Satsamdarbha · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રી-કલિ-યુગ-પાવન-સ્વ-ભજન-વિભાજન-પ્રયોજનાવતાર-શ્રી-શ્રી-
ભગવત્-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-દેવ-ચરણાનુચર-વિશ્વ-વૈષ્ણવ-રાજ-સભાજન-
ભાજન-શ્રી-રૂપ-સનાતનાનુશાસન-ભારતી-ગર્ભે શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે
તત્ત્વ-સન્દર્ભો નામ પ્રથમઃ સન્દર્ભઃ ॥
બ્દ્: ઇતિ કલીતિ કલિ-યુગ-પાવનં યત્ સ્વ-ભજનં તસ્ય વિભજનં વિસ્તરણં
પ્રયોજનં યસ્ય તાદૃશોઽવતારઃ પ્રાદુર્ભાવો યસ્ય, તસ્ય શ્રી-ભગવત્-
કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-દેવસ્ય ચરણયોર્ અનુચરૌ, વિશ્વસ્મિન્ યે વૈષ્ણવ-રાજાસ્ તેષાં
સભાસુ યત્ સ-ભાજનં સત્-કારસ્ તસ્ય ભાજને પાત્રે ચ યૌ શ્રી-રૂપ-
સનાતનૌ તયોર્ અનુશાસન-ભારત્ય ઉપદેશ-વાક્યાનિ ગર્ભે મધ્યે યસ્ય
તસ્મિન્ ॥
ટિપ્પણી તત્ત્વ-સન્દર્ભે વિદ્યા-ભૂષણ-નિર્મિતા ।
શ્રી-જીવ-પાઠ-સંપૃક્તા સદ્ભિર્ એષા વિશોધ્યતામ્ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-બલદેવ-વિદ્યા-ભૂષણ-વિરચિતા તત્ત્વ-સન્દર્ભ-ટિપ્પણી
સમાપ્તા ॥
[*એન્દ્નોતે #1] અલ્તેર્નતિવે રેઅદિન્ગ્: વેદ રામાયણે પુણ્યે ભારતે
ભરતર્ષભ । આદાવ્ ચાન્તે ચ મધ્યે ચ હરિઃ સર્વત્ર ગીયતે ॥
[*એન્દ્નોતે #2] આરુષી તુ મનોઃ કન્યા તસ્ય પત્ની મનીષિણઃ । ઔર્વસ્
તસ્યાં સમભવદ્ ઊરું ભિત્ત્વા મહા-યશાઃ ॥ (મ્ભ્ 1.66.46)
ષટ્-સન્દર્ભ-નામક-શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે દ્વિતીયઃ
ભગવત્-સન્દર્ભઃ
શ્રી-શ્રી-રાધા-ગોવિન્દો જયતઃ ।
તૌ સન્તોષયતા સન્તૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
દાક્ષિણાત્યેન ભટ્ટેન પ્નુઅર્ એતદ્ વિવિચ્યતે ॥ઓ॥
તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ ॥ઓ॥[*એન્દ્નોતે #1]
[1]
અથૈવમ્ અદ્વય-જ્ઞાન-લક્ષણં તત્ તત્ત્વં સામાન્યતો લક્ષયિત્વા પુનર્
ઉપાસક-યોગ્યતા-વૈશિષ્ટ્યેન પ્રકટિત-નિજ-સત્તા-વિશેષં વિશેષતો નિરૂપયતિ
વદન્તીત્ય્ અસ્યૈવોત્તરાર્ધેન
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે । [ભ્પ્ 1.2.11]
અથ શ્રીમદ્-ભાગવતાખ્ય એવ શાસ્ત્રે ક્વચિદ્ અનયત્રાપિ તદ્ એકં તત્ત્વં
ત્રિધા શબ્દ્યતે । ક્વચિદ્ બ્રહ્મેતિ ક્વચિત્ પરમાત્મેતિ ક્વચિદ્ ભગવાન્ ઇતિ ચ
। કિન્ત્વ્ અત્ર શ્રીમદ્-વ્યાસ-સમાધિ-લબ્ધાદ્ ભેદાજ્ જીવ ઇતિ ચ શબ્દ્યતે ઇતિ
સ્વયમ્ એવ વ્યાખ્યાતો ભવતીતિ પ્રથમતસ્ તાવ્ એવ પ્રસ્તૂયતે । મૂલે તુ
ક્રમાદ્ વૈશિષ્ટ્ય-દ્યોતનાય તથા વિન્યાસઃ । અયમ્ અર્થઃ - તદ્ એકમ્
એવાખણ્ડાનન્દ-સ્વરૂપં તત્ત્વં થુત્કૃત-પારમેષ્ઠ્યાદિકાનન્દ-
સમુદયાનાં પરમહંસાનાં સાધન-વશાત્ તાદાત્મ્યમ્ આપન્ને સત્યામ્
અપિ તદીય-સ્વરૂપ-શક્તિ-વૈચિત્ર્યાં તદ્-ગ્રહણાસામર્થ્યે ચેતસિ યથા
સામાન્યતો લક્ષિતં તથૈવ સ્ફુરદ્ વા તદ્વદ્ એવાવિવિક્ત-શક્તિ-
શક્તિમત્તાભેદતયા પ્રતિપાદ્યમાનં વા બ્રહ્મેતિ શબ્દ્યતે ।
અથ તદ્ એકં તત્ત્વં સ્વરૂપ-ભૂતયૈવ શક્ત્યા કમ્ અપિ વિશેષં ધર્તું
પરાસામ્ અપિ શક્તીનાં મૂલાશ્રય-રૂપં તદ્-અનુભાવાનન્દ-સન્દોહાન્તર્-
ભાવિત-તાદૃશ-બ્રહ્માનન્દાનાં ભાગવત-પરમહંસાનાં
તથાનુભવૈક-સાધકતમ-તદીય-સ્વરૂપાનન્દ-શક્તિ-વિશેષાત્મક-
ભક્તિ-ભાવિતેષ્વ્ અન્તર્-બહિર્ અપીન્દ્રિયેષુ પરિસ્ફુરદ્ વા તદ્વદ્ એવ વિવિક્ત-
તાદૃશ-શક્તિ-શક્તિમત્તાભેદેન પ્રતિપાદ્યમાનં વા ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે
।
એવમ્ એવોક્તં શ્રી-જડ-ભરતેન -
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં પરમાર્થમ્ એકમ્
અનન્તરં ત્વ્ અબહિર્ બ્રહ્મ સત્યમ્
પ્રત્યક્ પ્રશાન્તં ભગવચ્-છબ્દ-સંજ્ઞં
યદ્ વાસુદેવં કવયો વદન્તિ ॥ [ભ્પ્ 5.12.11] ઇતિ ।
શ્રી-ધ્રુવં પ્રતિ શ્રી-મનુના ચ -
ત્વં પ્રત્યગ્-આત્મનિ તદા ભગવત્ય્ અનન્ત ।
આનન્દ-માત્ર ઉપપન્ન-સમસ્ત-શક્તૌ ॥ [ભ્પ્ 4.11.30] ઇતિ ।
એવં ચાનન્દ-માત્રં વિશેષ્યં સમસ્તાઃ શક્તયો વિશેષણાનિ વિશિષ્ટો
ભગવાન્ ઇત્ય્ આયાતમ્ । તથા ચૈવં વિશિષ્ટયે પ્રાપ્તે
પૂર્ણાવિર્ભાવત્વેનાખણ્ડ-તત્ત્વ-રૂપોઽસૌ ભગવાન્ । બ્રહ્મ તુ સ્ફુટમ્
અપ્રકટિત-વૈશિષ્ટ્યાકારત્વેન તસ્યવાસમ્યગ્ આવિર્ભાવ ઇત્ય્ આગતમ્ । ઇદં તુ
પુરસ્તાદ્ વિસ્તરેણ વિવેચનીયમ્ । ભગવચ્ છબ્દાર્થઃ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે
[6.5.66-69, 73-75, 79] પ્રોક્તઃ ।
યત્ તદ્ અવ્યક્તમ્ અજરમ્ અચિન્ત્યમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ ।
અનિર્દેશ્યમ્ અરૂપં ચ પાણિ-પાદાદ્ય્-અસંયુતમ્ ॥
વિભું સર્વ-ગતં નિત્યં ભૂત-યોનિમ્ અકારણમ્ ।
વ્યાપ્ય્-અવ્યાપ્તં યતઃ સર્વં તદ્ વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ ॥
તદ્ બ્રહ્મ પરમં ધામ તદ્ ધ્યેયં મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિણામ્ ।
શ્રુતિ-વાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
તદ્ એતદ્ ભગવદ્-વાચ્યં સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।
વાચકો ભગવચ્-છબ્દસ્ તસ્યાદ્યસ્યાક્ષરાત્મનઃ ॥ ઇત્ય્-આદ્ય્ ઉક્ત્વા ---
સમ્ભર્તેતિ તથા ભર્તા ભકારોઽર્થ-દ્વયાન્વિતઃ ।
નેતા ગમયિતા સ્રષ્ટા ગકારાર્થસ્ તથા મુને ॥
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાન-વૈરાગ્યયોશ્ ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગના ॥
વસન્તિ તત્ર ભૂતાનિ ભૂતાત્મન્ય્ અખિલાત્મનિ ।
સ ચ ભૂતેષ્વ્ અશેષેષુ વકારાર્થસ્ તતોઽવ્યયઃ ॥ ઇતિ ચોક્ત્વા --
જ્ઞાન-શક્તિ-બલૈશ્વર્ય-વીર્ય-તેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ।
ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ ॥ ઇતિ [વિપ્ 6.5.79] પર્યન્તેન ।
પૂર્વવદ્ અત્ર વિશેષ્ય-વિશેષણ-વિશિષ્ટતા વિવેચનીયા । વિશેષણસ્યાપ્ય્
અહેયત્વં વ્યક્તીભવિષ્યતીતિ । અરૂપં પાણિ-પાદાદ્ય્-અસંયુતમ્ ઇતીદં
બ્રહ્માખ્ય-કેવલ-વિશેષ્યાવિર્ભાવ-નિષ્ઠમ્ । વિભું સર્વ-ગતમ્ ઇત્ય્
આદિકં તુ વિશિષ્ટ-નિષ્ઠમ્ । અથવા અરૂપમ્ ઇત્ય્ આદિકં પ્રાકૃત-રૂપાદિ-
નિષેધ-નિષ્ઠમ્ । અતએવ પાણિ-પાદાદ્ય-સંયુતમ્ ઇતિ સંયોગ-સમ્બન્ધ એવ
પરિહ્રિયતે ન તુ સમવાય-સમ્બન્ધ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । વિભુમ્ ઇતિ સર્વ-વૈભવ-
યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વ્યાપીતિ સર્વ-વ્યાપકમ્ । અવ્યાપ્તમ્ ઇતિ અન્યેન વ્યાપ્તુમ્
અશક્યમ્ । તદ્ એતદ્ બ્રહ્મ-સ્વરૂપં ભગવચ્-છબ્દેન વાચ્યમ્ । ન તુ
લક્ષ્યમ્ । તદ્ એવ નિર્ધાર્યતિ ભગવચ્-છબ્દોઽયં તસ્ય નદી-વિશેષસ્ય
ગઙ્ગા-શબ્દવદ્ વાચક એવ, ન તુ તટ-શબ્દવલ્-લક્ષકઃ । એવં સત્ય-ક્ષર-
સામ્યાન્ નિર્બ્રૂયાદ્ ઇતિ નિરુક્ત-મતમ્ આશ્રિત્ય ભગાદિ-શબ્દાનામ્ અર્થમ્ આહ
સમ્ભર્તેતિ. નેતાસ્વ-ભક્તિ-ફલસ્ય પ્રેમ્ણઃ પ્રાપકઃ । ગમયિતા સ્વ-લોક-
પ્રાપકઃ । સ્રષ્ટા સ્વ-ભક્તેષુ તત્-તદ્-ગુણસ્યોદ્ગમયિતા । જગત્-
પોષકત્વાદિકં તુ તસ્ય પરમ્પરયૈવ ન તુ સાક્ષાદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
ઐશ્વર્યં સર્વ-વશીકારિત્વમ્ । સમગ્રસ્યેતિ સર્વત્રાન્વેતિ । વીર્યં મણિ-
મન્ત્રાદેર્ ઇવ પ્રભાવઃ । યશો વાઙ્-મનઃ-શરીરાણાં સાદ્ગુણ્ય-ખ્યાતિઃ ।
શ્રીઃ સર્વ-પ્રકારા સમ્પત્ । જ્ઞાનં સર્વજ્ઞત્વમ્ । વૈરાગ્યં પ્રપઞ્ચ-વસ્ત્વ્-
અનાસક્તિઃ । ઇઙ્ગના સંજ્ઞા । અક્ષર-સામ્ય-પક્ષે ભગવાન્ ઇતિ વક્તવ્યે
મતુપો વ-લોપશ્ છાન્દસઃ । સમ્ભર્તેય્-આદિષુ સમ્ભર્તૃત્વાદિષ્વ્ એવ
તાત્પર્યમ્ । યથા સુપ્તિઙ્-અન્તચયો વાક્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર પચતિ ભવતીત્ય્ અસ્ય
વાક્યસ્ય પાકો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ક્રિયતે યથા વા સત્તાયામ્ અસ્તિ ભવતીત્ય્ અત્ર
ધાત્વ્-અર્થ એવ વિવક્ષિતઃ । તદ્ એવમ્ એવ ભગવાન્ ઇત્ય્ અત્ર મતુબ્-અર્થો
યોજયિતું શક્યતે । પ્રકારાન્તરેણ ષડ્-ભગાન્ દર્શયતિ જ્ઞાન-શક્તી જ્ઞાનમ્
અન્તઃ-કરણસ્ય । શક્તિર્ ઇન્દ્રિયાણામ્ । ઐશ્વર્ય-વીર્યે વ્યાખ્યાતે । તેજઃ કાન્તિઃ

। અશેષતઃ સામગ્ર્યેણેત્ય્ અર્થઃ । ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યાનીતિ । ભગવતો
વિશેષણાન્ય્ એવૈતાનિ ન તૂપલક્ષઆનીત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ભગવાન્ ઇતિ નિત્ય-યોગે
મતુપ્ ।
અથ તથાવિધ-ભગવદ્-રૂપ-પૂર્ણાવિર્ભાવં તત્ તત્ત્વં પૂર્વવજ્ જીવાદિ-
નિયન્તૃત્વેન સ્ફુરદ્ વા પ્રતિપાદ્યમાનં વા પરમાત્મેતિ શબ્દ્યત ઇતિ ।
યદ્યપ્ય્ એતએ બ્રહ્માદિ-શબ્દાઃ પ્રાયો મિથોઽર્થેષુ વર્તન્તે તથાપિ તત્ર તત્ર
સઙ્કેત-પ્રાધાન્ય-વિવક્ષયેદમ્ ઉક્તમ્ ॥ શ્રી-સુતઃ ॥
[2]
એવમ્ એવ પ્રશ્નોત્ત્તરાભ્યાં વિવૃણોતિ । રાજોવાચ -
નારાયણાભિધાનસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
નિષ્ઠામ્ અર્હથ નો વક્તું યૂયં હિ બ્રહ્મ-વિત્તમાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.35]
શ્રી-પિપ્પલાયન ઉવાચ -
સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવ-પ્રલય-હેતુર્ અહેતુર્ અસ્ય
યત્ સ્વપ્ન-જાગર-સુષુપ્તિષુ યદ્ બહિશ્ ચ ।
દેહેન્દ્રિયાસુહૃદયાનિ ચરન્તિ યેન
સઞ્જીવિતાનિ તદ્ અવેહિ પરં નરેન્દ્ર ॥ [ભ્પ્ 11.3.36]
અત્ર પ્રશ્નસ્યાર્થઃ । નારાયણાભિધાનસ્ય ભગવતઃ । બ્રહ્મેતિ
પરમાત્મેત્ય્ આદિ-પ્રસિદ્ધ-તત્-સમુદાય-તૃતીયતયા પાઠાત્ । નારાયણે
તુરીયાખ્યે ભગવચ્-છબ-શબ્દિતે ઇત્ય્ અત્ર સ્પષ્ટીભાવિત્વાચ્ ચ । નિષ્ઠાં
તત્ત્વમ્ । પ્રશ્ન-ક્રમેણૈવોત્તરમ્ આહ સ્થિતીતિ । યત્ સ્થિત્યાદિ-હેતુર્ અહેતુશ્ ચ
ભવતિ । યચ્ ચ જાગરાદિષુ યદ્ બહિશ્ ચ ભવતિ । યેન ચ દેહાદીનિ
સઞ્જીવિતાનિ સન્તિ ચરન્તિ । તદ્ એકમ્ એવ પરં તત્ત્વં પ્રશ્ન-ક્રમેણ
નારાયણાદિ-રૂપં વિદ્ધીતિ યોજનીયમ્ । તથાપિ ભ્રમત્વ-સ્પષ્ટીકરણાય
વિપર્યયેન વ્યાખ્યાયતે । તત્રૈકસ્યૈવ વિશેષણ-ભેદેન તદ્-અવિશિષ્ટત્વેન
ચ પ્રતિપાદનાત્ તથૈવ તત્ તદ્ ઉપાસક-પુરુષાનુભવ-ભેદાચ્
ચાવિર્ભાવનામ્ભોદેર્ ભેદ ઇત્ય્ ઉત્તર-વાક્ય-તાત્પર્યમ્ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । સ્વયમ્ અહેતુઃ સ્વરૂપ-શક્ત્યૈક-વિલાસમયત્વેન
તત્રોદાસીનમ્ અપિ પ્રકૃતિજીવ-પ્રવર્તકાવસ્થ-પરમાત્માપર-પર્યાય-
સ્વાંશ-લક્ષણ-પુરુષ-દ્વારા યદ્ અસ્ય સર્ગ-સ્થિત્ય્-આદિ-હેતુર્ ભવતિ તદ્
ભગવદ્-રૂપં વિદ્ધિ । પરમાત્મતા ચૈવમ્ ઉપતિષ્ઠતીત્ય્ આહ યેન હેતુ-
કર્ત્રા આત્માંશ-ભૂત-જીવ-પ્રવેશન-દ્વારા સઞ્જીવિતાનિ સન્તિ દેહાદીનિ તદ્-
ઉપલક્ષણાનિ પ્રધાનાદિ-સર્વાણ્ય્ એવ તત્ત્વાનિ યેનૈવ પ્રેરિતતયૈવ ચરન્તિ
સ્વ-સ્વ-કાર્યે પ્રવર્તન્તે તત્ પરઅમાત્મ-રૂપં વિદ્ધિ ।
તસ્મૈ નમો ભગવતે બ્રહ્મણે પરમાત્મને [ભ્પ્ 10.28.6] ઇત્ય્ અત્ર વરુણ-
કૃત-શ્રી-કૃષ્ણ-સ્તુતૌ ટીકા ચ - પરમાત્મને સર્વ-જીવ-નિયન્ત્રે ઇત્ય્ એષા ।
જીવસ્યાત્મત્વં તદ્-અપેક્ષયા તસ્ય પરમત્વમ્ ઇત્ય્ અતઃ પરમાત્મ-શબ્દેન
તત્-સહયોગી સ એવ વ્યજ્યતે ઇતિ । તત્ તદ્ અવિશિષ્ટત્વેન બ્રહ્મત્વ-માત્રં
ચૈવમ્ ઉપતિષ્ઠતીત્ય્ આહ, સ્વપ્નેતિ । યદ્ એવ તત્ તત્ત્વં સ્વપ્નાદૌ અન્વયેન
સ્થિતં યચ્ ચ તદ્-બહિઃ શુદ્ધાયાં જીવાખ્ય-શક્તૌ તથા સ્થિતં ચકારાત્
તતઃ પરત્રાપિ વ્યતિરેકેણ સ્થિતં સ્વયમ્ અવિશિષ્ટં તદ્ બ્રહ્મ-રૂપં
વિદ્ધીતિ ॥ શ્રી-નારદઃ? ॥ શ્રી-નારદઃ

[3]
ઇદમ્ એવ ત્રયં સિદ્ધિ-પ્રસઙ્ગેઽપ્ય્ આહ ત્રિભિઃ ।
વિષ્ણૌ ત્ર્યધીશ્વરે ચિત્તં ધારયેત્ કાલ-વિગ્રહે ।
સ ઈશિત્વમ્ અવાપ્નોતિ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞ-ચોદનમ્ ॥
નારાયણે તુરીયાખ્યે ભગવચ્-છબ્દ-શબ્દિતે ।
મનો મય્ય્ આદધદ્ યોગી મદ્-ધર્માવશિતામ્ ઇયાત્ ॥
નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ મયિ ધારયન્ વિશદં મનઃ ।
પરાનન્દમ્ અવાપ્નોતિ યત્ર કામોઽવસીયતે ॥ [ભ્પ્ 11.15.15-17]
ટીકા ચ । ત્ર્ય્-અધીશ્વરે ત્રિગુણ-માયા-નિયન્તરિ । અતએવ કાલ-વિગ્રહે
આકલયિઋ-રૂપે અન્તર્યામિણિ । તુરીયાખ્યે
વિરાટ્ હિરણ્ય-ગર્ભશ્ ચ કારણં ચેત્ય્ ઉપાધયઃ ।
ઈશસ્ય યન્ત્રિભિર્ હીનઃ તુરીયં તત્ પદં વિદુઃ ॥ ઇત્ય્ એવં લક્ષણે ।
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાન-વૈરાગ્યયોશ્ ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગના ॥ [વિપ્ 6.5.74]
તદ્વતિ ભગવચ્-છબ્દ-શબ્દિતે । ઇત્ય્ એષા ॥
શ્રી-ભગવાન્

[4]
અથ વદન્તીત્ય્ આદ્યસ્ય પદ્યસ્ય પ્રત્યવસ્થાનં યાવત્ તૃતીય-સન્દર્ભમ્
ઉદ્ભાવ્યતે । યત્ર યોગ્યતા-વૈશિષ્ટ્યેનાવિર્ભાવ-વૈશિષ્ટ્યં વક્તું
બ્રહ્માવિર્ભાવે તાવદ્ યોગ્યતામ્ આહ -
તથાપિ ભૂમન્ મહિમા-ગુણસ્ય તે
વિબોધ્હુમ્ અર્હત્ય્ અમલાન્તરાત્મભિઃ ।
અવિક્રિયાત્ સ્વાનુભવાદ્ અરૂપતો
હ્ય્ અનન્ય-બોધ્યાત્મયતયા ન ચાન્યથા ॥ [ભ્પ્ 10.14.6]
યદ્યપિ બ્રહ્મત્વે ભગવત્ત્વે ચ દુર્જ્ઞેયત્વમ્ ઉક્તમ્, તથાપિ હે ભૂમન્
સ્વરૂપેણ ગુણેન ચાનન્ત તે તવાગુણસ્ય અનાવિષ્કૃત-સ્વરૂપ-ભૂત-ગુણસ્ય
યો મહિમા મહત્ત્વં બૃહત્ત્વં બ્રહ્મત્વમ્ ઇતિ યાવત્ । અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે
બ્રહ્મ બૃંહતિ બૃંહયતિ ચેતિ શ્રુતેઃ । સ તવ મહિમા અમલાન્તરાત્મભિઃ
શુદ્ધાન્તઃકરણૈર્ ગુણૈર્ વિબોદ્ધુમ્ અર્હતિ । તેષાં બોધે પ્રકાશિતુમ્
અર્હતિ સમર્થો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
કસ્માન્ નિમિત્તાત્? તત્રાહ સ્વાનુભવાત્ શુદ્ધત્વં પદાર્થસ્ય બોધાત્ ।
નન્વ્ અનુભવઃ ખલ્વ્ અન્તઃકરણસ્ય વૃત્તિઃ, સા ચ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-દેહ-
વિકાર-મય્ય્ એવ સતી કથં નિર્વિકારત્વમ્-પદાર્થઃ વિષયં કુર્વીત ।
તત્રાહ અવિક્રિયાત્ ત્યક્ત-તત્-તદ્-વિકારાત્ ।
નનુ વિષયાકાર એવાનુભવો વિષયમ્ ઉપાદદીત શુદ્ધત્વમ્-પદાર્થસ્ તુ
ન કસ્યાપિ વિષયઃ સ્યાત્ પ્રત્યગ્-રૂપત્વાત્ । તત્રાહ અરૂપતઃ રૂપ્યતે ભાવ્યતે
ઇતિ રૂપો વિષયઃ તદાકારતા-રહિતાત્ । દેહ-દ્વયાવેશ-વિષયાકારતા-રાહિત્યે
સતિ સ્વયં શુદ્ધત્વં-પદાર્થઃ પ્રકાશત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ સૂક્ષ્મ-ચિદ્-રૂપત્વમ્-પદાર્થાનુભવે કથં પૂર્ણ-ચિદાકાર-રૂપ-
મદીય-બ્રહ્મ-સ્વરૂપં સ્ફુરતુ । તત્રાહ અનન્ય-બોધ્યાત્મતયા ચિદ્-
આકારતા-સામ્યેન શુદ્ધત્વં-પદાર્થૈક્ય-બોધ્ય-સ્વરૂપતયા । યદ્યપિ
તાદૃગ્-આત્માનુભવાનન્તરં તદ્-અનન્ય-બોધ્યતાકૃતૌ સાધક-શક્તિર્ નાસ્તિ
તથાપિ પૂર્વં તદ્-અર્થમ્ એવ કૃતયા સર્વત્રાપ્ય્ ઉપજીવ્યયા સાધન-ભક્ત્ય્-
આરાધિતસ્ય શ્રી-ભગવતઃ પ્રભાવાદ્ એવ તદ્ અપિ તત્રોદયત ઇતિ ભાવઃ ।
તદ્ ઉક્તમ્ વદન્તીત્ય્ આદિ-પદ્યાનન્તરમ્ એવ -
તચ્-છ્રદ્દધાના મુનયો
જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તયા ।
પશ્યન્ત્ય્ આત્મનિ ચાત્માનં
ભક્ત્યા શ્રુત-ગૃહીતયા ॥ [ભ્પ્ 1.2.12] ઇતિ.
સત્યવ્રતં પ્રતિ શ્રી-મત્સ્યદેવોપદેશે ચ -
મદીયં મહિમાનં ચ
પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે
સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ [ભ્પ્ 8.24.38] ઇતિ.
બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[5]
તાદૃશાવિર્ભાવમ્ આહ, સાર્ધેન -
શશ્વત્ પ્રશાન્તમ્ અભયં પ્રતિબોધ-માત્રં
શુદ્ધં સમં સદ્-અસતઃ પરમાત્મ-તત્ત્વમ્ ।
શબ્દો ન યત્ર પુરુ-કારકવાન્ ક્રિયાર્થો
માયા પરૈત્ય્ અભિમુખે ચ વિલજ્જમાના ।
તદ્ વૈ પદં ભગવતઃ પરમસ્ય પુંસો
બ્રહ્મેતિ યદ્ વિદુર્ અજસ્ર-સુખં વિશોકમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.7.47]
અયમ્ અર્થઃ । સર્વતો બૃહત્તમત્વાદ્ બ્રહ્મેતિ યદ્ વિદુસ્ તત્ ખલુ પરમ્ અસ્ય
પુંસો ભગવતઃ પદમ્ એવ । નિર્વિકલ્પતયા સાક્ષાત્-કૃતેઃ પ્રાથમિકત્વાત્
બ્રહ્મણશ્ ચ ભગવત એવ નિર્વિકલ્પ-સત્તા-રૂપત્વાત્ । વિચિત્ર-રૂપાદિ-વિકલ્પ-
વિશેષ-વિશિષ્ટસ્ય ભગવતસ્ તુ સાક્ષાત્-કૃતેસ્ તદ્-અનન્તરજત્વાત્ । તદીય-
સ્વરૂપ-ભૂતં તદ્ બ્રહ્મ તત્ સાક્ષાત્કારાસ્પદં ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
નિર્વિકલ્પ-બ્રહ્મણસ્ તસ્ય સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ આહ પ્રતિબોધ-માત્રમ્ ઇતિ ।
અજસ્ર-સુખમ્ ઇતિ ચ । જડસ્ય દુઃખસ્ય ચ પ્રતિયોગિતયા પ્રતીયતે યદ્ વસ્તુ
યચ્ ચ નિત્યં તદ્ એક-રૂપં તદ્-રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યત્ આત્મ-તત્ત્વં સર્વેષામ્
આત્મત્નાં મૂલમ્ । આત્મા હિ સ્વ-પ્રકાશ-રૂપતયા નિરુપાધિ-પરમ-
પ્રેમાસ્પદતયા ચ તત્-તદ્-રૂપેણ પ્રતીયત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ તસ્ય સુખ-રૂપસ્ય અજસ્રત્વે હેતુમ્ આહ શાશ્વત્ પ્રશાન્તં નિત્યમ્ એવ
ક્ષોભ-રહિતં તદ્વદ્ અભયં ભય-શૂન્યં વિશોકં શોક-રહિતં ચેતિ । ન
ચ સુખ-રૂપત્વે તસ્ય પુણ્ય-જન્યત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ શબ્દો ન યત્રેતિ । યત્ર
ક્રિયાર્થો યજ્ઞાદ્ય્-અર્થઃ પુરુ-કારકવાન્ શબ્દો ન પ્રવર્તતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ત્વં ત્વ્ ઔપનિષદં પુરુષમ્ ઇત્ય્ આદિ રીત્યા કેવલમ્ ઉપનિષદ્ એવ પ્રકાશિકા
ભવતીત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ સુખ-સ્વરૂપત્વે ચેન્દ્રિય-જન્યત્વં વ્યાવર્તયતિ
શુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આદિના । તત્ર શુદ્ધં દોષ-રહિતમ્ । સમમ્ ઉચ્ચાવચતા-શૂન્યમ્
। સદસતઃ પરં કારણ-કાર્ય-વર્ગાદ્ ઉપરિ-સ્થિતમ્ । કિં બહુનેત્ય્ આહ માયા
ચ યસ્યાભિમુખે યદુન્મુખતયા સ્થિતે જીવન્-મુક્ત-ગણે વિલજ્જમાનૈવ
પરૈતિ પલાયતે તતો દૂરં ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ ॥ શ્રી બ્રહ્મા નારદમ્

[6]
વ્યઞ્જિતે ભગવત્-તત્ત્વે બ્રહ્મ ચ વ્યજ્યતે સ્વયમ્ ।
અતોઽત્ર બ્રહ્મ-સન્દર્ભોઽપ્ય્ અવાન્તરતયા મતઃ ॥
અથ ભગવદ્-આવિર્ભાવે યોગ્યતામ્ આહ -
ભક્તિ-યોગેન મનસિ સમ્યક્ પ્રણિહિતેઽમલે
અપશ્યત્ પુરુષં પૂર્ણં ॥ [ભ્પ્ 1.7.4] ઇતિ । વ્યાખ્યાતમ્ એવ

[7]
તદ્ ઇત્થં બ્રહ્મણા ચોક્તમ્ --
ત્વં ભક્તિ-યોગ-પરિભાવિત-હૃત્-સરોજ
આસ્સે શ્રુતેક્ષિત-પથો નનુ નાથ પુંસામ્ ॥ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 3.9.11] ॥ શ્રી-સુતઃ

[*એન્દ્નોતે #2]
[8]
તદ્-આવિર્ભાવમ્ આહ સાર્ધ-દશભિઃ --
તસ્મૈ સ્વ-લોકં ભગવાન્ સભાજિતઃ
સન્દર્શયામ્ આસ પરં ન યત્-પરમ્ ।
વ્યપેત-સઙ્ક્લેશ-વિમોહ-સાધ્વસં
સ્વ-દૃષ્ટવદ્ભિર્ પુરુષૈર્ અભિષ્ટુતમ્

પ્રવર્તતે યત્ર રજસ્ તમસ્ તયોઃ
સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલ-વિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમ્ ઉતાપરે હરેર્
અનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ

શ્યામાવદાતાઃ શત-પત્ર-લોચનાઃ
પિશઙ્ગ-વસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ ।
સર્વે ચતુર્-બાહવ ઉન્મિષન્-મણિ-
પ્રવેક-નિષ્કાભરણાઃ સુવર્ચસઃ ।
પ્રવાલ-વૈદૂર્ય-મૃણાલ-વર્ચસઃ
પરિસ્ફુરત્-કુણ્ડલ-મૌલિ-માલિનઃ

ભ્રાજિષ્ણુભિર્ યઃ પરિતો વિરાજતે
લસદ્-વિમાનાવલિભિર્ મહાત્મનામ્ ।
વિદ્યોતમાનઃ પ્રમદોત્તમાદ્યુભિઃ
સવિદ્યુદ્ અભ્રાવલિભિર્ યથા નભઃ

શ્રીર્ યત્ર રૂપિણ્ય્ ઉરુગાય-પાદયોઃ
કરોતિ માનં બહુધા વિભૂતિભિઃ ।
પ્રેઙ્ખં શ્રિતા યા કુસુમાકરાનુગૈર્
વિગીયમાના પ્રિય-કર્મ ગાયતી

દદર્શ તત્રાખિલ-સાત્વતાં પતિં
શ્રિયઃ પતિં યજ્ઞ-પતિં જગત્-પતિમ્ ।
સુનન્દ-નન્દ-પ્રબલાર્હણાદિભિઃ
સ્વ-પાર્ષદાગ્રૈઃ પરિસેવિતં વિભુમ્

ભૃત્ય-પ્રસાદાભિમુખં દૃગ્-આસવં
પ્રસન્ન-હાસારુણ-લોચનાનનમ્ ।
કિરીંઇનં કુણ્ડલિનં ચતુર્-ભુજં
પીતાંશુકં વક્ષસિ લક્ષિતં શ્રિયા

અધ્યર્હણીયાસનમ્ આસ્થિતં પરં
વૃતં ચતુઃ-ષોડશ-પઞ્ચ-શક્તિભિઃ ।
યુક્તં ભગૈઃ સ્વૈર્ ઇતરત્ર ચાધ્રુવૈઃ
સ્વ એવ ધામન્ રમમાણમ્ ઈશ્વરમ્

તદ્-દર્શનાહ્લાદ-પરિપ્લુતાન્તરો
હૃષ્યત્-તનુઃ પ્રેમ-ભરાશ્રુ-લોચનઃ ।
નનામ પાદામ્બુજમ્ અસ્ય વિશ્વ-સૃગ્
યત્ પારમહંસ્યેન પથાધિગમ્યતે

