
અન્યસ્ય ચ તત્ર હેતુત્વં સ્વયમ્ એવ નિરાકૃતમ્-
ભ્રાતુર્ વિરૂપ-કરણં યુધિ નિર્જિતસ્ય
પ્રોદ્વાહ-પર્વણિ ચ તદ્-વધમ્ અક્ષ-ગોષ્ઠ્યામ્ ।
દુઃખં સમુત્થમ્ અસહો ઽસ્મદ્-વિયોગ-ભીત્યા
નૈવાબ્રવીઃ કિમ્ અપિ તેન વયં જિતસ્ તે ॥ [ભ્પ્ 10.60.56] ઇતિ ।
અત્ર ચ પ્રકરણે તસ્યાઃ પ્રણયસ્યાપિ તાદૃશત્વાભાવાત્ માનાયોગ્યત્વમ્ અપિ
દર્શિતમ્ । તસ્માત્ સાધૂક્તં - યાસાં ખલુ પ્રણયઃ ઇત્ય્ આદિ ।
અથ માનાનન્તરજઃ સમ્ભોગો, યથા --
ઇત્થં ભગવતો ગોપ્યઃ શ્રુત્વા વાચઃ સુપેશલાઃ ।
જહુર્ વિરહજં તાપં તદઙ્ગોપચિતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.1] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[387]
અથ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યમ્ । તલ્-લક્ષણં ચ -
પ્રિયસ્ય સન્નિકર્ષેઽપિ પ્રેમોન્માદ-ભ્રમાદ્ ભવેત્ ।
યા વિશ્લેષ-ધિયાર્તિસ્ તત્ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યમ્ ઉચ્યતે ॥ [ઉન્ 15.147]
તદ્ યથા-
કૃષ્ણસ્યૈવં વિહરતો ગત્ય્-આલાપેક્ષિત-સ્મિતૈઃ ।
નર્મ-ક્ષ્વેલિ-પરિષ્વઙ્ગૈઃ સ્ત્રીણાં કિલ હૃતા ધિયઃ ॥
ઊચુર્ મુકુન્દૈક-ધિયો ગિર ઉન્મત્ત-વજ્ જડમ્ ।
ચિન્તયન્ત્યો ઽરવિન્દાક્ષં તાનિ મે ગદતઃ શૃણુ ॥
શ્રી-મહિષ્ય ઊચુઃ--
કુરરિ વિલપસિ ત્વં (પગે 148) વીત-નિદ્રા ન શેષે
સ્વપિતિ જગતિ રાત્ર્યામ્ ઈશ્વરો ગુપ્ત-બોધઃ ।
વયમ્ ઇવ સખિ કચ્ચિદ્ ગાઠ-નિર્વિદ્ધ-ચેતા
નલિન-નયન-હાસોદાર-લીલેક્ષિતેન ॥ [ભ્પ્ 10.90.13-15]
તથા-
નેત્રે નિમીલયસિ [ભ્પ્ 10.90.16] ઇત્યાદિ, ભો ભોઃ સદા નિષ્ટનસે ઉદન્વન્ [ભ્પ્
10.90.17] ઇત્યાદિ, ત્વં યક્ષ્મણા [ભ્પ્ 10.90.18] ઇત્યાદિ, કિં ન્વ્ આચરિતમ્ [ભ્પ્
10.90.19] ઇત્યાદિ, મેઘ શ્રીમન્ [ભ્પ્ 10.90.20] ઇત્યાદિ, પ્રિય-રાવ- [ભ્પ્ 10.90.21]
ન ચલસિ [ભ્પ્ 10.90.22] ઇત્યાદિ, શુષ્યદ્-ધ્રદાઃ [ભ્પ્ 10.90.23] ઇત્યાદિ ।
હંસ સ્વાગતમ્ આસ્યતાં પિબ પયો બ્રૂહ્ય્ અઙ્ગ શૌરેઃ કથાં
દૂતં ત્વાં નુ વિદામ કચ્ચિદ્ અજિતઃ સ્વસ્ત્ય્ આસ્ત ઉક્તં પુરા ।
કિં વા નશ્ ચલ-સૌહૃદઃ સ્મરતિ તં કસ્માદ્ ભજામો વયં