તં પ્રીયમાણં સમુપસ્થિતં કવિં
પ્રજા-વિસર્ગે નિજ-શાસનાર્હણમ્ ।
બભાષ ઈષત્-સ્મિત-શોચિષા ગિરા
પ્રિયઃ પ્રિયં પ્રીત-મનાઃ કરે સ્પૃશન્ ॥18 [ભ્પ્ 2.9.9-18] ॥
તસ્મૈ ભગવદ્-આજ્ઞા-પુરસ્કારેણ શ્રી-નારાયણાહ્વય-પુરુષ-નાભિ-
પઙ્કજે સ્થિત્યૈવ તત્-તોષણૈસ્ તપોભિર્ ભજતે બ્રહ્મણે સભાજિતસ્ તેન
ભજનેન વશીકૃતઃ સન્ સ્વ-લોકં વૈકુણ્ઠં ભુવનોત્તમં ભગવાન્
સમ્યગ્ દર્શયામાસ । યદ્ યતો વિઅકુણ્ઠાત્ પરમ્ અન્યદ્ વૈકુણ્ઠં પરં
શ્રેષ્ઠં ન વિદ્યતે પરમ-ભગવદ્-વૈકુણ્ઠત્વાત્ । યદ્ વા, યદ્ યતો
વૈકુણ્ઠાત્ પરં બ્રહ્માખ્યં તત્ત્વં પરં ભિન્નં ન ભવતિ । સ્વરૂપ-
શક્તિ-વિશેષાવિષ્કારેણ માયયાનાવૃતં તદ્ એવ તદ્-રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અગ્રે ત્વ્
ઇદં વ્યક્તીકરિષ્યતે । તાદૃશત્વે હેતુઃ વ્યપેતેતિ સ્વ-દૃષ્ટેતો ચ ।
અવિદ્યાસ્મિતારાગ-દ્વેષાભિનિવેશાઃ પઞ્ચ ક્લેશાઃ વિઇમોહસ્ તૈઃ વૈચિત્ર્યં
સાધ્વસં ભયં વ્યપેતાનિ સઙ્ક્લેશાદીનિ યત્ર તમ્ । સ્વસ્ય દૃષ્ટં દર્શનં
તદ્ વિદ્યતે યેષાં તૈર્ આત્મવિદ્ભિર્ અપિ અભિતઃ સર્વાંશેનૈવ સ્તુતં શ્લાઘિતમ્
।
અથ તે મુનયો દૃષ્ટ્વા નયનાનન્દ-ભાજનમ્ ।
વૈકુણ્ઠં તદ્-અધિષ્ઠાનં વિકુણ્ઠં ચ સ્વયં-પ્રભમ્ ॥
ભગવન્તં પરિક્રમ્ય પ્રણિપત્યાનુમાન્ય ચ ।
પ્રતિજગ્મુઃ પ્રમુદિતાઃ શંસન્તો વૈષ્ણવીં શ્રિયમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.16.27-8]
પુનસ્ તાદૃશત્વમ્ એવ વ્યનક્તિ, પ્રવર્તતે ઇતિ । યત્ર વૈકુણ્ઠે રજસ્ તમશ્ ચ
ન પ્રવર્તતે । તયોર્ મિશ્રં સહચરં જડં યત્ સત્ત્વં ન તદ્ અપિ । કિન્તુ
અન્યદ્ એવ । તચ્ ચ યા સુષ્ઠુ સ્થાપયિષ્યમાણા માયાતઃ પરા ભગવત્-
સ્વરૂપ-શક્તિઃ તસ્યાઃ વૃત્તિત્વેન ચિદ્-રૂપં શુદ્ધ-સત્ત્વાખ્યં સત્ત્વમ્ ઇતિ
તદીય-પ્રકરણ એવ સ્થાપયિષ્યતે । તદ્ એવ ચ યત્ર પ્રવર્તતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા ચ નારદ-પઞ્ચરાત્રે જિતન્તે-સ્તોત્રે -
લોકં વૈકુણ્ઠ-નામાનં
દિવ્ય-ષડ્-ગુણ-સંયુતમ્ ।
અવૈષ્ણવાનામ્ અપ્રાપ્યં
ગુણ-ત્રય-વિવર્જિતમ્ ॥
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે તુ વૈકુણ્ઢ-નિરૂપશો તસ્ય સત્ત્વસ્યાપ્રાકૃતત્વં
સ્ફુટમ્ એવં દર્શિતમ્ । યતઃ પ્રકૃતિ-વિભૂતિ-વર્ણનાનન્તરમ્ -
એવં પ્રાકૃત-રૂપાયા વિભૂતે રૂપમ્ ઉત્તમમ્ ।
ત્રિપાદ્-વિભૂતિ-રૂપં તુ શૃણુ ભૂધર-નન્દિનિ ॥
પ્રધાન-પરમ-વ્યોમ્નોર્ અન્તરે વિરજા નદી ।
વેદાઙ્ગસ્વેદજનિત-તોયૈઃ પ્રસ્રાવિતા શુભા ॥
તસ્યાઃ પારે પર-વ્યોમ્નિ ત્રિપાદ્-ભૂતં સનાતનમ્ ।
અમૃતં શાશ્વતં નિત્યમ્ અનન્તં પરં પદમ્ ॥
શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયં દિવ્યમ્ અક્ષરં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥ ઇત્યાદિ ॥
પ્રાકૃત-ગુણાનાં પરસ્પરાવ્યભિચારિત્વં તૂક્તં સાઙ્ખ્ય-કૌમુદ્યાં -
અન્યોન્ય-મિથુન-વૃત્તય ઇતિ । તટ્-ટીકાયાં ચ અન્યોન્ય-સહચરા અવિનાભાવ-
વર્તિન ઇતિ યાવત્ । ભવતિ ચાત્રાગમઃ -
અન્યોન્ય-મિથુનાઃ સર્વે
સર્વે સર્વત્ર-ગામિનઃ ।
રજસો મિથુનં સત્ત્વમ્ ॥ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉપક્રમ્ય
નૈષામ્ આદિશ્ ચ સંયોગો
વિયોગો ચોપલભ્યતે ॥ ઇતીતિ ॥
તસ્માદ્ અત્ર રજસોઽસદ્-ભાવાદ્ અસૃજ્યત્વં તમસોઽસદ્-ભાવાદ્ અનાશ્યત્વં
પ્રાકૃત-સત્ત્વાભાવાચ્ ચ સચ્ચિદાનન્દ-રૂપત્વં તસ્ય દર્શિતમ્ । તત્ર હેતુર્
ન ચ કાલ-વિક્રમઃ ઇતિ । કાલ-વિક્રમેણ હિ પ્રકૃતિ-ક્ષોભાત્ સત્ત્વાદયઃ
પૃથક્ ક્રિયન્તે । તસ્માદ્ યત્રાસૌ ષડ્-ભાવ-વિકાર-હેતુઃ કાલ-વિક્રમ એવ
ન પ્રવર્તતે તત્ર તેષામ્ અભાવઃ સુતરામ્ એવેતિ ભાવઃ । કિં ચ તેષાં મૂલત
એવ કુઠાર ઇત્ય્ આહ ન યત્ર માયેતિ । માયાત્ર જગત્-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-હેતુર્
ભગવચ્-છક્તિર્ ન તુ કાપટ્ય-માત્રમ્ । રજ-આદિ-નિષેધેનૈવ તદ્-વ્યુદાસાત્
। અથવા યત્ર તયોઃ સમ્બન્ધિ સત્ત્વં પ્રાકૃત-સત્ત્વં યત્ તદ્ અપિ ન
પ્રવર્તતે । મિશ્રમ્ અપૃથગ્-ભૂત-ગુણ-ત્રયં પ્રધાનં ચ । અગ્રે માયા-
પ્રધાનયોર્ ભેદો વિવેચનીયઃ ।
કૈમુત્યેનોક્તમ્ એવાર્થં દ્રઢયતિ । કિમ્ ઉતાપરે ઇતિ । તયોર્ વિમિશ્રં કિઞ્ચિદ્
રજસ્-તમો-મિશ્રં સત્ત્વં ચ નેતિ વ્યાખ્યા તુ પિષ્ટ-પેષણમ્ એવ । સામાન્યતો
રજસ્-તમો-નિષેધેનૈવ તત્-પ્રતિપત્તેઃ । વક્ષ્યતે ચ તસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રાકૃતાદ્
અન્ય્તમત્વં દ્વાદશે શ્રી-નારાયણ-ર્ષિં પ્રતિ માર્કણ્ડેયેન --
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતીશ તવાત્મ-બન્ધો
માયામયાઃ સ્થિત્-લયોદ્ભવ-હેતવોઽસ્ય ।
લીલાધૃતા યદ્ અપિ સત્ત્વમયી પ્રશાન્ત્યૈ
નાન્યે નૄણાં વ્યસન-મોહ-ભિયશ્ ચ યાભ્યામ્ ॥
તસ્માત્ તવેહ ભગવન્ન્ અથ તાવકાનાં
શુક્લાં તનું સ્વ-દયિતાં કુશલા ભજન્તિ ।
યત્ સાત્વતાઃ પુરુષ-રૂપમ્ ઉશન્તિ સત્ત્વં
લોકો યતોઽભયમ્ ઉતાત્મ-સુખં ન ચાન્યદ્ ॥ [ભ્પ્ 12.8.39-40] ઇતિ ॥
અનયોર્ અર્થઃ । હે ઈશ યદ્ અપિ સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ તવૈવ માયા-કૃતા લીલાઃ
। કથમ્ભૂતાઃ - અસ્ય વિશ્વસ્ય સ્થિત્યાદિ-હેતવઃ તથાપિ યા સત્ત્વમયી સૈવ
પ્રશાન્ત્યૈ પ્રકૃષ્ટ-સુખાય ભવતિ । નાન્યે રજસ્ તમો-મય્યૌ । ન કેવલં
પ્રશાન્ત્યભાવ-માત્રમ્ અનયોઃ । કિન્ત્વ્ અનિષ્ટં ચેત્ય્ આહ વ્યસનેતિ । હે
ભગવન્ તસ્માત્ તવ શુક્લાં સત્ત્વ-મય-લીલાધિષ્ઠાત્રીં તનું શ્રી-વિષ્ણુ-
રૂપાં કુશલા નિપુણા ભજન્તિ સેવન્તે ન ત્વ્ અન્યાં બ્રહ્મ-રુદ્ર-રૂપાં તે
ભજન્તિ અનુસરન્તિ । ન તુ દક્ષ-ભૈરવાદિ-રૂપામ્ । કથમ્ભૂતાં સ્વસ્ય
તવાપિ દયિતાં લોક-શાન્તિ-કરત્વાત્ ।
નનુ મમ રૂપમ્ અપિ સત્ત્વાત્મકમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધં । તર્હિ કથં તસ્યાપિ
માયામયત્વમ્ એવ । નહિ નહીત્ય્ આહ સાત્વતાઃ શ્રી-ભાગવતા યત્ સત્ત્વં
પુરુષસ્ય તવ રૂપં પ્રકાશમ્ ઉશન્તિ મન્યન્તે યતશ્ ચ સત્ત્વાત્ લોકો
વૈકુણ્ઠાખ્યઃ પ્રકાશતે તદ્ અભયમ્ આત્મ-સુખં પર-બ્રહ્માનન્દ-
સ્વરૂપમ્ એવલક્ષણ-સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષ ઉચ્યતે ।
સત્ત્વં વિશુદ્ધં વસુદેવ-શબ્દિતં
યદ્ ઈયતે તત્ર પુમાન્ અપાવૃતઃ । [ભ્પ્ 4.3.23]
ઇત્યાદ્ય્ ઉદાહરિષ્યમાણાનુસારાત્ । અગોચરત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિ-ગુણઃ । સત્ત્વમ્ ઇત્ય્
અશુદ્ધ-સત્ત્વ-લક્ષણ-પ્રસિદ્ધ્ય્-અનુસારેણ તથાભૂતશ્ ચિચ્-છક્તિ-વૃત્તિ-
વિશેષઃ સત્ત્વમ્ ઇતિ સઙ્ગતિ-લાભાચ્ ચ । તતશ્ ચ તસ્ય સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિત્વેન
સ્વરૂપાત્મતૈવેત્ય્ ઉક્તમ્ તદ્ અભયમ્ આત્મ-સુખમ્ ઇતિ । અર્થાન્તરે
ભગવદ્-વિગ્રહં પ્રતિ રૂપં યદ્ એતદ્ [ભ્પ્ 2.8.2] ઇત્યાદૌ શુદ્ધ-સત્ત્વ-
સ્વરૂપ-માત્રત્વ-પ્રતિજ્ઞાભઙ્ગઃ । અભયમ્ ઇત્ય્ આદૌ પ્રાઞ્જલતા-હાનિશ્ ચ
ભવતિ । અન્યત્ પદસ્યૈકસ્યૈવ રજસ્ તમશ્ ચેતિ દ્વિર્-આવૃત્તૌ પ્રતિપત્તિ-
ગૌરવં ચોત્પદ્યતે । પૂર્વમ્ અપિ નાન્યે ઇતિ દ્વિવચનેનૈવ પરામૃષ્ટે ।
તસ્માદ્ અસ્તિ પ્રસિદ્ધાદ્ અન્યત્ સ્વરૂપ-ભૂતં સત્ત્વમ્ ।
યદ્ એવૈકાદશે યત્ કાય એષ ભુવન-ત્રય-સન્નિવેશ [ભ્પ્ 11.4.4] ઇત્યાદૌ
જ્ઞાનં સ્વત ઇત્ય્ અત્ર ટીકા-કૃન્-મતં યસ્ય સ્વરૂપ-ભૂતાત્ સત્ત્વાત્ તનુ-
ભૃતાં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અનેન । તથા પરો રજઃ સવિતુર્ જાત-વેદા દેવસ્ય ભર્ગ
[ભ્પ્ 5.7.14] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-ભરત-જાપ્યે તન્-મતં પરો રજઃ રજસઃ પ્રકૃતેઃ
પરં શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મકમ્ ઇત્ય્ આદિના । અતએવ પ્રાકૃતાઃ સત્ત્વાદયો ગુણા
જીવસ્યૈવ ન ત્વ્ ઈશસ્યેતિ શ્રૂયતે । અથૈકાદશે સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણા
જીવસ્ય નૈવ મે [ભ્પ્ 11.25.12] ઇતિ ।
શ્રી-ભગવદ્-ઉપનિષત્સુ ચ -
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ યે ।

મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ ન ત્વ્ અહં તેષુ તે મયિ ॥
ત્રિભિર્ ગુણ-મયૈર્ ભાવૈર્ એભિઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
મોહિતં નાભિજાનાતિ મામ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયમ્ ॥
દૈવી હ્ય્ એષા ગુણ-મયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ॥ ઇતિ [ગીતા 7.12-4]
યથા દશમે -
હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્
પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ સર્વ-દૃગ્ ઉપદ્રષ્ટા
તં ભજન્ નિર્ગુણો ભવેત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.88.5]
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ચ -
સત્ત્વાદયો ન સન્તીશે
યત્ર ચ પ્રાકૃતા ગુણાઃ ।
સ શુદ્ધઃ સર્વ-શુદ્ધેભ્યઃ
પુમાન્ આદ્યઃ પ્રસીદતુ ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.9.44]
અત્ર પ્રાકૃતા ઇતિ વિશિષ્ય અપ્રાકૃતાસ્ ત્વ્ અન્યે ગુણાસ્ તસ્મિન્ સન્ત્ય્ એવેતિ વ્યઞ્જિતં
તત્રૈવ ।
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્
ત્વય્ય્ એકા સર્વ-સંશ્રયે ।
હ્લાદ-તાપ-કરી મિશ્રા
ત્વયિ નો ગુણ-વર્જિતે ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.12.69]
તથા ચ દશમે દેવેન્દ્રેણોક્તમ્ --
વિશુદ્ધ-સત્ત્વં તવ ધામ શાન્તં
તપોમયં ધ્વસ્ત-રજસ્-તમસ્કમ્ ।
માયામયોઽયં ગુણ-સંપ્રવાહો
ન વિદ્યતે તેઽગ્રણાનુબન્ધ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.27.4]
અયમ્ અર્થઃ । ધામ સ્વરૂપ-ભૂત-પ્રકાશ-શક્તિઃ । વિશુદ્ધત્વમ્ આહ
વિશેષણ-દ્વયેન । ધ્વસ્ત-રજસ્-તમસ્કં તપો-મયમ્ ઇતિ ચ । તપોઽત્ર જ્ઞાનં
સ તપોઽતપ્યતેતિ શ્રુતેઃ । તપોમયં પ્રચુર-જ્ઞાન-સ્વરૂપમ્ । જાડ્યાંશેનાપિ
રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મા જ્ઞાન-મયઃ શુદ્ધ ઇતિવત્ । અતઃ પ્રાકૃત-સત્ત્વમ્
અપિ વ્યાવૃત્તમ્ । અત એવ માયામયોઽયં સત્ત્વાદિ-ગુણ-પ્રવાહસ્ તે તવ ન
વિદ્યતે । યતોઽસાવ્ અજ્ઞાનેનૈવાનુબન્ધ ઇતિ ।
અતએવ શ્રી-ભગવન્તં પ્રતિ બ્રહ્માદીનાં સયુક્તિકમ્ --
સત્ત્વં વિશુદ્ધં શ્રયતે ભવાન્ સ્થિતૌ
શરીરિણાં શ્રેય-ઉપાયનં વપુઃ ।
વેદ-ક્રિયા-યોગ-તપઃ-સમાધિભિસ્
તવાર્હણં યેન જનઃ સમીહતે ॥
સત્ત્વં ન ચેદ્ ધાતર્ ઇદં નિજં ભવેદ્
વિજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાન-ભિદાપમાર્જનમ્ ।
ગુણ-પ્રકાશૈર્ અનુમીયતે ભવાન્
પ્રકાશતે યસ્ય ચ યેન વા ગુણઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.34-35]
અયમ્ અર્થઃ । સત્ત્વં તેન પ્રકાશમાનત્વાત્ તદ્-અભિન્નતયા રૂપિતં વપુર્
ભવાન્ શ્રયતે પ્રકટયતિ । કથમ્ભૂતં સત્ત્વં વિશુદ્ધમ્ । અન્યસ્ય
રજસ્-તમોભ્યામ્ અમિશ્રસ્યાપિ પ્રાકૃતત્વેન જાડ્યાંશ-સંવલિતત્વાન્ ન
વિશેષેણ શુદ્ધત્વમ્ । એતત્ તુ સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-આત્મત્વેન તદ્-અંશસ્યાપ્ય્
અસ્પર્શાદ્ અતીવ શુદ્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ અર્થં શ્રયે । શરીરિણાં સ્થિતૌ નિજ-
ચરણારવિન્દે મનઃસ્થૈર્યાય સર્વત્ર ભક્તિ-સુખાદ્ અનસ્યૈવ ત્વદીય-
મુખ્ય-પ્રયોજનત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ભક્તિ-યોગ-વિધાનાર્થમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.8.19]
શ્રી-કુન્તી-વાક્યાત્ ।
કથમ્ભૂતં વપુઃ શ્રેયસાં સર્વેષાં પુરુષાર્થાનામ્ ઉપાયનમ્ આશ્રયમ્
। નિત્યાનન્દ-પરમાનન્દ-રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો વપુષસ્ તવ ચ ભેદ-
નિર્દેશોઽયમ્ ઔપચારિક એવેતિ ભાવઃ । અતએવ યેન વપુષા યદ્ વપુર્
આલમ્બનેનૈવ જનસ્ તવાર્હણં પૂજાં કરોતિ । કૈઃ સાધનૈઃ વેદાદિભિસ્
ત્વદ્-આલમ્બકૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાધારણૈસ્ ત્વ્ અર્પિતૈર્ એવ ત્વદ્-અર્હણ-
પ્રાયતાસિદ્ધાવ્ અપિ । વપુષોઽનપેક્ષત્વાત્ । તાદૃશ-વપુઃ-પ્રકાશ-હેતુત્વેન
સ્વરૂપાત્મકત્વં સ્પષ્ટયન્તિ ।
હે ધાતશ્ ચેદ્ યદિ ઇદં સત્ત્વં યત્ તવ નિજં વિજ્ઞાનમ્ અનુભવં તદાત્મિકા
સ્વ-પ્રકાશતા-શક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્ ન ભવેત્ । તર્હિ તુ અજ્ઞાન-ભિદા સ્વ-
પ્રકાશસ્ય તવાનુભવ-પ્રકાર એવ માર્જનં શુદ્ધિમ્ અવાપ । સૈવ જગતિ
પર્યવસીયતે ન તુ તવાનુભવ-લેશોઽપીત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ પ્રાકૃત-સત્ત્વ-ગુણેનૈષ ભવતુ કિં નિજેનેત્ય્ આહ । પ્રાકૃત-ગુણ-
પ્રકાશૈર્ ભવાન્ કેવલમ્ અનુમીયતે ન તુ સાક્ષાત્ક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા
તવ વિજ્ઞાન-રૂપમ્ અજ્ઞાન-ભિદાયા અપમાર્જનં ચ યન્ નિજં સત્ત્વં તદ્ યદિ
ન ભવેન્ નાવિર્ભવતિ તદૈવ પ્રાકૃત-સત્ત્વાદિ-ગુણ-પ્રકાશૈર્ ભવાન્
અનુમીયતે ત્વન્-નિજ-સત્તાવિર્ભાવેણ તુ સાક્ષાત્-ક્રિયત એવેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ
સ્પષ્ટયિતું તત્રાનુમાને દ્વૈવિધ્યમ્ આહુર્ યસ્ય ગુણઃ પ્રકાશત ઇતિ ।
અસ્વરૂપ-ભૂતસ્યૈવ સત્ત્વાદિ-ગુણસ્ય ત્વદ્-અવ્યભિચારિ સમ્બન્ધિત્વ-માત્રેણ
વા ત્વદ્ એવ પ્રકાશ્યમાનતા-માત્રેણ વા ત્વલ્-લિઙ્ગત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા
અરુણોદયસ્ય સૂર્યોદય-સાન્નિધ્ય-લિઙ્ગત્વં યથા વા ધૂમસ્યાગ્નિ-
લિઙ્ગત્વમ્ ઇતિ તત ઉભયથાપિ તવ સાક્ષાત્કારે તસ્ય સાધકતમત્વાભાવો
યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
તદ્ એવમ્ અપ્રાકૃત-સત્ત્વસ્ય તદીય-સ્વ-પ્રકાશતા-રૂપત્વં યેન
સ્વપ્રકાશસ્ય તવ સાક્ષાત્કારો ભવતીતિ સ્થાપિતમ્ । અત્ર યે વિશુદ્ધ-સત્ત્વં
નામ પ્રાકૃતમ્ એવ રજસ્-તમઃ-શૂન્યં મત્વા તત્-કાર્યં ભગવદ્-
વિગ્રહાદિકં મન્યન્તે તે તુ ન કેનાપ્ય્ અનુગૃહીતાઃ । રજઃ-
સમ્બન્ધાભાવેન સ્વતઃ પ્રશાન્ત-સ્વભાવસ્ય સર્વત્રોદાસીનતાકૃતિ-હેતોસ્
તસ્ય ક્ષોભાસમ્ભવાત્ વિદ્યામયત્વેન યથાવસ્થિત-વસ્તુ-પ્રકાશિતામાત્ર-
ધર્મત્વાત્, તસ્ય કલ્પનાન્તરાયોગ્યત્વાચ્ ચ । તદ્ ઉક્તમ્ અપિ અગોચરસ્ય
ગોચરત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિ-ગુણઃ સત્ત્વમ્ । ગોચરસ્ય બહુરૂપત્વે રજઃ ।
બહુરૂપસ્ય તિરોહિતત્વે રજઃ । તથા પરસ્પરોદાસીનત્વે સત્ત્વમ્ । ઉપકારિત્વે
રજઃ । અપકારિત્વે તમઃ । ગોચરત્વાદીનિ સ્થિત્-સૃષ્ટિ-સંહારાઃ ઉદાસીનત્વાદીનિ
ચેતિ ।
અથ રજો-લેશે તત્ર મન્તવ્યે વિશુદ્ધ-પદવૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અલં તન્-મત-
રજો-ઘટ-પ્રઘટ્ટનયેતિ । પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે તુ વૈકુણ્ઠ-નિરૂપણે
તસ્ય સત્ત્વસ્યાપ્રાકૃતત્વં સ્ફુટમ્ એવ દર્શિતમ્ । યત ઉક્તં પ્રકૃતિ-વિભૂતિ-
વર્ણનાનન્તરમ્ ।
એવં પ્રાકૃત-રૂપાય વિભૂતેર્ રૂપમ્ ઉત્તમમ્ ।
ત્રિપાદ્-વિભૂતિ-રૂપં તુ શૃણુ ભૂધર-નન્દિનિ ॥
પ્રધાન-પરમ-વ્યોમ્નોર્ અન્તરે વિરજા નદી ।
વેદાઙ્ગ-સ્વેદ-જનિત-તોયૈઃ પ્રસ્રાવિતા શુભા ॥
તસ્યાઃ પારે પર-વ્યોમ્નિ ત્રિપાદ્-ભૂતં સનાતનમ્ ।
અમૃતં શાશ્વતં નિત્યમ્ અનન્તં પરં પદમ્ ॥
શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયં દિવ્યમ્ અક્ષરં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥ ઇત્યાદિ ।
તદ્ એતત્ સમાપ્તં પ્રાસઙ્ગિકં શુદ્ધ-સત્ત્વ-વિવેચનમ્ । અથ પ્રવર્તતે
ઇત્યાદિ પ્રકૃતમ્ એવ પદ્યં વ્યાખ્યાયતે ।
નનુ ગુણાદ્ય્-અભાવાન્ નિર્વિશેષ એવાસૌ લોક ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તત્ર વિશેષસ્ તસ્યાઃ
શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મિકાયાઃ સ્વરૂપાનતિરિક્ત-શક્તેર્ એવ વિલાસ-રૂપ ઇતિ દ્યોતયંસ્
તમ્ એવ વિશેષં દર્શયતિ હરેર્ ઇતિ । સુરાઃ સત્ત્વ-પ્રભવાઃ અસુરાઃ રજસ્-
તમઃ-પ્રભવાઃ તૈર્ અર્ચિતાઃ । તેભ્યોઽર્હત્તમા ઇત્ય્ અર્થઃ । ગુણાતીતત્વાદ્ એવેતિ
ભાવઃ ।
તાન્ એવ વર્ણયતિ શ્યામાવદાતા ઇતિ । શ્યામાશ્ ચ અવદાતા ઉજ્જ્વલાશ્ ચ તે ।
પીતવસ્ત્રાઃ સુપેશસોઽતિસુકુમારાઃ ઉન્મિષન્ત ઇવ પ્રભાવન્તો મણિપ્રવેકા
મણ્ય્-ઉત્તમા યેષુ તાનિ નિષ્કાણિ પદકાન્ય્ આભરણાનિ યેષાં તે સુવર્ચસસ્
તેજસ્વિનઃ ।
પ્રવાલેતિ [2.9.11] । કેઽપિ તેભ્યઃ શ્રી-ભગવત્-સારૂપ્યં લબ્ધવદ્ભ્યોઽન્યે
પ્રવાલાદિ-સમ-વર્ણાઃ । પુનર્ અપિ લોકં વર્ણયતિ ભ્રાજિષ્ણુભિર્ ઇતિ । શ્રીર્
યત્રેતિ શ્રીઃ સ્વરૂપ-શક્તિઃ રૂપિણી તત્-પ્રેયસી-રૂપા માનં પૂજાં વિભૂતિભિઃ
રૂપિણી તત્ પ્રેયસી-રૂપા માનં પૂજાં વિભૂતિભિઃ સ્વ-સખી-રૂપાભિઃ ।
પ્રેઙ્ખમાન્દોલનં શ્રિતા વિલાસેન । કુસુમાકારો વસન્તસ્ તદ્-અનુગા

ભ્રમરાસ્ તૈર્ વિવિધં ગીયમાના । સ્વયં પ્રિયસ્ય હરેઃ કર્મ ગાયન્તી
ભવતિ । દદર્શેતિ તત્ર લોક ઇતિ પ્રાક્તનાનાં યચ્-છબ્દાનાં વિશેષ્યં અખિલ-
સાત્વતાં સર્વેષાં સાત્વતાનાં યાદવ-વીરાણાં પતિઃ
શ્રિયઃ પતિર્ યજ્ઞ-પતિઃ પ્રજાપતિર્
ધિયાં પતિર્ લોક-પતિર્ ધરાપતિઃ ।
પતિર્ ગતિશ્ ચાન્ધક-વૃષ્ણિ-સાત્વતાં
પ્રસીદતાં મે ભગવન્ સતાં પતિઃ ॥
ઇત્ય્ [ભ્પ્ 2.4.20] એતદ્ વાક્ય-સંવાદિત્વાત્ । શ્રી-ભાગવત-મતે શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ
સ્વયં-ભગવત્ત્વેન પ્રતિપાદયિષ્યમાનત્વાત્ । તચ્ ચૈતદ્ અનન્તરં બ્રહ્મણે
ચતુઃશ્લોકી-રૂપં ભાગવતં શ્રી-ભગવતોપદિષ્ટમ્ । તત્ર ચ -
પુરા મયા પ્રોક્તમ્ અજાય નાભ્યે
પદ્મે નિષણ્ણાય મમાદિ-સર્ગે ।
જ્ઞાનં પરં મન્-મહિમાવભાસં
યત્ સૂરયો ભાગવતં વદન્તિ ॥
ઇતિ તૃતીયે [ભ્પ્ 3.4.13] ઉદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યાનુસારેણ ॥
યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વૈ વેદાંશ્ ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ ।
તં હ દેવમ્ આત્મ-બુદ્ધિ-પ્રકાશં
મુમુક્ષુર્ વૈ શરણમ્ અમું વ્રજેત્ ॥ ઇતિ [ગ્તુ 1.22]
શ્રી-ગોપાલ-તાપન્ય્-અનુસારેણ ચ તસ્મૈ વોપદેષ્ટૃત્વ-શ્રુતેઃ ॥
તદુ હોવાચ બ્રહ્મસવનં ચરતો મે ધ્યાતઃ સ્તુતઃ પરાર્ધાન્તે
સોઽબુધ્યત ગોપવેશો મે પુરુષઃ પુરસ્તાદાવિર્બભૂવેતિ શ્રીગોપાલતાપન્ય્-
અનુસારેણૈવ ક્વચિત્ કલ્પે શ્રી-ગોપાલ-રૂપેણ ચ સૃષ્ટ્યાદાવ્ ઇત્થમ્ એવ
બ્રહ્મણે દર્શિત-નિજ-રૂપતાં તદ્-ધામ્નો મહા-વૈકુણ્ઠત્વેન શ્રી-કૃષ્ણ-
સન્દર્ભે સાધયિષ્યમાણત્વાચ્ ચ દ્વારકાયાં પ્રાકટ્યાવસરે શ્રુત-
સુનન્દ-નન્દાદિ-સાહચર્યેણ શ્રી-પ્રબલાદયોઽપિ જ્ઞેયાઃ । યથોક્તં પ્રથમે
સુનન્દ-નન્દ-શીર્ષણ્યા યે ચાન્યે સાત્વત-ર્ષભા ઇતિ [ભ્પ્ 1.14.32]।
ભૃત્ય-પ્રસાદેતિ [2.9.15] । દૃગ્ એવાસવ ઇવ દ્રષ્ટૄણાં મદકરી યસ્ય તમ્ ।
શ્રિયા વક્ષો-વામ-ભાગે સ્વર્ણ-રેખાકારયા । અધ્યર્હણીયેતિ ચતસ્રઃ
શક્તયો ધર્માદ્યાઃ । પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે યોગ-પીઠે ત એવ કથિતાઃ । ન
બહિરઙ્ગા અધર્માદ્યા ઇતિ । તથા હિ,
ધર્મ-જ્ઞાન તથૈશ્વર્ય-
વૈરાગ્યૈઃ પાદ-વિગ્રહૈઃ ।
ઋગ્-યજુઃ-સામાથર્વાણ-
રૂપૈર્ નિત્યં વૃતં ક્રમાદ્ ॥ ઇતિ ।
સમસ્તાન્તસ્ તથા શબ્દ-પ્રયોગસ્ ત્વ્ આર્ષઃ । ષોડશ-શક્તયશ્ ચણ્ડાદ્યાઃ ।
તથા ચ તત્રૈવ - ચણ્ડાદિ-દ્વાર-પાલૈસ્ તુ કુમુદાદ્યૈઃ સુરક્ષિતા ઇતિ ।
નગરીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । તે ચ -
ચણ્ડ-પ્રચણ્ડૌ પ્રાગ્-દ્વારે યામ્યે ભદ્ર-સુભદ્રકૌ ।
વારુણ્યાં જય-વિજયૌ સૌમ્યે ધાતૃ-વિધાતરૌ ॥
કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ ચ પુણ્ડરીકોઽથ વામનઃ ।
શઙ્કે કર્ણઃ સર્વ-નેત્રઃ સુમુખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
એતે દિક્પતયઃ પ્રોક્તાઃ પુર્યામ્ અત્ર સુશોભને ॥ ઇતિ ।
કુમુદાદયસ્ તુ દ્વૌ દ્વાવ્ આગ્નેયાદિ-દિક્-પતય ઇતિ શેષઃ । પઞ્ચ-શક્તયઃ
કૂર્માદ્યાઃ । તથા ચ તત્રૈવ -
કૂર્મશ્ ચ નાગરાજશ્ ચ વનતેયસ્ ત્રયીશ્વરઃ ।
છન્દાંસિ સર્વ-મન્ત્રાશ્ ચ પીઠ-રૂપત્વમ્ આસ્થિતા ॥ ઇતિ ॥
ત્રયીશ્વર ઇતિ વૈનતેય-વિશેષણમ્ । તસ્ય છન્દોમયત્વાત્ ।
યદ્યપ્ય્ ઉત્તર-ખણ્ડ-વચનં તત્ પરમ-વ્યોમ-પરં તથાપિ તત્-
સાદૃશ્યાગમાદિ-પ્રસિદ્ધેશ્ ચ શ્રી-કૃષ્ણ-યોગ-પીઠમ્ અપિ ચ તદ્વજ્ જ્ઞેયમ્
। અત્ર ષોડશ-શક્તયઃ સાક્ષાત્ શ્રી-કૃષ્ણ એવ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે પુરસ્તાદ્
ઉદાહરિષ્યમાણ-પ્રભાસ-ખણ્ડ-વચનાત્ શ્રુતાલમ્બિન્યાદય એવ વા જ્ઞેયા
ઇતિ । સ્વૈઃ સ્વરૂપ-ભૂતૈર્ ઐશ્વર્યાદિભિર્ યુક્તમ્ । ઇતરત્ર યોગિષુ અધ્રુવૈઃ
પ્રાપ્તૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વ-સ્વરૂપ એવ ધામાનિ શ્રી-વૈકુણ્ઠે રમમાણં
અતએવેશ્વરમ્ । કથમ્ અપિ પરાધીન-સિદ્ધત્વાભાવાત્ ।
તદ્-દર્શનેતિ [2.9.17] । યત્ પદામ્બુજં પારમહંસ્યેન પથાધિગમ્યત ઇતિ
સચ્ચિદાનન્દ-ઘનત્વં તસ્ય વ્યનક્તિ । ત્વં પ્રીયમાણમ્ ઇતિ તં બ્રહ્માણં
ભગવાન્ બભાષે । પ્રજા-વિસર્ગે કાર્યે નિજસ્ય સ્વાંશ-ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય
શાસનેઽર્હણં યોગ્યમ્ ।
નન્વ્ અસૌ પુરુષ એવ તમ્ અનુગૃહ્ણાતુ શ્રી-ભગવતસ્ તુ પરાવસ્થત્વાત્ તેન
પ્રાકૃત-સૃષ્ટિ-કર્ત્રા સમ્બન્ધોઽપિ ન સમ્બન્ધ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તસ્ય ભક્ત-
વાત્સલ્યાતિશય એવાયમ્ ઇત્ય્ આહ, પ્રિયં તસ્મિન્ પ્રેમવન્તમ્ ।
યતઃ સોઽપિ પ્રિયઃ પ્રેમ-વશઃ । તત્રાપિ પ્રીયમાણામ્ ઇતિ પ્રીતમના ઇતિ ચ
વિશેષણં તદાનીં પ્રેમોલ્લાસાતિશય-દ્યોતકમ્ । તં પ્રતિ ભગવચ્-ચિહ્ન-
દર્શનેન તસ્યાપિ તત્ર પ્રીત્ય્-અતિશયં વ્યઞ્જયતિ ઈષત્-સ્મિત-રોચિષા ગિરેતિ કરે
સ્પૃશન્ન્ ઇતિ ચ । અસ્ય શ્રી-કૃષ્ણોપાસકત્વં શ્રી-ગોપાલ-તાપની-વાક્યેન
દર્શિતમ્ ।
તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયાં [5.22-5] -
તત્ર બ્રહ્માભવદ્ ભૂયશ્ ચતુર્વેદી ચતુર્મુખઃ ।
સ જાતો ભગવચ્-છક્ત્યા તત્-કાલં કિલ ચોદિતઃ ॥
સિસૃક્ષાયાં મતિં ચક્રે પૂર્વ-સંસ્કાર-સંસ્કૃતામ્ ।
દદર્શ કેવલં ધ્વાન્તં નાન્યત્ કિમ્ અપિ સર્વતઃ ॥
ઉવાચ પુરતસ્ તસ્મૈ તસ્ય દિવ્યા સરસ્વતી ।
કામઃ કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય ગોપી-જન ઇત્ય્ અપિ ॥
વલ્લભાય પ્રિયા વહ્નેર્ અયં તે દાસ્યતિ પ્રિયમ્ ।
તપ ત્વં તપ એતેન તવ સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ ॥
અથ તેપે સ સુચિરં પ્રીણન્ ગોવિન્દમ્ અવ્યયમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ॥
શ્રી-શુકઃ

[9]
અથ સા ભગવત્તા ચ નારોપિતા કિન્તુ સ્વરૂપ-ભૂતૈવેત્ય્ એતમ્ અર્થં પુનર્
વિશેષતઃ સ્થાપયિતું પ્રકરણાન્તરમ્ આરભ્યતે । તત્ર વસ્તુનસ્ તસ્ય
શક્તિત્વમ્ આહ ।
વેદ્યં વાસ્તવમ્ અત્ર વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિશેષણાભ્યામ્ એવ
શિવદં તાપ-ત્રયોન્મૂલનમ્ ઇતિ । [ભ્પ્ 1.1.2]
શિવં પરમાનન્દઃ તદ્-દાનં સ્વરૂપ-શક્ત્યા । તાપ-ત્રયં માયા-શક્તિ-
કાર્યં તદ્-ઉન્મૂલનં ચ તયૈવેત ॥ શ્રી-વ્યાસઃ

[10]
તે ચ માયા-શક્તિ-સ્વરૂપ-શક્તી પરસ્પર-વિરુદ્ધે તથા તયોર્ વૃત્તયશ્ ચ
સ્વ-સ્વ-ગણ એવ પરસ્પર-વિરુદ્ધા અપિ બહ્વ્યઃ । તથાપિ તાસામ્ એકં
નિધાનં તદ્ એવેત્ય્ આહ ।
યચ્-છક્તયો વદતાં વાદિનાં વૈ
વિવાદ-સંવાદ-ભુવો ભવન્તિ ।
કુર્વન્તિ ચૈષાં મુહુર્ આત્મ-મોહં
તસ્મૈ નમો æનન્ત-ગુણાય ભૂમ્ને ॥ [ભ્પ્ 6.4.26]
સ્પષ્ટમ્ ॥ દક્સઃ શ્રી-પુરુષોત્તમમ્

[11]
તથા -
યસ્મિન્ વિરુદ્ધ-ગતયો હ્ય્ અનિશં પતન્તિ
વિદ્યાદયો વિવિધ-શક્તય આનુપૂર્વ્યાત્ ।
તદ્ બ્રહ્મ વિશ્વ-ભવમ્ એકમ્ અનન્તમ્ આદ્યમ્
આનન્દ-માત્રમ્ અવિકારમ્ અહં પ્રપદ્યે ॥ [ભ્પ્ 4.9.16]
આનુપૂર્વ્યા સ્વ-સ્વ-વર્ગે ઉત્તમ-મધ્યમ-કનિષ્ઠ-ભાવેન વર્તમાના
વિવિધ-શક્તયઃ પ્રાયઃ પરસ્પરં વિરુદ્ધ-ગતયોઽપિ યસ્મિન્ યદ્ આશ્રિત્ય
અનિશં પતન્તિ સ્વ-સ્વ-વ્યાપારં કુર્વન્તિ ॥ ધ્રુવઃ શ્રી-પૃશ્નિગર્ભમ્

[12]
સર્ગાદિ યો æસ્યાનુરુણદ્ધિ શક્તિભિર્
દ્રવ્ય-ક્રિયા-કારક-ચેતનાત્મભિઃ ।
તસ્મૈ સમુન્નદ્ધ-નિરુદ્ધ-શક્તયે
નમઃ પરસ્મૈ પુરુષાય વેધસે ॥ [ભ્પ્ 4.17.18]
અનુરુણદ્ધિ કરોતિ । શ્રી-મૈત્રેયો વિદુરમ્

[13]
તાસામ્ અચિન્ત્યત્વમ્ આહ ।
આત્મેશ્વરોઽતર્ક્ય-સહસ્ર-શક્તિર્ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 3.33.3]
સ્પષ્ટમ્ ॥ ઉક્તં ચાચિન્ત્યત્વં શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્ ઇત્ય્ [વ્સ્ 2.1.27] આદૌ
। આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ ચ હીત્ય્ [?] આદૌ ચ ॥ શ્રી-દેવહૂતિઃ કપિલદેવમ્

[14]
શક્તેસ્ તુ સ્વાભાવિક-રૂપત્વમ્ આહ -
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ત્રિવૃદ્ એકમ્ આદૌ
સૂત્રં મહાન્ અહમ્ ઇતિ પ્રવદન્તિ જીવમ્ ।
જ્ઞાન-ક્રિયાર્થ-ફલ-સ્વરૂપતયોરુ-શક્તિર્
બ્રહ્મૈવ ભાતિ સદ્ અસચ્ ચ તયોઃ પરં યત્ ॥ [ભ્પ્ 11.3.38]
બ્રહ્મૈવ ઉરૂ-શક્તિર્ અનેકાત્મક-શક્તિમદ્ ભાતિ । એવ-કારેણ બ્રહ્મણ એવ
સા શક્તિર્ ન તુ કલ્પિતેતિ સ્વાભાવિક-રૂપત્વં શક્તેર્ બોધયતિ । તત્ર હેતુઃ ।
યદ્ બ્રહ્મ યત્ સ્થૂલં કાર્યં પૃથિવ્યાદિ-રૂપં અસત્ સૂક્ષ્મં કારણં
પ્રકૃત્યાદિ-રૂપં તયોર્ બહિરઙ્ગ-વૈભવયોઃ પરં સ્વરૂપ-વૈભવં શ્રી-
વૈકુણ્ઠાદિ-રૂપં તટસ્થ-વૈભવં શુદ્ધ-જીવ-રૂપં ચ । અન્યથા તત્-
તદ્-ભાવાસિદ્ધિઃ ।
કિંરૂપતયા તત્-તદ્-રૂપમ્ । તત્રાહ જ્ઞાન-ક્રિયાર્થ-ફલ-રૂપતયા મહદ્-
આદિ-લક્ષણ-જ્ઞાન-શક્તિ-રૂપત્વેન, સૂત્રાદિ-લક્ષણ-ક્રિયા-શક્તિ-રૂપત્વેન,
તન્-માત્રાદિ-લક્ષણાર્થ-રૂપત્વેન, પ્રકૃતિ-લક્ષણ-તત્-તત્-સર્વૈક્ય-
રૂપત્વેન સદ્-અસદ્-રૂપમ્ । ફલ-રૂપત્વેન તયોઃ પરમ્ । તત્ર ફલં
પુરુષાર્થ-સ્વરૂપં સ-વૈભવં ભગવદ્-આખ્યં ચિદ્-વસ્તુ તદ્-
અનુમતત્વાત્ શુદ્ધ-જીવાખ્યં ચિદ્-વસ્તુ ચ । એતેન જ્ઞાન-ક્રિયાદિ-રૂપેણોરૂ-
શક્તિત્વં વ્યઞ્જિતમ્ । શક્તેઃ સ્વાભાવિક-રૂપત્વં સ-પ્રમાણં સ્પષ્ટયતિ ।
આદૌ યદ્ એકં બ્રહ્મ તદ્ એવ સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ત્રિ-વૃત્ પ્રધાનં તતઃ
ક્રિયા-શક્ત્યા સૂત્રં જ્ઞાન-શક્ત્યા મહાન્ ઇતિ । તતોઽહમ્ અહઙ્કાર ઇતિ । તદ્ એવ
ચ જીવં શુદ્ધ-સ્વરૂપં જીવાત્માનં તદ્-ઉપલક્ષણકં વૈકુણ્ઠાદિ-
વૈભવં ચ પ્રવદન્તિ વેદાઃ । તે ચ - સદૈવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્ય્
આદ્યાઃ [છાઉ 6.2.1] ।
આદાવ્ એકં તતસ્ તત્ તદ્-રૂપમ્ ઇતિ શક્તેઃ સ્વાભાવિકત્વમ્ આયાતમ્
અન્યસ્યાસદ્ભાવેનૌપાધિકત્વાયોગાત્ । સ્વરૂપ-વૈભવસ્યાઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગવન્
નિત્ય-સિદ્ધત્વેઽપિ, સૂર્ય-સત્તયા તદ્-રશ્મિ-પરમાણુ-વૃન્દસ્યેવ, તત્-સત્તયા
લબ્ધ-સત્તાકત્વાત્ તદ્-ઉપાદાનત્વં તદાદિકત્વં ચ સ્યાત્ । તસ્ય ભાસા સર્વમ્
ઇદં વિભાતીતિ [કઠ 2.2.15] શ્રુતેઃ ।
શક્તેર્ અચિન્ત્યત્વં સ્વાભાવિકત્વં ચોક્તં શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે -
નિર્ગુણસ્યાપ્રમેયસ્ય
શુદ્ધસ્યાપ્ય્ અમલાત્મનઃ ।
કથં સર્ગાદિ-કર્તાદિ-કર્તૃત્વં
બ્રહ્મણોઽભ્યુપગમ્યત ॥ [વિપ્ 1.3.1]
ઇતિ મૈત્રેય-પ્રશ્નાનન્તરં શ્રી-પરાશર ઉવાચ ---
શક્તયઃ સર્વ-ભાવાનામ્
અચિન્ત્ય-જ્ઞાન-ગોચરાઃ ।
યતોઽતો બ્રહ્મણસ્ તાસ્ તુ
સર્ગાદ્યા ભાવ-શક્તયઃ ।
ભવન્તિ તપસાં શ્રેષ્ઠ
પાવકસ્ય યતોષ્ણતા ॥ [વિપ્ 1.3.2]
અત્ર શ્રીધર-સ્વામિ-ટીકા ચ -
તદ્ એવં બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તૃત્વમ્ ઉક્તમ્ । તત્ર શઙ્કતે - નિર્ગુણસ્યેતિ
। સત્ત્વાદિ-ગુણ-રહિતસ્ય, અપ્રમેયસ્ય દેશ-કાલાદ્ય્-અપરિચ્છિન્નસ્ય શુદ્ધસ્ય
અદેહસ્ય સહકારિ-શૂન્યસ્યેતિ વા, અમલાત્મનઃ પુણ્ય-પાપ-સંસ્કાર-
શૂન્યસ્ય, રાગાદિ-શૂન્યસ્યેતિ વા । એવમ્ભૂતસ્ય બ્રહ્મણઃ કથં સર્ગાદિ-
કર્તૃત્વમ્ ઇષ્યતે, એતદ્-વિલક્ષણસ્યૈવ લોકે ઘટાદિષુ કર્તૃત્વાદિ-દર્શનાદ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । પરિહરતિ શક્તય ઇતિ સાર્ધેન । લોકે હિ સર્વેષાં ભાવાનાં મણિ-
મન્ત્રાદીનાં શક્તયઃ અચિન્ત્ય-જ્ઞાન-ગોચરાઃ । અચિન્ત્યં તર્કાસહં યજ્-
જ્ઞાનં કાર્યાન્યથાનુપપત્તિ-પ્રમાણકં તસ્ય ગોચરાઃ સન્તિ ।
યદ્ વા - અચિન્ત્યા ભિન્નાભિન્નત્વાદિ-વિકલ્પૈશ્ ચિન્તયિતુમ્ અશક્યાઃ કેવલમ્
અર્થાપત્તિ-જ્ઞાન-ગોચરાઃ સન્તિ । યદ્ એવં અતો બ્રહ્મણોઽપિ તાસ્ તથાવિધાઃ
શક્તયઃ સર્ગાદિ-હેતુ-ભૂતાઃ ભાવ-શક્તયઃ સ્વભાવ-સિદ્ધાઃ શક્તયઃ
સન્ત્ય્ એવ । પાવકસ્ય દાહકત્વાદિ-શક્તિવત્ । અતો ગુણાદિહીનસ્યાપ્ય્ અચિન્ત્ય-
શક્તિમત્ત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ સર્ગાદિ-કર્તૃત્વં ઘટત ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતિશ્ ચ -
ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે
ન તત્-સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે
સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ॥ [શ્વેતુ 6.8]
માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્
માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ ॥ [શ્વેતુ 4.10]
યદ્ વા એવં યોજના - સર્વેષાં ભાવાનાં પાવકસ્યોષ્ણતા-શક્તિવદ્-અચિન્ત્ય-
જ્ઞાન-ગોચરાઃ શક્તયઃ સન્ત્ય્ એવ । બ્રહ્મણઃ પુનસ્ તાઃ સ્વભાવ-ભૂતાઃ
સ્વરૂપાદ્ અભિન્નાઃ શક્તયઃ । પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતો મણિ-મન્ત્રાદિભિર્ અગ્નૌષ્ણ્યવન્ ન કેનચિદ્ વિહન્તું શક્યન્તે । અત એવ
તસ્ય નિરઙ્કુશમ્ ઐશ્વર્યમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
સ વા અયમ્ અસ્ય સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિર્ ઇત્ય્ આદિઃ [બૌ
4.4.22] ।
યત એવં અતો બ્રહ્મણો હેતોઃ સર્ગાદ્યા ભવન્તિ નાત્ર કાચિદ્ અનુપપત્તિઃ ઇત્ય્
એષા ।
અત્ર પ્રશ્નઃ સોઽયં બ્રહ્મ ખલુ નિર્વિશેષમ્ એવેતિ પક્ષમ્ આશ્રિત્ય, પરિહારસ્
તુ સવિશેષમ્ એવેતિ પક્ષમ્ આશ્રિત્ય કૃત ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અત એવ પ્રશ્ને
શુદ્ધસ્યેત્ય્ અપિ વ્યાખ્યાતમ્ । શુદ્ધત્વં હ્ય્ અત્ર કેવલત્વં મતમ્, તચ્ ચ
યુક્તં, પરિહારે બ્રહ્મણિ શક્તિસ્થાપનાત્ । પૂર્વ-પક્ષિમતે બ્રહ્મણિ શક્તિર્
અપિ નાસ્તીતિ ગમ્યતે । તતઃ પ્રશ્ન-વાક્યેઽપ્ય્ એવમ્ અર્થાન્તરં જ્ઞેયમ્ -
નિર્ગુણસ્ય પ્રાકૃતાપ્રાકૃત-ગુણ-રહિતસ્ય, અતએવ પ્રમાણાગોચરસ્ય તત
એવામલાત્મનોઽપિ શુદ્ધસ્ય, ન તુ સ્ફટિકાદેર્ ઇવ પરચ્છાયયાન્યથા-
દૃષ્ટસ્ય । તદ્ એવં નિર્વિશેષતામ્ અવલમ્બ્ય પ્રશ્ને સિદ્ધે । પરિહારે તુ
પ્રથમ-યોજનાયાં નિર્વિશેષ-પક્ષમ્ અનાદૃત્ય બ્રહ્મણિ કર્તૃત્વ-પ્રતિપત્ત્ય્-
અર્થં શક્તયઃ સાધિતાઃ । દ્વિતીય-યોજનાયાં તત્ર ચ વિશેષ-પ્રતિપત્ત્ય્-અર્થં
યથા જલાદિષુ કદાચિદ્ ઉષ્ણતાદિકમ્ આગન્તુકં સ્યાત્ તથા બ્રહ્મણિ ન સ્યાદ્
ઇતિ નિર્ધારિતમ્ । ન તત્ સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથા મણિમન્ત્રાદિભિર્ ઇતિ વ્યતિરેક એવ દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ અતો બ્રહ્મ-શક્તયસ્ તુ
નાન્યેન પરાભૂતા ઇત્ય્ એતચ્ ચ દર્શિતમ્ । કિં ચ, બ્રહ્મ-પદેન સર્વં ખલ્વ્
ઇદં બ્રહ્મેતિ પ્રસિદ્ધિં વ્યજ્ય સત્ત્વાદિ-ગુણમય-માયાયાસ્ તદ્-અન્યત્વેઽપિ,
નિર્ગુણસ્યેતિ પ્રાકૃત-ગુણૈર્ અસ્પૃષ્ટત્વમ્ અઙ્ગીકૃત્ય તેષાં બહિરઙ્ગત્વં
સ્વીકૃતમ્ ।
તદ્ એતદ્ એવ માયાં ચ પ્રકૃતિં વિદ્યાદ્ ઇત્ય્ એષા શ્રુતિઃ સ્વીચકાર । માયાં ચ
તદ્ અપાશ્રયામ્ ઇતિવન્ મહેશ્વરત્વાન્ માયાયા બહિરઙ્ગાયા આશ્રય ઇતિ તાં
પરાભૂય સ્થિતમ્ ઇતિ ચ લભ્યતે । તસ્માત્ પૂર્વવદ્ અત્રાપિ શક્તિ-માત્રસ્ય
સ્વાભાવિકત્વં માયા-દોષાસ્પૃષ્ટત્વં ચ સાધિતમ્ । અતએવ શ્રીગીતોપનિષત્સુ
ચ -
જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વાઽમૃતમ્ અશ્નુતે ।
અનાદિમત્ પરં બ્રહ્મ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે ॥
સર્વતઃ પાણિ-પાદં તદ્ ઇત્ય્ આદિ । [ગીતા 13.12-13]
અત્રેયં પ્રક્રિયા - એકમ્ એવ તત્ પરમ-તત્ત્વં સ્વાભાવિકાચિન્ત્ય-શક્ત્યા
સર્વદૈવ સ્વરૂપ-તદ્-રૂપ-વૈભવ-જીવ-પ્રધાન-રૂપેણ
ચતુર્ધાવતિષ્ઠતે । સૂર્યાન્તર્-મણ્ડલસ્થ-તેજ ઇવ મણ્ડલ-તદ્-બહિર્ગત-
રશ્મિ-તત્-પ્રતિચ્છવિ-રૂપેણ । એવમ્ એવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ---
એક-દેશ-સ્થિતસ્યાગ્નેર્ જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા ।
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્ તથેદમ્ અખિલં જગદ્ ॥ ઇતિ ॥ [વિપ્ 1.22.56]
યસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતીતિ શ્રુતેઃ । અત્ર વ્યાપકત્વાદિના તત્-તત્-
સમાવેશાદ્ય્-અનુપપત્તિશ્ ચ શક્તેર્ અચિન્ત્યત્વેનૈવ પરાહતા । દુર્ઘટ-

ઘટત્વં હ્ય્ અચિન્ત્યત્વમ્ । શક્તિશ્ ચ સા ત્રિધા - અન્તરઙ્ગા બહિરઙ્ગા
તટસ્થા ચ । તત્રાન્તરઙ્ગયા સ્વરૂપ-શક્ત્યાખ્યયા પૂર્ણેનૈવ સ્વરૂપેણ
વૈકુણ્ઠાદિ-સ્વરૂપ-વૈભવ-રૂપેણ ચ તદ્ અવતિષ્ઠતે । તટસ્થયા રશ્મિ-
સ્થાનીય-ચિદ્-એકાત્મ-શુદ્ધ-જીવ-રૂપેણ, બહિરઙ્ગયા માયાખ્યયા
પ્રતિચ્છવિ-ગત-વર્ણ-શાવલ્ય-સ્થાનીય-તદીય-બહિરઙ્ગ-વૈભવ-જડાત્મ-
પ્રધાન-રૂપેણ ચેતિ ચતુર્ધ્વાત્વમ્ । અતએવ તદાત્મકત્વેન જીવસ્યેવ
તટસ્થ-શક્તિત્વં પ્રધાનસ્ય ચ માયાન્તર્-ભૂતત્વમ્ અભિપ્રેત્ય શક્તિ-
ત્રયં શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ગણિતમ્ -
વિષ્ણુ-શક્તિઃ પરા પ્રોક્તા ક્ષેત્ર-જ્ઞાખ્યા તથાપરા ।
અવિદ્યા-કર્મ-સંજ્ઞાન્યા તૃતીયા શક્તિર્ ઇષ્યતે ॥ [વિપ્ 6.7.61]
તયા તિરોહિતત્વાચ્ ચ શક્તિઃ ક્ષેત્ર-જ્ઞ-સંજ્ઞિતા ।
સર્વ-ભૂતેષુ ભૂપાલ તારતમ્યેન વર્તતે ॥[વિપ્ 6.7.63] ઇતિ ॥
અવિદ્યા કર્મ કાર્યં યસ્યાઃ સા તત્-સંજ્ઞા માયેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપીયં
બહિરઙ્ગા તથાપ્ય્ અસ્યાસ્ તટસ્થ-શક્તિમયમ્ અપિ જીવમ્ આવરિતું
સામર્થ્યમ્ અસ્તીત્ય્ આહ તયેતિ । તારતમ્યેન તત્-કૃતાવરણસ્ય બ્રહ્માદિ-
સ્થાવરાન્તેષુ દેહેષુ લઘુ-ગુરુ-ભાવેન વર્તતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
યથા સમ્મોહિતો જીવ ઇતિ [ભ્પ્ 1.7.5] । યયૈવાચિન્ત્ય-માયયા જ્ઞેયમ્ ।
પ્રધાનસ્ય માયા-વ્યઙ્ગ્યત્વં ચાગ્રે દર્શયિષ્યતે । અત્રાન્તરઙ્ગત્વ-
તટસ્થત્વ-બહિરઙ્ગત્વાદિનૈવ તેષામ્ એકાત્મકાનાં તત્ તત્ સામ્યમ્, ન તુ
સર્વાત્મનેતિ તત્ તત્ સ્થાનીયત્વમ્ એવોક્તમ્ । ન તુ તત્-તદ્-રૂપત્વં તતસ્ તત્
તદ્ દોષા અપિ નાવકાશં લભન્તે ઇતિ ॥ શ્રી-પિપ્પલાયનો નિમિમ્

[15]
તદ્ એવં સર્વાભિર્ મિલિત્વા ચિદ્-અચિચ્-છક્તિર્ ભગવાન્ । એવમ્ એવ
પરમેશ્વરત્વેન સ્તૂયમાનં બ્રહ્માણં પ્રતિ હિરણ્યકશિપુનાપ્ય્ ઉક્તમ્ -
ચિદ્-અચિચ્-છક્તિ-યુક્તાયેતિ [ભ્પ્ 7.3.34] ।
ચિદ્-વસ્તુનશ્ ચિદ્-વસ્ત્વ્-અન્તરાશ્રયત્વં, રશ્મ્ય્-આભાસાદિ-જ્યોતિષો જ્યોતિર્-
મણ્ડલાશ્રયત્વમ્ ઇવ । તત્ર તટસ્થાખ્યા જીવ-શક્તિર્ યથાવસરં
પરમાત્મ-સન્દર્ભે વિવરણીયા ।
અથ અન્તરઙ્ગાખ્યા-વિવરણાય બહિરઙ્ગાપ્ય્ ઉદ્દિશ્યતે યે ચાપરા પરા ચેતિ
। શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે શ્રૂયતે -
સર્વ-ભૂતેષુ સર્વાત્મન્ યા શક્તિર્ અપરા તવ ।
ગુણાશ્રયા નમસ્ તસ્યૈ શાશ્વતાયૈ સુરેશ્વર ॥
યાતીત-ગોચરા વાચાં મનસાં ચાવિશેષણા ।
જ્ઞાનિ-જ્ઞાન-પરિચ્છેદ્યા વન્દે તામ્ ઈશ્વરીં પરામ્ ॥ ઇતિ ॥ [વિપ્ 1.19.76-7]
સૈષા બહુ-વૃત્તિકૈવ જ્ઞેયા, પરાસ્ય શક્તિર્ બહુધૈવ શ્રૂયતે ઇતિ શ્રુતેઃ

[16]
તત્ર બહિરઙ્ગામ્ આહ -
ઋતેઽર્થં યત્ પ્રતીયેત
ન પ્રતીયેત ચાત્મનિ ।
તદ્ વિદ્યાદ્ આત્મનો માયાં
યથાભાસો યથા તમઃ ॥ [ભ્પ્ 2.9.33]
અર્થં પરમાર્થ-ભૂતં માં વિના યત્ પ્રતીયેત, મત્-પ્રતીતૌ તત્-પ્રતીત્ય્-
અભાવાત્ । મત્તો બહિર્ એવ યસ્ય પ્રતીતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યચ્ ચાત્મનિ ન પ્રતીયતે,
યસ્ય ચ મદ્-આશ્રયત્વં વિના સ્વતઃ પ્રતીતિર્ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । તથા લક્ષણં
વસ્તુ આત્મનો મમ પરમેશ્વરસ્ય માયાં જીવ-માયા ગુણ-માયેતિ દ્વ્ય્-
આત્મિકાં માયાખ્ય-શક્તિં વિદ્યાત્ । અત્ર શુદ્ધ-જીવસ્યાપિ ચિદ્-
રૂપત્વાવિશેષેણ તદીય-રશ્મિ-સ્થાનીયત્વેન ચ સ્વાન્તઃપાત એવ વિવક્ષિતઃ
। તત્રાસ્યા દ્વ્ય્-આત્મિકત્વેનાભિધાનં દૃષ્ટાન્ત-દ્વૈવિધ્યેન લભ્યતે । તત્ર
જીવ-માયાખ્યસ્ય પ્રથમાંશસ્ય તાદૃશત્વં દૃષ્ટાન્તેન સ્પષ્ટયન્ન્
અસમ્ભાવનાં નિરસ્યતિ યથાભાસ ઇતિ । આભાસો જ્યોતિર્-બિમ્બસ્ય સ્વીય-
પ્રકાશાદ્ વ્યવહિત-પ્રદેશે કથઞ્ચિદ્ ઉચ્છલિત-પ્રતિચ્છવિ-વિશેષઃ । સ યથા
તસ્માદ્ બહિર્ એવ પ્રતીયતે, ન ચ તં વિના તસ્ય પ્રતીતિસ્ તથા સાપીત્ય્ અર્થઃ
। અનેન પ્રતિચ્છવિ-પર્યાયાભાસ-ધર્મત્વેન તસ્યામ્ આભાસાખ્યત્વમ્ અપિ
ધ્વનિતમ્ । અતસ્ તત્-કાર્યસ્યાભાસાખ્યત્વં ક્વચિત્ આભાસશ્ ચ નિરોધશ્ ચેત્ય્
આદૌ [ભ્પ્ 2.10.7] । અત્ર સ યથા ક્વચિદ્ અત્યન્તોદ્ભટાત્મા સ્વચાક્ચિક્ય-
ચ્છટાપતિતનેત્રાણાં નેત્ર-પ્રકાશમ્ આવૃણોતિ । તમ્ આવૃત્ય ચ
સ્વેનાત્યન્તોદ્ભટ-તેજસ્ત્વેનૈવ દ્રષ્ટૃ-નેત્રં વ્યાકુલયન્ સ્વોપકણ્ઠે
વર્ણ-શાવલ્યમ્ ઉદ્ગિરતિ । કદાચિત્ તદ્ એવ પૃથગ્-ભાવેન નાનાકારતયા
પરિણમયતિ । તથેયમ્ અપિ જીવ-જ્ઞાનમ્ આવૃણોતિ । સત્ત્વાદિ-ગુણ-સામ્ય-રૂપાં
ગુણ-માયાખ્યાં જડાં પ્રકૃતિમ્ ઉદ્ગિરતિ । કદાચિત્ પૃથગ્-ભૂતાન્ સત્ત્વાદિ-
ગુણાન્ નાનાકારતયા પરિણમયતિ ચેતિ જ્ઞેયમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ - એક-દેશ-
સ્થિતસ્યાગ્નેર્ [વિપ્ 1.22.56] ઇત્ય્ આદિ ।
તથા ચાયુર્વેદ-વિદઃ -
જગદ્-યોનેર્ અનિચ્છસ્ય ચિદ્-આનન્દૈક-રૂપિણઃ ।
પુંસોઽસ્તિ પ્રકૃતિર્ નિત્યા પ્રતિચ્છાયેવ ભાસ્વતઃ ॥
અચેતનાપિ ચૈતન્ય-યોગેન પરમાત્મનઃ ।
અકરોદ્ વિશ્વમ્ અખિલમ્ અનિત્યં નાટકાકૃતિર્ ॥ ઇતિ ॥
તદ્ એવં નિમિત્તાંશો જીવ-માયા ઉપાદાનાંશો ગુણ-માયેત્ય્ અગ્રેઽપિ
વિવેચનીયમ્ । અથૈવં સિદ્ધં ગુણ-માયાખ્યં દ્વિતીયમ્ અપ્ય્ અંશં
દૃષ્ટાન્તેન સ્પષ્ટયતિ, યથા તમ ઇતિ । તમઃ-શબ્દેનાત્ર પૂર્વોક્તં તમઃ-
પ્રાયં વર્ણ-શાવલ્યમ્ ઉચ્યતે । તદ્ યથા તન્ મૂલ-જ્યોતિષ્ય્-અસદ્ અપિ તદ્-
આશ્રયત્વં વિના ન સમ્ભવતિ તદ્વદ્ ઇયમ્ અપીતિ । અથવા માયામાત્ર-
નિરૂપણ એવ પૃથક્ દૃષ્ટાન્ત-દ્વયમ્ । તત્રાભાસ-દૃષ્ટાન્તો વ્યાખ્યાતઃ ।
તમો-દૃષ્ટાન્તશ્ ચ । યથાન્ધકારે જ્યોતિષોઽન્યત્રૈવ પ્રતીયતે, જ્યોતિર્ વિના ચ
ન પ્રતીયતે જ્યોતિરાત્મના ચક્ષુષૈવ તત્ પ્રતીતેર્ ન પૃષ્ઠાદિનેતિ તથેયમ્
અપીત્ય્ એવં જ્ઞેયમ્ । તતશ્ ચાંશ-દ્વયં તુ પ્રવૃત્તિ-ભેદેનૈવોહ્યં ન તુ
દૃષ્ટાન્ત-ભેદેન । પ્રાક્તન-દૃષ્ટાન્ત-દ્વેધાભિપ્રાયેણ તુ પૂર્વસ્યા
આભાસ-પર્યાય-ચ્છાયા-શબ્દેન ક્વચિત્ પ્રયોગઃ ઉત્તરસ્યાસ્ તમઃ શબ્દેનૈવ
ચેતિ । યથા સસર્જ છાયયાવિદ્યાં પઞ્ચ-પર્વાણમ્ અગ્રતઃ [ભ્પ્ 3.20.18] ઇત્ય્
અત્ર । યથા ચ ક્વાહં તમો મહદ્ અહમ્ [ભ્પ્ 10.14.11] ઇત્ય્ આદૌ ।
પૂર્વત્રાવિદ્યાવિદ્યાખ્ય-નિમિત્ત-શક્તિ-વૃત્તિકત્વાજ્ જીવ્-વિષયકત્વેન જીવ-
માયાત્વમ્ ।
તથા સસર્જેત્ય્ આદૌ છાયા-શક્તિં માયામ્ અવલમ્બ્ય સૃષ્ટ્યારમ્ભે બ્રહ્મા
સ્વયમ્ અવિદ્યામ્ આવિર્ભાવિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ વ્દ્ધ્ય્ ઉદ્ધવ શરીરિણામ્ ।
બન્ધ-મોક્ષ-કરી આદ્યે માયયા મે વિનિર્મિત્તે ॥ [ભ્પ્ 11.11.3] ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ ।
અનયોર્ આવિર્ભાવ-ભેદશ્ ચ શ્રૂયતે । તત્ર પૂર્વસ્યાઃ પાદ્મે શ્રી-કૃષ્ણ-
સત્યભામા-સંવાદીય-કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે દેવ-ગણ-કૃત-માયા-સ્તુતૌ -
ઇતિ સ્તુતવન્તસ્ તે દેવાસ્ તેજો-મણ્ડલ-સંસ્થિતમ્ ।
દદૃશુર્ ગગને તત્ર તેજો-વ્યાપ્ત-દિગ્-અન્તરમ્ ॥
તન્-મધ્યાદ્ ભારતીં સર્વે શુશ્રુવુર્ વ્યોમ-ચારિણીમ્ ।
અહમ્ એવ ત્રિધા ભિન્ના તિષ્ઠામિ ત્રિવિધૈર્ ગુણૈઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ॥
ઉત્તરસ્યાઃ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે અસઙ્ખ્યં પ્રકૃતિ-સ્થાનં નિવિડ-ધ્વાન્તમ્
અવયયમ્ ઇતિ ॥ શ્રી-ભગવાન્ બ્રહ્માણમ્

[17]
અથ સ્વરૂપ-ભૂતાખ્યામ્ અન્તરઙ્ગાં શક્તિં સર્વસ્યાપિ પ્રવૃત્ત્ય્-
અન્યથાનુપપત્ત્યા તાવદ્ આહ દ્વાભ્યામ્ -
યન્ ન સ્પૃશન્તિ ન વિદુર્ મનો-બુદ્ધીન્દ્રિયાસવઃ ।
અન્તર્ બહિશ્ ચ વિતતં વ્યોમવત્ તન્ નતોઽસ્મ્ય્ અહમ્ ॥ [ભ્પ્ 6.16.23]
દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-મનો-ધિયોઽમી
યદ્-અંશ-બિદ્ધાઃ પ્રચરન્તિ કર્મસુ ।
નૈવાન્યદા લોહમ્ ઇવાપ્રતપ્તં
સ્થાનેષુ તદ્-દ્રષ્ટ્ર્-ઉપદેશમ્ એતિ ॥ [ભ્પ્ 6.16.24]
ટીકા ચ - યદ્ બ્રહ્મ વ્યોમવદ્ વિતતમ્ અપિ અસવઃ પ્રાણાઃ ક્રિયાશક્ત્ય ન
સ્પૃશન્તિ, મન-આદીનિ ચ જ્ઞાન-શક્ત્યા ન વિદુઃ, તદ્ બ્રહ્મ નતોઽસ્મિ । તેષં
તજ્-જ્ઞાને હેતુમ્ આહ । દેહેન્દ્રિયાદયોઽમી યદ્-અંશ-બિદ્ધા યચ્-
ચૈતન્યાંશેનાવિષ્ટાઃ સન્તઃ કર્મસુ સ્વસ્વવિષયેષુ પ્રચરન્તિ । યથા
અપ્રાપ્તં લોહં ન દહતિ । અતો યથા લોહમ્ અગ્નિ-શક્ત્યૈવ દાહકં સત્ અગ્નિં
ન દહતિ, એવં બ્રહ્મ-ગત-જ્ઞાન-ક્રિયા-શક્તિભ્યાં પ્રવર્તમાના દેહાદયસ્
તન્ ન સ્પૃશન્તિ ન વિદુશ્ ચેતિ ભાવઃ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્રાદ્વૈત-શારીરકેઽપિ સાઙ્ખ્યમ્ આક્ષિપ્યોક્તમ્, યથા - અથ પુનઃ સાક્ષિ-
નિમિત્તમ્ ઈક્ષિતૃત્વં પ્રધાનસ્ય કલ્પ્યેત યથાગ્નિ-નિમિત્તમ્ અયઃ-પિણ્ડાદેર્
દગ્ધૃત્વં, તથા સતિ યન્ નિમિત્તમ્ ઈક્ષિતતૃત્વં પ્રધાનસ્ય, તદ્ એવ
સર્વજ્ઞં મુખ્યં જગતઃ કારણમ્ ઇતિ [શઙ્કર-ભાષ્ય, 1.1.5] ।
શ્રુતિશ્ ચાત્ર -
તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ [કઠૌ 2.2.15]
કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાત્ યદ્ એષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્, ચક્ષુષશ્
ચક્ષુરૂત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમ્ ઇત્ય્ આદ્યા । [તૈત્તુ 2.7]
અથ પ્રકૃતસ્યાવશિષ્ટતા ટીકા -જીવસ્ તર્હિ દષ્ટૃત્વાજ્ જાનાતુ, નેત્ય્ આહ
સ્થાનેષુ જાગ્રદ્-આદિષુ દ્રષ્ટ્ર્-અપદેશં દ્રષ્ટૃ-સંજ્ઞાં તદ્ એવૈતિ પ્રાપ્નોતિ
। નાન્યો જીવો નામાસ્તિ નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટેત્યાદિ શ્રુતેઃ [બૌ 3.17.23] । યદ્ વા
દ્રષ્ટ્ર્-અપદેશં દ્રષ્ટૃ-સંજ્ઞં જીવમ્ અપિ તદૈવેતિ જાનાતિ, ન તુ જીવસ્ તજ્-
જાનાતીત્ય્ અર્થઃ ઇત્ય્ એષા ।
તદ્ ઉક્તમ્ -
ત્રિતયં તત્ર યો વેદ સ આત્મા સ્વાશ્રયાશ્રય ઇતિ । [ભ્પ્ 2.10.9]
શ્રુતૌ ચ - જીવો નામાતોઽન્યઃ સ્વયં સિદ્ધો નાસ્તિ પરન્તુ તદાત્મક એવેત્ય્
અર્થઃ । તથાતોઽન્યો દ્રષ્ટા નાસ્તિ, સર્વ-દ્રષ્ટુસ્ તસ્યાપરો દ્રષ્ટા નાસ્તીત્ય્
અર્થઃ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ॥
શ્રી-નારદશ્ ચિત્રકેતુમ્

[18]
કિં ચ -
દેહોઽસવોઽક્ષા મનવો ભૂતમાત્રા
નાત્મનમ્ અન્યં ચ વિદુઃ પરં યત્ ।
સર્વં પુમાન્ વેદ ગુણાંશ્ ચ તજ્-જ્ઞો
ન વેદ સર્વજ્ઞમ્ અનન્તમ્ ઈડે ॥ [ભ્પ્ 6.4.25]
દેહશ્ ચાસવશ્ ચ પ્રાણા અક્ષાણીન્દ્રિયાણિ ચ, મનવોઽન્તઃકરણાનિ, ભૂતાનિ
ચ, માત્રાશ્ ચ તન્-માત્રાણિ, આત્માનં સ્વ-સ્વરૂપમ્, અન્યં સ્વસ્વવિષય-
વર્ગં, તયોઃ પરં દેવતા-વર્ગં ચ ન વિદુઃ । પુમાન્ જીવસ્ તુ સર્વમ્
આત્માનં સ્વ-સ્વરૂપં, તદ્ અન્યં પ્રમાતારં, તયોઃ પદં દેહાદ્ય્-અર્થ-
જાતં તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-વર્ગં ચ વેદ, તથા દેહાદિ-મૂલ-ભૂતાન્
ગુણાંશ્ ચ સત્ત્વાદીન્ વેદ ।
તત્-તજ્-જ્ઞોઽપ્ય્ અસૌ યં સર્વજ્ઞં દેહાદિજીવાન્તાશેષ-જ્ઞાતારં ન વેદ તમ્
અનન્તં મહદ્-ગુણત્વાદ્ યમ્ અનન્તમ્ આહુર્ [ભ્પ્ 1.18.19] ઇતિ । અતએવ હિ યત્ર
હિ દ્વૈતમ્ ઇવ ભવતિ તદ્ ઇતર ઇતરં પશ્યતીત્ય્ આરભ્ય [બૌ 4.5.15]
જીવસ્યેતર-દૃષ્ટત્વમ્ ઉક્ત્વા, યત્ર સ્વસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કઃ
પશ્યેદ્ ઇત્ય્ આદિના તસ્ય પરમાત્મ-દ્રષ્ટૃત્વં નિષિધ્ય પરમાત્મનસ્ તુ તત્
તત્ સર્વ-દ્રષ્ટૃત્વં સ્વ-દ્રષ્ટૃત્વમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ, વિજ્ઞાતારમ્ અરે કેન
વિજાનીયાદ્ ઇત્ય્ [બૌ 2.4.14] અનેનાહ ।
અયમ્ અર્થઃ । યત્ર માયા-વૈભવે દ્વૈતમ્ ઇવ ભવતિ, તન્ મૂલકત્વાત્ તદ્
અનન્યદ્ અપિ માયાખ્યાચિન્ત્ય-શક્તિ-હેતુકતયા જડ-મલિન-નશ્વરત્વેન તદ્-
વિલક્ષણતયા સમાદિતં તતઃ સ્વતન્ત્ર-સત્તાકમ્ ઇવ મુહુર્ જાયતે, તત્ તત્ર
ઇતરો જીવ ઇતરં પદાર્થં પશ્યતિ, તસ્ય કરણ-દૃશ્યયોર્ મિથો યોગ્યત્વાદ્ ઇતિ
ભાવઃ । યત્ર તુ સ્વરૂપ-વૈભવે તસ્ય જીવસ્ય રશ્મિ-સ્થાનીયસ્ય મણ્ડલ-
સ્થાનીયો ય આત્મા પરમાત્મા, સ એવ સ્વરૂપ-શક્ત્યા સર્વમ્ અભૂત્,
અનાદિતએવ ભવન્ન્ આસ્તે, ન તુ તત્-પ્રવેશેન, તત્ તત્ર ઇતરઃ સ જીવઃ
કેનેતરેણ કરણ-ભૂતેન કં પદાર્થં પશ્યેત્, ન કેનાપિ કમ્ અપિ પશ્યેદ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ રશ્મયઃ સ્વ-શક્ત્યા સૂર્ય-મણ્ડલાન્તર્ગત-વૈભવં
પ્રકાશયેયુર્ ન ચાર્ચિષો વહ્નિં નિર્દહેયુર્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ એવં સતિ યસ્ય
ખલ્વ્ એવમ્ અનન્તં સ્વરૂપ-વૈભવં તં વિજ્ઞાતારં સર્વજ્ઞં
પરમાત્માનં કેનેતરેણ કરણેન વિજાનીયાત્ ન કેનાપીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં
જ્ઞાન-શક્તૌ તત્ર સિદ્ધાયાં ક્રિયેચ્છા-શક્તી ચ લક્ષ્યેતે ॥ દક્ષઃ શ્રી-
પુરુષોત્તમમ્

[19]
વશીકૃત-માયત્વેનાપિ તામ્ આહ -
સ ત્વં હિ નિત્ય-વિજિતાત્મ-ગુણઃ સ્વ-ધામ્ના
કાલો વશી-કૃત-વિસૃજ્ય-વિસર્ગ-શક્તિઃ । ઇતિ [ભ્પ્ 7.9.22]
સ્વ-ધામ્ના ચિચ્-છક્ત્યા । યતઃ કાલો માયા-પ્રેરકઃ ઇતિ ટીકા ચ । આત્મા ત્વ્
અત્ર જીવઃ, તસ્ય ગુણાઃ સત્ત્વાદયઃ, સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણા જીવસ્ય નૈવ
મે
ઇત્ય્ [ભ્પ્ 11.25.12] ઉક્તત્વાત્ ॥ પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નરસિંહમ્

[20]
તથા ચ -
કરોતિ વિશ્વ-સ્થિતિ-સંયમોદયં
યસ્યેપ્સિતં નેપ્સિતમ્ ઈક્ષિતુર્ ગુણૈઃ ।
માયા યથાયો ભ્રમતે તદ્-આશ્રયં
ગ્રાવ્ણો નમસ્ તે ગુણ-કર્મ-સાક્ષિણે ॥ [ભ્પ્ 5.18.38]
ટીકા ચ - યસ્યેક્ષિતુર્ જીવાર્થમ્ ઈપ્સિતમ્ । અત્યન્તાનિચ્છાયામ્ ઈક્ષણાયોગાત્
। સ્વાર્થં તુ નેપ્સિતમ્ । વિશ્વ-સ્થિત્ય્-આદિ-સ્વ-ગુણૈર્ માયા કરોતિ । તસ્યા
જડત્વેઽપીશ્વર-સન્નિધાનાત્ પ્રવૃત્તિ-દૃષ્ટાન્તેનાહ, યથાયો લોહં
ગ્રાવ્ણોઽયસ્કાન્તાન્ નિમિત્તાદ્ ભ્રમતિ । તદ્-આશ્રયં તદ્-અભિમુખં સત્ ।
ગુણાનાં કર્મણાં ચ જીવાદૃષ્ટાનાં સાક્ષિણં તસ્મૈ નમઃ ઇત્ય્ એષા ॥ ભૂઃ
શ્રી-વરાહ-દેવમ્