ક્ષૌદ્રાલાપય કામ-દં શ્રિયમ્ ઋતે સૈવૈક-નિષ્ઠા સ્ત્રિયામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.90.24]
એવં વિહરતઃ કૃષ્ણસ્ય ગત્ય્-આદિભિઃ સ્ત્રીણાં ધિયો હૃતાઃ । તતશ્ ચ તા
મુકુન્દૈક-ધિયઃ સમાહિતા ઇવ ક્ષણમ્ અગિરઃ સત્યઃ પુનર્ અનુરાગ-
વિશેષેણોન્મત્તા ઇવ વિહરન્તમ્ અપિ તમ્ અરવિન્દાક્ષં પરોક્ષવચ્ ચિન્તયન્ત્યો
જડં વિવેક-શૂન્યં યથા સ્યાત્ તથા ઊચુઃ । તાનિ વચનાનિ મે મમ ગદતો
વાક્યતઃ શૃણ્વ્ ઇતિ ।
અથ વિરહ-સ્પર્શીનિ તાન્ય્ એવોન્માદ-વાક્યાન્ય્ આહુઃ કુરરીત્ય્ આદિ । હે કુરરિ
જગતિ ત્વમ્ એવૈકા રાત્ર્યાં વિલપસિ અતએવ ન શેષે ન નિદ્રાસિ । ઈશ્વરોઽસ્મત્-
સ્વામી તુ ગુપ્ત-બોધઃ ક્વચિદ્ આચ્છન્નઃ સ્વપિતિ । તસ્માદ્ અસ્માકં તવ ચ
વિલાપાદિ-સાધર્મ્યાદ્ ઇદમ્ અનુમીયત ઇત્ય્ આહુઃ વયમ્ ઇવેતિ । એવમ્ અન્યત્રાપિ
યોજનીયમ્ । તદૈવ દૈવાદ્ આગતં હંસં દૂતં કલ્પયિત્વાહુઃ હંસેતિ ।
નોઽસ્માન્ પ્રતિ પુરા રહસિ ઉક્તં કિં વા સ્મરતિ । સ્મરતુ મામ્ એવેત્ય્
આશયેનાહુઃ તમ્ ઇતિ । યદિ ચ તદ્-આગ્રહસ્ તદા હે ક્ષૌદ્ર સૌહૃદ્ય-
ચાઞ્ચલ્યેન ક્ષુદ્રસ્ય તસ્ય દૂત, તમ્ એવ કામદં યુવતિ-જન-ક્ષોભકમ્
અત્રાલાપય આહ્વય । કિન્તુ યાસામ્ આદ્ય વયં ત્યક્તાઃ તાં શ્રિયમ્ ઋતે । તાં
સોલ્લુણ્ઠં સ્તૌતિ । સ્ત્રિયાં મધ્યે સૈવ એકત્ર તસ્મિન્ નિષ્ઠા યસ્યાસ્ તાદૃશી ।
તતઃ કથં તસ્યાં નાસજ્યેતેતિ વ્યઞ્જિતમ્ । કાક્વા સ્વેષામ્ અપિ તન્-નિષ્ઠત્વં
વ્યજ્ય સોલ્લુણ્ઠત્વં દર્શિતમ્ ।
અથ તાસાં તદ્-વિધાશેષ-વિપ્રલમ્ભાનન્તરજં નિત્યમ્ એવ સર્વાત્મક-
સમ્ભોગમ્ આહ-
ઇતીદૃશેન ભાવેન કૃષ્ણે યોગેશ્વરેશ્વરે ।
ક્રિયમાણેન માધવ્યો લેભિરે પરમાં ગતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.90.25]
વિષ્ણોઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય એવ સમ્બન્ધિનીં ગતિં નિત્ય-સંયોગં લેભિરે । અત્ર
હેતુઃ માધવ્યઃ મધુ-વંશોદ્ભવસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ નિત્ય-પ્રેયસ્યસ્
તાઃ ।
॥ 10.90 ॥ શ્રી-શુકઃ

[389]