[21]
અથ માયા-શક્તિ-શાવલ્યે કૈવલ્યાનુપપત્તેઃ કૈવલ્યેઽપ્ય્ અનુભવાભાવે તદ્-
આનન્દસ્યાર્થતાનુપપત્તેશ્ ચાન્યથાનુપપત્તિ-પ્રમાણતસ્ તામ્ એવાહ -
ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષઃ સાક્ષાદ્
ઈશ્વરઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
માયાં વ્યુદસ્ય ચિચ્-છક્ત્યા
કૈવલ્યે સ્થિત આત્મનિ ॥ [ભ્પ્ 1.7.23]
ત્વં સાક્ષાત્ સ્વયમ્ એવાદ્યઃ પુરુષો ભગવાન્ । તથા ય ઈશ્વરઃ અન્તર્યામ્ય્-
આખ્યઃ પુરુષઃ સોઽપિ ત્વમ્ એવ । તદ્ એવમ્ ઉભયસ્મિન્ન્ અપિ પ્રકાશે પ્રકૃતેઃ
પરસ્તદ્-અસઙ્ગી ।
નનુ કથં કેવલાનુભવાનન્દસ્યાપિ તદ્-અનુભવિત્વં યતો ભગવત્વમ્
અપિ લક્ષ્યતે, કથં ચેશ્વરત્વાત્ પ્રકૃત્ય્-અધિષ્ઠાતૃત્વેઽપિ તદ્-અસઙ્ગિત્વમ્ ।
તત્રાહ, માયાં વ્યુદસ્યેતિ । અવ્યભિચારિણ્યા સ્વરૂપ-શક્ત્યા તામ્ આભાસ-
શક્તિં દૂરે વિધાય તથૈવ સ્વરૂપ-શક્ત્યા કૈવલ્યે ---
પરાવરાણાં પરમ આસ્તે કૈવલ્ય-સંજ્ઞિતઃ ।
કેવલાનુભવાનન્દ-સન્દોહો નિરુપાધિકઃ ॥ [ભ્પ્ 11.9.18]
ઇત્ય્ એકાદશોક્ત-રીત્યા કૈવલ્યાખ્યે કેવલાનુભવાનન્દે આત્મનિ સ્વ-સ્વરૂપે
સ્થિતઃ અનુભૂત-સ્વરૂપ-સુખ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં ષષ્ઠે દેવૈર્ અપિ --
સ્વયમ્ ઉપલબ્ધ-નિજ-સુખાનુભવો ભવાન્ ઇતિ [ભ્પ્ 6.9.33] ।
સન્દોહ-શબ્દેન ચૈકાદશે વૈચિત્રી દર્શિતા, સા ચ શક્તિ-વૈચિત્ર્યાદ્ એવ
ભવતીતિ । અતએવમ્ અસ્ત્ય્ એવ સ્વરૂપ-શક્તિઃ । પ્રકૃતિર્ નામાત્ર માયાયાસ્
ત્રૈગુણ્યમ્ । એવમ્ એવ શક્તિ-ત્રય-વિવૃતિઃ સ્વામિભિર્ એવ દર્શિતા । તથા હિ શ્રી-
દેવહૂતિ-વાક્યે --
પરં પ્રધાનં પુરુષં મહાન્તં
કાલં કવિં ત્રિ-વૃતં લોક-પાલમ્ ।
આત્માનુભૂત્યાનુગત-પ્રપઞ્ચં
સ્વચ્છન્દ-શક્તિં કપિલં પ્રપદ્યે ॥ [ભ્પ્ 3.24.33] ઇત્ય્ અત્ર ।
પરં પરમેશ્વરમ્ । તત્ર હેતુઃ સ્વચ્છન્દાઃ શક્તયો યસ્ય । તા એવાહ,
પ્રધાનં પ્રકૃતિ-રૂપં, પુરુષં તદ્-અધિષ્ઠાતારં, મહાન્તં મહત્-
તત્ત્વ-સ્વરૂપં, કાલં તેષાં ક્ષોભકં, ત્રિવૃત્મ્ અહઙ્કાર-ભૂતં,
લોકાત્મકં તત્-પાલાત્મકં ચ । તદ્ એવં માયયા પ્રધાનાદિ-રૂપતામ્ ઉક્ત્વા
ચિચ્-છક્ત્યા નિષ્પ્રપઞ્ચતામ્ આહ । આત્માનુભૂત્યા ચિચ્-છક્ત્યાનુગતઃ સ્વસ્મિન્
લીનઃ પ્રપઞ્ચો યસ્ય તં, કવિં સર્વજ્ઞં પ્રધાનાદ્યાવિર્ભાવ-સાક્ષિણમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ ઇતિ ।
અત્ર પુરુષસ્યાપિ માયાન્તઃપાતિત્વં તદ્-અધિષ્ઠાતૃતયોપચર્યત એવ । વસ્તુતસ્
તસ્ય તુ તસ્યાઃ પરત્વમ્ । તથા શ્રી-કપિલ-દેવ-વાક્યે --
અનાદિર્ આત્મા પુરુષો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
પ્રત્યગ્-ધામા સ્વયં-જ્યોતિર્ વિશ્વં યેન સમન્વિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.26.3] ઇતિ
નામ-સ્વરૂપયોર્ નિરૂપણેન મહા-સંહિતાયામ્ અપિ વિવિક્તં તત્ ત્રિ-શક્તિ -
શ્રીર્ ભૂર્ દુર્ગેતિ યા ભિન્ના જીવ-માયા મહાત્મનઃ ।
આત્મ-માયા તદ્-ઇચ્છા સ્યાત્ ગુણ-માયા જડાત્મિકા ॥ ઇતિ [?]
અસ્યાર્થઃ । શ્રીર્ અત્ર જગત્-પાલન-શક્તિઃ, ભૂસ્ તત્-સૃષ્ટિ-શક્તિઃ, દુર્ગા તત્-
પ્રલય-શક્તિઃ । તત્-તદ્-રૂપેન યા ભેદં પ્રાપ્તા, સા જીવ-વિષયા તચ્-છક્તિર્
જીવ-માયેત્ય્ ઉચ્યતે । પાદ્મે શ્રી-કૃષ્ણ-સત્યભામા-સંવાદે -
અહમ્ એવ ત્રિધા ભિન્ના તિષ્ઠામિ ત્રિવિધૈર્ ગુણૈર્ ઇત્ય્ એતદ્-વાક્યાનન્તરં
તતઃ સર્વેઽપિ તે દેવાઃ શ્રુત્વા તદ્-વાક્ય-ચોદિતાઃ ।
ગૌરીં લક્ષ્મીં ધરાં ચૈવ પ્રણેમુર્ ભક્તિ-તત્-પરાઃ ॥ ઇતિ ॥
એકાદશે ચ -
એષા માયા ભગવતઃ સૃષ્ટિ-સ્થિત્ય્-અન્તકારિણી ।
ત્રિવર્ણા વર્ણિતાસ્માભિઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ॥ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 11.3.16]
આત્મ-માયા સ્વરૂપ-શક્તિઃ । મીયતેઽનયેતિ માયા-શબ્દેન શક્તિ-માત્રમ્ અપિ
ભણ્યતે -
તસ્યાં તમોવન્ નૈહારં ખદ્યોતાર્ચિર્ ઇવાહનિ ।
મહતીતરમાયૈશ્યં નિહન્ત્ય્ આત્મનિ યુઞ્જત ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.13.45]
બ્રહ્મ-વાક્યં તથૈવ સઙ્ગચ્છતે । શક્તિ-માત્રસ્ય તારતમ્યં હિ તત્ર
વિવક્ષિતમ્ । સ્વલ્પા શક્તિઃ ખલ્વ્ અનૃતસ્ય સત્યસ્ય વા વ્યઞ્જિકા ભવતુ નામ
। પરાભવાય કલ્પત એવેતિ હિ તત્ર ગમ્યતે । દૃષ્ટાન્તાભ્યાં ચ તથૈવ
પ્રકટિતં તસ્યાં તમોવદ્ ઇત્યાદિભ્યામ્ । તથા યુદ્ધેષ માયામય-
શસ્ત્રાદિના બહવશ્ છિન્ન-ભિન્ના જાતા ઇતિ પુરાણાદિષુ શ્રૂયતે ।
તતઃ સા ચ માયા મિથ્યાકલ્પિકા ચ ભવતીતિ ગમ્યતે । ન હિ મરુ-મરીચિકા-
જલેન કેચિદ્ આર્દ્રા ભવન્તીતિ ।
સ્વરૂપ-ભૂતયા નિત્ય-શક્ત્યા માયાખ્યયા યુતઃ ।
અતો માયામયં વિષ્ણું પ્રવદન્તિ સનાતનમ્ ॥ ઇતિ ચતુર્વેદ-શિખાદ્યા શ્રુતિશ્
ચ ।
તતશ્ ચ - આત્મ-માયા તદ્-ઇચ્છા સ્યાત્ ઇત્ય્ અત્ર જ્ઞાન-ક્રિયે અપિ લક્ષ્યેતે । માયા
વયુનં જ્ઞનમ્ ઇતિ નિઘણ્ટૌ ચ પર્યાય-શબ્દાઃ ।
ત્રિગુણાત્મિકાથ જ્ઞાનં ચ વિષ્ણુ-શક્તિસ્ તથૈવ ચ ।
માયા-શબ્દેન ભણ્યતે શબ્દ-તત્ત્વાર્થ-વેદિભિઃ ॥ ઇતિ ત્રિકાણ્ડ-શેષે ।
માયા દમ્ભે કૃપાયાં ચેતિ વિશ્વ-પ્રકાશે । વ્યાખ્યાતં ચ ટીકા-કૃદ્ભિર્
એકાદશે કાલો માયા-મયે જીવે ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 11.24.27] માયા-પ્રવર્તકે જ્ઞાન-
મયે વા ઇતિ । તૃતીયેઽપિ આપુઃ પરાં મુદમ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 3.15.26] યોગ-માય-
શબ્દેન સનકાદાવ્ અષ્ટાઙ્ગ-યોગ-પ્રભાવં વ્યાખ્યાય પરમેશ્વરે તુ ચિચ્-
છક્તિ-વિલાસો વ્યાખ્યાતઃ ।
તતસ્ ત્રિભેદૈવાત્મ-માયેતિ સિદ્ધમ્ । યથા વા - ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષઃ [ભ્પ્
1.7.23] ઇત્ય્ આદિ-મૂલ-પદામ્ એવમ્ અવતાર્યમ્ । શ્રી-વૈકુણ્ઠે માયં
નિષેધન્ન્ અપિ સાક્ષાત્ તામ્ એવાહ ત્વમ્ આદ્ય ઇતિ । કૈવલ્યે મોક્ષાખ્યે શ્રી-
વૈકુણ્ઠ-લક્ષણે આત્મનિ સ્વાંશ એવ સ્થિતઃ । કિં કૃત્વા ? તત્રાતિ-
વિરાજમાનયા ચિચ્-છક્ત્યા માયાં દૂરે સ્થિતામ્ અપિ તિરસ્કૃત્યૈવ । મતં
ચૈતમ્માયાદિકં નિષેધતા શ્રી-શુકદેવેન ।
પ્રવર્તતે યત્ર રજસ્ તમસ્ તયોઃ
સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલ-વિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમ્ ઉતાપરે હરેર્
અનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 2.9.10] ઇતિ ।
મોક્સં પરં પદં લિઙ્ગમ્ અમૃતં વિષ્ણુ-મન્દિરમ્ । ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે
વિઅકુણ્ઠ-પર્યાય-શબ્દાઃ ॥ અર્જુનઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[22]
અત ઊર્ધ્વં ગુણાદીનાં સ્વરૂપાત્મતા-નિગમનાત્ સ્વરૂપ-શક્તિર્ એવ પુનર્
અપિ વિવ્રિયતે યાવત્ સન્દર્ભ-સમાપ્તિઃ ।[*એન્દ્નોતે #3] તત્ર ગુણાનાં
સ્વરૂપાત્મતામ્ આહુઃ ।
સ યદ્ અજયા ત્વ્ અજામ્ અનુશયીત ગુણાંશ્ ચ જુષન્
ભજતિ સરૂપતાં તદ્ અનુ મૃત્યુમ્ અપેત-ભગઃ ।
ત્વમ્ ઉત જહાસિ તામ્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્ આત્ત-ભગો
મહસિ મહીયસેઽષ્ટ-ગુણિતેઽપરિમેય-ભગઃ ॥[ભ્પ્ 10.87.38]
ટીકા ચ - સ તુ જીવો યદ્ યસ્માત્ અજયા માયયા અજામ્ અવિદ્યામ્ અનુશયીત
આલિઙ્ગેત્ । તતશ્ ચ ગુણાંશ્ ચ દેહેન્દ્રિયાદીન્ જુષન્ સેવમાનઃ આત્મતયા
અધ્યસ્યન્ । તદ્ અનુ તદ્-અનન્તરં સરૂપતાં તદ્-ધર્મ-યોગં ચ જુષન્ અપેત-
ભગઃ પિહિતાનન્દાદિ-ગુણઃ સન્ મૃત્યું સંસારં ભજતિ પ્રાપ્નોતિ । ત્વમ્ ઉત
ત્વં તુ જહાસિ તાં માયામ્ ।
નનુ સા મય્ય્ એવાસ્તિ કથં ત્યાગસ્ તત્રાહ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્ ઇતિ । અયં ભાવઃ -
-યથા ભુજઙ્ગઃ સ્વગતમ્ અપિ કઞ્ચુકં ગુણ-બુદ્ધ્યા નાભિમન્યતે તથા
ત્વમ્ અજાં માયાં । ન હિ નિરન્તરાહ્લાદ-સંવિત્-કામધેનુ-વૃન્દ-પતેર્ અજયા
કૃત્યમ્ ઇતિ તામ્ ઉપેક્ષસે ।
કુત એતત્ તદ્ આહ । આત્મ-ભગ-નિત્ય-પ્રાપ્તૈશ્વર્યઃ । મહસિ પરમૈશ્વર્યે
અષ્ટ-ગુણિતે અણિમાદ્ય્-અષ્ટ-વિભૂતિમતિ । મહીયસે પૂજ્યસે વિરાજસે ।
કથમ્ભૂતઃ ? અપરિમેય-ભગઃ અપરિમેયૈશ્વર્યઃ । ન ત્વ્ અન્યેષામ્ ઇવ
દેશ-કાલ-પરિચ્છિન્નં તવાષ્ટ-ગુણિતમ્ ઐશ્વર્યમ્ । અપિ તુ પરિપૂર્ણ-
સ્વરૂપાનુબન્ધિત્વાદ્ અપરિમિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
તથા ચ તત્રૈવ પૂર્વમ્ ઉક્તં - ત્વમ્ અસિ યદ્ આત્મના સમવરુદ્ધ-સમસ્ત-
ભગ ઇતિ [ભ્પ્ 10.87.14] । યદ્ વા અહિર્ ઇવ ત્વચમ્ ઇત્ય્ અત્ર ત્વક્-શબ્દેન
પરિત્યક્તા જીર્ણ-ત્વગ્ એવોચ્યતે । સ યથા તાં જહાતીતિ તત્-સમીપમ્ અપિ ન
વ્રજતિ, તથા ત્વમ્ અપિ માયા-સમીપં ન યાસીત્ય્ અર્થઃ ।
અન્યત્ર ચ -
વિશુદ્ધ-વિજ્ઞાન-ઘનં સ્વ-સંસ્થયા
સમાપ્ત-સર્વાર્થમ્ અમોઘ-વાઞ્છિતમ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.37.22] ।
તથોદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યં -
સિદ્ધયોઽષ્ટાદશ પ્રોક્તા ધારણા યોગ-પારગૈઃ ।
તાસામ્ અષ્ટૌ મત્-પ્રધાના દશૈવ ગુણ-હેતવઃ ॥ [ભ્પ્ 11.15.3] ઇતિ ।
અગ્રે ચ - એતા મે સિદ્ધયઃ સૌમ્ય અષ્ટાવ્ ઔત્પત્તિકા મતાઃ । ઇતિ [ભ્પ્ 11.15.5]
અતએવ દૈત્ય-બાલકાન્ પ્રતિ શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યમ્ --
કેવલાનુભવાનન્દ-સ્વરૂપઃ પરમેશ્વરઃ ।
માયયાન્તર્હિતૈશ્વર્ય ઈયતે ગુણ-સર્ગયા ॥[ભ્પ્ 7.6.20]
ટીકા ચ - નનુ સ એવ ચેત્ સર્વત્ર તર્હિ સર્વત્ર સર્વજ્ઞતાદ્ય્ ઉપલભ્યતે ।
તત્રાહ - ગુણાત્મકઃ સર્ગો યસ્યાસ્ તયા માયયા અન્તર્હિતમ્ ઐશ્વર્યં યેન
ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર ભગવદ્ ઐશ્વર્યસ્ય માયયાન્તર્હિતત્વેન ગુણ-સર્ગયેતિ માયાયા
વિશેષણ-વિન્યાસેન ચ તદ્-અતીતત્વં બોધયતિ સ્વરૂપવત્ । અતઃ પરમેશ્વર
ઇતિ વિશેષણમ્ અપિ તત્-સહયોગેન પૂર્વમ્ એવ દત્તમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । શ્રુતયશ્ -
અજામ્ એકાં લોહિત-શુક્લ-કૃષ્ણાં
વહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્ય્ એકો જુષમાણોઽનુશેતે
જહાત્ય્ એનાં ભુક્ત-ભોગામ્ અજોઽન્યઃ ॥ [શ્વેતુ 4.5]
યદ્-આત્મકો ભગવાંસ્ તદ્-આત્મિકા વ્યક્તિઃ । કિમ્ આત્મકો ભગવાન્ ?
જ્ઞાનાત્મક ઐશ્વર્યાત્મકઃ શક્ત્ય્-આત્મકશ્ ચ । દૈવાત્મ-શક્તિં સ્વ-ગુણૈર્
નિગૂઢામ્ ઇત્ય્ આદ્યાઃ [શ્વેતુ 1.3] । અત્ર સ્વ-ગુણૈર્ ઇતિ યાતીતગોચરા વાચામ્ ઇત્ય્
ઉક્તૈઃ સ્વીય-સ્વભાવૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[23]
માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે
નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ ।
સુહૃદં પ્રિયમ્ આત્માનં
સામ્યાસઙ્ગાદયોઽગુણાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.40]
ટીકા ચ - કથમ્ભૂતાઃ ? અગુણાઃ, ગુણ-પરિણામ-રૂપા ન ભવન્તિ કિન્તુ
નિત્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
તથા ચ નારદ-પઞ્ચરાત્રે જિતં તે સ્તોત્રે -
નમઃ સર્વ-ગુણાતીત-ષડ્-ગુણાયાદિ-વેધસે । ઇતિ ।
યદ્ ઉક્તં બ્રહ્મ-તર્કે -
ગુણૈઃ સ્વ-રૂપ-ભૂતૈસ્ તુ ગુણ્ય્ અસૌ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
ન વિષ્ણોર્ ન ચ મુક્તાનાં ક્વાપિ ભિન્નો ગુણો મતઃ ॥
કાલિકા-પુરાણે દેવી-કૃત-વિષ્ણુ-સ્તવે -
યસ્ય બ્રહ્માદયો દેવા મુનયશ્ ચ તપ-ધનાઃ ।
ન વિવૃણ્વન્તિ રૂપાણિ વર્ણનીયઃ કથં સ મે ॥
સ્ત્રિયા મયા તે કિં જ્ઞેયા નિર્ગુણસ્ય ગુણાઃ પ્રભો ।
નૈવ જાનન્તિ યદ્ રૂપં સેન્દ્રા અપિ સુરાસુરાઃ ॥ ઇતિ ॥
શ્રી-હંસ-દેવઃ સનકાદીન્

[24]
અન્યત્ર શ્રી-હંસ-વાક્ય-સ્થિતાદિ-ગ્રહણ-ક્રોડી-કૃતાન્ તાન્ બહૂન્ એવ સત્યં
શૌચમ્ ઇત્ય્ આદિભિર્ ગણયિત્વાહ -
એતે ચાન્યે ચ ભગવન્
નિત્યા યત્ર મહા-ગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્
ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્ ॥ [ભ્પ્ 1.16.26]
ટીકા ચ - એતે એકોનચત્વારિંશત્ । અન્યે ચ બ્રહ્મણ્યત્વ-શરણ્યત્વાદયો
મહાન્તો ગુણા યસ્મિન્ નિત્યાઃ સહજા ન વિયન્તિ ન ક્ષીયન્તે સ્મ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણમ્ -
કલા-મુહૂર્તાદિ-મયશ્ ચ કાલો
ન યદ્-વિભૂતેઃ પરિણામ-હેતુઃ ॥ ઇતિ [વિપ્ 4.1.84] ।
શ્રી-પૃથિવી શ્રી-ધર્મમ્ ॥24।
[25]
અત એવ આહ -
નમસ્ તુભ્યં ભગવતે
બ્રહ્મણે પરમાત્મને ।
ન યત્ર શ્રૂયતે માયા
લોક-સૃષ્ટિ-વિકલ્પના ॥ [ભ્પ્ 10.28.6]
યત્ર ભગવદ્-આદિત્વેન ત્રિધૈવ સ્ફુરતિ સ્વરૂપે માયા ન શ્રૂયતે । તસ્ય
તથા તથા સ્ફૂર્તિર્ માયયા ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ - લોક-સૃષ્ટાવ્
એવ વિકલ્પિતું સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-સંહારૈર્ વિવિધમ્ ઈશિતું શીલં યસ્યાઃ સા । અતએવ
ભૂગોલ-પ્રશ્ને હેતુત્વેન રાજ્ઞાપ્ય્ ઉક્તમ્ --
ભગવતો ગુણમયે સ્થૂલ-રૂપ આવેશિતં મનો હ્ય્ અગુણેઽપિ સૂક્ષ્મતમ
આત્મ-જ્યોતિષિ પરે બ્રહ્મણિ ભગવતિ વાસુદેવાખ્યે ક્ષમમ્ આવેશિતુમ્ ઇતિ
[ભ્પ્ 5.16.3] ।
વરુણઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[26]
તથા -
તસ્મૈ નમો ભગવતે વાસુદેવાય ધીમહિ ।
યન્-માયયા દુર્જયયા માં વદન્તિ જગદ્-ગુરુમ્ ॥
વિલજ્જમાનયા યસ્ય સ્થાતુમ્ ઈક્ષા-પથેઽમુયા ।
વિમોહિતા વિકત્થન્તે મમાહમ્ ઇતિ દુર્ધિયઃ ॥ [ભ્પ્ 2.5.12-13]
તમ-આદિમયત્વેન સ્વસ્ય સદોષત્વાત્, સચ્ચિદાનન્દ-ઘનત્વેન યસ્ય
નિર્દોષસ્ય નેત્ર-ગોચરે વિલજ્જમાનયા અમુષા માયયા વિમોહિતા અસ્મદ્-આદયો
દુર્ધિયઃ ॥ શ્રી-બ્રહ્મા શ્રી-નારદમ્

[27]
તદ્ એવમ્ ઐશ્વર્યાદિ-ષટ્કસ્ય સ્વરૂપ-ભૂતત્વમ્ ઉક્ત્વા, શ્રી-વિગ્રહસ્ય
પૂર્ણ-સ્વરૂપ-ભૂતત્વં વક્તું પ્રકરણમ્ આરભ્યતે । તત્ર તસ્ય તાદૃશત્વ-
સચિવં નિત્યત્વં તાવત્ પૂર્વ-દર્શિત-તાદૃશ-વૈકુણ્ઠાધિષ્ઠાતૃત્વેન
સિદ્ધમ્ એવ । પ્રપઞ્ચાવતીર્ણત્વેઽપ્ય્ આહ ત્રિભિઃ -
નષ્ટે લોકે દ્વિ-પરાર્ધાવસાને
મહા-ભૂતેષ્વ્ આદિ-ભૂતં ગતેષુ ।
વ્યક્તેઽવ્યક્તં કાલ-વેગેન યાતે
ભવાન્ એકઃ શિષ્યતેઽશેષ-સંજ્ઞઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.25]
અતઃ શેષ-સંજ્ઞઃ । તત્ર યુક્તિઃ -
યોઽયં કાલસ્ તસ્ય તેઽવ્યક્ત-બન્ધો
ચેષ્ટામ્ આહુશ્ ચેષ્ટતે યેન વિશ્વમ્ ।
નિમેષાદિર્ વત્સરાન્તો મહીયાંસ્
તં ત્વેશાનં ક્ષેમ-ધામ પ્રપદ્યે ॥ [ભ્પ્ 10.3.26]
હે અવ્યક્ત-બન્ધો સાન્નિધ્ય-માત્રેણ પ્રકૃતિ-પ્રવર્તક ચેષ્ટા
નિમેષોન્મેષ-રૂપામ્ । શ્રુતિશ્ ચ - સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ
પુરુષાદધીતિ [મહા-નારાયણૌ 1.8] । સર્વે નિમેષાદયઃ કાલાવયવાઃ
વિશેષેણ દ્યોતતે વિદ્યુત્ । પુરુષઃ પરમાત્મેતિ શ્રુતિ-પદાર્થઃ । સર્વત્ર
સૃષ્ટિ-સંહારયોર્ નિમિત્તં કાલ એવ, તસ્ય તુ તદ્-અઙ્ગ-ચેષ્ટા-રૂપત્વાત્ તૌ
તત્ર ન સમ્ભવત એવેતિ ભાવઃ । તત્ર હેત્વ્-અન્તરં ક્ષેમ-ધામેતિ । ત્વા
ત્વામ્ ।
અત્ર સ્વાભીષ્ટાત્ તસ્માદ્ આવિર્ભાવાદ્ એવ કંસ-ભયં કૈમુત્યેન વારિતવતી
। તથૈવ સ્પષ્ટં પુનર્ આહ --
મર્ત્યો મૃત્યુ-વ્યાલ-ભીતઃ પલાયન્
લોકાન્ સર્વાન્ નિર્ભયં નાધ્યગચ્છત્ ।
ત્વત્-પદાબ્જં પ્રાપ્ય યદૃચ્છયાદ્ય
સ્વસ્થઃ શેતે મૃત્યુર્ અસ્માદ્ અપૈતિ ॥ [ભ્પ્ 10.3.27]
લોકાન્ પ્રાપ્ય નિર્ભયં ભયાભાવમ્ । ત્વત્-પાદાબ્જં તુ પ્રાપ્યેત્ય્
ઉભયત્રાપ્ય્ અન્વયઃ । અત્ર ત્વત્-પાદાબ્જમ્ ઇતિ શ્રી-વિગ્રહમ્ એવ તથાપિ
વિસ્પષ્ટં સાધિતવતી । અતએવામૃત-વપુર્ ઇતિ સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રે । મૃતં
મરણં તદ્-રહિતં વપુર્ અસ્યેત્ય્ અમૃત-વપુર્ ઇતિ શઙ્કર-ભાષ્યેઽપિ । આદ્યેતિ
જન્માભાવોઽપિ દર્શિતઃ, સજન્મનિ સર્વત્ર સાદિત્વઅસ્યૈવ સિદ્ધેઃ । તદ્ ઉક્તમ્
- પ્રાદુરાસીદ્ યથા પ્રાચ્યાં દિશીન્દુર્ ઇવ પુષ્કલઃ । ઇતિ । [ભ્પ્ 10.3.8]
શ્રુતિશ્ ચાત્ર - સ બ્રહ્મણા સૃજતિ સ રુદ્રેણ વિલાપયતિ સોઽનુત્પત્તિર્ અલય એવ
હરિઃ પરઃ પરમાનન્દ ઇતિ મહોપનિષદિ[*એન્દ્નોતે #4] ॥
શ્રીદેવકી-દેવી શ્રી-ભગવન્તમ્

[28]
તથા ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયેત્ય્-આદિ-પદ્યે - યદ્ રૂપં ધ્રુવમ્ અકૃતમ્ ઇતિ । [ભ્પ્
5.25.9]
યસ્ય શ્રી-સઙ્કર્ષણસ્ય રૂપં ધ્રુવમ્ અનન્તં અકૃતં ચાનાદિ । અતએવ
વર્ષાધિપોપાસના-વર્ણને ભવેનાપિ તદ્-રૂપમ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ --
ન યસ્ય માયા-ગુણ-ચિત્ત-વૃત્તિભિર્
નિરીક્ષતો હ્ય્ અણ્વ્ અપિ દૃષ્ટિર્ અજ્યતે । ઇતિ [ભ્પ્ 5.17.19]
યત્ તુ તત્ર તદ્ એવ રૂપમ્ અધિકૃત્ય શ્રી-શુકેન - યા વૈ કલા ભગવતસ્
તામસીતિ [ભ્પ્ 5.25.1] । તથા ભવાનીનાથૈર્ ઇતિ ગદ્યે [ભ્પ્ 5.17.16] તામસીં
મૂર્તિમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તન્ નિજાંશ-શિવ-દ્વારા તમો-ગુણોપકારકત્વેન જ્ઞેયમ્
। ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયેત્ય્-આદિ-પદ્યાનન્તરં શ્રી-શુકેનૈવ શ્રી-નારદ-વાક્યમ્
અનુક્તમ્ -- મૂર્તિં ન પુરુ-કૃપયા બભાર સત્ત્વં સંશુદ્ધં સદસદ્ ઇદં
વિભાતિ યત્ર । [ભ્પ્ 5.25.10] । તસ્માન્ નિત્યમ્ એવ સર્વં ભગવદ્-રૂપમ્ ।
તથા ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે તત્-સ્તુતિઃ - અનાદિ-નિધનાનન્ત-વપુષે વિશ્વ-
રૂપિણે । ઇતિ ।
યદ્ અત્ર સ્કાન્દાદૌ ક્વચિદ્ ભ્રામકમ્ અસ્તિ તત્ તુ તત્ તત્ પુરાણાનાં તામસ-
કલ્પ-કથામયત્વાત્ તત્-તત્-કલ્પેષુ ચ ભગવતા સ્વ-મહિમાવરણાદ્
યુક્તમ્ એવ તદ્ ઇતિ । શ્રી-ભાગવતેનાપિ - એવં વદન્તિ રાજર્ષે [ભ્પ્ 10.77.30]
ઇત્ય્ આદિના તાદૃશં મતં ન મતમ્ । તદ્ ઇદં તુ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે વિશિષ્ય
સ્થાપયિષ્યામઃ । સ્વ-મતં તુ - સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિર્ ઇત્ય્ આદિના [ભ્પ્
1.16.27] શ્રી-પૃથિવી-વાક્યેન કાન્તિ-મહ-ઓજો-બલાનામ્ અપિ સ્વાભાવિકત્વમ્
અવ્યભિચારિત્વં દર્શયતા દર્શિતમ્ । નષ્ટે લોક[*એન્દ્નોતે #5] ઇત્ય્ આદિના
[ભ્પ્ 10.3.25] શ્રી-દેવકી-વાક્યેન ચ । તસ્માત્ સાધૂક્તં યદ્ રૂપં ધ્રુવમ્
અકૃતમ્ ઇતિ ॥ શ્રી-શુકઃ

[29]
વિભુત્વમ્ આહ -
ન ચાન્તર્ ન બહિર્ યસ્ય ન પૂર્વં નાપિ ચાપરમ્ ।
પૂર્વાપરં બહિશ્ ચાન્તર્ જગતો યો જગચ્ ચ યઃ ॥
તં મત્વાત્મજમ્ અવ્યક્તં મર્ત્ય-લિઙ્ગમ્ અધોક્ષજમ્ ।
ગોપિકોલૂખલે દામ્ના બબન્ધ પ્રાકૃતં યથા ॥ [ભ્પ્ 10.9.13-14]
ટીકા ચ - બન્ધનં હિ બહિઃ-પરીતેન દામ્ના અન્તરાવૃતસ્ય ભવતિ । તથા
પૂર્વાપર-વિભાગવતો વસ્તુનઃ પૂર્વતો દામ ધૃત્વા પરતઃ પરિવેષ્ટનેન
ભવતિ । ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તીત્ય્ આહ ન ચાન્તર્ ઇતિ । કિં ચ વ્યાપકેન વ્યાપ્યસ્ય
બન્ધો ભવતિ । તચ્ ચાત્ર વિપરીતમ્ ઇત્ય્ આહ પૂર્વાપરમ્ ઇતિ । કિં ચ તદ્-
વ્યતિરિક્તસ્ય ચાભાવાન્ ન બન્ધ ઇત્ય્ આહ - જગચ્ ચ યઃ ઇતિ । તં મર્ત્ય-
લિઙ્ગમ્ અધોક્ષજમ્ આત્મજં મત્વા બબન્ધેતિ । ઇત્ય્ એષા ॥
જગચ્ ચ ય ઇત્ય્ અત્ર યસ્ય કારણસ્ય વ્યતિરેકેણ કાર્યસ્ય જગતો વ્યતિરેકઃ
સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ અનન્યસ્ય જગતસ્ તચ્-છક્ત્યેવ શક્તેસ્ તદ્-અંશાંશ-રૂપયા રજ્જ્વા
કથં બન્ધઃ સ્યાત્ । ન હિ વહ્નિમ્ અર્ચિષો દહેયુર્ ઇતિ ભાવઃ ।
તં મર્ત્ય-લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આદૌ । ટીકા-કૃતામ્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ । નનુ સર્વ-
વ્યાપકં કથં બબન્ધ, ન હિ બ્રહ્માણ્ડ-ગોલકાદિકમ્ અપિ કશ્ચિદ્
બધ્નાતિ । તત્રાહ મર્ત્ય-લિઙ્ગં મનુષ્ય-વિગ્રહમ્ । તર્હિ કથં
વ્યાપકત્વમ્ ? તત્રાહ, અધોક્ષજમ્ અધઃ કૃતમ્ ઇન્દ્રિયજં જ્ઞાનં યેન તં
સર્વેન્દ્રિય-જ્ઞાનાગોચરં પ્રત્યક્ષાદિ-પ્રમાણૈર્ અચિન્ત્ય-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ
। તસ્માત્ તદ્-આકારત્વેઽપિ તસ્મિન્ વિભુત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ ભાવઃ । અધોક્ષજત્વાદ્
એવાવ્યક્તત્વમ્ અપિ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ તન્ નોદ્ધૃતમ્ ।
નનુ મનુષ્ય-વિગ્રહત્વેઽપ્ય્ અપરિત્યક્ત-વિભુત્વં કથં માતુર્ નાસ્ફુરત્
? તત્રાહ - આત્મજં મત્વેતિ । વત્સલાદ્ય્-અભિધ-પ્રેમ-રસ-વિશેષસ્ય
સ્વભાવોઽયમ્ । યદ્ અસૌ સ્વાનન્દ-પૂરેણ તસ્ય તાદૃશત્વં પ્રત્ય્ અનુભવ-
પદ્ધતિમ્ આવૃણોતીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થં ચાતદ્-વીર્ય-કોવિદત્વં તસ્યા
માહાત્મ્યમ્ એવ તં રજ્જુભિર્ બદ્ધમ્ અપિ કર્તુસ્ તસ્ય પ્રેમ-
રસસ્યાનુભાવ-રૂપત્વાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -- નેમં વિરિઞ્ચો ન ભવ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્
10.9.20] । પ્રાકૃતં યથા ઇત્ય્ અનેન અધોક્ષજમ્ ઇત્ય્ અનેન ચ, વસ્તુનો
વ્યાપકત્વં માયયા તુ મર્ત્ય-લિઙ્ગત્વમ્ ઇત્ય્ અપિ પરિહૃતમ્ ।
યદ્ ધિ તર્ક-ગોચરો ભવતિ, તત્રૈવ કદાચિદ્ અસમ્ભવ-રીતિ-દર્શનેન
સાભ્યુપગમ્યતે, યત્ તુ સ્વત એવ તદ્-અતીતં, તત્ર તત્-સ્વીકૃતિર્ અતીવ-
મૂર્ખતા । યથા બાડવ-નામ્નો વહ્નેર્ જલ-નિધિ-મધ્ય એવ
દેદીપ્યમાનતાયામ્ ઐન્દ્રજાલિકત્તા-સ્વીકરણમ્ । શ્રુતિશ્ ચ - અર્વાગ્ દેવા અસ્ય
વિસર્જનેનાથ કો વેદ યત આબભૂવેત્ય્ આદ્યા ।
કિં ચ યદ્ ગતં બન્ધનં તસ્ય શ્રી-વિગ્રહસ્યૈવ વ્યાપકત્વં વિવક્ષિતં
યત્તદોઃ [?] સામાનાધિકરણ્યાત્ તસ્યાસ્ તત્રાકોવિદત્વોપપાદનત્વાચ્ ચ । તત્ર
વિગ્રહત્વં પરિચ્છિન્નાયામ્ એવ સમ્ભવતિ । કર-ચરણાદ્ય્-આકાર-સન્નિવેશાત્
। તસ્માદ્ અસ્યૈવ તસ્મિન્ પરિચ્છિન્નત્વં વિભુત્વં ચ યુગપદ્ એવ । મૂલ-
સિદ્ધાન્ત એવ પરસ્પર-વિરોધિ-શક્તિ-શત-નિધાનત્વં તસ્ય દર્શિતમ્ ।
દૃશ્યતેઽપિ લોકે ત્રિદોષઘ્ન-મહૌષધીનાં તાદૃશત્વમ્ ।
તથૈવ વિભુત્વમ્ ઉક્તં બ્રહ્મ-સંહિતાયાં -
પન્થાસ્ તુ કોટિ-શત-વત્સર-સંપ્રગમ્યો
વાયોર્ અથાપિ મનસો મુનિ-પુઙ્ગવાનામ્ ।
સોઽપ્ય્ અસ્તિ યત્-પ્રપદ-સીમ્ન્ય્ અવિચિન્ત્ય-તત્ત્વે
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ ઇતિ [બ્રહ્મસ્ 5.40] ॥
શ્રુતિશ્ ચ મધ્વ-ભાષ્ય-પ્રમાણિતા - અસ્થૂલોઽનણુર્ અમધ્યમો
મધ્યમોઽવ્યાપકો વ્યાપકો હરિર્ આદિર્ અનાદિર્ અવિશ્વો વિશ્વઃ સગુણો નિર્ગુણ
ઇતિ ।
તથૈવ નૃસિંહ-તાપની ચ - તુરીયમ્ અતુરીયમ્ આત્માનમ્ અનાત્માનમ્ ઉગ્રમ્
અનુગ્રમ્ વીરમ્ અવીરં મહાન્તમ્ અમહાન્તં વિષ્ણુમ્ અવિષ્ણું જ્વલન્તમ્
અજ્વલન્તં સર્વતો-મુખમ્ અસર્વતો-મુખમ્ ઇત્ય્ [ન્તુ 2.3] આદિકા ।
બ્રહ્મ-પુરાણે -
અસ્થૂલોઽનુરૂપોઽસાવ્ અવિશ્વો વિશ્વ એવ ચ ।
વિરુદ્ધ-ધર્મ-રૂપેઽસાવ્ ઐશ્વર્યાત્ પુરુષોત્તમ ॥ ઇતિ ॥
તથૈવ દૃષ્ટં શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે -
પરમાણ્વ્-અન્ત-પર્યન્ત-
સહસ્રાંશાણુ-મૂર્તયે ।
જઠરાન્તાયુતાંશાન્ત-
સ્થિત-બ્રહ્માણ્ડ-ધારિણે ॥ ઇતિ ॥
અતઃ શ્રી-ગીતોપનિષદશ્ ચ -
મયા તતમ્ ઇદં સર્વં
જગદ્ અવ્યક્ત-મૂર્તિના ।
મત્-સ્થાનિ સર્વ-ભૂતાનિ
ન ચાહં તેષ્વ્ અવસ્થિતઃ ॥
ન ચ મત્-સ્થાનિ ભૂતાનિ
પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ।
ભૂત-ભૃન્ ન ચ ભૂત-સ્થો
મમાત્મા ભૂત-ભાવનઃ ॥ ઇતિ । [ગીતા 9.4-5]
અવ્યક્ત-મૂર્તિનેતિ તાદૃશ-રૂપત્વાદ્ બુદ્ધિ-વૈભવાગોચર-સ્વભાવ-
વિગ્રહેણેત્ય્ અર્થઃ ॥ શ્રી-શુકઃ

[30]
તદ્ એવં પરિચ્છિન્નસ્યૈવ તદ્-આકારસ્ય વિભુત્વં પુનર્-વિદ્વદ્-
અનુભ્વએનોક્ત-ન્યાયેન દર્શયિતુમ્ પ્રકરણમ્ આરભ્યતે । તત્રૈકાદશ-
પદ્યાન્ય્ આહ -
ક્વાહં તમો-મહદ્-અહં-ખ-ચરાગ્નિ-વાર્-ભૂ-
સંવેષ્ટિતાણ્ડ-ઘટ-સપ્ત-વિતસ્તિ-કાયઃ ।
ક્વેદૃગ્-વિધાવિગણિતાણ્ડ-પરાણુ-ચર્યા-
વાતાધ્વ-રોમ-વિવરસ્ય ચ તે મહિત્વમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.11]
સ્પષ્ટમ્ ॥
[31]
ઉત્ક્ષેપણં ગર્ભ-ગતસ્ય પાદયોઃ
કિં કલ્પતે માતુર્ અધોક્ષજાગમે ।
કિમ્ આસ્તિનાસ્તિ-વ્યપદેશ-ભૂષિતં
તવાસ્તિ કુક્ષેઃ કિયદ્ અપ્ય્ અનન્તઃ ॥ [ભ્પ્ 10.14.12]
અતઃ સર્વસ્ય તવ કુક્ષિ-ગતત્વેન મમાપિ તથાત્વાન્ માતૃવદ્ અપરાધઃ
સોઢવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
[32]
કિં ચ વિશેષતસ્ તુ ત્વત્તો યજ્ જન્મ પ્રસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -
જગત્-ત્રયાન્તોદધિ-સમ્પ્લવોદે
નારાયણસ્યોદર-નાભિ-નાલાત્ ।
વિનિર્ગતોઽજસ્ ત્વ્ ઇતિ વાઙ્ ન વૈ મૃષા
કિન્ત્વ્ ઈશ્વર ત્વન્ ન વિનિર્ગતોઽસ્મિ ॥ [ભ્પ્ 10.14.13]
તથાપિ ત્વત્ ત્વત્તઃ કિં તુ નોત્પન્નોઽસ્મિ હ અપિ તુ ત્વત્ત એવોત્પન્નોઽસ્મીત્ય્
અર્થઃ ।
[33]
નનુ યદ્ય્ અહં પ્રલયોદધિ-શાયી નારાયણઃ સ્યાં, તર્હિ મત્તસ્ ત્વમ્
ઉત્પન્નોઽસીત્ય્ અપિ ઘટતે । તત્ ત્વ્ અન્યથૈવેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -
નારાયણસ્ ત્વં ન હિ સર્વ-દેહિનામ્
આત્માસ્ય્ અધીશાખિલ-લોક-સાક્ષી ।
નારાયણોઽઙ્ગં નર-ભૂ-જલાયનાત્
તચ્ ચાપિ સત્યં ન તવૈવ માયા ॥ [ભ્પ્ 10.14.14]
હે અધીશ ઈશસ્ય સર્વાન્તર્યામિણો નારાયણસ્યાપ્ય્ ઉપરિ વર્તમાન, હે
ભગવન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । હિ નિશ્ચિતં સ નારાયણસ્ ત્વં, નાસિ, કિન્તુ નારાયણોઽસૌ
તવિવાઙ્ગમ્ અંશઃ । યદ્યપ્ય્ એવમ્ અથાપિ મમ તદ્-અઙ્ગોત્પન્નત્વાદ્ અઙ્ગિનસ્
ત્વત્ત એવોત્પત્તિર્ ઇતિ ભાવઃ । કથમ્ અસૌ નારાયણ ઉચ્યતે । કથં વા મમ
તસ્માદ્ વૈલક્ષણ્યમ્ ? તત્રહ -
યોઽસૌ દેહિનામ્ આત્મા અન્તર્યામિ-પુરુષઃ । અતએવ નારસ્ય જીવ-સમૂહસ્ય
અયમ્ આશ્રયો યત્રેતિ તસ્ય નારાયણત્વં, સાક્સાદ્ ભગવતસ્ તવ તુ તદ્
અન્તર્યામિતાયામ્ અપ્ય્ ઔદાસીન્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । કિં ચ, અખિલ-લોક-સાક્ષી,
યસ્માત્ અખિલં લોકં સાક્ષાત્ પશ્યતિ, તસ્માત્ । નારમ્ અયતે જાનાતીતિ
નારાયણોઽસૌ, ત્વં પુનસ્ તેનાંશેનૈવ તદ્-દ્રષ્ટા, ન તુ સાક્ષાદ્ ઇતિ તસ્માદ્
વિલક્ષણ ઇત્ય્ અર્થઃ । તર્હિ સ નારાયણસ્ ત્વં ન ભવસીતિ મમાપ્ય્ અન્યથા
નારાયણત્વમ્ અસ્તીતિ ભવતાભિપ્રેતં, તત્ કથમ્ ? ઇત્ય્ અસ્યોત્તરં તેનૈવ
સમ્બોધનેન વ્યઞ્જયતિ, અધીશેતિ । ઈશઃ પ્રવર્તકઃ ।
તતશ્ ચ નારસ્ય અયનં પ્રવૃત્તિર્ યસ્માત્ સ નારાયણઃ । તતોઽપ્ય્
અધિકૈશ્વર્યાદ્ અધીશસ્ ત્વમ્ અપિ નારાયણઃ । યથા મણ્ડલેશ્વરોઽપિ નૃપતિસ્
તેષામ્ અધિપોઽપિ નૃપતિર્ ઇતિ । શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ સાક્ષાત્ સ્વયં ભગવત્ત્વેન
તસ્માદ્ અપિ પરત્વમ્ । કૃષ્ણ-સન્દર્ભે પ્રબન્ધેન દર્શયિષ્યતે ।
નનુ, નરાજ્ જાતાનિ તત્ત્વાનિ નારાણીતિ વિદુર્ બુધાઃ । તસ્ય તાન્ય્ અયનં પૂર્વં
તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ઇતિ । તથા,
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નર-સૂનવઃ ।
અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ તસ્યાપિ નારાયણત્વ-મન્મથાપ્રસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ - નર-ભૂ-
જલાયનાત્ તચ્ ચાપીતિ । નરાદ્ ઉદ્ભૂતયેઽર્થાસ્ તથા નરાજ્ જાતં યજ્ જલં, તદ્-
અયનાત્ યચ્ ચ તચ્ ચાપિ નારાયણત્વં ભવતિ તર્હિ કથં પ્રસિદ્ધિ-
પરિત્યાગેનાન્યથા નિર્વક્ષીત્ય્ અત આહ સત્યં નેતિ । તત્ પ્રલયોદધિ-જલાદ્ય્-
આશ્રયત્વં સત્યં ન, કિન્તુ તથા જ્ઞાનં તવૈવ માયેત્ય્ અર્થઃ । માયાત્ર
પ્રતારણ-શક્તિઃ, માયા દમ્ભે કૃપાયાં ચેતિ વિશ્વ-પ્રકાશાત્ । દુર્વિતર્ક-
સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ પરિચ્છિન્નાપરિચ્છિન્નાયાસ્ ત્વન્-મૂર્તેર્ જલાદિભિર્
અપરિચ્છેદાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
શ્લોક-ચતુષ્ટયેઽસ્મિન્ યસ્ય નારાયણસ્યાન્તતં મદ્-આદિકં સર્વમ્ એવ જગત્,
સોઽપિ તવાન્તર્ભૂત ઇતિ તાત્પર્યમ્ । નારાયણસ્ય તાદૃશત્વે મન્ત્ર-વર્ણઃ -
યચ્ ચ કિઞ્ચિજ્ જગત્ સર્વં દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા ।
અન્તર્ બહિશ્ ચ તત્ સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ ॥ ઇતિ ॥
[34]
તન્-મૂર્તેર્ જલાદિભિર્ અપરિચ્છેદે સ્વાનુભવં પ્રમાણયતિ ---
તચ્ ચેજ્ જલ-સ્થં તવ સજ્-જગદ્-વપુઃ
કિં મે ન દૃષ્ટં ભગવંસ્ તદૈવ ।
કિં વા સુદૃષ્ટં હૃદિ મે તદૈવ
કિં નો સપદ્ય્ એવ પુનર્ વ્યદર્શિ ॥ [ભ્પ્ 10.14.15]
જગદ્-આશ્રય-ભૂતં નારાયણાભિધં તવ તદ્-વપુઃ જલસ્થમ્ એવેત્ય્ એવં
યદિ સત્ સત્યં સ્યાત્ તર્હિ તદૈવ કમલ-નાલ-માર્ગેણાન્તઃ પ્રવિશ્ય
સંવત્સર-શતં વિચિન્વતાપિ મયા હે ભગવન્ન્ અચિન્ત્યૈશ્વર્ય તત્ કિમ્ ઇતિ ન
દૃષ્ટમ્ ।
યદિ ચ તદ્-વપુર્ માયા-માત્રં, માયા સ્યાચ્ છામ્બરી-બુદ્ધ્યોર્ ઇતિ
ત્રિકાણ્ડ-શેષ-રીત્યા મિથ્યાભિવ્યઞ્જક-કલા-વિશેષ-દર્શિત-માત્રં સ્યાત્ તર્હિ
કિં વા રૂઢ-સમાધિ-યોગ-વિરૂઢ-બોધેન મયા હૃદિ તદૈવ સુષ્ઠુ
સચ્ચિદાનન્દ-ઘનત્વેન દૃષ્ટં, સમાધ્ય્-અનન્તરં કિં વા પુનઃ સપદ્ય્
એવ નો વ્યદર્શિ ન દૃષ્ટમ્ । અતસ્ ત્વન્-મૂર્તેર્ માયામયત્વં દેશ-વિશેષ-
કૃત-પરિચ્છેદશ્ ચ સત્યો ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । એતદ્-વ્યાખ્યાન-નિદાનં
તૃતીય-સ્કન્ધેતિહાસો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
[35]
અત્ર તચ્ ચાપિ સત્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર, તચ્ ચાપિ અઙ્ગં સત્યમ્ એવ, ન તુ વિરાડ્
અવન્માયેતિ તચ્ ચેજ્ જલસ્થમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ, તજ્-જલસ્થં સદ્-રૂપં તવ વપુર્ યદિ
જગત્ સ્યાત્, પ્રપઞ્ચાન્તઃપાતિ સ્યાત્ ઇતિ વ્યાકુર્વન્તિ । તસ્માદ્ એવં
નારાયણાઙ્ગકસ્ય ભગ્વદ્-વિગ્રહસ્ય વિશ્વોઽપિ પ્રપઞ્ચોઽન્તર્ભૂત ઇતિ સ્વયં
ભગવતા દર્શિતમ્ । શ્રીમત્યા જનન્યૈવાનુભૂતમ્ ઇત્ય્ આહ --
અત્રૈવ માયાધમનાવતારે
હ્ય્ અસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય બહિઃ-સ્ફુટસ્ય ।
કૃત્સ્નસ્ય ચાન્તર્ જઠરે જનન્યા
માયાત્વમ્ એવ પ્રકટીકૃતં તે ॥ [ભ્પ્ 10.14.16]
અત્રૈવ તાવત્ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યે માયોપશમનેઽવતારે પ્રાદુર્ભાવે, બહિશ્
ચાન્તર્-જઠરે ચ સ્ફુટસ્ય દૃષ્ટસ્ય કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ સમ્બન્ધે પૂર્વોક્તં
યન્ માયાત્વમ્, પર્પઞ્ચકૃતત્વત્પરિચ્છેદ્યત્વસ્ય મિથ્યાત્વમ્ । તજ્-જનન્યા
જનન્યૈ તે ત્વયા પ્રકટીકૃતં દર્શિતમ્ । તસ્માદ્ ભવાન્ જગદ્-અન્તઃસ્થ એવ,
જગત્ તુ ભવ-બહિર્-ભૂતમ્ ઇત્ય્ એવં માયા-ધર્મઃ । વસ્તુતસ્ તુ દુર્વિતર્ક-
સ્વરૂપ-શક્ત્યા મધ્યમત્વેઽપિ વ્યાપકોઽસીતિ ભાવઃ ।
[36]
માયા-ધર્મેનેતિ યદ્ ભવતા કૃપયા દૃષ્ટ-પ્રમાણેઽપિ શ્રી-વિગ્રહે સર્વોઽપિ
પ્રપઞ્ચોઽન્તર્ભૂત ઇતિ દર્શિતં તત્ સત્યમ્ એવેતિ દ્યોતનાર્થં ભગવત્ય્ અપ્ય્
અન્યથા પ્રતીતિ-નિરસનાર્થં ચ પૂર્વમ્ એવાર્થમ્ ઉપપાદયતિ --
યસ્ય કુક્ષાવ્ ઇદં સર્વં
સાત્મં ભાતિ યથા તથા ।
તત્ ત્વય્ય્ અપીહ તત્ સર્વં
કિમ્ ઇદં માયયા વિના ॥ [ભ્પ્ 10.14.17]
યસ્ય તવ કુક્ષૌ સર્વમ્ ઇદં સાત્મં ત્વત્-સહિતં યથા ભાતિ, તત્ સર્વમ્ ઇહ
બહિર્ અપિ તથૈવ ત્વયિ ભાતિ ઇત્ય્ અન્વયઃ ।
અયમ્ અર્થઃ - સ્વસ્ય વ્રજેઽન્તર્ભૂતતા-દર્શનેનૈવ સમં વ્રજસ્ય સ્વસ્મિન્ન્
અન્તર્ભૂતતાં દર્શયન્ તચ્ ચાન્તર્ બહિર્ દર્શનં કિં સ્વપ્ન એતદ્ ઉત
દેવમાયા ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 10.8.40] શ્રી-જનન્યા એવ વિચારે સ્વાપ્નિકત્વ-
માયોલત્વ-બિમ્બ-પ્રતિબિમ્બત્વાનામયોગ્યત્વાદ્ એકમ્ એવેત્ય્ અભિજ્ઞાપયન્, કિં
સ્વપ્ન ઇત્ય્ આદાવ્ એવ યઃ કશ્ચન ઔત્પત્તિક આત્મયોગ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.8.40] અનેન

ચરમ-પક્ષાવસિતયા દુર્વિતર્ક-સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ મધ્યમ-પરિમાણ-
વિશેષ એવ સર્વ-વ્યાપકોઽસ્મીતિ સ્વયમ્ એવ ભવાન્ જનનીં પ્રતિ યુગપદ્
ઉભયાત્મકં નિજ-ધર્મ-વિશેષં દર્શિતવાન્ । અતએવ દ્વિતીયે ગૃહ્ણીત યદ્
યદ્ ઉપબન્ધમ્ અમુષ્ય માતા ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 2.7.30] પ્રતિબોધિતાસીદ્ ઇત્ય્
ઉક્તમ્ । તસ્માત્ તવ કુક્ષૌ સર્વમ્ ઇદં યથા ભાતિ, ઇહ બહિર્ અપિ તથા, તદ્-
અન્તર્ભૂતોઽપિ તદ્-વ્યાપકોઽસીતિ પ્રકારેણૈવ તવ માયયા સ્વ-
યાથાર્થ્યાવરણ-શક્ત્યા વિના કિં સમ્ભવતિ ? નૈવ સમ્ભવતીત્ય્ અર્થઃ
।
[37]
મયાપ્ય્ એવમ્ એવાનુભૂતમ્ ઇત્ય્ આહ --
અદ્યૈવ ત્વદ્ ઋતેઽસ્ય કિં મમ ન તે માયાત્વમ્ આદર્શિતમ્
એકોઽસિ પ્રથમં તતો વ્રજ-સુહૃદ્-વત્સાઃ સમસ્તા અપિ ।
તાવન્તોઽસિ ચતુર્ભુજાસ્ તદ્ અખિલૈઃ સાકં મયોપાસિતાસ્
તાવન્ત્ય્ એવ જગન્ત્ય્ અભૂસ્ તદ્ અમિતં બ્રહ્માદ્વયં શિષ્યતે ॥ [ભ્પ્ 10.14.18]
અદ્યૈવ તે ત્વયા કિમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય ત્વદ્-ઋતે ત્વત્તો બહિર્ માયાત્વં માયયૈવ
સ્ફુરણં ભવતીતિ મમ માં પ્રતિ ન દર્શિતમ્ ? અપિ તુ દર્શિતમ્ એવ । એતન્
નરાકાર-રૂપાત્ ત્વત્તો ભૈર્ એવેદં જગદ્ ઇતિ યન્ મુગ્ધાનાં ભાતિ । તન્-
માયયિવેત્ય્ અર્થઃ । કથમ્ એતદ્ આકાર-રૂપસ્ય મમ તાદૃશત્વમ્ ? તત્રાહ,
એકોઽસિ ઇતિ । વ્રજ-સુહૃદાદિ-રૂપં યદ્ યસ્માદ્ આવિર્ભૂતં તત્ તદ્ અખિલમ્
અધુના તિરોધાન-સમયે યેન પુનર્ અનેન શ્રી-વિગ્રહ-રૂપેણાવશિષ્યતે । તદ્
દ્વયં બ્રહ્મૈવેત્ય્ અર્થઃ । અશેષ-પ્રાપઞ્ચિક-વસ્તૂનાં પ્રાદુર્ભાવ-સ્થિતિ-
તિરોભાવ-દર્શનેન તલ્-લક્ષણાક્રાન્તત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તતશ્ ચાસ્ય બ્રહ્મત્વે
સિદ્ધે વ્યાપકત્વમ્ અપિ સિધ્યતીતિ તાત્પર્યમ્ ।
[38]
નનુ, સૃષ્ટ્ય્-આદૌ બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરા ભિન્ના એવ કારણ-ભૂતાસ્ તથા
સ્થિતૌ કેચિદ્ અન્યેઽવતારાશ્ ચ, તત્ કથં મમૈવં સર્વ-કારણત્વમ્ ઉચ્યતે
। તત્રાહ --
અજાનતાં ત્વત્-પદવીમ્ અનાત્મન્ય્
આત્માત્મના ભાસિ વિતત્ય માયામ્ ।
સૃષ્ટાવ્ ઇવાહં જગતો વિધાન ઇવ
ત્વમ્ એષોઽન્ત ઇવ ત્રિનેત્રઃ ॥ [ભ્પ્ 10.14.19]
ત્વમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભાસીત્ય્ અનેનાન્વયઃ । કર્તૃ-ક્રિયયોર્ અન્વયસ્યૈવ
પ્રાથમિકત્વાત્ । કર્ત્રા ચાત્ર ત્વમ્ ઇત્ય્ એવ મધમ-પુરુષેણ યુજ્યતે ।
તસ્માદ્ અત્ર નૈવ શબ્દઃ સમ્બધ્યતે કિન્ત્વ્ એષ ઇત્ય્ અત્રૈવ । તતશ્ ચ શ્રી-
વિગ્રહોઽમુઃ વાચ્યઃ । સ્વયં ભગવત્ત્વેનાસ્ય ગુણાવતારત્વાભાવાત્ । અદ્યૈવ
ત્વદ્-ઋતેઽસ્યેત્ય્ અનેનાવ્ય્વવહિત-વચનેન વિરુદ્ધત્વાચ્ ચ ।
તસ્માદ્ અયમ્ અર્થઃ - ત્વત્-પદવીં તવ તથાભૂતં સ્વરૂપમ્ અજાનતામ્
અજાનતઃ પ્રતિ । આત્મા તત્ તદ્ અંશિસ્વરૂપસ્ ત્વમ્ એવ । આત્મના તત્-તદ્-અંશેન,
માયાં સૃષ્ટ્ય્-આદિ-નિમિત્ત-શક્તિમ્ । અનાત્મનિ જડ-રૂપે મહદ્-આદ્ય્-ઉપાદાને
પ્રધાને । વિતત્ય પ્રવર્ત્ય્, તત્-તત્-કાર્ય-ભેદેન ભિન્ન ઇવ ભાસીત્ય્ અર્થઃ
। અન્તે ત્રિ-નેત્ર ઇવેતિ । વસ્તુતસ્ ત્વમ્ એવ તત્-તદ્-રૂપેણ વર્તસે, મૂઢાસ્ તુ
ત્વત્તસ્ તાન્ પૃથક્ પશ્યન્તીતિ ભાવઃ । યતો દ્વિતીયે બ્રહ્મ-વાક્યમ્ -
સૃજામિ તન્-નિયુક્તોઽહં હરો હરતિ તદ્-વશઃ ।
વિશ્વં પુરુષ-રૂપેણ પરિપાતિ ત્રિ-શક્તિ-ધૃક્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 2.6.30]
[39]
અતો ભગવત્-સ્વરૂપૈકત્વેન ન બ્રહ્માદિવદ્ વિષ્ણુર્ ઇવેતિ નિર્દિષ્ટમ્ । એવં
યથા ગુણાવતારાસ્ તથાન્યેઽપ્ય્ અવતારા ઇત્ય્ આહ --
સુરેષ્વ્ ઋષિષ્વ્ ઈશ તથૈવ નૃષ્વ્ અપિ
તિર્યક્ષુ યાદઃસ્વ્ અપિ તેઽજનસ્ય ।
જન્માયતાં દુર્મદ-નિગ્રહાય
વિધાતઃ યદ્ અનુગ્રહાય ચ ॥ [ભ્પ્ 10.14.20]
અજનસ્ય જન્મેત્ય્ અનેન પ્રાદુર્ભાવ-માત્રં જન્મેતિ બોધયતિ । નનુ
બ્રહ્મન્ કિમ્ અત્ર વિચારિતં ભવતા, યદ્ એકસ્યા એવ મમ મૂર્તેર્ વ્યાપકત્વે
સત્ય-ન્યાસાં દર્શન-સ્થાનં ન સમ્ભવતીતિ । તથા જડ-વસ્તૂનાં
ઘટાદીનામ્ એવ પ્રાકટ્ય-પ્રકારો લોકે દૃષ્ટઃ । કથં તદ્ ઇતર-
સ્વભાવાનાં ચિદ્-વસ્તૂનાં મમ શ્રી-મૂર્ત્યાદીનામ્ ઇતિ । યથા યાવત્યો
વિભૂતયો મમ ભવતા દૃષ્ટાસ્ તાવતીભિર્ એવ ભવાન્ વિસ્મિતો, નાપરાઃ
સન્તીતિ સમ્ભાવયન્ન્ ઇવ તત્-પરિમિતતામ્ અધિગતવાન્ અસ્તીતિ । તથા યે
મમાંશાઃ પૂર્વં બાલવત્સાદિ-રૂપાસ્ ત એવ ચતુર્ભુજા અભવન્ન્ ઇતિ કસ્યાપિ
રૂપસ્ય કદાચિદ્ ઉદ્ભવઃ કસ્યાપિ કદાચિદ્ ઇતિ ।
[40]
કિં ચ, સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દૈકરસ-મૂર્તિત્વાત્ યુગપદ્ એવ સર્વમ્ અપિ તત્-
તદ્-રૂપં વર્તત એવ, કિન્તુ યૂયં સર્વદા સર્વં ન પશ્યથેતિ તત્ર ચ
યૌગપદ્યં કથમ્ ઇતિ તત્રાહ --
કો વેત્તિ ભૂમન્ ભગવન્ પરાત્મન્
યોગેશ્વરોતીર્ ભવતસ્ ત્રિલોક્યામ્ ।
ક્વ વા કથં વા કતિ વા કદેતિ
વિસ્તારયન્ ક્રીડસિ યોગ-માયામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.21]
ક્વ વા કથં વા કતિ વા કદા વા યોગ-માયાં દુસ્તર્કાં ચિચ્-છક્તિં
વિસ્તારયન્ તથા તથા પ્રવર્તયન્ ક્રીડસીતિ ભવત ઊતીર્ લીલાસ્ ત્રિલોક્યાં કો
વેત્તિ? ન કોઽપીત્ય્ અર્થઃ । યસ્યામતં તસ્ય મતં મતં યસ્ય ન વેદ સ ઇતિ
[કેનૌ 2.3] ભાવઃ । અત્ર દુર્જ્ઞેયતા-પુરસ્કૃતેનૈવ સમ્બોધન-ચતુષ્ટયેન
ચતુર્ષુ યુક્તિમ્ આહ । હે ભૂમન્ ક્રોડીકૃતાનન્ત-મૂર્ત્યાત્મક-શ્રી-મૂર્તે ।
અયં ભાવઃ - એકમ્ અપિ મુખ્યં ભગવદ્-રૂપં યુગપદ્ અનન્ત-
રૂપાત્મકં ભવતિ । તથૈવાક્રૂરેણ સ્તુતં બહુ-મૂર્ત્ય્-એક-મૂર્તિકમ્ ઇતિ
[ભ્પ્ 10.40.7] । તથા શ્રુતિઃ - એકં સન્તં બહુધા દૃશ્યમાનમ્ ઇતિ ।
તતો યદા યાદૃશં યેષામ્ ઉપાસનાફલોદય-ભૂમિકાવસ્થાનં, તદા
તથૈવ તે પશ્યન્તિ । તથા ચ - પ્રજ્ઞાન્તર-પૃથક્ત્વવદ્ દૃષ્ટિશ્ ચ તદ્ ઉક્તિમ્
ઇત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ-સૂત્રે [વ્સ્ 3.3.50] મધ્વ-ભાષ્યમ્ - ઉપાસનાભેદાદ્ દર્શન-
ભેદ ઇતિ દૃષ્ટાન્તશ્ ચ । યથૈકમ્ એવ પટ્ટવસ્ત્ર-વિશેષ-પિચ્છાવયવ-
વિશેષાદિ-દ્રવ્યં નાના-વર્ણમય-પ્રધાનૈક-વર્ણમ્ અપિ કુતશ્ચિત્ સ્થાન-
વિશેષાદ્ દત્ત-ચક્ષુષો જનસ્ય કેનાપિ વર્ણ-વિશેષેણ પ્રતિભાતીતિ ।
અત્રાખણ્ડ-પટ્ટ-વસ્ત્ર-વિશેષાદિ-સ્થાનીયં નિજ-પ્રધાન-ભાસાન્તર્-
ભાવિત-તત્-તદ્-રૂપાન્તરં શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપં, તત્-તદ્-વર્ણ-ચ્છવિ-સ્થાનીયાનિ
રૂપાન્તરાણીતિ જ્ઞેયમ્ । યથા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
મણિર્ યથા વિભાગેન નીલ-પીતાદિભિર્ યુતઃ ।
રૂપ-ભેદમ્ અવાપ્નોતિ ધ્યાન-ભેદાત્ તથા વિભુઃ ॥ ઇતિ
મણિર્ અત્ર વૈદુર્યં નીલ-પીતાદયસ્ તદ્-ગુણાઃ । તદ્ એવં ક્વેત્ય્ અય યુક્તિર્
ઉક્તા । એવમ્ એવ શ્રી-વામનાવતારમ્ ઉપલક્ષ્ય શ્રી-શુક-વાક્યમ્ -
યત્ તદ્ વપુર્ ભાતિ વિભૂષણાયુધૈર્
અવ્યક્ત-ચિદ્-વ્યક્તમ્મ્ અધારયદ્ ધરિઃ ।
બભૂવ તેનૈવ સ વામનો બટુઃ
સંપશ્યતોર્ દિવ્ય-ગતિર્ યથા નટઃ ॥ [ભ્પ્ 8.18.12]
અર્થશ્ ચાયમ્ - યદ્ વપુઃ શરીરં ન કેનાપિ વ્યજ્યતે યા ચિત્ પૂર્ણાનન્દસ્ તત્-
સ્વરૂપમ્ એવ યદ્ વિભૂષણાયુધૈર્ ભાતિ । તદ્ વપુસ્ તદા પ્રપઞ્ચેઽપિ
વ્યક્તં યથા સ્યાત્ તથા અધારયત્ સ્થાપિતવાન્ । પુનશ્ ચ તેનૈવ વપુષા
વામનો બટુર્ બભૂવ હરિઃ । એવ-કારેણ પરિણામ-વેષાન્તર-યોગાદિકં
નિષિદ્ધમ્ । કદા ? પિત્રોઃ સમ્પશ્યતોઃ । તેનૈવ વપુષા તદ્-ભાવે હેતુઃ ।
દિવ્યાઃ પરમ્ અચિન્ત્યાઃ યદ્ ગતં ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ ।
સ્વસ્મિન્ન્ એવ નિત્ય-સ્થિતાન્ નાના-સંસ્થાનાં પ્રકાશના-પ્રકાશન-રૂપા
ગતયશ્ ચેષ્ટા યસ્ય સઃ ।

તત્રાલક્સિત-સ્વધર્મ-માત્રોલ્લાસાંશે દૃષ્ટાન્ત-લેશઃ, યથા નટ ઇતિ । નટોઽપિ
કશ્ચિદ્ આશ્ચર્યતમઃ દિવ્યા પરમ-વિસ્માપિકા ગતિર્ હસ્તક-રૂપા ચેષ્ટા યસ્ય
તથાભૂતઃ સન્ । તેનૈવ રૂપેણ વૈષમ્યાદિકમ્ અનુરીકૃત્યાપિ નાનાકારતાં
યથા દર્શયતિ । સ્વર્ગ્યો નટો વા દિવ્ય-ગતિઃ । તતશ્ ચ તત્-તદ્-અનુકરણં
તસ્યાત્યન્ત-તદ્-આકારમ્ એવ ભવતિ । અત્ર પરમેશ્વરં વિના અન્યસ્ય
સર્વાંશે તાદૃશત્વાભાવાત્ ન ચ દૃષ્ટાન્તે ખણ્ડત્વ-દોષઃ પ્રપઞ્ચનીયઃ
। યથા ભક્ષિત-કીટ-પરિણામ-લાલા-જાત-તન્તુ-સાધનોઽપ્ય્ ઊર્ણ-નાભઃ
પરમેશ્વરસ્ય જગત્-સૃષ્ટાવ્ અનન્ય-સાધકત્વે દૃષ્ટાન્તઃ શ્રૂયતે, યથોર્ણ-
નાભિર્ હૃદયાદ્ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 11.9.21] તદ્વત્ ।
તદ્ એવં શ્રી-બ્રહ્મણાપિ સર્વ-રૂપ-સદ્-ભાવાભિર્પાયેણૈવોક્તમ્ -
ત્વં ભક્તિ-યોગ-પરિભાવિત-હૃત્-સરોજ
આસ્સે શ્રુતેક્ષિત-પથો નનુ નાથ પુંસામ્ ।
યદ્ યદ્-ધિયા ત ઉરુગાય વિભાવયન્તિ
તત્ તદ્ વપુઃ પ્રણયસે સદ્-અનુગ્રહાય ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 3.9.11]
પ્રણયસે પ્રકર્ષેણ નયસિ પ્રકટયસિ । શ્રુતેક્સિત-પથ ઇત્ય્ અનેન
કલ્પનાયા નિરસ્તત્વાત્ । સર્વ-રૂપત્વેઽપિ ભક્તાનભિરુચિત-રૂપત્વેઽપવાદઃ
શ્રી-કર્દમ-વાક્યેન -
તાન્ય્ એવ તેઽભિરૂપાણિ રૂપાણિ ભગવંસ્ તવ ।
યાનિ યાનિ ચ રોચન્તે સ્વ-જનાનામ્ અરૂપિણઃ ॥ [ભ્પ્ 3.24.30]
યાનિ યાનિ ચ ત્વદીય-સ્વભક્તેભ્યો રોચન્તે તાનિ નાન્યેવ તવ રૂપાણિ તે તવ
અભિરૂપાણિ યોગ્યાનિ, નાન્યાનીત્ય્ અર્થઃ । અન્યાનિ ચ, યાદૃશં રન્તિદેવાય
કુત્સિત-રૂપં પ્રપઞ્ચિતં તાદૃશાનિ જ્ઞેયાનિ । તાદૃશસ્ય ચ માયિકત્વેઅમ્ એવ
હિ તત્રોક્તમ્ -
તસ્ય ત્રિભુવનાધીશાઃ ફલદાઃ ફલમ્ ઇચ્છતામ્ ।
આત્માનં દર્શયાઞ્ચક્રુર્ માયા વિષ્ણુ-વિનિર્મિતા ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 9.21.15]
ટીકા ચ - ત્રિભુવનાધીશાઃ બ્રહ્માદયઃ માયાસ્ તદીય-ધૈર્ય-
પરીક્ષાર્થં પ્રથમં માયયા વૃષલાદિ-રૂપેણ પ્રતીતાઃ સન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ
। ઇત્ય્ એષા ।
અનભિરૂપત્વે હેતુઃ । અરૂપિણ ઇતિ । પ્રાકૃત-રૂપ-રહિતસ્યેતિ । ટીકા ચ -
અપ્રાકૃતત્વેન કુત્સિતત્વાસમ્ભવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અથ પ્રકૃત-પક્ષસ્ય કથં વેત્ય્ આદિત્રય-યુક્તયેઽવશિષ્ટં સમ્બોધન-
ત્રયં વ્યાખ્યાયતે । હે ભગવન્ન્ અચિન્ત્ય-શક્તે! અચિન્ત્યસ્ય ભગવન્-મૂર્ત્ય્-
આદ્યાવિર્ભાવસ્યાન્યથા-નુપપત્તેર્ અચિન્ત્યા સ્વરૂપ-શક્તિર્ એવ કારણમ્ ઇતિ
ભાવઃ । ઇયં કથં વેત્ય્ અસ્ય યુક્તિઃ । તથા હે પરમાત્મન્! પરેષાં
પ્રત્યેકમ્ અપ્ય્ અનન્ત-શક્તીનાં પુરુષાદ્ય્-અવતારાણામ્ આત્મન્ન્ અવતારિન્ ।
ત્વયિ તુ તાસાં સુતરામ્ અનન્તત્વાત્ । તદ્-આવિર્ભાવ-વિભૂતયઃ કતિ વા વાઙ્-
મનસોઽગોચરત્વમ્ આપયેરન્ન્ ઇતિ ભાવઃ । ઇયં કતિ વેત્ય્ અસ્ય યુક્તિઃ । તથા
હે યોગેશ્વર! એકસ્મિન્ન્ અપિ રૂપે નાના-રૂપ-યોજના-લક્ષણાયા યોગ-
નામ્ન્યાઃ સ્વરૂપ-શક્તેસ્ તયા વા ઈશન-શીલ । અયં ભાવઃ - યથા તવ
પ્રધાનં રૂપં અન્તર્ભૂતાનન્ત-રૂપં તથા તવાંશ-રૂપં ચ । તતશ્ ચ
યદા તવ યત્રાંશે તત્-તદ્-ઉપાસના-ફલસ્ય યસ્ય રૂપસ્ય પ્રકાશનેચ્છા
તદૈવ તત્ર તદ્-રૂપં પ્રકાશસે ઇતિ । ઇયં કદેત્ય્ અસ્ય યુક્તિઃ ।
[41]
તસ્માત્ તત્ તત્ સર્વમ્ અપિ તસ્મિન્ શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપેઽન્તર્ભૂતમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અત્રાપિ
તાત્પર્યમ્ ઉપસંહરતિ ।
તસ્માદ્ ઇદં જગદ્ અશેષમ્ અસત્-સ્વરૂપં
સ્વપ્નાભમ્ અસ્ત-ધિષણં પુરુ-દુઃખ-દુઃખમ્ ।
ત્વય્ય્ એવ નિત્ય-સુખ-બોધ-તનાવ્ અનન્તે
માયાત ઉદ્યદ્ અપિ યત્ સદ્ ઇવાવભાતિ ॥ [ભ્પ્ 10.14.22]
યસ્માદ્ એવં પ્રપઞ્ચાપ્રપઞ્ચ-વસ્તૂનાં સર્વેષામ્ અપિ તત્ત્વ-વિગ્રહોઽસિ
તસ્માદ્ એવ નિત્ય-સુખ-બોધન-લક્સણા યા તનુસ્ તત્-સ્વરૂપેઽનન્તે ત્વય્ય્ એવ
શેષમ્ ઇદં જગદ્ અવભાતીત્ય્ અન્વયઃ । કથમ્ભૂતં સત્ ઉદ્યદ્ અપિ યત્
મુહુર્ ઉભવ-તિરોભવચ્ ચ । યદ્ય્ અસ્મિન્ મુહુર્ જાયતે લીયતે ચ તત્ તસ્મિન્ન્
એવાવભાતિ ભુવિ તદ્-વિકારે ઇવેતિ ભાવઃ । તર્હિ કિં મમ વિકારિત્વં નેત્ય્
આહ । માયાતો માયયા ત્વદીયાચિન્ત્ય-શક્તિ-વિશેષેણ વિકારાદિતસ્યૈવ શ્રુતેસ્
તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્ ઇત્ય્ [વ્સ્. 2.1.17] આદૌ પરિણામ-સ્વીકારાત્ । મુહુર્ ઉદ્ભવ-
તિરોભવત્વાદ્ એવ સ્વપ્નાભં તત્-તુલ્યં ન ત્વ્ અજ્ઞાન-માત્ર-કલ્પિતત્વાદ્ અપિ
વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન સ્વપ્નાદિવદ્ ઇતિ [વ્સ્. 2.2.29] ન્યાયેન તથા અવિદ્યા-વૃત્તિક-
માયા-કાર્યત્વાચ્ ચ અસ્ત-ધિષણં જીવ-પરમાત્મ-જ્ઞાન-લોપ-કર્તૃ ।
ઉભયસ્માદ્ અપિ હેતોઃ પુરુ-દુઃખ-દુઃખં તદીય-સુખાભાસસ્યાપિ
વસ્તુનો દુઃખ-રૂપત્વાદ્ વિના ત્વત્-સત્તયા અસત્-સ્વરૂપં શશ-વિષાણ-તુલ્યં
તદ્ એવં ભૂતમ્ અપિ સદ્ ઇવાનશ્વરમ્ ઇવાભાતિ મુગ્ધાનામ્ ઇતિ શેષઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતદ્ વ્યવહાર-જ્ઞાનમય-મહદ્-આદ્યાત્મકત્વાત્
જ્ઞાનોદ્બોધકમ્ ઇવ સ્વર્ગાદ્યાત્મકત્વાત્ મુખમ્ ઇવ ચ । તદ્ એવમ્ અન્યસ્ય
તત્-પરિચ્છેદ્યત્વાત્ સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ પરિચ્છિન્નમ્ અપરિચ્છિન્નં ચ તવેદં
વપુર્ ઇતિ પ્રકરણાર્થઃ ॥ 10।14॥ બ્રહ્મા શ્રી-ભગવન્તમ્

[42]
તદ્ ઇત્થં મધ્યમાકાર એવ સર્વાધારત્વાદ્ વિભુત્વં સાધિતમ્ ।
સર્વગતત્વાદ્ અપિ સાધ્યતે -
ચિત્રં બતૈતદ્ એકેન
વપુષા યુગપત્ પૃથક્ ।
ગૃહેષુ દ્વ્ય્-અષ્ટ-સાહસ્રં
સ્ત્રિય એક ઉદાવહત્ ॥ [ભ્પ્ 10.69.2]
એતદ્ બત અહો ચિત્રં કિં તત્ । એક એવ શ્રી-કૃષ્ણો દ્વ્યષ્ટ-સાહસ્રં સ્ત્રીર્ યદ્
ઉદાવહત્ પરિણીતવાન્ । નનુ કિમ્ અત્રાશ્ચર્યં તત્રાહ । ગૃહેષ્વ્ ઇતિ તત્-
સઙ્ખ્યેષુ સર્વેષ્વ્ ઇતિ શેષઃ । ભવતુ તતોઽપિ કિં તત્રાહ । પૃથક્ પૃથગ્ એવ
સ્થિત્વા પાણિ-ગ્રહણાદિ-વિવાહ-વિધિં કૃતવાન્ । નનુ ક્રમશ ઉદ્વાહે
નાસમ્ભવમ્ એતત્ તત્રાહ યુગપદ્ ઇતિ । નનુ યોગેશ્વરોઽપિ યુગપન્ નાના-
વપૂંષિ વિધાય તદ્ વિધાતું શક્નોતિ કિમ્ અત્ર યોગેશ્વરારાધ્ય-ચરણાનાં
યુષ્માકમ્ અપિ ચિત્રં તત્રાહ । એકેન વપુષા ઇતિ । તર્હિ કથમ્ અનેક-બાહ્વ્-
આદિકેન વ્યાપકેનૈકેન વપુષા તત્ કૃતવાન્ । મૈવમ્ ।
આસાં મુહૂર્ત એકસ્મિન્
નાનાગારેષુ યોષિતામ્ ।
સવિધં જગૃહે પાણિન્
અનુરૂપઃ સ્વમાયયા ॥ [ભ્પ્ 3.3.8]
ઇતિ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાક્યાદૌ તત્ તદ્ અનુરૂપતા-પ્રસિદ્ધેઃ । ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય
પૂર્વકેણૈક-પદોપન્યાસેન પરિહરતિ પૃથગ્ ઇતિ । એકેન નરાકારેણ વપુષા
પૃથક્-પૃથક્ત્વેન દૃશ્યમાનસ્ તથા વિહિતવાન્ । તસ્માદ્ એકમ્ એવ નર-
વપુર્ યતો યુગપત્ સર્વદેશં સર્વ-ક્રિયાં ચ વ્યાપ્નોતિ તસ્માન્ મહદ્-
આશ્ચર્યમ્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
ઇત્થમ્ એવ પઞ્ચમે લોકાધિષ્ઠાતુઃ શ્રી-ભગવદ્-વિગ્રહસ્ય તેષામ્ ઇત્ય્ આદિ
ગદ્યોપદિષ્ટસ્ય તાદૃશત્વં વ્યાખ્યાતં શ્રી-સ્વામિ-ચરણૈઃ । મહા-વિભૂતેઃ
પારમૈશ્વર્યસ્ય પતિત્વાદ્ એકયૈવ મૂર્ત્યા સમન્તાદ્ આસ્ત ઇતિ ।
અથો મુહૂર્ત એકસ્મિન્
નાનાગારેષુ તાઃ સ્ત્રિયઃ ।
યથોપયેમે ભગવાન્
તાવદ્-રૂપ-ધરો æવ્યયઃ ॥ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.59.42]
અત્રાપ્ય્ અતસ્ તાવદ્-રૂપત્વં નામ યુગપત્ તાવત્-પ્રદેશ-પ્રકાશત્વમ્ એવેતિ
વ્યાખ્યેયમ્ । ન તુ નારાયણાદિવદ્ ભિન્નાકારત્વમ્ । યથોક્તમ્ -
અનેકત્ર પ્રકટતા-
રૂપસ્યૈકસ્ય યૈકદા ।
સર્વથા તત્ સ્વરૂપૈવ
સ પ્રકાશ ઇતીર્યતે ॥ ઇતિ [લ્ભાગ્ 1.1.21][*એન્દ્નોતે #6]
એષ એવાન્યત્રાકારસ્ય પ્રકાશસ્ય ચ ભેદો જ્ઞેયઃ ॥ શ્રીનારદઃ