અથ પ્રવાસઃ । નાના-વિધશ્ ચૈષ તદ્-અનન્તર-સઙ્ગશ્ ચ શ્રી-વ્રજ-દેવી-
રેવાધિકૃત્યોદાહરણીયઃ । સઙ્ગત્ય્-અર્થં તત્ર પ્રવાસ-લક્ષણમ્-
પૂર્વ-સઙ્ગતયોર્ યૂનોર્ ભવેદ્ દેશાન્તરાદિભિઃ ।
વ્યવધાનં તુ યત્ પ્રાજ્ઞૈઃ સ પ્રવાસ ઇતીર્યતે ॥
તજ્-જન્ય-વિપ્રલમ્ભોઽયં પ્રવાસત્વેન કથ્યતે । [ઉન્ 15.152-153] ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર-
ચિન્તા પ્રજાગરોદ્વેગૌ તાનવં મલિનાઙ્ગતા ।
પ્રલાપો વ્યાધિર્ ઉન્માદો મોહો મૃત્યુર્ દશા દશ ॥ [ઉન્ 15.167]
અયં ચ કિઞ્ચિત્ દૂર-ગમન-મયઃ સુદૂર-ગમન-મયશ્ ચ । તત્ર પૂર્વોઽપિ
દ્વિવિધઃ । એક-લીલા-ગતઃ લીલા-પરમ્પરા (પગે 149) ન્તરાલ-ગતશ્ ચ । પૂર્વો
યથા --
અન્તર્હિતે ભગવતિ સહસૈવ વ્રજાઙ્ગનાઃ ।
અતપ્યંસ્ તમ્ અચક્ષાણાઃ કરિણ્ય ઇવ યૂથપમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.30.1] ઇત્ય્ આદિ ।
[390]
તથા,
તતશ્ ચાન્તર્દધે કૃષ્ણઃ સા વધૂર્ અન્વતપ્યત । [ભ્પ્ 10.30.39] ઇતિ સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.30 ॥ સઃ ॥ 389-390 ॥
[391]
અત્ર પ્રલાપાખ્યા દશા ચ-હા નાથ રમણ પ્રેષ્ઠ [ભ્પ્ 10.30.40] ઇત્ય્ આદિઃ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.30 ॥ શ્રી-રાધા

[392]
તથા-
જયતિ તેઽધિકં જન્મના વ્રજઃ શ્રયત ઇન્દિરા શશ્વદ્ અત્ર હિ ।
દયિત દૃશ્યતાં દિક્ષુ તાવકાસ્ ત્વયિ ધૃતાસવાસ્ ત્વાં વિચિન્વતે ॥ [ભ્પ્ 10.31.1]
તથા--
શરદ્-ઉદાશયે સાધુ-જાત- [ભ્પ્ 10.31.2] ઇત્ય્ આદિ । વિષ-જલાપ્યયાદ્ [ભ્પ્ 10.31.3]
ઇત્ય્ આદિ । ન ખલુ ગોપિકા-નન્દન [ભ્પ્ 10.31.4] ઇત્ય્ આદિ । મધુરયા ગિરા [ભ્પ્
10.31.8] ઇત્ય્ આદિ । વિરચિતાભયં [ભ્પ્ 10.31.5] ઇત્ય્ આદિ । વ્રજ-જનાર્તિહન્ [ભ્પ્
10.31.3] ઇત્ય્ આદિ ।
પ્રણત-દેહિનાં [ભ્પ્ 10.31.7] ઇત્ય્ આદિ । તવ કથામૃતં [ભ્પ્ 10.31.9] ઇત્ય્ આદિ ।
પ્રહસિતં [ભ્પ્ 10.31.10] ઇત્ય્ આદિ । ચલસિ યદ્ વ્રજાચ્ [ભ્પ્ 10.31.11] ઇત્ય્ આદિ । દિન-
પરિક્ષયે [ભ્પ્ 10.31.12] ઇત્ય્ આદિ । પ્રણત-કામદં [ભ્પ્ 10.31.13] ઇત્ય્ આદિ ।
સુરત-વર્ધનં [ભ્પ્ 10.31.14] ઇત્ય્ આદિ । અટતિ યદ્ ભવાન્ [ભ્પ્ 10.31.15] ઇત્ય્
આદિ । પતિ-સુતાન્વય- [ભ્પ્ 10.31.16] ઇત્ય્ આદિ । રહસિ સંવિદં [ભ્પ્ 10.31.17] ઇત્ય્
આદિ । વ્રજ-વનૌકસાં [ભ્પ્ 10.31.18] ઇત્ય્ આદિ ।
યત્ તે સુજાત-ચરણામ્બુ-રુહં સ્તનેષુ
ભીતાઃ શનૈઃ પ્રિય દધીમહિ કર્કશેષુ ।
તેનાટવીમ્ અટસિ તદ્ વ્યથતે ન કિં સ્વિત્
કૂર્પાદિભિર્ ભ્રમતિ ધીર્ ભવદ્-આયુષાં નઃ ॥ [ભ્પ્ 10.31.19]
તત્ર વિષ-જલાપ્યયાદ્ ઇત્ય્ આદિકં સર્વસ્યૈવ ગોકુલસ્ય સ્વ-રક્ષણીયતા-
દૃષ્ટ્યાપ્ય્ અસ્માન્ અધુના રક્ષેત્ય્ અભિપ્રાયમ્ । વૃષાત્મજાદ્ વત્સાત્
મયાત્મજાત્ વ્યોમાસુરાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનશ્ ચ તત્-તદ્-અલૌકિક-કર્મ
લક્ષ્યીકૃત્ય ન ખલુ ગોપિકા-નન્દનો ભવાન્ ઇત્ય્ આદિ-દ્વયે યાચક-રીત્યા
દૈન્યેન તત્ર પરમેશ્વરત્ત્વારોપ ઇયં સ્તુતિઃ । તતો વિશ્વસ્યાપિ સ્વ-
રક્ષણીયતા-દૃષ્ટ્યાપ્ય્ અસ્માન્ અધુના રક્ષેતિ પૂર્વવત્ । તત્રાપિ સાત્વતાનાં
વૈષ્ણવાનાં શ્રીમન્-નન્દાદીનાં કુલેઽવતીર્ણત્વાત્ । તત્રાપિ બાલ્યેઽસ્મત્-
સખિત્વાપ્તેર્ વૈશિષ્ટ્યમ્ એવ યુજ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । વૃષ્ણિ-ધુર્ય ઇતિ તેષામ્ અપિ
યદુ-વંશોત્પન્નત્વાત્ ।
તથા ચ સ્કાન્દે મથુરા-માહાત્મ્યે -
ગોવર્ધનશ્ ચ ભગવાન્ યત્ર ગોવર્ધનો ધૃતઃ ।
રક્ષિતા યાદવાઃ સર્વે ઇન્દ્ર-વૃષ્ટિ-નિવારણાત્ ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવાન્યત્ર અપિ શ્રી-ગોવિન્દ-કુણ્ડ-પ્રસ્તાવે-
યત્રાભિષિક્તો ભગવાન્ મઘોના યદુ-વૈરિણા ઇતિ ।
અથવા વિષ-જલાપ્યયાદ્ ઇત્ય્ આદિના સ્તુત્વા પુનઃ સ-પ્રણયેર્ષ્યમ્ આહુઃ, ન
ખલ્વ્ ઇત્ય્ અર્ધેન । એવં દુરવસ્થાપન્નાનામ્ અસ્માકમ્ ઉપેક્ષયા ભવાન્
ખલુ નિશ્ચયેન ગોપિકાયાઃ સર્વેષાં વ્રજ-વાસિનામ્ અસ્માકં રક્ષા-કારિણ્યાઃ
શ્રી-વ્રજેશ્વર્યા નન્દનો નાસ્તિ કિન્તુ કસ્યાપિ સુખેન દુઃખેન ચાસ્પૃષ્ટત્વાદ્
અખિલ-દેહિનામ્ અન્તરાત્મ-દૃક્ શુદ્ધ-જીવ-દ્રષ્ટા પરમાત્માસ્તિ । એવમ્ અપિ