[43]
તથૈવાહ ।
ઇત્ય્ આચરન્તં સદ્-ધર્માન્
પાવનાન્ ગૃહ-મેધિનામ્ ।
તમ્ એવ સર્વ-ગૃહેષુ
સન્તમ્ એકં દદર્શ હ ॥ [ભ્પ્ 10.69.25]
સર્વ-ગૃહેષુ તમે એવ ન તુ તસ્યાંશાન્ । એકમ્ એવ સન્તં ન તુ કાય-વ્યૂહેન
બહુ-રૂપમ્ । એકં સન્તં બહુધા દૃશ્યમાનમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ । ન ચાન્તર્ ન
બહિર્ યસ્યેત્ય્ આદિના [ભ્પ્ 10.9.11] વિભુત્વ-સિદ્ધેશ્ ચ હ સ્ફુટમ્ એવ દદર્શ
ભગવદ્-દત્ત-શક્ત્યા સાક્ષાદ્ એવાનુભૂતવાન્, ન તુ કેવલમ્ અનુમિતવાન્
નારદ ઇતિ શેષઃ ।
[44]
અતએવ -
કૃષ્ણસ્યાનન્ત-વીર્યસ્ય
યોગ-માયા-મહોદયમ્ ।
મુહુર્ દૃષ્ટ્વા ઋષિર્ અભૂદ્
વિસ્મિતો જાત-કૌતુકઃ ॥ [ભ્પ્ 10.69.25]
તત્ર ચ યોગમાયા દુર્ઘટ-ઘટની ચિચ્-છક્તિઃ । તૃતીયે [ભ્પ્ 3.16.37]
સનકાદીનાં વૈકુણ્ઠ-ગમને યોગમાયા-શબ્દેન પરમેશ્વરે તુ
પ્રયુજ્યમાનેન ચિચ્-છક્તિર્ ઉચ્યતે ઇતિ સ્વામિભિર્ અપિ વ્યાખ્યાતમ્ અસ્તિ । જાત-
કૌતુકો મુનિર્ મુહુર્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોઽભૂત્ । કાય-વ્યૂહસ્ તાવત્ તાદૃશેષ્વ્ અપિ
બહુષ્વ્ એવ સમ્ભવતિ । તં વિનાપિ મધ્યમાકારેઽપિ તસ્મિન્ સર્વ-
વ્યાપકત્વ અપૂર્વમ્ ઇતિ તસ્યાપિ વિસ્મયં હેતુર્ નાન્યથેતિ સ્પષ્ટમ્ એવ
યથોક્તં જ્ઞેયમ્ । અનેન સર્વતઃ પાણિ-પાદં તદ્ ઇતિ તાદૃશ્યાં શ્રી-મૂર્ત્યામ્
એવ વ્યાખ્યાતં ભવતિ । અતએવ ન સ્થાનતોઽપિ પરસ્યોભય-લિઙ્ગં સર્વત્ર
હિ [વ્સ્. 3.2.11] ઇતિ સૂત્રં તત્ત્વ-વાદિભિર્ એવં યોજિતમ્ । સ્થાનાપેક્ષયાપિ
પરમાત્મનો ન ભિન્નં રૂપં હિ યસ્માત્ તદ્-રૂપત્વં સર્વત્રૈવ । સર્વ-
ભૂતેષ્વ્ એવમ્ એવ બ્રહ્મ ઇત્ય્ આચક્ષત ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એક એવ પરો વિષ્ણુઃ સર્વત્રાપિ ન સંશયઃ ।
ઐશ્વર્યાદ્ રૂપમ્ એકં ચ સૂર્યવદ્ બધુધેયતે ॥ ઇતિ માત્સ્યાત્ ।
પ્રતિદૃશમ્ ઇવ નૈકધાર્કમ્ એકં
સમધિગતોઽસ્મિ વિધૂત-ભેદ-મોહઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 1.9.42] ભાગવતાચ્ ચેતિ ।
એવં ન ભેદાદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રત્યેકમ્ અતદ્-વચનાદ્ ઇત્ય્ [વ્સ્. 3.2.12] એતસ્ય અપિ
ચૈવમ્ એકમ્ ઇત્ય્ [વ્સ્. 3.2.13] એતસ્ય ચ સૂત્રસ્ય વ્યાખ્યાનં તદ્-ભાષ્યે દૃશ્યમ્
॥ શ્રી-શુકઃ॥43-44॥
[45]
તમ્ ઇમમ્ અહમ્ અજં શરીર-ભાજાં
હૃદિ હૃદિ ધિષ્ઠિતમ્ આત્મ-કલ્પિતાનામ્ ।
પ્રતિદૃશમ્ ઇવ નૈકધાર્કમ્ એકં
સમધિ-ગતો ઽસ્મિ વિધૂત-ભેદ-મોહઃ ॥ [ભ્પ્ 1.9.42]
તમ્ ઇમમ્ અગ્રત એવોપવિષ્ટં શ્રી-કૃષ્ણં વ્યષ્ટ્ય્-અન્તર્યામિ-રૂપેણ
નિજાંશેન શરીર-ભાજાં હૃદિ હૃદિ ધિષ્ઠિતમ્ ।
કેચિત્ સ્વ-દેહાન્તર્-હૃદયાવકાશે
પ્રાદેશ-માત્રં પુરુષં વસન્તમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.8] ઇત્ય્-ઉક્ત-દિશા તત્-તદ્-રૂપેણ
ભિન્ન-મૂર્તિ-બદ્ધ-સન્તમ્ અપિ એકમ્ અભિન્ન-મૂર્તિમ્ એવ સમધિ-ગતોઽસ્મિ
। અયં પરમાનન્દ-વિગ્રહ એવ વ્યાપકઃ । સ્વાન્તર્-ભૂતેન નિજાકાર-
વિશેષણાન્તર્યામિતયા તત્ર તત્ર સ્ફુરતીતિ વિજ્ઞાનવાન્ અસ્મિ । યતોઽહં
વિધૂત-ભેદ-મોહઃ । અસ્યૈવ કૃપયા દુરીકૃતો ભેદ-મોહઃ । ભગવદ્-
વિગ્રહસ્ય વ્યાપકત્વાસમ્ભાવના-જનિત-તન્-નાનાત્વ-વિજ્ઞાન-લક્ષણો મોહો
યસ્ય તથાભૂતોઽહમ્ । તેષુ વ્યાપકત્વે હેતુર્ આત્મ-કલ્પિતાનામ્ આત્મન્ય્ એવ
પરમાશ્રયે પ્રાદુષ્કૃતાનામ્ અવલોકનં પ્રતિ યથૈક એવાર્કો વૃક્ષ-
કુડ્યાદ્ય્-ઉપરિ-ગતત્વેન તત્રાપિ કુત્રચિદ્ અવ્યવધાનં સમ્પૂર્ણત્વેન
સવ્યવધાનસ્ ત્વ્ અસમ્પૂર્ણત્વેનાનેકધા દૃશ્યતે તથેત્ય્ અર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તોઽયમ્ એકસ્યૈવ તત્ર તત્રોદય ઇત્ય્ એતન્ માત્રાંશે । વસ્તુતસ્ તુ શ્રી-
ભગવદ્-વિગ્રહોઽચિન્ત્ય-શક્ત્યા તથા ભાસતે । સૂર્યસ્ તુ દૂરસ્ય
વિસ્તીર્ણાત્મનાસ્વભાવેનેતિ વિશેષઃ । અથવા તં પૂર્વ-વર્ણિત-સ્વરૂપમ્
ઇમમ્ અગ્રત એવોપવિષ્ટં શરીર-ભાજાં હૃદિ હૃદિ સન્તમ્ અપિ
સમધિગતોઽસ્મિ । યદ્યપ્ય્ અન્તર્યામિરૂપમ્ એતસ્માદ્ રૂપાદ્ અન્યાકારં
તથાપ્ય્ એતદ્ રૂપમ્ એવાધુના તત્ર તત્ર પશ્યામિ । સર્વતો મહા-
પ્રભાવસ્યૈતસ્ય રૂપસ્યાદેશ-ભેદેઽપ્ય્ અભેદ-બોધનાય જ્ઞેયઃ । ન તુ
પૂર્ણાપૂર્ણત્વ-વિવક્ષાયૈ । અમીલિત-દૃગ્-વ્યધારયદ્ ઇતિ કૃષ્ણ એવં
ભગવતિ મનો-વાક્-કાય-વૃત્તિભિર્ ઇત્ય્ ઉપક્રમોપ-સંહારાદિભિર્ અત્ર શ્રી-
વિગ્રહ એવ પ્રસ્તૂયતે । તતો નેદં પદ્યં બ્રહ્મ-પરં વ્યાખ્યેયમ્ । તદ્
એવં પરિચ્છિન્નત્વાપરિચ્છિન્ન-ત્વયોર્ યુગપત્-સ્થિતેર્ અચરં ચરમ્ એવ ચેત્ય્
એતદ્ અપ્ય્ અત્ર સુસઙ્ગચ્છતે । અતો વિભુત્વેઽપિ લીલયા યાથાથ્યં સિદ્ધ્યતિ ॥
ભીષ્મઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[46]
એવં તસ્ય નિત્યત્વ-વિભુત્વે સાધિતે । તથૈવ વ્યાખ્યાતં શ્રી-સ્વામિભિર્
અષ્ટમસ્ય ષષ્ઠે । અનાવિરાવિરાસેયં નાભૂતાભૂદ્ ઇતિ બ્રુવન્ ।
બ્રહ્માભિપ્રૈતિ નિત્યત્વ-વિભુત્વે ભગવત્-તનોર્ ઇતિ । તથા હિ શ્લોક-દ્વયં
તટ્-ટીકા ચ --
અજાત-જન્મ-સ્થિતિ-સંયમાયા-
ગુણાય નિર્વાણ-સુખાર્ણવાય ।
અણોર્ અણિમ્ને ઽપરિગણ્ય-ધામ્ને
મહાનુભાવાય નમો નમસ્ તે ॥
રૂપં તવૈતત્ પુરુષર્ષભેજ્યં
શ્રેયો ઽર્થિભિર્ વૈદિક-તાન્ત્રિકેણ ।
યોગેન ધાતઃ સહ નસ્ ત્રિ-લોકાન્
પશ્યામ્ય્ અમુષ્મિન્ન્ ઉ હ વિશ્વ-મૂર્તૌ ॥ [ભ્પ્ 8.6.8-9] ઇતીદમ્ ।
શ્રી-મૂર્તેર્ અયં આવિર્ભાવ એવ નત્વસ્મદ્_અદિ-વજ્ જન્માદિ તદાસ્તીત્ય્ આહ -
ન જાતા જન્માદયો યસ્ય । કુતઃ ? અગુણાય અતો નિર્વાણ-સુખસ્યાર્ણવાય
અપીઅર-મોક્ષ-સુખ-રૂપાયેત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ અણોર્ અણિમ્ન અતિસૂક્ષ્માય
દુર્જ્ઞાતત્વાત્ । વસ્તુતસ્ તુ અપરિગણ્યમ્ ઇયત્તાતીતં ધામ મૂર્તિર્ યસ્ય તસ્મૈ
। ન ચૈતદ્ અસમ્ભાવિતમ્ । યતો મહાન્ અચિન્ત્યોઽનુભાવો યસ્ય । તન્-મૂર્તેઃ
સનાતનત્વમ્ અપરિમેયત્વં ચોપપાદયત્તિ રૂપમ્ ઇતિ ।
હે પુરુષર્ષભ! હે ધાતઃ ! એતત્ તવ રૂપં વૈદેકેન તાન્ત્રિકેણ ચ
ઉપાયેન શ્રેયોભિઃ સદા ઇજ્યં પૂજ્યં અતો નેદમ્ અપૂર્વં જાતમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ યૂયં દેવાઃ પૂજ્યત્વેન પ્રસિદ્ધાઃ સત્યં સર્વેઽપ્ય્ અત્રૈવાન્તર્ભૂતા ઇત્ય્
આહ । ઉ અહો હ સ્ફુટમ્ અમુષ્મિંસ્ ત્વયિ નોઽસ્માંસ્ ત્રિલોકાંશ્ ચ સહ પશ્યામિ
। તત્ર હેતુઃ । વિશ્વં મૂર્તૌ યસ્ય અતસ્ તવૈતદ્ રૂપં પરિચ્છિન્નમ્ અપિ ન
ભવતીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર નિર્વાણ-સુખાર્ણવાયેતિ અર્ણવત્વ-રૂપકેણ નિર્વાણ-સુખ-માત્રત્વં
નિરસ્ય તતોઽપ્ય્ અધિક-સહાસુખત્વમ્ દર્શિતમ્ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-ધ્રુવેન --
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં તવ પાદ-પદ્મ-
ધ્યાનાદ્ ભવજ્-જન-કથા-શ્રવણેન વા સ્યાત્ ।
સા બ્રહ્મણિ સ્વ-મહિમન્ય્ અપિ નાથ મા ભૂત્
કિં ત્વ્ અન્તકાસિ-લુલિતાત્ પતતાં વિમાનાત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 4.9.10]
તથા અણોર્ અણિમ્ને ઇતિ પ્રોચ્ય અપરિમેય-ધામ્ન ઇત્ય્ ઉક્તેર્ અચિન્ત્ય-શક્તિત્વ-
રૂપેણ મહાનુભાવત્વેન સર્વ-પરિણામાધારત્વં તવ દર્શિતમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્
॥
[47]
અથ સ્થૂલ-સૂક્ષ્માતિરિક્તતામ્ આહ દ્વાભ્યામ્ ।
સ વૈ ન દેવાસુર-મર્ત્ય-તિર્યઙ્
ન સ્ત્રી ન ષણ્ઢો ન પુમાન્ ન જન્તુઃ
નાયં ગુણઃ કર્મ ન સન્ ન ચાસન્
નિષેધ-શેષો જયતાદ્ અશેષઃ ॥ [ભ્પ્ 8.6.24]
એવં ગજેન્દ્રમ્ ઉપવર્ણિત-નિર્વિશેષં
બ્રહ્માદયો વિવિધ-લિઙ્ગ-ભિદાભિમાનાઃ
નૈતે યદોપસસૃપુર્ નિખિલાત્મકત્વાત્
તત્રાખિલામર-મયો હરિર્ આવિરાસીત્ ॥ [ભ્પ્ 8.6.30]
યસ્ય બ્રહ્માદયો દેવા[*એન્દ્નોતે #7] ઇત્ય્ આદિ પ્રાક્તન-પદ્ય-દ્વયેન
યસ્માત્ સર્વ-કારણ-કારણત્વં વ્યઞ્જિતં તસ્માદ્ દેવાદીનાં મધ્યે કોઽપિ
ન ભવતિ । વૈલક્ષણ્યં સાત્ત્વિકત્વ-ભૌતિકત્વાદિ-હીનતૈવ સ્ત્રીત્વ-
પુરુષત્વ-હીનતા ચ પ્રાકૃત-તત્-તદ્-ધર્મ-રાહિત્યમ્ । અતએવ ન ષણ્ડ ઇત્ય્
ઉક્તમ્ । તસ્માન્ ન કોઽપિ જન્તુઃ । કારણ-ભૂતઃ સત્ત્વાદિર્ ગુણઃ પુણ્ય-પાપ-
લક્ષણં કર્મ ચ નેત્ય્ આહ । નાયં ગુણઃ કર્મેતિ । તયોર્ અપિ પ્રવર્તકત્વાદ્
ઇતિ ભાવઃ । કિં બહુના, યદ્ અત્ર સત્ સ્થૂલમ્ અસત્ સૂક્ષ્મં તદ્ એકમ્ અપિ ન
ભ્વતિ સ્વ-પ્રકાશ-રૂપત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । કિન્તુ સર્વસ્ય નિષેધેઽવધિત્વેન
શિષ્યત ઇતિ શેષઃ । માયયા તત્-તદ્-અશેષાત્મકશ્ ચ । જયતાત્ મદ્-
વિમોક્ષણાયાવિર્ભવત્વ્ ઇતિ ।
ટીકા ચ - એવમ્ ઉપવર્ણિતં નિર્વિશેષં દેવાદિ-રૂપં વિના પરં તત્ત્વં યેન
તં ગજેન્દ્રમ્ । વિવિધ-લિઙ્ગ-ભિદાભિમાનાઃ । વિવિધા ચાસૌ લિઙ્ગ-ભિદા
દેવાદિ-રૂપ-ભેદશ્ ચ તસ્યાભિમાનો યેષામ્ અતએવ તે બ્રહ્માદયો યદા
નોપજગ્મુસ્ તત્ર તદા નિખિલાત્મકત્વાત્ નિખિલાનાં તેષાં પરમાત્મ-સુખ-
રૂપત્વાત્ તદ્-વિલક્ષણો માયયા અશેષાત્મકત્વાદ્ અખિલામરમયો હરિર્
આવિરાસીદ્ ઇતિ ।
એવમ્ આવિર્ભાવં પ્રાર્થયમાને શ્રી-ગજેન્દ્રે યદ્ રૂપેણાવિર્ભૂતં તત્ ખલુ
તાદૃશમ્ એવ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ સાધૂક્તં સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-વસ્ત્વ્-અતિરિક્તસ્ તવ
શ્રી-વિગ્રહ ઇતિ । અન્યથા ત્વ્ અપાણિ-પાદ-રૂપત્વેનૈવ તચ્ ચેતસ્યાવિર્ભૂય તદ્
વિદધ્યાત્ । તદ્ ઉક્તં સ્વેચ્છામયસ્યેતિ । શ્લોક-દ્વયમ્ ઇદં
શ્લોકાન્તરવ્યવહિતમ્ અપ્ય્ અર્થેનાવ્યવહિતત્વાદ્ યુગલતયોપદધ્રે ॥
પ્રથમં ગજેન્દ્રઃ શ્રી-હરિમ્, દ્વિતીયં શ્રી-શુકઃ

[48]
અથ પ્રત્યગ્-રૂપતત્વમ્ અપ્ય્ આહ -
સ ત્વં કથં મમ વિભોઽક્ષ-પથઃ
પરાત્મા યોગેશ્વરૈઃ શ્રુતિ-દૃશામલ-હૃદિ-ભાવ્યઃ ।
સાક્ષાદ્ અધોક્ષજ ઉરુ-વ્યવસનાન્ધ-બુદ્ધેઃ
સ્યાન્ મેઽનુદૃશ્ય ઇહ યસ્ય ભવાપવર્ગઃ ॥ [ભ્પ્ 10.64.18]
ટીકા ચ - હે વિભો સ ત્વં મમાક્ષ-પથઃ લોચન-ગોચરઃ એતચ્ ચિત્રમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । કિમ્ અત્રાશ્ચર્યં તદ્ આહ પર આત્મા અતએવ યોગેશ્વરૈર્ અપિ શ્રુતિ-દૃશા
અમલ-હૃદિ વિભાવ્યશ્ ચિન્ત્યઃ । યતોઽધોક્ષજઃ અક્ષજમ્ ઐન્દ્રિયકં જ્ઞાનં
તદ્ અધઃ અર્વાગ્ એવ યસ્ય સઃ । યસ્ય હિ ભવાપવર્ગો ભવેત્ તસ્ય ભવાન્
અનુદૃશ્યઃ સ્યાત્ ઉરુ-વ્યસનેન કૃકલાસ-ભવ-દુઃખેન અન્ધ-બુદ્ધેસ્ તુ
મમ એતચ્ ચિત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
દર્શન-કારણં તૂક્તં નારાયણાધ્યાત્મે -
નિત્યાવ્યક્તોઽપિ ભગવાન્ ઈક્ષ્યતે નિજ-શક્તિતઃ ।
તામ્ ઋતે પરમાત્માનં કઃ પશ્યેતામૃતં પ્રભુમ્ ॥ ઇતિ ।
તાદૃશ-શક્તેર્ અપ્ય્ ઉલ્લાસે તત્-કૃપૈવ કારણમ્ । તદ્ ઉક્તં શ્રુતૌ --
ન ચક્ષુષા પશ્યતિ રૂપમ્ અસ્ય
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્
તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનું સ્વામ્ ॥ [કઠૌ 1.2.23]
ન સન્દૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમ્ અસ્ય । ઇત્ય્ આદિકં ચ કુત્રચિત્ । એવમ્ એવ મોક્ષ-
ધર્મે નારાયણીયે નારદં પ્રતિ શ્રી-શ્વેતદ્વીપ-પતિનોક્તમ્ -
એતત્ ત્વયા ન વિજ્ઞેયં રૂપવાન્ ઇતિ દૃશ્યતે ।
ઇચ્છન્ મુહૂર્તાન્ નશ્યેયમ્ ઈશોઽહં જગતો ગુરુઃ ॥
માયા હ્ય્ એષા મયા સૃષ્ટા યન્ માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્ યુક્તં નૈવં ત્વં જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ॥ [મ્ભ્ 12.306.42-43]
યથાઽન્યો રૂપવાન્ ઇતિ હેતોર્ દૃશ્યતે તથાયમ્ અપીત્ય્ એતત્ ત્વયા ન જ્ઞેયમ્ ।
તતશ્ ચ સ્વય રૂપિત્વેઽપ્ય્ અદૃશ્યત્વમ્ ઉક્ત્વા નિજ-રૂપસ્યાપ્રાકૃતત્વમ્ એવ
દર્શિતમ્ । તદ્-દર્શને ચ પરમ-કૃપા-મય્ય્ અકુણ્ઢા મમેચ્છૈવ કારણમ્
ઇત્ય્ આહ । ઇ
ઇચ્છન્ન્ ઇતિ । નશ્યેયમ્ અદૃશ્યતામ્ આપદ્યેયમ્ । તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યં જગદ્-
વિલક્ષણત્વં ચ હેતુમ્ આહ - ઈશ ઇત્ય્ આદિ । તથાપિ માં સર્વ-ભૂત-ગણૈર્
યુક્તં યત્ પશ્યસિ તદ્ યુક્તત્વેન યત્ પ્રત્યેષિ એષા માયા મયૈવ સૃષ્ટા
મમ માયયૈવ તથા ભાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્મિન્ નૈવમ્ ઇત્ય્ આદિ । મયાત્ર
પ્રતારણ-શક્તિઃ । તથા હિ તત્રૈવ શ્રી-ભાષ્ય-વચનમ્ ।
પ્રીતસ્ તતોઽસ્ય ભગવાન્ દેવ-દેવઃ સનાતનઃ ।
સાક્ષાત્ તં દર્શયામાસ દૃશ્યો નાન્યેન કેનચિદ્ ॥ ઇતિ । [મ્ભ્ 12.323.11]
તમ્ ઉપરિચરં વસું પ્રતિ સ્વાત્માનમ્ ઇતિ શેષઃ । તદ્-અગ્રે ચ વસ્વ્-આદિ-
વાક્યમ્ ।
ન શક્યઃ સ ત્વયા દ્રષ્ટુમ્ અસ્માભિર્ વા બૃહસ્પતે ।
યસ્ય પ્રસાદં કુરુતે સ વૈ તં દ્રષ્ટુમ્ અર્હતિ ॥ ઇતિ । [મ્ભ્ 12.323.18]
તદ્ એવં શ્રુતાવ્ અપ્ય્ અદૃશ્યત્વાદયો ધર્માઃ શ્રી-વિગ્રહસ્યૈવોક્તાઃ ।
શ્રુત્યન્તરં ચ ન ચક્ષુષા પશ્યતિ રૂપમ્ અસ્ય । ઇતિ ॥
નૃપઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[49]
અતએવ પ્રાકૃતાનિ રૂપાદીનિ નિષિધ્ય અન્યાનિ સમ્પ્રતિપાદ્યન્તે ।
ન વિદ્યતે યસ્ય ચ જન્મ કર્મ વા
ન નામ-રૂપે ગુણ-દોષ એવ વા
તથાપિ લોકાપ્યય-સમ્ભવાય યઃ
સ્વ-માયયા તાન્ય્ અનુકાલમ્ ઋચ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 8.3.8]
અયમ્ અર્થઃ । અવસ્થાન્તર-પ્રાપ્તિર્ વિકારઃ । તત્ર પ્રથમ-વિકારો જન્મેતિ
। અપૂર્ણસ્ય નિજ-પૂર્ત્ય્-અર્થા ચેષ્ટા કર્મેતિ । મનોગ્રાહ્યસ્ય વસ્તુનો
વ્યવહારાર્થં કેનાપિ સઙ્કેતિતઃ શબ્દો નામેતિ । ચક્ષુષા ગ્રાહ્યો ગુણો
રૂપમ્ ઇતિ । સત્ત્વાદિ-પ્રાકૃત-ગુણ-નિદાનો દ્રવ્યસ્યોત્કર્ષ-હેતુર્-ધર્મ-
વિશેષો ગુણ ઇતિ પ્રકૃતિજે લોકે દૃશ્યતે । યસ્ય ચ સર્વદા સ્વરૂપસ્થત્વાત્
પૂર્ણત્વાત્ મનસોઽપ્ય્ અગોચરત્વાત્ સ્વપ્રકાશત્વાત્ પ્રકૃત્ય્-અતીત્વાત્ તાનિ ન
વિદ્યન્તે ।
તથાપિ યસ્ તાનિ ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ તસ્મૈ નમ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 8.3.9] ઉત્તર-
શ્લોકેનાન્વયઃ । અતએવ શ્રુત્યાપિ - નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્ ઇત્ય્ આદૌ [શ્વેતુ
6.19], અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અવ્યયમ્ ઇત્ય્ આદૌ [કઠૌ 1.3.15] ચ તન્
નિષિધ્યાપિ સર્વ-કર્મા સર્વ-કામઃ સર્વ-ગન્ધઃ સર્વ-રસ ઇત્ય્ [છાઉ
3.14.4] આદૌ વિધીયતે । ગુણ-દોષ ઇતિ અપરમાર્થત્વાદ્ ગુણ એવ દોષ ઇત્ય્
અર્થઃ । તતો રૂઢ-દોષસ્ તુ સર્વથા ન સમ્ભવત્ય્ એવેતિ વક્ષ્યતે । તથા ચ
કૌર્મે -
ઐશ્વર્ય-યોગાદ્ ભગવાન્ વિરુદ્ધાર્થોઽભિધીયતે ।
તથાપિ દોષાઃ પરમે નૈવાહાર્યઃ કથઞ્ચન ।
ગુણા વિરુદ્ધા અપિ તુ સમાહાર્યાશ્ ચ સર્વતઃ ॥ ઇતિ ।
અયમ્ આત્માપહત-પાપ્મા । ઇત્ય્ આદ્યાઃ [છાઉ 8.7.1] શ્રુતયશ્ ચ ।
એતં સંયદ્ વામ ઇત્ય્ આવક્ષતે એતં સર્વાણિ વામાનિ નયતિ એષ ઉ એવ
ભામણીઃ એષ સર્વેષુ વેદેષુ ભાતીત્ય્ [છા 4.15.2] આદ્યા ચ । અતએવ સર્વ-
ગન્ધ ઇત્ય્ આદૌ ગન્ધાદિ-શબ્દેન સૌગન્ધ્યાદિકમ્ એવોચ્યતે । યદા તુ
ઋચ્છતિનાન્વયસ્ તુ ગુણસ્ય દોષત્વેન રૂપકમ્ અવિવક્ષિતં શ્રુતિ-વિરુદ્ધત્વાત્
પરમાર્થત્વેન પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાચ્ ચ ।
નન્વ્ એકત્ર તેષાં જન્માદીનાં ભાવાભાવયોર્ વિરોધ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તદ્-
વિરોધે હેતુમ્ આહ સ્વ-માયયા ઇતિ । અન્યથાનુપપત્તિ-પ્રમિતા દુસ્તર્ક્યા
સ્વરૂપ-શક્તિર્ એવ તત્ર હેતુઃ । અતએવ સ્વરૂપ-ભૂતત્વેન તેભ્યઃ
પ્રાકૃતેભ્યો વિલક્ષણત્વાત્ તાન્ય્ અપિ ન વિદ્યન્ત ઇતિ ચ વક્તું શક્યત ઇતિ
ભાવઃ । યથા શાઙ્કર-શારીરરકે સમાકર્ષાદ્ ઇત્ય્ [વ્સ્. 1.4.15] અત્ર નામ-
રૂપ-વ્યાકૃત-વસ્તુ-વિષયઃ સ્વચ્છન્દઃ પ્રાયેણ પ્રસિદ્ધ ઇતિ તદ્-
વ્યકરણાભાવાપેક્ષયા પ્રાગ્-ઉત્પત્તેઃ સદ્ એવ બ્રહ્મ-શ્રુતાવ્ અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ તથૈવ જ્ઞેયમ્ ।
અતએવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે - ગુણાંશ્ ચ દોષાંશ્ ચ મુને વ્યતીત ઇત્ય્ [વિપ્ 6.5.83]
ઉક્ત્વા પુનર્ આહ સમસ્ત-કલ્યાણ-ગુણાત્મકો હીતિ [વિપ્ 6.5.84] । તથા
જ્ઞાન-શક્તિ-બલૈશ્વર્ય-વીર્ય-તેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ।
ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ ॥ ઇતિ [વિપ્ 6.5.79]
પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે ચ -
યોઽસૌ નિર્ગુણ ઇત્ય્ ઉક્તઃ શાસ્ત્રેષુ જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
પ્રાકૃતૈર્ હેય-સંયુક્તૈર્ ગુણૈર્ હીનત્વમ્ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ।
ન ચ સ્વ-માયયેત્ય્ અન્યથાર્થં મન્તવ્યમ્ ।
વિશુદ્ધ-વિજ્ઞાન-ઘનં સ્વ-સંસ્થયા
સમાપ્ત-સર્વાર્થ-મયી વાઞ્છિતમ્ ।
સ્વ-તેજસા નિત્ય-નિવૃત્ત-માયા-
ગુણ-પ્રવાહં ભગવન્તમ્ ઈમહિ ॥ ઇતિ [?][*એન્દ્નોતે #8] શ્રી-નારદ-
વાક્યાત્ ।
સ્વ-સુખ-નિભૃતેદ્યાદિ[*એન્દ્નોતે #9] । વક્તૃ-હૃદય-વિરોધાચ્ ચ । તતઃ
સર્વથા ચિચ્-છક્ત્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । અતઃ સ્વામિભિર્ અપિ યોગ-માયા-શબ્દેન ચિચ્-
છક્તિર્ વ્યાખ્યાતા ।
નનુ પ્રાપ્નોતિ કદાચિત્કત્વમ્ અપ્ય્ અવગમ્યતે, તત્રાહ - અનુકાલં નિત્યમ્ એવ
પ્રાપ્નોતિ, કદાચિદ્ અપિ ન ત્યજતીત્ય્ અર્થઃ । સ્વરૂપ-શક્તિ-પ્રકાશિત્વસ્ય ચ
મિથો હેતુમત્તા જ્ઞેયા ।
નનુ કથં જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વમ્ ? તે હિ ક્રિયે । ક્રિયાત્વં ચ પ્રતિ-
નિજાંશમ્ અપ્ય્ આરમ્ભ-પરિસમાપ્તિભ્યામ્ એવ સિધ્યતીતિ તે વિના સ્વ-સ્વરૂપ-
હાન્ય્-આપત્તિઃ । નૈષ દોષઃ । શ્રી-ભગવતિ સદિવાકારાનન્ત્યાત્
પ્રકાશાનન્ત્યાત્ જન્મ-કર્મ-લક્ષણ-લીલાનન્ત્યાદ્ અનન્ત-પ્રપઞ્ચાનન્ત-
વૈકુણ્ઠ-ગત-તત્-તલ્-લીલા-સ્થાન-તત્-તલ્-લીલા-પરિકરાણાં વ્યક્તિ-પ્રકાશયોર્
આનન્ત્યાચ્ ચ । યત એવં સત્યોર્ અપિ તત્-તદ્-આકાર-પ્રકાશ-ગતયોસ્ તદ્-આરમ્ભ-
સમાપ્ત્યોર્ એકત્રિકત્ર તે જન્મ-કર્મણોર્ અંશા યાવત્ સમાપ્યન્તે ન
સમાપ્યન્તે વા તાવદ્ એવાન્યત્રાપ્ય્ આરબ્ધા ભવતીત્ય્ એવં શ્રી-ભગવતિ
વિચ્છેદાભાવાન્ નિત્યે એવ તત્ર તે જન્મ-કર્મણી વર્તેતે । તત્ર તે ક્વચિત્
કિઞ્ચિદ્ વિલક્ષણત્વેનારભ્યેતે તે ક્વચિદ્ ઐકરૂપ્યેણ ચેતિ જ્ઞેયમ્ । વિશેષણ-
ભેદાદ્ વિશેષણૈક્યાચ્ ચ । એક એવાકારઃ પ્રકાશ-ભેદેન પૃથક્ ક્રિયાસ્પદં
ભવતીતિ । ચિત્રં બતૈતદ્ એકેન વપુષા ઇત્ય્ આદૌ પ્રતિપાદિતમ્ ।
તતઃ ક્રિયા-ભેદાત્ તત્-તત્-ક્રિયાત્મકેષુ પ્રકાશ-ભેદેષ્વ્ અભિમાન-ભેદશ્
ચ ગમ્યતે । તથા સતિ એકત્રૈકત્ર લીલા-ક્રમ-જનિત-રસોદ્બોધશ્ ચ જાયતે
।
નનુ કથં તે એવ જન્મ-કર્મણી વર્તેતે ઇત્ય્ ઉક્તં પૃથગ્-આરબ્ધત્વાદ્ અન્યે
એવ તે । ઉચ્યતે । કાલ-ભેદેનોદિતાનામ્ અપિ સમાન-રૂપાણાં ક્રિયાણામ્
એકત્વમ્ । યથા શઙ્કર-શારીરકે । દ્વિર્-ગો-શબ્દોભયમ્ ઉચ્ચરિતો ન તુ દ્વૌ
ગો-શબ્દાવ્ ઇતિ । તથૈવ દ્વિઃ પાકઃ કૃતોઽનેન ન તુ દ્વિધા પાકઃ કૃતોઽનેનેતિ
પ્રતીત્યા ભવિષ્યતિ । તતો જન્મ-કર્મણોર્ અપિ નિત્યતા યુક્તૈવ ।
અતએવાગમાદાવ્ અપિ ભૂત-પૂર્વ-લીલોપાસન-વિધાનં યુક્તમ્ । તથા ચોક્તમ્
મધ્વ-ભાષ્યે - પરમાત્મ-સમ્બન્ધિત્વેન નિત્યત્વાત્ ત્રિવિક્રમત્વાદિષ્વ્ અપ્ય્
ઉપસંહાર્યત્વં યુજ્યતે ઇતિ । અનુમતં ચૈતત્ શ્રુત્યા યદ્ ગતં ભવચ્ ચ
ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ અનયૈવ । ઉપસંહાર્યત્વમ્ ઉપાસનાયામ્ ઉપાદેયત્વમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તત્ર તસ્ય જન્મનઃ પ્રાકૃતાત્ તસ્માદ્ વિલક્ષણત્વં પ્રાકૃત-
જન્માનુકરણેનાવિર્ભાવ-માત્રત્વં ક્વચિત્ તદ્-અનનુકરણેન વા ।
અજાયમાના બહુધા વિજાયત ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદ્ યથા --
દેવક્યાં દેવ-રૂપિણ્યાં વિષ્ણુઃ સર્વ-ગુહાશયઃ ।
આવિરાસીદ્ યથા પ્રાચ્યાં દિશીન્દુર્ ઇવ પુષ્કલઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.3.8]
તથા ચ -
સત્યં વિધાતું નિજ-ભૃત્ય-ભાષિતં
વ્યાપ્તિત્વં ચ ભૂતેષ્વ્ અખિલેષુ ચાત્મનઃ ।
અદૃશ્યતાત્ય્-અદ્ભૂત-રૂપમ્ ઉદ્વહન્
સ્તમ્ભે સભાયાં ન મૃગં ન માનુષમ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 7.8.17]
કાર્દમં વીર્યમ્ આપન્ન ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 3.24.6] શ્રી-કપિલ-દેવાવતાર-
પ્રસઙ્ગે કર્દમસ્ય ભક્તિ-સામર્થ્ય-વશીભૂત ઇત્ય્ એવ વ્યાખ્યેયમ્ ।
વીર્ય-શબ્દ-ન્યાસસ્ તુ પ્રસિદ્ધં પુત્રત્વમ્ અપિ શ્લિષ્ટં ભવતીત્ય્ એવમ્
અર્થઃ । તથા કર્મણો વૈલક્ષણ્યં સ્વરૂપાનન્દ-વિલાસ-માત્રત્વમ્ । તદ્
યથા લોકવત્ તુ લીલા-કૈવલ્યમ્ ઇતિ [વ્સ્ 2.1.33] । વ્યાખ્યાતં ચ તત્ત્વ-વાદિભિઃ
। યથા લોકે મત્તસ્ય સુખોદ્રેકાદ્ એવ નૃત્યાદિ-લીલા ન તુ પ્રયોજનાપેક્ષયા
એવમ્ એવેશ્વરસ્ય । નારાયણ-સંહિતાયાં ચ -
સૃષ્ટ્યાદિકં હરિર્ નૈવ પ્રયોજનમ્ અપેક્ષ્ય તુ ।
કુરુતે કેવલાનન્દાદ્ યથા મત્તસ્ય નર્તનમ્ ॥
પૂર્ણાનન્દસ્ય તસ્યેહ પ્રયોજન-મતિઃ કુતઃ ।
મુક્તા અવ્યાપ્ત-કામાઃ સ્યુઃ કિમ્ ઉતાસ્ય્ અખિલાત્મનઃ ॥ ઇતિ ।
ન ચોન્મત્ત-દૃષ્ટાન્તેનાસર્વજ્ઞત્વ પ્રસઞ્જયિતવ્યમ્ । સ્વરૂપાનન્દોદ્રેકેણ

સ્વ-પ્રયોજનમ્ અનનુસન્ધાયૈવ લીલાયતે ઇત્ય્ એતદ્ અંશેનૈવ સ્વીકારાત્ ।
ઉચ્છ્વાસ-પ્રશ્વાસ-દૃષ્ટાન્તેઽપિ સુષ્પ્ત્ય્-આદૌ તદ્-દોષાપાતાત્ । તસ્માત્
સ્વરૂપાનન્દ-સ્વાભાવિક્યેન તલ્-લીલા । શ્રુતિશ્ ચ - દેવસ્યૈવ સ્વભાવોઽયમ્
આપ્ત-કામસ્ય કા સ્પૃહા । ઇતિ ।
અત્ર પ્રાકૃત-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-ગતસ્ય સાક્ષાદ્-ભગવચ્-ચેષ્ટાત્મકસ્ય વીક્ષણાદિ-
કર્મણો વસ્તુતસ્ તુ તથા-વિધત્વે વૈકુણ્ઠાદિ-ગતસ્ય કૈમુત્યમ્
એવાપતિતમ્ । યથોક્તં નાગ-પત્નીભિઃ અવ્યાકૃત-વિહારાય ઇતિ [ભ્પ્ 10.16.47]
। અતએવ શ્રી-શુકાદીનામ્ અપિ તલ્-લીલા-શ્રવણે રાગતઃ પ્રવૃત્તિર્ યુજ્યતે ।
અતશ્ ચ --
એવં ચ જન્માનિ કર્માણિ હ્ય્ અકર્તુર્ અજનસ્ય ચ ।
વર્ણયન્તિ સ્મ કવયો વેદ-ગુહ્યાનિ હૃત્-પતેઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 1.3.35]
અત્ર જન્મ-ગુહ્યાધ્યાય-પદ્યેઽપ્ય્ એવમ્ એવ વ્યાખ્યેયમ્ । યત્રેમે સદ્-અસદ્-
રૂપે [ભ્પ્ 1.3.33-4] ઇત્ય્ આદિભ્યામ્ અવ્યવહિત-પદ્યાભ્યાં યથા સ્વરૂપ-
સમ્યગ્-જ્ઞાનેનૈવ કૃતસ્યાવિદ્યાકૃતાત્માધ્યાસ-સદ્-અસદ્-રૂપ-નિષેધસ્ય
હેતોર્ બ્રહ્મ-દર્શનં ભવતિ । યથા ચ - માયોપરતાવ્ એવ સ્વરૂપ-
સમ્પત્તિર્ ભવતિ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવમ્ એવ કવય આત્મારામા હૃત્-પતેઃ
પરમાત્મનો જન્માનિ કર્માણિ ચ વર્ણયન્તિ । તત્-તત્-પ્રતિષેધે તદ્-ઉપરતૌ
ચૈવ સત્યાં તજ્-જન્મ-કર્માનુભવ-સમ્પત્તી ભવત ઇત્ય્ અર્થઃ । સમ્પત્તિર્
અત્ર સાક્ષાદ્ દર્શનમ્ । તસ્માત્ સ્વરૂપાનન્દાતિશયિત-ભગવદ્-આનન્દ-
વિલાસ-રૂપાણ્ય્ એવ તાનીતિ ભાવઃ । અતએવ પ્રાકૃત-વૈલક્ષણ્યાદ્ અકર્તુર્
અજનસ્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અતએવ વેદ-ગુહ્યાન્ય્ અપિ તાનીતિ । યથા અક્રૂર-સ્તુતૌ
ત્વયોદિતઃ [ભ્પ્ 10.48.23-24] ઇત્ય્ આદિ દ્વયં ટીકાયામ્ એવેત્થમ્ ઉત્થાપિતમ્ ।
નનુ તર્હિ મમાવતારાસ્ તચ્-ચરિતાનિ ચ શુક્તિ-રજત-વદ્ અવિદ્યા-કલ્પિતાન્ય્ એવ
કિમ્ ? નહિ નહિ ઇયં તુ તવ લીલેત્ય્ આહ દ્વયેન ત્વયોદિત ઇતીતિ ।
તથૈવ ચ ભગવત્-સ્વરૂપ-સામ્યેનોક્તં વૈષ્ણવે -
નામ-કર્મ-સ્વરૂપાણિ ન પરિચ્છેદ-ગોચરે ।
યસ્યાખિલ-પ્રમાણાનં સ વિષ્ણુર્ ગર્ભગસ્ તવ ॥ ઇતિ । [વિપ્ 5.2.19]
રૂપ-કર્મેતિ વા પાઠાન્તરમ્[*એન્દ્નોતે #10] । ઇત્થમ્ એવાભિપ્રેતં શ્રી-
ગીતોપનિષદ્ભિઃ -
જન્મ-કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ । ઇતિ । [ગીતા 4.9]
તથા નામ્નો વૈલક્ષણ્યં વાઙ્-મનસાગોચર-ગુણાવલમ્બિત્વેન સ્વતઃ-
સિદ્ધત્વમ્ । તદ્ યથા વાસુદેવાધ્યાત્મે - અપ્રસિદ્ધેસ્ તદ્-ગુણાનામ્
અનામાસૌ પ્રકીર્તિતઃ ઇતિ । બ્રાહ્મે - અનામા સોઽપ્રસિદ્ધત્વાદ્ અરૂપો ભૂત-
વર્જનાત્ ઇતિ ।
ન યત્ર નાથ વિદ્યન્તે નામ-જાત્યાદિ-કલ્પનાઃ ।
તદ્ બ્રહ્મ પરમં નિત્યમ્ અવિકારિ ભવાન્ અજ ॥
ન કલ્પનામૃતેઽર્થસ્ય સર્વસ્યાધિગમો યથઃ ।
તતઃ કૃષ્ણાચ્યુતાનન્ત-વિષ્ણુ-નામભિર્ ઈડ્યસે ॥ ઇતિ ॥ [વિપ્ 5.18.53-54]
એતદ્-વૈષ્ણવ-વચનાનન્તરમ્ અપિ ન વિરુદ્ધમ્ । તથા હિ । અત્રાપાતતઃ
પ્રતીતાર્થતાયાં કલ્પના-શબ્દો વ્યર્થઃ સ્યાત્ । નામ-જાત્ય્-આદયો ન વિદ્યન્તે
। ઇત્ય્ અનેનૈવ વિવક્ષિતાર્થ-સિદ્ધેઃ । સ્વયમ્ એવ બ્રહ્માજાદિ-શબ્દાનાં
પરમાર્થ-પ્રતિપાદક-નામતયા સ્વીકૃતશ્ ચ । અજામ્ એકાં લોહિત-શુક્લ-
કૃષ્ણામ્ [શ્વેતુ 4.5] ઇત્ય્ આદિષ્વ્ અજાયમાનત્વ-લક્ષણ-જાતિશ્ ચ દૃશ્યત એવ ।
તથા નામાદિ-કલ્પના ન વિદ્યન્તે ઇત્ય્ ઉક્તા સ્વયં કૃષ્ણાદિ-નામ-કલ્પનોક્તિર્
વિરુદ્ધા સ્યાત્ કલ્પનયા વા કથમ્ ઈડયતા સ્યાત્ કલ્પનાયા અનિયતત્વાચ્ ચ
કથં કૃષ્ણાદિનામ્ અનિયત્યમ્ ઉચ્યતે । તસ્માન્ નામ-કર્મ-સ્વરૂપાણીત્ય્
અનુસારાચ્ ચાયમ્ અર્થઃ । યથા યત્ર નામ-જાત્ય્-આદીનાં નામનિ કૃષ્ણાદીનિ
જાતયો દેવત્વ-મનુષ્યત્વ-ક્ષત્રિયત્વાદિ-લીલાઃ તદાદીનાં કલ્પના ન
વિદ્યન્તે ।
કિન્તુ સ્વ-સંસ્થયા સમાપ્ત-સર્વાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત-દિશા સ્વરૂપ-સિદ્ધ-નિત્ય-
શક્તિ-વિલાસ-રૂપાણ્ય્ એવ તાનીત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચ યતો યસ્માત્ સર્વસ્યાપિ
દૃષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ કલ્પનાં નામાદિ-રચનામૃતે અધિગમો વ્યવહારિક-
બોધો ન ભવતિ । તતસ્ તસ્માદ્ એવ હેતોઃ કલ્પના-મયં નામ તન્-નામિનં
ચાર્થ સર્વમ્ અવજ્ઞાય નિખિલ-પ્રમાણ-પરિચ્છેદાગોચરત્વેન વેદાત્મતયા
સ્વતઃ-સિદ્ધૈઃ કૃષ્ણાદિ-નામોપલક્ષણૈઃ પ્રસિદ્ધૈર્ એવ નામભિઃ સ્વતઃ-
સિદ્ધસ્ ત્વમ્ એવેડ્યસે મુનિભિર્ વેદૈશ્ ચ શ્લાઘ્યસે । ન તુ કલ્પનામયૈર્
અન્યૈસ્ ત્વમ્ અપિ શ્લાઘ્યસે તાદૃશ-મહિમભિસ્ તૈર્ એવ તવ મહિમા
વ્યક્તીભવતીતિ । યદ્ વા । તૈર્ એવેડ્યસે વ્યક્ત-માહાત્મીક્રિયસ ઇતિ ।
અત્ર યૈઃ શાસ્ત્રેઽતિપ્રસિદ્ધૈઃ શ્રી-ભગવાન્ એવ ઝટિતિ પ્રતીતો ભવતિ । યેષાં
ચ સાઙ્કેત્યાદાવ્ અપિ તાદૃશ-પ્રભાવઃ શ્રૂયતે । તેષાં સ્વતઃ સિદ્ધત્વમ્
અન્યેષાં કલ્પનામયત્વં જ્ઞેયમ્ । અથવા હે નાથ। યત્ર નામ-જાત્યાદીનાં
કલ્પના ન વિદ્યન્તે તત્ કવલ-વિશેષ-રૂપં પરમં બ્રહ્મ ભવાન્ ।
તત્-તત્-કલ્પનાયા અવિષયત્વે હેતુઃ । વિશેષેણ કરોતિ લીલાયત ઇતિ વિકારિ તથા
ન ભવતીત્ય્ અવિકારિ ઇતિ । તદ્-રૂપેણ ન જાયતે ન પ્રકટીભવતીતિ હે અજેતિ ।
તતઃ કિમ્ અવલમ્બ્ય તત્ર નામ-જાત્ય્-આદિ-કલ્પનાઃ ક્રિયન્તામ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્-
તત્-કલ્પનાં વિના ચ સર્વસ્યાપ્ય્ અર્થસ્ય વસ્તુ-માત્રસ્યાધિગમ-માત્રં ન
ભવેત્ । કિમ્ ઉત તાદૃશ-બ્રહ્મ-સ્વરૂપસ્ય ભવતઃ । કલ્પનામય-નામ-
જાત્ય્-આદયસ્ તુ ન કસ્યાપિ સ્વરૂપ-ધર્મા ભવન્તિ યત એવં તતઃ
સાઙ્કેત્યાદિના ભાવિતૈર્ અપિ ભવદ્વત્-સર્વ-પુરુષાર્થ-પ્રદૈસ્ તત્-તદ્-
વિશેષ-પ્રતિપાદકૈઃ કૃષ્ણાદિ-નામભિર્ એવ ત્વમ્ ઈડ્યસે નિત્ય-સિદ્ધ-શ્રુતિ-
પુરાણાદિભિઃ શ્લાઘ્યસે ન તુ નિર્વિશેષતા-પ્રતિપાદકૈર્ નિતરાં
કલ્પનામયૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કિન્તુ કૃષ્ણાદીનાં ચતુર્ણાં નામ્નાં ઉપલક્સણત્વમ્ એવ જ્ઞેયમ્ ।
નારાયણાદિ-નામ્નામ્ અપિ સાઙ્કેત્યાદૌ તથા પ્રભાવ-શ્રવણાત્ । વર્ણ એવ
તુ શબ્દ ઇતિ ભગવાન્ ઉપવર્ષ ઇત્ય્ અનેન તસ્ય ચ નિત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અનેન ચ
ન્યાયેન વર્ણતયૈવ નિત્યત્વમ્ અસ્ય વેદ-સાર-વર્ણાત્મક-નામ્નઃ સિધ્યતિ
। તથૈવ ગોપાલ-તાપની-શ્રુતૌ નામ-મયાષ્ટદશાક્ષર-પ્રસઙ્ગે બ્રહ્મ-
વાક્યમ્ - તેષ્વ્ અક્ષરેષુ ભવિષ્યજ્-જગદ્-રૂપં પ્રકાશયન્ન્ [ગ્તુ 1.26] ઇતિ
। અત્રાવતાર-કાલ-જાત-શબ્દાદિમય-જગત્-કારણત્વેન તદ્-વૈલક્ષણ્યાત્
સ્વતઃ-સિદ્ધત્વં તથા ભગવત્-સ્વરૂપાભિન્નત્વં ચ તદ્-વૈલક્ષણ્યં
નામ્નઃ । તદ્ યથા શ્રુતૌ -
ઓં આસ્ય જાનન્તો નામ ચિદ્ વિવિક્તન્ મહસ્ તે વિષ્ણો સુમતિં ભજામહે । ઓં તત્
સદ્ ઇત્ય્ આદિ ।
અયમ્ અર્થઃ । હે વિષ્ણો! તે તવ નામ ચિત્ ચિત્-સ્વરૂપમ્ અતએવ મહઃ સ્વ-
પ્રકાશ-રૂપમ્ । તસ્માદ્ અસ્ય નામ્નઃ આ ઈષદ્ અપિ જાનન્તઃ ન તુ સમ્યગ્
ઉચ્ચાર-માહાત્મ્યાદિ-પુરસ્કારેણ । તથાપિ વિવક્તન્ બ્રુવાણાઃ કેવલં તદ્-
અક્ષરાભ્યાસ-માત્રં કુર્વાણાઃ સુમતિં તદ્-વિષયાં વિદ્યાં ભજામહે
પ્રાપ્નુમઃ । યતસ્ તદ્ એવ પ્રણવ-વ્યઞ્જિતં વસ્તુ સત્ સ્વતઃ-સિદ્ધમ્ ઇતિ ।
અતએવ ભય-દ્વેષાદૌ શ્રી-મૂર્તેઃ સ્ફૂર્તેર્ ઇવ સાઙ્કેત્યાદાવ્ અપ્ય્ અસ્ય
મુક્તિદત્વં શ્રૂયતે । તથા ચોક્તં પાદ્મે -
અપ્ય્ અન્ય-ચિત્તઃ ક્રુદ્ધો વા યઃ સદા કીર્તયેદ્ ધરિમ્ ।
સોઽપિ બન્ધ-ક્સયાન્ મુક્તિં લભેચ્ ચેદિ-પતિર્ યથા ॥ ઇતિ ।
તથા શ્રી-ભગવત ઇવ તસ્ય નામ્નઃ સકૃદ્ અપિ સાક્ષાત્કારઃ સંસાર-