નૂનં બ્રાહ્મણાર્થિ (પગે 150) -તત્વેનાનાસક્તતયૈવ સર્વ-
રક્ષાવતીર્ણત્વાન્ નાસ્માન્ ઉપેક્ષિતુમ્ અર્હતિ ઇતિ પુનઃ સ-દૈન્યમ્ આહુઃ
વિખનસેત્ય્ અર્ધેન । પૂર્વવત્ તદ્-અભિપ્રાયેણૈવ વિરચિતાભયમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્
અપ્ય્ ઉક્તમ્ ।
પ્રણત-દેહિનામ્ ઇતિ । શ્રી-નિકેતનમ્ અપિ પ્રણત-દેહિ-પ્રભૃતીનાં પાપ-
કર્ષણાદિ-રૂપં । તત એવ પરમ-કરુણામયત્વેનાવગતમ્ અસ્માકં કુચેષ્વ્
અપિ હૃચ્-છય-કર્તનાય કર્તુમ્ ઉચિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । હૃચ્-છય-નિદાનં તદ્-
અનુરૂપં પ્રતીકારાન્તરં ચાહુઃ મધુરયેતિ ।
નૂનં યત્ સૌરભ્ય-દિગ્ધતયૈવ તવ ગીર્ મધુરા મનો મોહયતિ તદ્
એવાધર-સીધુ ભવેદ્ અત્રૌષધભિત્ય્ અર્થઃ । અહો તવાધર-સીધુ તાદૃશ-
પુણ્ય-હીનાભિઃ કથં સુલભં સ્યાત્ । યતઃ સા મધુરા ગીર્ અપ્ય્ અસ્તુ દૂરે ।
ગુરુ-ગોષ્ઠી-નિયમ-બન્દનકત્વમ્ આપન્નાભિર્ અસ્માભિઃ
પ્રસઙ્ગાન્તરેણાપિ જન-પરમ્પરા-પ્રખ્યાયમાનમ્ અપિ તવ ચરિતામૃતમ્
અપિ દુર્લભમ્ ઇત્ય્ આહ, તવ કથામૃતમ્ ઇતિ । તદ્ યે ગૃણન્તિ તેઽપિ અસ્મભ્યં
ભૂરિદા જાતાઃ । કુતઃ પુનર્ યુષ્માકં મય્ય્ એતાવાન્ અનુરાગસ્ તત્રાહુઃ
પ્રહસિતમ્ ઇત્ય્ આદિ । કથં મમ પ્રહસિતાદીનામ્ એતાદૃશત્વં તત્રાહુઃ-હે
કુહકેતિ । તાદૃશી કાપિ કુહના યા ત્વયિ વિદ્યતે તાં ત્વમ્ એવ વેત્સીત્ય્ અર્થઃ ।
એવમ્ અન્યાન્ય્ અપિ યોજનીયાનિ । પરમ-પ્રકર્ષેણાહુઃ -- યત્ તે સુજાત ઇતિ ।
॥ 10.31 ॥ શ્રી-ગોપ્યઃ

[393]
એતદ્-અનન્તરં સમ્ભોગોદાહરણં ચ દર્શિતમ્ । તં વિલોક્યાગતં પ્રેષ્ઠમ્
[ભ્પ્ 10.32.3] ઇત્ય્ આદિભિઃ । અત્ર ચ ક્રમેણ વિરહ-સન્તાપ-ધુતિઃ । તત્ર
પ્રથમતો યથા -
સર્વાસ્ તાઃ કેશવાલોકપરમોત્સવનિર્વૃતાઃ ।
જહુર્ વિરહજં તાપં પ્રાજ્ઞં પ્રાપ્ય યથા જનાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.32.9]
દ્વિતીયો યથા -- તદ્-દર્શનાહ્લાદ-વિધૂત-હૃદ્-રુજઃ [ભ્પ્ 10.32.13] ઇત્ય્ આદિ ।
તૃતીયો યથા-
ઇત્થં ભગવતો ગોપ્યઃ શ્રુત્વા વાચઃ સુપેશલાઃ ।
જહુર્ વિરહજં તાપં તદઙ્ગોપચિતાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 10.33.1]
સ્પષ્ટમ્ ।
॥ 10.33 ॥ શ્રી-શુકઃ

[394-397]
અથ દ્વિતીયં કિઞ્ચિદ્ દૂર-પ્રવાસમ્ આહ --
ગોપ્યઃ કૃષ્ણે વનં યાતે તમ્ અનુદ્રુત-ચેતસઃ ।
કૃષ્ણ-લીલાઃ પ્રગાયન્ત્યો નિન્યુર્ દુઃખેન વાસરાન્ ॥ [ભ્પ્ 10.35.1]
તત્ર ચ તાસાં પ્રલાપાખ્યામ્ અવસ્થામ્ આહ- શ્રી-ગોપ્ય ઊચુઃ
વામ-બાહુ-કૃત-વામ-કપોલ-
વલ્ગિત-ભ્રૂર્ અધરાર્પિત-વેનુમ્ ।
કોમલાઙ્ગુલીભિર્ આશ્રિત-માર્ગં
ગોપ્ય ઈરયતિ યત્ર મુકુન્દઃ ॥
વ્યોમ-યાન-વનિતાઃ સહ સિદ્ધૈર્
વિસ્મિતાસ્ તદ્ ઉપધાય સલજ્જાઃ ।
કામ-માર્ગન-સમર્પિત-ચિત્તાઃ
કશ્મલં યયુર્ અપસ્મૃત-નિવ્યઃ ॥ [ભ્પ્ 10.35.2-3]
યથા-
હન્ત ચિત્રમ્ અબલાઃ શૃણુતેદમ્ [ભ્પ્ 10.35.4] ઇત્ય્ આદિ વૃન્દશો વ્રજ-વૃષા [ભ્પ્
10.35.5] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તમ્ । બર્હિણ-સ્તબક- [ભ્પ્ 10.35.6] ઇત્ય્ આદિ તર્હિ ભગ્ન-
ગતયઃ [ભ્પ્ 10.35.7] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ । અનુચરૈઃ [ભ્પ્ 10.35.8] ઇત્ય્ આદિ વન-લતાસ્
[ભ્પ્ 10.35.9] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ । દર્શનીય-તિલકઃ [ભ્પ્ 10.35.10] ઇત્ય્ આદિ સરસિ સારસ-
[ભ્પ્ 10.35.11] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ । સહ-બલઃ [ભ્પ્ 10.35.12] ઇત્ય્ આદિ મહદ્-(પગે
151) અતિક્રમણ- [ભ્પ્ 10.35.13] ઇત્ય્ આદિ વિવિધ-ગોપ-ચરણેષુ [ભ્પ્ 10.35.14]
ઇત્ય્ આદિ સવનશસ્ [ભ્પ્ 10.35.15] ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્તમ્ । નિજ-પદાબ્જ-દલૈર્ [ભ્પ્
10.35.16] ઇત્ય્ આદિ વ્રજતિ તેન વયં [ભ્પ્ 10.35.17] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તમ્ । મણિ-ધરઃ
[ભ્પ્ 10.35.18] ઇત્ય્ આદિ ક્વણિત-વેણુ-રવ-[ભ્પ્ 10.35.19] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તમ્ । કુન્દ-
દામ- [ભ્પ્ 10.35.20] ઇત્ય્ આદિ મન્દ-વાયુઃ [ભ્પ્ 10.35.21] ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તં ચ તત્-
તદ્-યુગલં સ્મર્તવ્યમ્ ।