ધ્વંસકો ભવતિ । યથા સ્કાન્દે -
સકૃદ્ ઉચ્ચારિતં યેન હરિર્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્ ।
બદ્ધઃ પરિકરસ્ તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ ॥
ઇતિ શ્રુતૌ ચ પ્રણવમ્ ઉદ્દિશ્ય । ઓમ્ ઇત્ય્ એતત્ બ્રહ્મણો નેદિષ્ટં નામ
યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ સંસાર-ભયાત્ તારયતિ તસ્માદ્ ઉચ્યતે તાર ઇત્ય્ આદિ
બહુતરમ્ । ન ચાસ્યાર્થ-વાદત્વં ચિન્ત્યમ્ ।
તથાર્થવાદો હરિનામ્નિ કલ્પનમ્ ઇતિ પદ્મ-પુરાણાનુસારેણાપરાધાપાતાત્
। યસ્ય તુ ગૃહીત-નામ્નોઽપિ પુનઃ સંસારસ્ તસ્ય નાનુવ્રજતિ યો મોહાદ્
વ્રજન્તં પરમેશ્વરમ્ । જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માપિ સ ભવેદ્ બ્રહ્મ-
રાક્ષસ ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-ભક્તિ-ચન્દ્રોદયાદિ-પ્રમાણિત-પુરાણ-વચનવન્
મહદ્ અપરાધ-તદ્-અર્થ-વાદ-કલ્પનાદિકં પ્રતિબન્ધકં જ્ઞેયમ્ ।
અતએવાનન્દ-રૂપત્વમ્ અસ્ય મહદ્-ધૃદય-સાક્ષિકં પ્રતિબન્ધકં જ્ઞેયમ્
।
અતએવાનન્દ-રૂપત્વમ્ અસ્ય મ્હદ્-ધૃદય-સાક્ષિકં યથા શ્રી-વિગ્રહસ્ય ।
તદ્ ઉક્તં શ્રી-શૌનકેન -
તદ્ અશ્મ-સારં હૃદયં બતેદં
યદ્ ગૃહ્યમાણૈર્ હરિ-નામ-ધેયૈઃ ।
ન વિક્રિયેતાથ યદા વિકારો
નેત્રે જલં ગાત્ર-રુહેષુ હર્ષઃ ॥ [ભ્પ્ 2.3.24]
અતએવ પ્રભાસ-પુરાણે કણ્ઠોક્ત્યા કથિતૈર્ હેતુભિઃ સકલ-વેદ-ફલત્વેન
ચ ભગવત્-સ્વરૂપત્વમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્ ।
મધુર-મધુરમ્ એતન્ મઙ્ગલં મઙ્ગલાનાં
સકલ-નિગમ-વલ્લી-સત્-ફલં ચિત્-સ્વરૂપમ્ ।
સકૃદ્ અપિ પરિગીતં શ્રદ્ધયા હેલયા વા
ભૃગુ-વર નર-માત્રં તારયેત્ કૃષ્ણ-નામ ॥ ઇતિ ॥
તસ્માદ્ ભગવત્-સ્વરૂપમ્ એવ નામ । સ્પષ્ટં ચોક્તં શ્રી-નારદ-
પઞ્ચરાત્રેઽષ્ટાદશાક્ષરમ્ ઉદ્દિશ્ય -
વ્યક્તં હિ ભગવાન્ એવ સાક્ષાન્-નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
અષ્ટાક્ષર-સ્વરૂપેન મુખેષુ પરિવર્તતે ॥ ઇતિ ।
માણ્ડુક્યોપનિષત્સુ ચ પ્રણવમ્ ઉદ્દિશ્ય - ઓં ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઇદં સર્વં
[માણ્ડુ 1] । ઓંકાર એવેદં સર્વમ્ [છાઉ 2.23.3] ।
પ્રણવો હ્ય્ અપરં બ્રહ્મ પ્રણવશ્ ચ પરં સ્મૃતમ્ ।
અપૂર્વોઽનન્તરોઽબાહ્યોઽનપરઃ પ્રણવોઽવ્યયઃ ॥
સર્વસ્ય પ્રણવો હ્ય્ આદિર્ મધ્યમ્ અન્તસ્ તથૈવ ચ ।
એવં હિ પ્રણવં જ્ઞાત્વા વ્યશ્નુતે તદ્-અનન્તરમ્ ॥
પ્રણવં હીશ્વરં વિદ્યાત્ સર્વસ્ય હૃદયે સ્થિતમ્ ।
સર્વ-વ્યાપિનમ્ ઓઙ્કારં મત્વા ધીરો ન શોચતિ ॥
અમાત્રોઽનન્ત-માત્રશ્ ચ દ્વૈતસ્યોપશમઃ શિવઃ ।
ઓઙ્કારો વિદિતો યેન સ મુનિર્ નેતરો જનઃ ॥ ઇતિ [માણ્ડૂક્ય-કારિકા 26-29]
ન તુ પરમેશ્વરસ્યૈવ તત્-તદ્-યોગ્યતાસ્મભવાદ્ વર્ણ-માત્રસ્ય તથોક્તિઃ
સ્તુતિ-રૂપૈવેતિ મન્તવ્યમ્ । અવતારાન્તરવત્ પરમેશ્વરસ્યૈવ વર્ણ-
રૂપેણાવતારોઽયમ્ ઇતિ અસ્મિન્ન્ અર્થે તેનૈવ શ્રુતિ-બલેનાઙ્ગીકૃતે તદ્-અભેદેન
તત્-સમ્ભવાત્ । તસ્માન્ નામ-નામિનોર્ અભેદ એવ । તદ્ ઉક્તં પાદ્મે -
નામ ચિન્તામણિઃ કૃષ્ણશ્ ચૈતન્ય-રસ-વિગ્રહઃ ।
પૂર્ણઃ શુદ્ધો નિત્ય-મુક્તો ઽભિન્નત્વાન્ નામ-નામિનોઃ ॥ ઇતિ ॥
અસ્યાર્થઃ - નામૈવ ચિન્તામણિઃ સર્વાર્થ-દાતૃત્વાત્ । ન કેવલં તાદૃશમ્ એવ
અપિ તુ ચૈતન્યાદિ-લક્ષણો યઃ કૃષ્ણઃ સ એવ સાક્ષાત્ । તત્ર હેતુર્ અભિન્નત્વાદ્
ઇતીતિ । નનુ, તથાવિધં નામાદિકં કથં પુરુષેન્દ્રિય-જન્યં ભવતિ । ન,
વેદ-માત્રસ્ય ભગવતિવ પુરુષેન્દ્રિયાદિષ્વ્ આવિર્ભાવનાત્ । યથોક્તમ્
એકાદશે સ્વયં શ્રી-ભગવતા - શબ્દ-બ્રહ્મ સુદુર્બોધમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 11.21.36]
આરભ્ય,
મયોપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણાનન્ત-શક્તિના ।
ભૂતેષુ ઘોષ-રૂપેણ વિશેષ-પૂર્ણેવ લક્ષ્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.21.37] ઇતિ ॥
દ્વાદશસ્ય ષષ્ઠે વેદવ્યસન-પ્રસઙ્ગે ક્ષીણાયુષઃ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 12.6.47]
। ટીકા ચ - તર્હિ પુરુષ-બુદ્ધિ-પ્રભવત્વાન્ નાદરણીયં સ્યાદ્ ઇત્ય્
આશઙ્ક્યાહ હૃદિ-સ્થાચ્યુત-ચોદિતા ઇતિ ।
કસ્મૈ યેન વિભાસિતોઽયમ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 12.13.19] તદ્-રૂપેણેત્ય્ આદિવત્ । એતત્
સર્વમ્ અભિપ્રેત્ય ગર્ભ-સ્તુતાવ્ ઉક્તમ્ -
ન નામ-રૂપે ગુણ-જન્મ-કર્મભિર્
નિરૂપિતવ્યે તવ તસ્ય સાક્ષિણઃ ।
મનો-વચોભ્યામ્ અનુમેય-વર્ત્મનો
દેવ ક્રિયાયાં પ્રતિયન્ત્ય્ અથાપિ હિ ॥ [ભ્પ્ 10.2.36] ઇતિ ॥
તથા-રૂપસ્યાપિ વૈલક્ષણ્યં સ્વ-પ્રકાશતા-લક્ષણ-સ્વરૂપ-
શક્ત્યૈવાવિર્ભાવિત્વમ્ । તચ્ ચ પૂર્વ-દર્શિતમ્ । અતએવ દ્વિતીયે,
આત્મ-તત્ત્વ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં યદ્ આહ ભગવાન્ ઋતમ્ ।
બ્રહ્મણે દર્શયન્ રૂપમ્ અવ્યલીક-વ્રતાદ્ ઋતઃ ॥ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 2.9.4] અત્ર ।
ટીકા ચ - યચ્ ચોક્તમ્ અષ્ટમાધ્યયે પરમેશ્વરસ્યાપિ દેહ-
સમ્બન્ધાવિશેષાત્ કથં તદ્-ભક્ત્યા મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઇતિ । આસીદ્ યદ્ ઉદરાત્
પદ્મમ્ ઇત્ય્ આદિના [ભ્પ્ 2.8.8] તત્રાહ આત્મ-તત્ત્વ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઇતિ ।
આત્મનો જીવસ્ય તત્ત્વ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થં તદ્ ભવેદ્ એવ । કિં
તદ્ યત્ તપ્-આદિના સ્વ-ભજનં ભગવાન્ બ્રહ્મણ આહ । કિં કુર્વન્, ઋતં
સત્યં ચિદ્-ઘનં રૂપં દર્શયન્ । દર્શને હેતુર્ અવ્યલીકેન તપસાદૃતઃ
સેવિતઃ સન્ । અયં ભાવઃ । જીવસ્યાવિદ્યયા મિથાભૂત-દેહ-સમ્બન્ધઃ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ યોગમાયયા ચિદ્-ઘન-વિગ્રહાવિર્ભાવ ઇતિ મહાન્ વિશેષઃ । અતસ્
તદ્ ભજને મ્ક્સોપપત્તિર્ ઇતિ । ઇત્ય્ એષા ॥
અતએવ, સ ત્વં ત્રિલોક-સ્થિતયે [ભ્પ્ 10.3.17-18][*એન્દ્નોતે #11] ઇત્ય્ આદિ-દ્વયે
શ્રીમદ્-આનક-દુન્દુભિનાપિ સમાહિતમ્ । અત્ર હ્ય્ અયમ્ અર્થઃ - સ
પ્રપઞ્ચસ્ય સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય-કર્તા ત્વં ત્રિલોક-સ્થિતયે યદા તસ્ય સ્થિતમ્
ઇચ્છસિ । તદા સ્વ-માયયા સ્વાશ્રિતયા માયા-શક્ત્યા કૃત્વા આત્મનઃ શુક્લં
વર્ણં સ્વેન સૃષ્ટાં ધર્મ-પરાં વિપ્રાદિ-જાતિં બિભર્ષિ પાલયસિ । અત્ર
સત્ત્વમય્ય્ એવ સ્વમાયા જ્ઞેયા નિષ્કૃષ્ટત્વાદ્ ઉપયુક્તત્વાચ્ ચ ।
અથ યદા સર્ગમ્ ઇચ્છસિ તદા રજસા રજોમય્યા સ્વમાયયા કૃત્વા ઉપબૃંહિતં
રક્તમ્ કામિનં વિપ્રાદિ-વર્ણં બિભર્ષિ । યદા ચ જનાત્યયમ્ ઇચ્છસિ તદા
તમો-મય્યા કૃત્વા કૃષ્ણં મલિનં પાપ-રતં તં બિભર્ષિ ।
અથવા યદા સ્થિતિમ્ ઇચ્છસિ તદાત્મનઃ શ્રી-વિષ્ણુ-રૂપસ્ય શુક્લં શુદ્ધં
ગુણ-સઙ્કર-રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શિવ-બ્રહ્મ-વત્ તસ્ય તત્-સઙ્ગાભાવાત્ ।
તથૈવ સિદ્ધાન્તિતં શ્રી-શુકદેવેન - શિવઃ શક્તિ-યુતઃ શશ્વત્ ત્રિલિઙ્ગો
ગુણ-સંવૃતઃ [ભ્પ્ 10.88.3] ઇત્ય્ આદૌ, હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્ પુરુષઃ
પ્રકૃતેઃ પરઃ [ભ્પ્ 10.88.5] ઇત્ય્ આદિ । અતએવ --
ચન્દ્રિકા-વિશદ-સ્મેરૈઃ
સારુણાપાઙ્ગ-વીક્ષિતૈઃ ।
સ્વકાર્થાનામ્ ઇવ રજઃ-
સત્ત્વાભ્યાં સ્રષ્ંઋ-પાલકાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.50] ઇતિ ।
અત્ર સાત્ત્વિકત્વ-રાજ-સત્ત્વે ઉત્પ્રેક્ષિતે એવ, ન તુ વસ્તુતયા નિરૂપિતે । વર્ણં
રૂપં, ન તુ કાન્તિ-માત્રમ્ । ગુણ-મયત્વ-સ્વીકારેઽપિ તત્ તદ્ ગુણ-
વ્યઞ્જકાકારસ્યાપ્ય્ અપેક્ષ્યત્વાત્ ન તુ શ્વેતં વર્ણમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયં । શ્રી-
વિષ્ણુ-રૂપસ્ય પાલનાર્થં ગુણાવતારસ્ય પરમાત્મ-સન્દર્ભે ક્ષીરોદ-
શાયિત્વેન સ્થાપયિષ્યમાણસ્ય તત્ર શ્યામત્વેનાતિ-પ્રસિદ્ધેઃ । જનાત્યય-
હેતો રુદ્રસ્ય શ્વેતતાતિ-પ્રસિદ્ધ્યા તદ્-વૈપરીત્ય-પાતાત્ ।
તથૈવ હિ ગોભિલોક્ત-સન્ધ્યોપાસનાયામ્ - અતોઽત્ર બ્રહ્મણો ન શોણવર્ણત્વે
તાત્પર્યમ્ । ન ચ તત્-તદ્-ગુણાનાં તત્-તદ્-વર્ણ-નિયમઃ । પરમતામસાનાં
બકાદીનાં શ્યામત્વ-શ્રવણાત્ । સ્વ-માયયા ભક્તેષુ કૃપયા બિભર્ષિ જગતિ

ધારયસિ પ્રકટયસીત્ય્ અર્થઃ । રક્તં રજોમયત્વેન સિસૃક્સાદિ-રાગ-
બહુલમ્ । કૃષ્ણં તમોમયત્વેન સ્વરૂપ-પ્રકાશ-રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પાર્થિવાદ્ દારુણો ધૂમસ્
તસ્માદ્ અગ્નિસ્ ત્રયીમયઃ ।
તમસસ્ તુ રજસ્ તસ્માત્
સત્ત્વં યદ્ બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.24] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
નનુ, કથમ્ અન્યાર્થેન વાક્યેન લોક-ભ્રામકં વર્ણયસિ, યતઃ સમ્પ્રતિ
જનાત્યયઆર્થં કૃષ્ણોઽયં વર્ણો મયા તમસા ગૃહીત ઇત્ય્ અર્થોઽપ્ય્ આયાતિ તદ્
એતદ્ આશઙ્ક્ય પરિહરન્ન્ આહ ત્વમ્ અસ્ય ઇતિ [ભ્પ્ 10.3.21][*એન્દ્નોતે #12]
। નિર્વ્યૂહ્યમાના ઇતસ્ તતશ્ ચાલ્યમાનાઃ । અયં ભાવઃ - આસ્તાં તાવદ્ બ્રહ્મ-
ઘનત્વ-શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયત્વ-બોધકં પ્રમાણાન્તરં, ગુણાનુરૂપ-
રૂપાઙ્ગીકારેઽપિ યથા પ્રલયસ્ય દુઃખ-માત્ર-હેતુત્વાત્ સુષુપ્તિ-રૂપત્વાચ્ ચ
તત્ર તદ્-અર્થાવસરો ભવતિ તથાસ્ય તુ કાલસ્ય ત્વ-કૃત-રક્ષયા જગત્-સુખ-
હેતુત્વાત્ તમોમયાસુર-વિનાશ-યોગ્યત્વાત્ તેષામ્ અસુરાણામ્ અપિ હનન-
વ્યાજેન સર્વ-ગુણાતીત-મોક્ષાત્મક-પ્રસાદ-લાભાત્ તદ્-અર્થાવસરો ન
ભવતિ, સૈન્ધવ-માનવેતિવત્ । તથૈવોક્તમ્ -
જય-કાલે તુ સત્ત્વસ્ય દેવર્ષીન્ રજસોઽસુરાન્ ।
તમસો યક્ષ-રક્ષાંસિ તત્-કાલાનુગુણોઽભજત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 7.1.8]
તસ્માન્ ન તમઃ-કૃતોઽયં વર્ણ ઇતિ રજઃ-સત્ત્વાભ્યાં રક્ત-શુક્લાવ્ એવ
ભવત ઇતિ પૂર્વ-પક્ષિ-મતમ્ । તતશ્ ચ પારિશેષ્ય-પ્રમાણેન સ્વરૂપ-શક્તિ-
વ્યઞ્જિતત્વમ્ એવાત્રાપિ પર્યવસ્યતિ ઇતિ ભાવઃ । તથૈવ તમ્ એવાર્થં શ્રી-
દેવકી-દેવ્ય્ અપિ સમ્ભ્રમેણ પ્રાગ્ એવ વિવૃતવતી - રૂપં યત્ તત્ પ્રાહુર્à
અવ્યક્તમ્ આદ્યામ્ ઇતિ [ભ્પ્ 10.3.24] ।
અથ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । તથા ગુણસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્ આત્મારામાણામ્ અપ્ય્
આકર્ષણ-લિઙ્ગ-ગમ્યાદ્ ભૂતરૂપત્વમ્ । તદ્ યથા શ્રી-સૂતોક્તૌ -
આત્મારામાશ્ ચ મુનય [ભ્પ્ 1.7.10] ઇત્ય્ આદૌ । હરેર્ ગુણાક્ષિપ્ત-મતિર્ [ભ્પ્
1.7.11] ઇત્ય્ આદિ ચ । અતએવોક્તં વિષ્ણુધર્મોત્તરે -
ગુણાઃ સર્વેઽપિ યુજ્યન્તે હ્ય્ ઐશ્વર્યાત્ પુરુષોત્તમે ।
દોષાઃ કથઞ્ચિન્ નૈવાત્ર યુજ્યન્તે પરમો હિ સઃ ॥
ગુણ-દોષૌ માયયૈવ કેચિદ્ આહુર્ અપણ્ડિતાઃ ।
ન તત્ર માયા માયી વા તદીયૌ તૌ કુતો હ્ય્ અતઃ ॥
તસ્માન્ ન માયયા સર્વં સર્વમ્ ઐશ્વર્ય-સમ્ભવમ્ ।
અમાયો હીશ્વરો યસ્માત્ તસ્માત્ તં પરમં વિદુઃ ॥ ઇતિ ॥
અથ ન વિદ્યતે ઇત્ય્ અસ્ય પ્રકૃત-શ્લોકસ્ય વ્યાખ્યાતાવશેષઃ । તદ્ એવં
સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસ-રૂપત્વેન તેષાં પ્રાકૃતાદ્ વૈલક્ષણ્યં સાધિતમ્ । તત્ર
આશઙ્કતે ।
નનુ ભવન્તુ સ્વસ્વરૂપ-ભૂતાન્ય્ એવ તાનિ તથાપિ સ્વરુપસ્યૈવ પૂર્ણત્વાત્
તત્-તત્-પ્રાપ્તૌ કિં પ્રયોજનં તત્રાહ લોકાપ્યય-સમ્ભવાય । લોકો ભક્ત-
જનઃ તસ્યાપ્યયઃ સંસાર-ધ્વંસસ્ તત્-પૂર્વકઃ સમ્ભવો ભક્તિ-સુખ-
પ્રાપ્તિઃ । ભૂ પ્રાપ્તૌ તદ્ અર્થમ્ એતદ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણં નિત્ય-પાર્ષદાનામ્
અપિ ભક્તિ-સુખોત્કર્ષાર્થમ્ । તદ્ ઉક્તં શ્રીમદ્-અર્જુનેન પ્રથમે -
તથાયં ચાવતારસ્ તે ભુવો ભાર-જિહીર્ષયા ।
સ્વાનાં ચાનન્ય-ભાવાનામ્ અનુધ્યાનાય ચાસકૃત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 1.7.25] ।
અસ્યાર્થઃ -- યથાન્યે પુરુષાદયોઽવતારાસ્ તથાયં ચાવતારઃ સાક્ષાદ્-
ભગવતઃ શ્રી-કૃષ્ણાખ્યસ્ય તવૈવ પ્રાકટ્યં, પરમ-ભક્તાયા ભુવો
ભાર-જિહીર્ષયા જાતોઽપિ । અન્યેષાં સ્વાનાં ભક્તાનામ્ અસકૃચ્ ચ મુહુર્ અપ્ય્
અનુધ્યાનાય નિજ-ભજન-સૌખ્યાય ભવતિ ।
નનુ તર્હિ ભક્ત-સૌખ્યમ્ એવ પ્રયોજનં જાતમ્ ઇતિ પૂર્ણાનન્દસ્ય તસ્યેહ
પ્રયોજન-મતિઃ કુત ઇત્ય્ એતત્ કથમ્ ઉપપદ્યેત । તત્રાહ - અનન્યભાવાનામ્
ઇતિ । અન્યથા સર્વ-જ્ઞ-શિરોમણેર્ નિર્દોષસ્ય તસ્ય તન્-માત્રાપેક્ષકાનાં
તેષામ્ ઉપેક્ષાયામ્ અકારુણ્ય-દોષઃ પ્રયુજ્યેત ઇતિ ભાવઃ । આત્મારામેઽપિ
કારુણ્ય-ગુણાવકાશો ગુણા વિરુદ્ધા અપિ તુ સમાખાર્યાશ્ ચ સર્વત ઇતિ
સ્મરણાત્ વિચિત્ર-ગુણ-નિધાને શ્રી-ભગવત્ય્ એવ સમ્ભવતિ । તતોઽન્યત્ર તુ
સઞ્ચરિત-તદ્-ગુણાંશે તદીય એવ યઃ પ્રતિપદમ્ એવ સાશ્ચર્યં શ્રુત્ય્-આદિભિર્
ઉચ્ચૈર્ ગીયતે । યશ્ ચાવિરિઞ્ચિમ્ આપામર-જનમ્ આકર્ષન્ન્ એવ વર્તતે । તદ્
ઉક્તં સ્વયમ્ એવ -
ભજતોઽપિ ન વૈ કેચિદ્ ભજન્ત્ય્ અભજતઃ કુતઃ ।
આત્મારામા હ્ય્ આપ્ત-કામા અકૃત-જ્ઞા ગુરુદ્રુહઃ ॥
નાહં તુ સખ્યો ભજતોઽપિ જન્તૂન્
ભજામ્ય્ અમીષામ્ અનુવૃત્તિ-વૃત્તયે ॥ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 10.32.19-20] ।
તસ્માત્ પરમ-સમર્થસ્ય તસ્ય કૃપા-લક્ષણં ભક્ત-જન-સુખ-
પ્રયોજનકત્વં નામ કોઽપિ સ્વરૂપાનન્દ-વિલાસ-ભૂત-પરમાશ્ચર્ય-
સ્વભાવ-વિશેષ ઇતિ મૂલ-પદ્યેઽપ્ય્ અનુકાલમ્ ઋચ્છતીત્ય્ અનેનૈવ [ભ્પ્ 8.3.8]
દર્શિતમ્ । અતઃ પ્રયોજનાન્તર-મતિત્વં તુ તસ્મિન્ નાસ્ત્ય્ એવ । તત્-
પ્રયોજનત્વં ચ તસ્ય પરમ-સમર્થસ્યાનન્દ-વિલાસ એવેતિ દિક્ । યથોક્તમ્ -
કૃપાલોર્ અસમર્થસ્ય દુઃખાયૈવ કૃપાલુતા ।
સમર્થસ્ય તુ તસ્યૈવ સુખાયૈવ કૃપાલુતા ॥ ઇતિ ॥
ગજેન્દ્રઃ શ્રી-હરિમ્

[50]
તસ્માદ્ અપાણિ-પાદ-શ્રુતેર્ અપિ યદ્ અનન્ત-સ્વપ્રકાશાનન્દ-વિગ્રહ એવ
ભગવતિ તાત્પર્યં નાન્યત્રેતિ પ્રતિપાદયન્તિ ।
ત્વમ્ અકરણઃ સ્વરાડ્ અખિલ-કારક-શક્તિ-ધરસ્
તવ બલિમ્ ઉદ્વહન્તિ સમદન્ત્યજયાનિમિષાઃ ।
વર્ષ-ભુજોઽખિલ-ક્સિતિપતેર્ ઇવ વિશ્વ-સૃજો વિદધતિ
યત્ર યે ત્વ્ અધિકૃતા ભવતશ્ ચકિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.28]
અયમ્ અર્થઃ । અત્ર કરણં નામ વાસ્યાદિવત્ કર્તૃ-શક્તિ-પ્રેરિતતયા
કાર્યકરં કર્તુર્ ભિન્નતમં કેવલ-કરણત્વાપન્નમ્ એવ વસ્ત્વ્ અઙ્ગીકૃતં,
ન તુ સ્વરૂપત્વાપન્નમ્ અપિ યત્ તદ્ અપિ । યથા દહનાદૌ તચ્-છક્ત્યાદિકમ્
। ગૌણાર્થત્વાત્ સ્વરાટ્-પદ-નિરુક્તૌ સ્વેનેતિ તૃતીયાન્ત-પદસ્ય સ્વરૂપ-
શક્તાવ્ એવ પર્યવસાનાચ્ ચ । તતો જીવસ્ય ચિદ્-રૂપત્વાત્ પાણ્યાદીનાં સ્વતો
જડત્વાત્ તદ્-અધીન-શક્તીનાં તેષાં ભિન્નતમાનાં કરણત્વં
મુખ્યાર્થમ્ એવ । તતોઽસૌ તદ્-આસક્તત્વાત્ સકરણઃ ત્વં તુ તદ્-અન્તર્યામી
તદ્-અનાસક્તત્વાત્ તદ્-અનપેક્ષો યતઃ સ્વરાટ્ સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ રાજસે ઇતિ ।
તથા પ્રલય-કાલાવસાને ।
સ્ત્રિય ઉરુગેન્દ્ર-ભોગ-ભુજ-દણ્ડ-વિષક્ત-ધિયો
વયમ્ અપિ તે સમાઃ સમદૃશોઽઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.23]
ઇતિ વિદ્વદ્-ગણ-ગુરુભિર્ અસ્માભિર્ અપિ નિજાલમ્બનત્વેન વર્ણ્યમાન-પરમ-
દિવ્ય-કરણ-ગણ-વિચિત્રોઽપ્ય્ અસૌ અકરણ એવ । કુતઃ સ્વરાટ્ સ્વેન સ્વરૂપ-
શક્તિ-વિશેષ-સિદ્ધ-પ્રાદુર્ભાવ-વિશેષેષેણ સ્વરૂપેણૈવ તત્-તત્-કરણતયા
રાજસે । તેષાં સ્વરૂપ-ભૂતત્વેન મુખ્ય-કરણત્વાયોગાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યથૌપાધિક-વસ્તુ-દ્વારા તવાપિ પ્રકાશે કથં નામ સ્વરાટ્ત્વં
સિધ્યેદ્ ઇતિ ચ ।
આનન્દ-માત્રમ્ અજરં પુરાણમ્ એકં સન્તં બહુધા દૃશ્યમાનં નેહ
નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ [બૌ 4.4.19] । આનન્દ-માત્ર-કર-પાદ-
મુખોદરાદિર્ ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતેશ્ [નાર્પઞ્ચ્] ચ ।
નનુ, મયિ તથાભૂત-સ્વરૂપ-શક્તીનામ્ અસ્તિતાયાં કિં પ્રમાણમ્ । તત્રાહુર્
અખિલ-કારક-શક્તિ-ધર ઇતિ । અખિલેભ્યઃ પ્રાણિભ્યઃ કારકાણિ કરણાનિ
ચકુષુર્-આદિ-ગોલકાનિ તેષુ શક્તીશ્ ચેન્દ્રિયાણિ ધરસિ દદાસીતિ તથા । સર્વેષુ
તેષુ તત્-તદ્-ધારણાત્ । તાસ્ તુ ત્વયિ સ્વતઃ-સિદ્ધા અવ્યયાઃ પૂર્ણા એવ સન્તીતિ
ભાવઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ ઉત ચક્ષુષશ્ ચક્ષુર્ ઇતિ આદ્યા
[કેનૌ 1.2] । સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ઇત્ય્ આદ્યા ચ [શ્વેતુ 6.8] ।
તદ્ ઉક્તમ્ એકાદશે -
યસ્યેન્દ્રિયસ્ તનુ-ભૃતામ્ ઉભયેન્દ્રિયાણિ
જ્ઞાનં સ્વતઃ શ્વસનતો બલભોજ ઈહા ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 11.4.4]
અતએવ વિકરણત્વાન્ નેતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ [વ્સ્ 2.1.32] અત્ર સૂત્રકારોઽપિ તદ્
ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અનેન શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્ ઇત્ય્ [વ્સ્. 2.1.27] ઉક્ત-રીત્યૈવ શ્રુત્ય્-
એક-ગમ્યં તર્કાતીતં તસ્ય વિકરણત્વં સકરણત્વં ચ સાધિતવાન્ । શ્રુતિશ્
ચ - ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ઇત્ય્ [શ્વેતુ 6.8] આદ્યા ।
અથવા, અખિલ-કારક-શક્તિ-ધરોઽપિ ત્વમ્ અસાવ્ અકરણ એવેત્ય્ અન્વયઃ । કુતઃ
? સ્વરાડ્ ઇત્ય્ આદિ । અતઃ સર્વતો વિલક્ષણ-મહિમત્વાદ્ અનિમિષા દેવા
ઇન્દ્રાદયસ્ તત્-પૂજ્યા વિશ્વ-સૃજો બ્રહ્માદયોઽપિ તવ તુભ્યં બલિમ્ ઉપહારં
તદ્ ઉચ્ચૈઃ શિરોભિર્ વહન્તિ । અજયા તેષામ્ અધિકારિણ્યા માયયાપિ સહિતાઃ ।
સાપિ આભાસ-શક્તિ-રૂપા સ્વરૂપાનન્દ-શક્તિ-મયાય તુભ્યમ્ આત્મ-સમ્પદ્-
ઉદ્ભાવાર્થં બલિમ્ હરતીત્ય્ અર્થઃ । સમદન્તિ ચ મૌષ્યૈર્ દત્તં હવ્ય-
કવ્ય્-આદિ-લક્ષણં બલિં ભક્ષયન્તિ ચ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ વર્ષ-ભુજ ઇતિ ।
વર્ષં ખણ્ડ-મણ્ડલમ્ ।
કથં બલિમ્ ઉદ્વહન્તિ ? તદ્ આહુઃ વિદધતીતિ । ત્વ-આજ્ઞા-પાલનમ્ એવ બલિ-
હરણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભીષાસ્માદ્ વાતઃ પવતે ભીસોદેતિ સૂર્યઃ ભીષાસ્માદ્
અગ્નિશ્ ચેન્દ્રશ્ ચ મૃત્યુર્ ધાવતિ પઞ્ચમઃ ઇતિ [કઠ 2.3.3] શ્રુતેઃ ।
અથવા, નનુ મમ પાણ્ય્-આદિ-કરણાનાં સ્વરૂપ-ભૂતત્વે યુક્તિ કથયત્ય્ અત
આહુઃ અનિમિષાઃ કરણાધિષ્ઠાતૃ-દેવાસ્ તવ બલિમ્ ઉદ્વનતીતિ । આજ્ઞાન-
દેવત્વાદ્ વિશ્વ-સૃજઃ વિશ્વેષાં સૃષ્ટિ-હેતવઃ । અન્યે તત્-તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-
દેવતાશ્રયાદ્ એવ કરણૈર્ વિષયં પ્રકાશયિતું શક્નુવન્તિ । ત્વં પુનસ્
તેષામ્ અપ્ય્ આશ્રય ઇતિ ત્વત્-કરણાનાં સ્વપ્રકાશતાપત્તેઃ સ્વરૂપ-ભૂતત્વમ્
એવેતિ ।
અથાપ્ય્ આસ્તાં મહા-શક્તિર્ માયૈવાશ્રય ઇત્ય્ અત આહુઃ અજયેતિ । નનુ જીવા અપિ
નિજેન્દ્રિયાધિષ્ઠાતાતૄણામ્ આશ્રયા ભવન્તિ । તત્રાહુઃ વિદધતીતિ । વિષય-
ભોગ-દ્વારેએષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ ભવતા વિશ્વ-પતિના દત્તાધિકારાણાં દેવાનામ્
એવાધિકાર્યાઃ કતિપય-ગ્રામ-ભૌમિકા ઇવ જીવા ઇતિ ન તેષામ્ આશ્રયાઃ ।
કિન્તુ ભવાન્ એવ તેષામ્ અધિકારકત્વાદ્ આશ્રય ઇતિ ભાવઃ ॥
10।87॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[51]
તસ્માદ્ વિલક્ષણ-પાણિ-પાદાદિત્વેનૈવાપાણિ-પાદાદિત્વમ્ । યથાહ -
ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ અન્તર્
માંસાસ્થિ-રક્ત-કૃમિ-વિટ્-કફ-પિત્ત-વાતમ્ ।
જીવચ્-છવં ભજતિ કાન્તમ્ અતિ-વિમૂઢા
યા તે પદાબ્જ-મકરન્દમ્ અજિઘ્રતી સ્ત્રી ॥ [ભ્પ્ 10.60.45]
અથ શ્રી-ભગવતિ કેશાદીનાં શ્રૂયમાણાનામ્ આનન્દ-સ્વરૂપત્વમ્ અન્યેષાં
ત્વ્ અભાવ એવેતિ વૈલક્ષણ્યં સ્પષ્ટમ્ એવ । અતએવ હિ હિરણ્યકશિપું પ્રતિ
તન્-મારક-જન-નિષેધ-લક્ષણ-બ્રહ્મ-વર-દાનમ્ અપિ સઙ્ગચ્છતે ।
વ્યસુભિર્ વાસુમદ્ભિર્ વા સુરાસુર-મહોરગૈર્ ઇતિ [ભ્પ્ 7.3.37] । ન ચૈતત્
કરણસ્ય નિષેધ-પરં, કિન્તુ કર્તુર્ એવ । કર્તૃ-પ્રકરણાત્ અપ્રાણિભિઃ
પ્રાણિભિર્ વેત્ય્ ઉક્તેસ્ તસ્યૈવ પ્રાપ્તત્વાત્ । હન્તુર્ જીવદ્[*એન્દ્નોતે #13]-
દેહ-સામ્યેઽપિ સપ્રાણ-ભાગાન્ નિષ્ક્રાન્તસ્ય કર્તનીય[*એન્દ્નોતે #14]-
નખાગ્ર-ભાગસ્ય ત્યક્ત-પ્રાણત્વાચ્ ચ ।
તસ્માદ્ અસ્માકમ્ અપ્રાણો હ્ય્ અમનાઃ શુભ્ર ઇતિ । અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય
નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ ઇતિ [બૌ 2.4.10] ચ શ્રુતિર્ નાસઙ્ગતેતિ । અતએવ વારાહે -
ન યસ્ય પ્રાકૃતા મૂર્તિર્ મેદોમજ્જાસ્થિ-સમ્ભવા ।
ન યોગિત્વાદીશ્વરત્વાત્ સત્ય-રૂપોઽચ્યુતો વિભુર્ ॥ ઇતિ ॥
તચ્ ચાપ્રાકૃત-મૂર્તિત્વં તસ્ય મહાયોગિત્વાદ્ ઇચ્છા-કૃતમ્ ઇતિ ન, કિન્ત્વ્
ઈશ્વરત્વાન્ નિત્યમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ પ્રયોગઃ । ઈશ્વરઃ સ-વિગ્રહઃ
જ્ઞાનેચ્છા-પ્રયત્નવત્ કર્તૃત્વાત્ કુલાલાદિવત્ । સ ચ વિગ્રહો નિત્યઃ ઈશ્વર-
કરર્ણત્વાત્ તજ્-જ્ઞાનાદિવદ્ ઇતિ । અતએવ વિલક્ષણત્વમ્ અપિ । જીવચ્છવમ્ ઇતિ
ચૈતન્યયોગેન જીવન્તમ્ સ્વતસ્ તુ શવમ્ । તતઃ શ્રી-ભગવદ્-વિગ્રહસ્ તુ ચિદ્
એક-રસત્વાત્ સદા જીવન્ન્ એવેતિ વૈલક્ષણ્યં યુક્તં નિત્યાનન્દ-ચિદ્-રૂપત્વાદ્
ભજનીયત્વં ચ યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 10.60 ॥ શ્રી-રુક્મિણી શ્રી-ભગવન્તમ્