અત્ર સહ-સિદ્ધૈર્ ઇતિ તેષામ્ અપિ તાદૃશ-વેણુ-વાદ્ય-મહિમ્ના વૈન્તા-
ભાવાપત્તિઃ સૂચિતા । અનુચરૈર્ ઇતિ । અત્રાદિ-પુરુષ ઇવાચલ-ભૂતિર્ ઇત્ય્ અનેનૈવ
બોધ્યતે । એવમ્ એવ સર્વત્ર તાસાં પ્રેમ-કૃત-સર્વોત્તમતા-સ્ફૂર્ત્યા ક્વચિત્
તદ્-ઐશ્વર્ય-વર્ણનમ્ ઉત્પ્રેક્સૈવ યત્-પત્ય્-અપત્યેત્ય્-આદિવદ્ ઇતિ ।
વનલતા ઇતિ । અત્ર વિષ્ણું સર્વત્રૈવ સ્ફુરન્તં શ્રી-કૃષ્ણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિજ-
પદાબ્જેતિ । અત્ર વ્રજ-ભૂ-શબ્દેન તત્-સ્થાનિ તૃણાદીનિ લક્ષ્યન્તે । તેષાં ચ
ખુરતોદશમનં સ્પર્શ-માહાત્મ્યેન નિત્યમ્ અઙ્કુર-શાલિત્વ-કરણાત્ ।
અતએવાપરિમિત-ચતુષ્પદ-વિગાહેઽપિ તચ્-ચારસ્ય સમાવેશઃ સિધ્યતીતિ જ્ઞેયમ્ ।
એતદ્-અનન્તરં દર્શાનાત્મક-સમ્ભોગો યથા--
વત્સલો વ્રજ-ગવાં યદ્ અગ-ધ્રો
વન્દ્યમાન-ચરણઃ પથિ વૃદ્ધૈઃ ।
કૃત્સ્ન-ગો-ધનમ્ ઉપોહ્ય દિનાન્તે
ગીત-વેણુર્ અનુગેડિત-કીર્તિઃ ॥
ઉત્સવં શ્રમ-રુચાપિ દૃશીનામ્
ઉન્નયન્ ખુર-રજશ્-છુરિત-સ્રક્ ।
દિત્સયૈતિ સુહૃદ્-આશિષ એષ
દેવકી-જઠર-ભૂર્ ઉડુ-રાજઃ ॥ [ભ્પ્ 10.35.22-23]
અત્ર દેવકી-જઠર-ભૂર્ ઇતિ સઙ્કેત-નામ-ગ્રહણમ્ । સઙ્કેત-મૂલં તુ
પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ [ભ્પ્ 10.8.14] ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
અથવા, અનેનૈવાપ્રસિદ્ધોઽપિ દેવકી-શબ્દોઽત્ર શ્રી-યશોદાયામ્ એવ જ્ઞેયઃ ।
તત્ર તસ્યા એવ તન્-માતૃત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાત્-નાભેર્ અસાવ્ ઋષભ આસ
સુદેવીસૂનુઃ [ભ્પ્ 2.7.10] ઇત્ય્ અત્ર મેરુ-દેવ્યા એવ સુદેવીતિ સંજ્ઞાવત્ । દ્વે
નામ્ની નન્દ-ભાર્યાયા યશોદા દેવકીતિ ચ ઇતિ પુરાણાન્તર-વચનં ચ
તથા ।
એવં મદ-વિઘૂર્ણિત-લોચન ઈષત્ [ભ્પ્ 10.35.24] ઇતિ યદુ-પતિર્ દ્વિરદ-રાજ-
વિહારઃ [ભ્પ્ 10.35.25] ઇતિ સ્મર્તવ્યમ્ । વ્રજ-ગવામ્ ઇતિ તત્ર સ્થિતા બાલ-
વૃદ્ધા ગાવસ્ તેષામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણત્વેનોક્તાઃ । તથૈતદ્-અગ્રે--
એવં વ્રજ-સ્ત્રિયો રાજન્ કૃષ્ણ-લીલાનુગાયતીઃ ।
રેમિરે ઽહઃસુ તચ્-ચિત્તાસ્ તન્-મનસ્કા મહોદયાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.35.26]
એવમ્ અપરાહ્ણેષુ તદીયાગમનાનન્દેન નિત્યમ્ અહઃસ્વ્ અપિ રેમિરે ।
॥ 10.35 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥ 394-397 ॥
[398]
અથ દૂર-પ્રવાસઃ । સ ચ ભાવી ભવન્ ભૂતશ્ ચેતિ ત્રિવિધઃ । તત્ર ભાવી
યથા-
ગોપ્યસ્ તાસ્ તદ્ ઉપશ્રુત્ય બભૂવુર્ વ્યથિતા ભૃશમ્
રામ-કૃષ્ણૌ પુરીં નેતુમ્ અક્રૂરં વ્રજમ્ આગતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.39.13]
તાસાં વિલાપશ્ ચ--
અહો વિધાતસ્ તવ ન ક્વચિદ્ દયા
સંયોજ્ય મૈત્ર્યા પ્રણયેન દેહિનઃ ।
તાંશ્ ચાકૃતાર્થાન્ વિયુનઙ્ક્ષ્ય્ અપાર્થકં
વિક્રીડિતં તે ઽર્ભક-ચેષ્ટિતં યથા ॥ [ભ્પ્ 10.39.19]
તથા --
યસ્ ત્વં પ્રદર્શ્યાસિત-કુન્તલાવૃતં [ભ્પ્ 10.39.20] ઇત્ય્ આદિ । ક્રૂરસ્ ત્વમ્ અક્રૂર-
[ભ્પ્ 10.39.21] ઇત્ય્ આદિ । ન નન્દ-સૂનુઃ ક્ષણ-ભઙ્ગ-સૌહૃદઃ [ભ્પ્ 10.39.22]
ઇત્ય્ આદિ ।
સુખં પ્રભાતા રજનીયમ્ [ભ્પ્ 10.39.23] ઇત્ય્ આદિ । તાસાં મુકુન્દઃ [ભ્પ્
10.39.24] ઇત્ય્ આદિ । અદ્ય ધ્રુવં તત્ર દૃશો ભવિષ્યતે [ભ્પ્ 10.39.25] ઇત્ય્ આદિ ।
(પગે 152) મૈતદ્-વિધસ્યાકરુણસ્ય [ભ્પ્ 10.39.26] ઇત્ય્ આદિ । અનાર્દ્ર-ધીર્ એષ
[ભ્પ્ 10.39.27] ઇત્ય્ આદિ । નિવારયામઃ [ભ્પ્ 10.39.28] ઇત્ય્ આદિ । યસ્યાનુરાગ- [ભ્પ્
10.39.29] ઇત્ય્ આદિ । યો ઽહ્નઃ ક્ષયે વ્રજમ્ અનન્ત-સખઃ [ભ્પ્ 10.39.30] ઇત્ય્
આદિકં ચ સ્મર્તવ્યમ્ ।
ભવન્ ચ, યથા--
ગોપ્યશ્ ચ દયિતં કૃષ્ણમ્ અનુવ્રજ્યાનુરઞ્જિતાઃ ।
પ્રત્યાદેશં ભગવતઃ કાઙ્ક્ષન્ત્યશ્ ચાવતસ્થિરે ॥ [ભ્પ્ 10.39.34] ઇત્ય્ આદિ ।
તા નિરાશા નિવવૃતુર્ ગોવિન્દ-વિનિવર્તને ।
વિશોકા અહની નિન્યુર્ ગાયન્ત્યઃ પ્રિય-ચેષ્ટિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.39.37] ઇત્ય્ અન્તમ્ ।
વિશોકા વિવિધ-શોક-વૃત્તયઃ સત્યઃ । તત્-તદ્-ગાને તત્-તલ્-લાલસાયાઃ સાક્ષાદ્
ઇવ સ્ફૂર્તેર્ વા વિશોક-પ્રાયા અહની અહો-રાત્રં નિન્યુર્ યાપયામાસુઃ ।
॥ 10.39 ॥ શ્રી-શુકઃ