[52]
નામ-રૂપિત્વ-વિધિનિષેધ-શ્રુતિભિર્ વિવદમાનાનાં વિવાદાવસરે તદ્ એવ
હ્ય્ અપપાદયતિ ।
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ વસ્તુ-નિષ્ઠયોર્
એક-સ્થયોર્ ભિન્ન-વિરુદ્ધ-ધર્મણોઃ
અવેક્ષિતં કિઞ્ચન યોગ-સાઙ્ખ્યયોઃ
સમં પરં હ્ય્ અનુકૂલં બૃહત્ તત્ ॥ [ભ્પ્ 6.4.32]
અસ્તીતિ યોગઃ સ્થૂલોપાસના-શાસ્ત્રં, તત્ર હિ યદ્-ભગવતો નામ-રૂપિત્વં
શ્રૂયતે તદ્-દૃષ્ટ-કલ્પના-લાઘવાત્ ઘટ-પટાદિ-લક્ષણાખિલ-નામ-
ધેયત્વં પાતાલ-પાદાદિકત્વં ચેતિ વિધીયતે । નાસ્તીતિ સાઙ્ખ્યં જ્ઞાન-
શાસ્ત્રં તત્ર હિ નિષેધ-શ્રુતિભિસ્ તસ્ય નામ-રૂપિત્વં યન્ નિષિધ્યતે તત્
પ્રાપઞ્ચિક-નામ-રૂપિત્વસ્ય કલ્પિતત્વાત્ સર્વથૈવ નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે । તદ્
ઉક્તમ્ ઉભય-મતસ્યૈવ પ્રાક્ । સ સર્વ-નામા સ ચ વિશ્વ-રૂપઃ ઇત્ય્ આદિના
યદ્ યન્ નિરુક્તં વચસા નિરૂપિતમ્ ઇત્ય્ આદિના ચ [ભ્પ્ 6.4.28-29] ।
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ વસ્તુનિ નિષ્ઠા યયોઃ । તમ્ એવ વિવાદં સ્ફુટયતિ, ભિન્નૌ
અસ્તીતિ નાસ્તીત્ય્ એવમ્ભૂતૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌ યયોસ્ તયોઃ ।
નન્વ્ આસ્તામ્ અનયોર્ ભિન્ન-વિષયત્વં નેત્યાહ એકસ્થયોઃ સમાન-વિષયોઃ ।
તદ્ એવં વિવાદે સતિ યત્ કિઞ્ચિત્ સમં સમઞ્જસત્વેનૈવ અવેક્ષિતં પ્રતીતં
વસ્તુ તદ્ દ્વયોર્ અપિ બૃહન્ મહદ્ અનુકૂલં ભવતિ । કિં તત્ સમઞ્જસં ? યત્
પરં નામ-રૂપાદ્ અત્યન્ત-તદ્-અભાવાચ્ ચ વિલક્ષણં કિમ્ અપિ નામ-રૂપ-
લક્ષણમ્ એવ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । એકસ્મિન્ન્ એવ વસ્તુનિ નામ-રૂપિત્વ-વિધિ-નિષેધાભ્યાં
પરસ્પરં શ્રુતયઃ પરાહતાર્થાઃ સ્યુઃ । અત્ર તુ પરત્વેનોભયત્રાપિ
પ્રાક્તન-યુક્ત્યા સમઞ્જસમ્ અપ્રાકૃત-નામ-રૂપિત્વમ્ એવ વિધિ-નિષેધ-
શ્રુતિ-તાત્પર્યેનોપસ્થાપ્યત ઇતિ તત્-તન્-મતં વિવાદ-માત્રમ્ ।
ઇત્થમ્ એવાત્ર શ્રી-ધ્રુવેણ નિર્વિવાદત્વમ્ ઉક્તમ્ --
તિર્યઙ્-નગ-દ્વિજ-સરીસૃપ-દેવ-દૈત્ય-
મર્ત્યાદિભિઃ પરિચિતં સદ્-અસદ્-વિશેષમ્
રૂપં સ્થવિષ્ઠમ્ અજ તે મહદ્-આદ્ય્-અનેકં
નાતઃ પરં પરમ વેદ્મિ ન યત્ર વાદઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 4.9.13] ।
અત્ર રૂપ-શબ્દસ્યૈવોભયત્ર વિશેષ્યત્વેન । ભૂપ રૂપમ્ અરૂપં ચ પરં
ચાપરમ્ એવ ચ ઇતિ [વિપ્ 6.7.47] વૈષ્ણવ-વાક્યાનુસારેણ ચ । અતઃ પરં
ચતુર્ભુજાદિત્વ-લક્ષણં રૂપં વપુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચાગ્રે દર્શયિષ્યતે ।
[52]
તન્ ન વેદ્મિ એતત્ પર્યન્તં કાલં નાજ્ઞાસિષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ વ્યનક્તિ ।
યો ઽનુગ્રહાર્થં ભજતાં પાદ-મૂલમ્
અનામ-રૂપો ભગવાન્ અનન્તઃ ।
નામાનિ રૂપાણિ ચ જન્મ-કર્મભિર્
ભેજે સ મહ્યં પરમઃ પ્રસીદતુ ॥ [ભ્પ્ 6.4.33]
યો નામ-રૂપ-રહિત એવ નામાનિ રૂપાણિ ચ ભેજે પ્રકટિતવાન્ । જન્મ-
કર્મભિઃ સહ તાનિ ચ પ્રકટિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વ્યતિરેકે દોષમ્ આહ અનન્ત
ઇતિ । યદિ તસ્મિન્ નામ-રૂપિત્વાદિકં નાસ્તિ તર્હિ તચ્-છક્તિમત્ત્વં પ્રતિ
સાન્તત્વમ્ એવ પ્રસજ્યેતેતિ । તદ્ ઉક્તં પ્રચેતોભિઃ -- ન હ્ય્ અન્તસ્ ત્વદ્-
વિભૂતીનાં સો ઽનન્ત ઇતિ ગીયસે ઇતિ [ભ્પ્ 4.30.31] । તત્-તત્-પ્રકાશને હેતુઃ ।
ભગવાન્ ભગાત્મક-શક્તિમાન્ । તસ્યાઃ શક્તેર્ માયાત્વમ્ નિષેધતિ
પરમઃ । પરાખ્ય-શક્તિ-રૂપા મા લક્ષ્મીર્ યસ્મિન્ । અન્યથા પરમત્વ-
વ્યાઘાતઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્માન્ ન માયયા સર્વં સર્વમ્ ઐશ્વર્ય-સમ્ભવમ્ ।
અમાયો હીશ્વરો યસ્માત્ તસ્માત્ તં પરમં વિદુઃ ॥ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
નનુ, સર્વ-નામ-વિશ્વ-રૂપત્વે તદ્-રાહિત્યે ચ સન્ત્ય્ એવ તત્-તદ્-ઉપાસકાઃ
પ્રમાણમ્ । અત્ર તુ કે સ્યુર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ - પાદ-મૂલં ભજતામ્
અનુગ્રહાર્થમ્ ઇતિ । યોગ-સાઙ્ખ્યયોસ્ તત્ તત્ત્વં ન સમ્યક્ પ્રકાશતે, કિન્તુ
ભક્તાવ્ એવ । ભક્તિર્ એવૈનં દર્શયતિ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । તસ્માદ્ યુક્તં તયોર્
વિવાદ-માત્રત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । અતએવ વક્ષ્યતેઽનન્તરમ્ એવ --
ઇતિ સંસ્તુવતસ્ તસ્ય સ તસ્મિન્ન્ અઘ-મર્ષણે ।
પ્રાદુરાસીત્ કુરુ-શ્રેષ્ઠ ભગવાન્ ભક્ત-વત્સલઃ ॥
કૃત-પાદઃ સુપર્ણાંસ ઇત્ય્ આદેઃ [ભ્પ્ 6.4.35-6]
પાદ-મૂલં ભજતામ્ ઇત્ય્ અનેન તાન્ પ્રતિ રૂપ-પ્રાકટ્યાત્ પૂર્વમ્ અપિ રૂપમ્
અસ્ત્ય્ એવેતિ વ્યઞ્જિતમ્ । ચરણં પવિત્રં વિતતં પુરાણમ્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । ભેજ
ઇત્ય્ અતીત-નિર્દેશઃ પ્રામાણ્ય-દાર્ઢ્યાયાનાદિત્વં બોધયતિ । અનન્ત-પદસ્ય
ચ નામાનિ રૂપાણિ ચાનન્તાન્ય્ એવેતિ ભાવઃ । અત્ર પ્રાકૃત-નામ-રૂપ-રહિતોઽપિ
ઇતિ ટીકા ચ ॥
॥ 6.4 ॥ દક્ષઃ શ્રી-પુરુષોત્તમમ્

[53]
તદ્ એવં નિત્યત્વાદ્ વિભુત્વાત્ સર્વાશ્રયત્વાત્ સ્થૂલ-સ્”ક્ષ્માપ્રાકૃત-વસ્ત્વ્-
અતિરિક્તત્વાત્ પ્રત્ય-રૂપત્વાત્ સ્વ-પ્રકાશત્વાત્ સર્વ-શ્રુતિ-સમન્વય-સિદ્ધત્વાત્
તદ્-રૂપં પરમ-તત્ત્વ-રૂપમ્ એવેતિ સિદ્ધમ્ । તથૈવ હિ પરમ્-
વૈદુષ્યેણાનુભૂતં સ્પષ્ટમ્ એવાહ ત્રિભિઃ -
રૂપં યદ્ એતદ્ અવબોધ-રસોદયેન
શશ્વન્-નિવૃત્ત-તમસઃ સદ્-અનુગ્રહાય ।
આદૌ ગૃહીતમ્ અવતાર-શતૈક-બીજં
યન્-નાભિ-પદ્મ-ભવનાદ્ અહમ્ આવિરાસમ્ ॥
નાતઃ પરં પરમ યદ્ ભવતઃ સ્વરૂપમ્
આનન્દ-માત્રમ્ અવિકલ્પમ્ અવિદ્ધ-વર્ચઃ ।
પશ્યામિ વિશ્વ-સૃજમ્ એકમ્ અવિશ્વમ્ આત્મન્
ભૂતેન્દ્રિયાત્મક-મદસ્ ત ઉપાશ્રિતો ઽસ્મિ ॥
તદ્ વા ઇદં ભુવન-મઙ્ગલ મઙ્ગલાય
ધ્યાને સ્મ નો દર્શિતં ત ઉપાસકાનામ્ ।
તસ્મૈ નમો ભગવતે ઽનુવિધેમ તુભ્યં
યો ઽનાદૃતો નરક-ભાગ્ભિર્ અસત્-પ્રસઙ્ગૈઃ ॥[ભ્પ્ 3.9.2-4]
ટીકા ચ - નનુ ત્વમ્ અપિ સમ્યક્ ન જાનાસિ યત્ ત્વયા દૃષ્ટં રૂપમ્ એતદ્ અપિ
ગુણાત્મકમ્ એવ નિર્ગુણં બ્રહ્મૈવ તુ સત્યં તત્રાહ રૂપમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્
। અવબોધ-રસોદયેન શશ્વન્ નિભૃતમ્ તમો યસ્માત્ તસ્ય તવ યદ્ એતદ્
રૂપં ત્વયૈવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ સતામ્ ઉપાસકાનામ્ અનુગ્રહાય ગૃહીતમ્
આવિષ્કૃતમ્ । અવતાર-શતસ્ય શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મકસ્ય યદ્ એકં બીજં મૂલમ્,
તત્-પ્રકાશનાર્થં ગુણાવતાર-બીજત્વં દર્શયતિ યન્ માભાતીતિ । હે પરમ
અબિદ્ધ-વર્ચઃ અનાવૃત-પ્રકાશમ્ અવિકલ્પં નિર્ભેદમ્ અતએવાનન્દ-માત્રમ્
। એવમ્ભૂતં યદ્ ભવતઃ સ્વરૂપં તત્ અતો રૂપાત્ પરં ભિન્નં ન પશ્યામિ
કિન્તુ ઇદમ્ એવ તત્ । અતઃ કારણાત્ તે તવ અદ ઇદં રૂપમ્ આશ્રિતોઽસ્મિ ।
યોગ્યત્વાદ્ અપીત્ય્ આહ એકમ્ ઉપાસ્યેષુ મુખ્યં યદ્ વિશ્વ-સૃજમ્ । અતએવ
અવિશ્વં વિશ્વસ્માદ્ અન્યત્ । કિં ચ, ભ્”તેન્દ્રિયાત્મકં ભૂતાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં
ચાત્માનં કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નન્વ્ એવમ્ અપિ સોપાધિકમ્ એતદ્ અર્વાચીનમ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ તદ્ એવેદં હે
ભુવન-મઙ્ગલ યતસ્ તે ત્વયા અસ્માકમ્ ઉપાસકાનાં મઙ્ગલાય ધ્યાને
દર્શિતમ્ । ન હ્ય્ અવ્યક્ત-વર્ત્માભિનિવેશિત-ચિત્તાનામ્ અસ્માકં સોપાધિકં
દર્શનં યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । અતસ્ તુભ્યં નમોઽનુવિધેમ અનુવૃત્ત્યા
કરવામ । તર્હિ કિમ્ ઇતિ કેચિન્ માં નાદ્રિયન્તે, તત્રાહ યોઽનાદૃત ઇતિ । અસત્-
પ્રસઙ્ગૈર્ નિરીશ્વર-કુતર્ક-નિષ્ઠૈઃ । ઇત્ય્ એષા ॥
અત્ર કલ્પિતમ્ અપ્ય્ અર્થાન્તરં યસ્ય વિદ્વદ્-ગુણ-ગુરુત્વાન્ ન સમ્ભવત્ય્
એવેતિ વ્યઞ્જિતમ્ । ન હ્ય્ અવ્યક્ત-વર્ત્મેતિ । ઉક્તં ચૈતત્ સ્તુતિતઃ પ્રાક્ અવ્યક્ત-
વર્ત્માભિનિવેશિતાત્મા [ભ્પ્ 3.8.33] ઇતિ । માં નાદ્રિયન્તે ઇતિ વિગ્રહરૂપં મામ્
ઇત્ય્ એવાર્થઃ । વિગ્રહ્યૈવ પર-બ્રહ્મત્વેન સ્થાપિતત્વાત્ । અતએવ યે વિગ્રહમ્
એતાદૃશતયા ન મન્યન્તે તે વિદ્વદ્ અનુભવ-વિરુદ્ધ-મતયો નેશ્વરમ્ અપિ
મન્યન્ત ઇત્ય્ અત આહ નિરીશ્વર ઇતિ । યત એવ --
યે તુ ત્વદીય-ચરણામ્બુજ-કોષ-ગન્ધં
જિઘ્રન્તિ કર્ણ-વિવરૈઃ શ્રુતિ-વાત-નીતમ્ ।
ભક્ત્યા ગૃહીત-ચરણઃ પરયા ચ તેષાં
નાપૈષિ નાથ હૃદયામ્બુ-રુહાત્ સ્વ-પુંસામ્ ॥ [ભ્પ્ 3.9.5]
ઇત્ય્ અનન્તર-પદ્યે તુ-શબ્દેન યોઽનાદૃત ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેભ્યો બહિર્મુખ-
જનેભ્યો વિલક્ષણત્વેન નિર્દિષ્ટાનાં તાદૃશ-શ્રી-ભગવદ્-રૂપ-નિષ્ઠાનામ્
એવ શ્રુતિ-વાત-નીતમ્ ઇતિ શબ્દેન પ્રમાણેન ભક્ત્યા ગૃહીત-ચરણ ઇત્ય્
અનુભવેન ચ પ્રાશસ્ત્યમ્ ઉક્તમ્ ॥ 3.9 ॥ બ્રહ્મા શ્રી-નારાયણમ્

[54]
આવેશાવતારતયા પ્રતીતસ્ય શ્રી-ઋષભદેવસ્યાપિ વિગ્રહ એવં યોજ્યતે, યથા -
ઇદં શરીરં મમ દુર્વિભાવ્યં
સત્ત્વં હિ મે હૃદયં યત્ર ધર્મઃ ।
પૃષ્ઠે કૃતો મે યદ્ અધર્મ આરાદ્
અતો હિ મામ્ ઋષભં પ્રાહુર્ આર્યાઃ ॥ [ભ્પ્ 5.5.19]
ઇદં મનુષ્યાકાર-શરીરં હિ નિશ્ચિતં દુર્વિભાવ્યં દુર્વિતર્ક્યં યત્ તત્ત્વં
તદ્ એવ । યત્રૈવ ધર્મો ભાગવત-લક્ષણસ્ તત્રૈવ મે હૃદયં મનઃ । યદ્
યસ્માત્ તદ્-વિપરીતાદિ-લક્ષણોઽધર્મો મયા પૃષ્ઠે કૃતઃ । તતઃ પરાઙ્-
મુખોઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ વક્તુર્ અસ્ય ઋષભદેવસ્ય ચ સર્વાન્તિમ-લીલાપિ
વ્યાજેનાન્તર્ધાનમ્ એવ પ્રાકૃત-લોક-પ્રતીત્ય્-અનુસારેણૈવ તુ તથા વર્ણિતમ્
। આત્મારામતા-રીતિ-દર્શનાર્થમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ -- યોગિનાં સામ્પરાય-વિધિમ્
અનુશિક્ષયન્ ઇતિ [ભ્પ્ 5.6.6] । અતઃ સ્વકલેવરં જિહાસુર્ ઇત્ય્ અત્ર કએવર-
શબ્દસ્ય પ્રપઞ્ચ એવાર્થઃ । ઉપાસના-શાસ્ત્રે તસ્ય તથા પ્રસિદ્ધેઃ ।
તથા -- અથ સમીર-વેગ-વિધૂત-વેણુ-વિકર્ષણ-જાતોગ્ર-દાવાનલસ્ તદ્
વનમ્ આલેલિહાનઃ સહ તેન દદાહ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 5.6.8] અસ્ય વાસ્તવાર્થે તુ તેન
સહેતિ કર્તૃ-સાહાય્યે તૃતીયા । ગૌણ-મુખ્ય-ન્યાયેન કર્તર્ય્ એવ પ્રાથમિક-
પ્રવૃત્તેઃ । તતશ્ ચ દાવાનલસ્ તદ્-વન-વર્તિતર્વાદિ-જીવાનાં સ્થૂલં દેહં
દદાહ, ઋષભદેવસ્ તુ સૂક્ષ્મં દેહમ્ ઇતિ તસ્ય સર્વ્=મોક્સદત્વમ્
અનુસન્ધેયમ્ ।
સ યૈઃ સ્પૃષ્ટો ઽભિદૃષ્ટો વા સંવિષ્ટો ઽનુગતો ઽપિ વા ।
કોસલાસ્ તે યયુઃ સ્થાનં યત્ર ગચ્છન્તિ યોગિનઃ ॥ [ભ્પ્ 9.11.22] ઇતિવત્ ।
તતોઽનલ-સાધર્મ્યં વર્ણયિત્વા તદ્વદ્ અન્તર્ધાનમ્ એવ તસ્યેતિ ચ વ્યઞ્જિતમ્
। અતએવ ઋષભ-દેવાવિર્ભાવસ્ તૃતીયોઽધ્યાય ઇત્ય્ એવોક્તં ન તુ તજ્-જન્મેતિ ॥
5।5॥ શ્રી-ઋષભદેવઃ સ્વ-પુત્રાન્

[55]
તદ્ એવં ઋષભસ્યાપિ વિગ્રહે તાદૃશતા ચેત્ કિમ્ ઉત સ્વયં ભગવત ઇત્ય્ આહ -
મુનિ-ગણ-નૃપ-વર્ય-સઙ્કુલે ઽન્તઃ-
સદસિ યુધિષ્ઠિર-રાજસૂય એષામ્ ।
અર્હણમ્ ઉપપેદ ઈક્ષણીયો
મમ દૃશિ-ગોચર એષ આવિર્ આત્મા ॥ [ભ્પ્ 1.9.41]
ટીકા ચ - એષ જગતામ્ આત્મા મમ દૃશિ-ગોચરો દૃષ્ટિ-પથઃ સન્ન્ આવિઃ
પ્રકટો વર્તતે । અહો ભાગ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ઇત્ય્ એષા ॥ 1।9॥ શ્રી-ભીષ્મઃ શ્રી-
ભગવન્તમ્

[56]
તથૈવ ચ -- રૂપં યત્ તદ્ ઇત્ય્ આદૌ સ ત્વં સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્ અધ્યાત્મ-દીપઃ
[ભ્પ્ 10.3.24] ઇતિ ।[*એન્દ્નોતે #15]
યત્ તત્ કિમ્ અપિ રૂપં વસ્તુ પ્રાહુર્ વેદાઃ । કિં તદ્ વસ્તુ, તદ્ આહ અવ્યક્તમ્
ઇત્ય્ આદિ । એવમ્ભૂતં કિમ્ અપિ કાર્ય-કલ્પં વસ્તુ યત્ સ એવ સાક્ષાદ્ ઐષિ-
ગોચરસ્ ત્વં વિષ્ણુર્ ઇતિ । તથા ચ પાદ્મે નિર્માણ-ખણ્ડે શ્રી-ભગવન્તં
પ્રતિ શ્રી-વેદ-વ્યાસ-વાક્યમ્ ---
ત્વામ્ અહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ચક્ષુર્ભ્યાં મધુસૂદન ।
યત્ તત્ સત્યં પરં બ્રહ્મ જગદ્-યોનિં જગત્-પતિમ્ ।
વદન્તિ વેદ-શિરસશ્ ચાક્ષુષં નાથ મેઽસ્તુ તદ્ ॥ ઇતિ ।
તત્ર હેતુઃ અધ્યાત્મ-દીપઃ દેહિ તત્-કારણ-કાર્ય-સઙ્ઘ-
પ્રકાશકત્વેનાવભાસન ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ભૂતસ્ય ન તવ ભય-શઙ્કેતિ
ભાવઃ । ઇત્ય્ એષ પ્રકરણાનુરૂપઃ શ્રી-સ્વામિ-દર્શિત-ભાવાર્થોઽપિ શ્રી-
વિગ્રહ-પર એવ । અન્યત્ર ભય-સમ્ભાવનાનુત્પત્તેઃ ॥
10.3 શ્રી-દેવકી શ્રીભગવન્તમ્

[57]
અતસ્ તદ્-અંશાનામ્ અપિ તાદૃશત્વમ્ આહ -
સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દ-
માત્રૈક-રસ-મૂર્તયઃ ।
અસ્પૃષ્ટ-ભૂરિ-માહાત્મ્યા
અપિ હ્ય્ ઉપનિષદ્-દૃશામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.13.54]
ટીકા ચ - સર્વેષાં મૂર્તિમત્ત્વેઽપ્ય્ અવિશેષમ્ આહ સત્ય-જ્ઞાનેતિ । સત્યાશ્ ચ
જ્ઞાન-રૂપાશ્ ચ અનન્તાશ્ ચ આનન્દ-રૂપાશ્ ચ । તત્રાપિ તદ્-એક-માત્રા વિજાતીય-
સમ્ભેદ-રહિતાઃ । તત્રાપિ ચ એક-રસાઃ સદૈકરૂપા મૂર્તયો યેષાં તે । યદ્
વા સત્ય-જ્ઞાનાદિ-માત્રૈક-રસં યદ્ બ્રહ્મ તદ્ એવ મૂર્તિર્ યેષામ્ ઇતિ । અતએવ
ઉપનિષત્ આત્મ-જ્ઞાનં સૈવ દૃક્ ચક્ષુર્ યેષાં તેષામ્ અપિ હિ નિશ્ચિતમ્ ।
અસ્પૃષ્ટ-ભૂર્-માહાત્મ્યાઃ ન સ્પૃષ્ટં સ્પર્શ-યોગ્યં ભૂરિ-માહાત્મ્યં
યેષાં તે તથા-ભૂતાઃ સર્વે વ્યદૃશ્યન્તેતિ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર માત્ર-પદં તદ્-વર્ણાદીનાં સ્વરૂપાન્તરઙ્ગ-ધર્મત્વં બોધયતિ ।
ન હ્ય્ અત્રાપરસ્મિન્ન્ અર્થે મૂર્તિ-શબ્દઃ કેવલાત્મ-પર ઇતિ સ્વામિનઃ શ્રી-
શુક-દેવસ્ય વા મતમ્, લક્ષણાયાઃ કષ્ટ-કલ્પનામયત્વાત્ । અસ્પૃષ્ટેત્ય્ અત્ર
અસ્પૃષ્ટેતિ ભૂરિ-માહાત્મ્યેતિ અપીતિ ઉપનિષદ્-દૃગ્ ઇતિ પદ-ચતુષ્ટયસ્યૈવ
વ્યસ્તસ્ય સમસ્તસ્ય ચ સ્વારસ્ય-ભઙ્ગ-પ્રસઙ્ગાત્ ઉક્ત-પ્રકારાનુરોધાત્
તેઽચક્ષતાક્ષ-વિષયં સ્વ-સમાધિ-ભાગ્યમ્ ઇત્ય્ અદ્ય્-ઉદાહરિષ્યમાણાનુસારાત્
[ભ્પ્ 3.15.38] સ્વ-સુખેત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 12.12.68] શ્રી-શુક-હૃદય-વિરોધાચ્ ચ ।
અતએવ વિશુદ્ધ-વિજ્ઞાન-ઘનં [ભ્પ્ 10.37.20] વિશુદ્ધ-જ્ઞાન-મૂર્તયે [ભ્પ્
10.27.21] ત્વય્ય્ એવ નિત્ય-સુખ-બોધ-તનાવ્ [ભ્પ્ 10.14.22] ઇત્ય્ આદિ વાક્યાનિ ચ
ન લાક્ષણિકતયા કદર્થનીયાનિ ।
તથૈવ આનન્દ-મૂર્તિમ્ ઉપગુહ્ય દૃશાત્મ-લબ્ધમ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 10.41.25]
દોર્ભ્યાં સ્તનાન્તરગતં પરિરભ્ય કાન્તમ્
આનન્દ-મૂર્તિમ્ અજહાદ્ અતિદીર્ઘતાપમ્ । ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 10.48.6] ચ
દર્શનાલિઙ્ગનાબ્યામ્ અન્યાર્થત્વં વ્યવચ્છિદ્યતે । ઉક્તં ચ મહાવારાહે --
સર્વે નિત્યાઃ શાશ્વતાશ્ ચ દેહાસ્ તસ્ય પરાત્મનઃ ।
હેયોપાદેય-રહિતા નૈવ પ્રકૃતિજાઃ ક્વચિત્ ॥
પરમાનન્દ-સન્દોહા જ્ઞાન-માત્રાશ્ ચ સર્વતઃ ।
દેહ-દેહિ-ભિદા ચાત્ર નેશ્વરે વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥ ઇતિ ॥
10.13 ॥ શ્રી-શુકઃ

[58]
ઇત્થમ્ એવાભિપ્રેત્યાહ --
કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્ અખિલાત્મનામ્ ।
જગદ્-ધિતાય સોઽપ્ય્ અત્ર દેહીવાભાતિ માયયા ॥ [ભ્પ્ 10.14.55]
એનં નૌમીડ્ય તેઽભ્ર-વપુષે ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.14.1] આદિ-વર્ણિત-રૂપમ્ અવેહિ મત્-
પ્રસાદ-લબ્ધ-વિદ્વત્તયૈવાનુભવો ન તુ તર્કાદીનાં વિચારયેત્ય્ અર્થઃ ।
એવમ્ભૂતોઽપિ માયયા કૃપયા જગદ્-ધિતાય સર્વસ્યાપિ સ્વાત્માનં પ્રતિ
ચિત્તાકર્ષણાય દેહીવ જીવ ઇવાભાતિ ક્રીડતિ । ઇવ-શબ્દેન શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ
જીવવત્ પૃથગ્-દેહં પ્રવિષ્ટવાન્ ઇતિ ગમ્યતે । અતએવ શ્રી-વિગ્રહસ્ય પરમ-
પુરુષાર્થ-લક્ષણત્વમ્ ઉક્તં શ્રી-ધ્રુવેણ -
સત્યાશિષો હિ ભગવંસ્ તવ પાદ-પદ્મમ્
આશીસ્ તથાનુભજતઃ પુરુષાર્થ-મૂર્તેઃ [ભ્પ્ 4.9.17] ઇત્ય્ અત્ર ।
ટીકા ચ - હે ભગવન્ પુરુષાર્થઃ પરમાનન્દઃ સ એવ મૂર્તિર્ યસ્ય તસ્ય્
અતવ પાદ-પદ્મમ્ આશિષો રાજ્યાદેઃ સકાશાત્ સત્યા । આશીઃ પરમાર્થ-ફલં
હિ નિશ્ચિતં કસ્ય તેન પ્રકારેણ ત્વમ્ એવ પુરુષાર્થ ઇત્ય્ એવં નિષ્કામતયા
અનુભ્જતઃ । ઇત્ય્ એષા ॥
10.14 ॥ શ્રી-શુકઃ

[59]
અતઃ શબ્દ-પ્રતિપાદ્યં યદ્ બ્રહ્મ તચ્ છ્રી-વિગ્રહ એવેત્ય્ ઉપસંહાર-યોગ્યં
વાક્યમ્ આહ -
તાવત્ પ્રસન્નો ભગવાન્
પુષ્કરાક્ષઃ કૃતે યુગે ।
દર્શયામ્ આસ તં ક્ષત્તઃ
શાબ્દં બ્રહ્મ દધદ્ વપુઃ ॥ [ભ્પ્ 3.21.7]
તદ્ વપુર્ દધત્ પ્રકાશયન્ન્ અસૌ શુક્લાખ્યો ભગવાન્ કૃતે યુગે વર્તતે ।
તદ્ એવ શબ્દ-પ્રતિપાદ્યં બ્રહ્મ પરમ-તત્ત્વં તં કર્દમં પ્રતિ
દર્શયામાસેત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 3.21 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[60]
તદ્ એવં સિદ્ધે ભગવતસ્ તાદૃશે વૈલક્ષણ્યે દૃશ્યત્વાત્ ઘટવદ્ ઇત્ય્ આદ્ય-
સદ્-અનુમાનં ન સમ્ભવતિ કાલાત્યયોપદિષ્ટત્વાત્ । તદ્ એતદ્ અભિપ્રેત્ય
તસ્મિન્ સત્યતા-પુરસ્કૃતં ષડ્-ભાવ-વિકારાદ્ય-ભાવં સ્થાપયન્ પૂર્ણ-
સ્વરૂપત્વમ્ અભુપગચ્છતિ ।
એકસ્ ત્વમ્ આત્મા પુરુષઃ પુરાણઃ
સત્યઃ સ્વયં જ્યોતિર્ અનન્ત આદ્યઃ ।
નિત્યોઽક્ષરોઽજસ્ર-સુખો નિરઞ્જનઃ
પૂર્ણોઽદ્વયો મુક્ત ઉપાધિતોઽમૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.14.20]
નૌમીડ્ય તે [ભ્પ્ 10.14.1] ઇત્ય્ આદિના સ્તુત્યત્વેન પ્રતિજ્ઞા-રૂપોઽયમ્ અભ્ર-
વપુર્-આદિ-લક્ષણત્વમ્ એક એવ સર્વેષામ્ આત્મા પરમાશ્રયઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
એકોઽસિ પ્રથમમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 10.14.18] ઇતિ ચ । કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્
અખિલાત્મનામ્ ઇતિ ચ [ભ્પ્ 10.14.55] । યતસ્ ત્વમ્ આત્મા તત એવ સત્યઃ ।
પરમાશ્રયસ્ય સત્યતામ્ અબલમ્બ્યૈવાન્યેષાં સત્યત્વાત્ ત્વય્ય્ એવ સત્યત્વસ્ય
મુખ્યા વિશ્રાન્તિર્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ ઉક્તમ્ - સત્ય-વ્રતં સત્ય-પરમ્ ઇત્ય્ આદિ
[ભ્પ્ 10.2.26] ।
સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ કૃષ્ણઃ સત્યમ્ અત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સત્યાત્ સત્યં ચ ગોવિન્દસ્ તસ્માત્ સત્યો હિ નામતઃ ॥ ઇત્ય્ ઉદ્યમ-પર્વણિ [મ્ભ્
5.68.12] ચ ।
ન ચ ત્વયિ જન્માદયો વિકારાઃ સન્તીત્ય્ આહ આદ્યઃ કારણમ્ । એકોઽસિ
પ્રથમમ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 10.14.18] તાદૃશત્વ-દૃષ્ટેઃ । અતો ન જન્મ, કિન્તુ
પ્રત્યક્ષત્વં હરેર્ જન્મ ન વિકારઃ કથઞ્ચન ઇતિ પાદ્મ-રીતિકમ્ એવ ।
અતએવ સ્કાન્દે --
અવિજ્ઞાય પરં દેહમ્ આનન્દાત્માનમ્ અવ્યયમ્ ।
આરોપયન્તિ જનિમત્ પઞ્ચ-ભૂતાત્મકં જડમ્ ॥ ઇતિ ॥
આદ્યત્વે હેતુઃ । પુરુષઃ પુરુષાકાર એવ સન્ પુરાણઃ પુરાપિ નવઃ કાર્યાત્
પૂર્વમ્ અપિ વર્તમાન ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતિશ્ ચ -- આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીત્ પુરુષ-
વિધ [ઐતુ 1.1.1] ઇતિ । અતએવ જન્માન્તરાસ્તિત્વ-લક્ષણં વિકારં વારયતિ
નિત્યઃ સનાતન-મૂર્તિઃ । તથા પૂર્વવન્ મધ્યમાકારત્વેઽપિ પૂર્ણ ઇતિ
વૃદ્ધિમ્ । અજસ્ર-સુખો નિત્યમ્ એવ સુખ-રૂપ ઇતિ પરિણામમ્ । સુખસ્ય
પુંસ્ત્વં છાન્દસં વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ [બૌ 3.9.28] ઇત્ય્ અત્રાનન્દસ્ય
નપુંસકત્વવત્ ।
તથા અક્ષર ઇત્ય્ અપક્ષયમ્ । અમૃત ઇતિ વિનાશમ્ । પૂર્ણત્વે હેતુઃ । અનન્ત
અદ્વય ઇતિ દેશ-કાલ-પરિચ્છેદ-રહિતઃ । વસ્તુ-પરિચ્છેદ-રહિતોઽપિ । અન્યસ્ય
તચ્-છક્તિત્વાત્ તં વિનાનવસ્થાનાત્ । અત્રામૃતત્વોપપાદનાય ચતુર્વિધ-
ક્રિયા-ફલત્વં ચ વારયતિ । તત્રોત્પત્તિર્ આદ્ય ઇત્ય્ અનેનૈવ નિરાકૃતા । શિષ્ટ-
ત્રયં સ્વયંજ્યોતિર્ નિરઞ્જન ઉપાધિતો મુક્ત ઇતિ પદ-ત્રયેણ । તત્ર ચ
પ્રાપ્તિઃ ક્રિયયા જ્ઞાનેન વા ભવેત્ । ક્રિયયા પ્રાપ્તિર્ આત્મ-પદેનૈવ નિરાકૃતા,
સર્વ-પ્રત્યગ્-રૂપત્વાત્ । તથા જ્ઞાનતઃ પ્રાપ્તિં વારયતિ । સ્વયંજ્યોતિર્ ઇતિ । તદ્
ઉક્તં બ્રહ્માણં પ્રતિ શ્રી-ભગવતા મનીષિતાનુભાવોઽયં મમ
લોકાવલોકનમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 2.9.22] ।
ટીકા ચ - એતચ્ ચ મત્-કૃપયૈવ ત્વયા પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ આહ । મનીષિતમ્ ઇચ્છા,
તુભ્યં દાતવ્યમ્ ઇતિ યા મમેચ્છા તસ્યા અનુભાવોઽયમ્ । કોઽસૌ? તમ્ આહ -
મમ લોકસ્યાવલોકનં યત્ । ઇત્ય્ એષા । તદ્ ઉક્તમ્ - નિત્યાવ્યક્તોઽપિ ભગવાન્
ઈક્ષ્યતે નિજ-શક્તિતઃ । ઇતિ ।[*એન્દ્નોતે #16]
નનુ, શ્રી-ભગવતોદ્ધવં પ્રતિ વાસુદેવો ભગવતામ્ ઇત્ય્ આદિકં [ભ્પ્
11.16.29] વિભૂતિ-મધ્યે ગણયિત્વા સર્વાન્તે મનોવિકારા એવૈતે [ભ્પ્ 11.16.41]
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સત્યમ્ । તદ્-ગણનં પ્રાચુર્ય-વિવક્ષયા ક્ષત્રિણો ગચ્છન્તીતિવત્
। તત્રૈવ હિ -
પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિર્ અહં મહાન્ ।
વિકારઃ પુરુષોઽવ્યક્તં રજઃ સત્ત્વં તમઃ પરમ્ ॥ ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 11.16.37]
પર-શબ્દેન બ્રહ્માપિ તન્-મધ્યે ગણિતમ્ અસ્તિ । તદ્ એવં પ્રાપ્તિર્ નિષિદ્ધા
। અથ વિકૃતિર્ અપિ તુષાપાકરણેનાવધાતેન વ્રીહીણામ્ ઇવોપાધ્યપાકરેણેન
ભવેત્ । તચ્ ચાસઙ્ગત્વાન્ ન સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ મુક્ત ઉપાધિત ઇતિ । તદ્ ઉક્તમ્
-વિશુદ્ધ-જ્ઞાન-મૂર્તયે [ભ્પ્ 10.27.21] વિશુદ્ધ-વિજ્ઞાન-ઘનં [ભ્પ્
10.37.20] ઇત્ય્ આદૌ ચ । તસ્માન્ મમ નિશિત-શરૈર્ વિભિદ્યમાન-ત્વચિ
ઇત્યાદિકં તુ [ભ્પ્ 1.9.34] માયિક-લીલા-વર્ણનમ્ એવ ।
એવં વદન્તિ રાજર્ષે ઋષયઃ કેચનાન્વિતાઃ ।
યત્ સ્વ-વાચો વિરુધ્યેત ન નૂનં તે સમરન્ત્ય્ અનુ ॥ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 10.77.30]
ન્યાયેન વાસ્તવત્વ-વિરોધાત્ । તથા હિ સ્કાન્દે -
અસઙ્ગશ્ ચાવ્યયોઽભેદ્યોઽનિગ્રાહ્યોઽશોષ્ય એવ ચ ।
વિદ્ધોઽસૃગ્-આચિતો બદ્ધ ઇતિ વિષ્ણુઃ પ્રદૃશ્યતે ॥
અસુરાન્ મોહયન્ દેવઃ ક્રીડત્ય્ એષ સુરેષ્વ્ અપિ ।
મનુષ્યાન્ મધ્યયા દૃષ્ટ્યા ન મુક્તેષુ કદાચન ॥ ઇતિ ॥
શ્રી-ભીષ્મસ્ય યુદ્ધ-સમયે દૈત્યાવિષ્ટત્વાત્ તથા ભાનં યુક્તમ્ એવેતિ
। કિન્ત્વ્ અધુના દુઃસ્વપ્ન-દુઃખસ્યેવ તસ્ય નિવેદનં કૃતમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
સંસ્કારોઽપિ કિમ્ અતિશયાધાનેન મલાપાકારેણ વા । તત્રાતિશયાધાનં
પૂર્ણત્વેનૈવ નિરાકૃતમ્ । મલાપકરણં વારયતિ નિરઞ્જનઃ નિર્મલઃ
વિશુદ્ધ-જ્ઞાન-મૂર્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
10.14 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા

[61]
તદ્ એવં પૂર્વં તદ્-ઐશ્વર્યાદીનાં સ્વરૂપ-ભૂતત્વં સાધિતં તચ્ ચ તેષાં
સ્વરૂપાન્તરઙ્ગ-ધર્મત્વાદ્ યુક્તમ્ । યથા જ્યોતિર્ અન્તરઙ્ગ-ધર્માનાં
તદીય-શુક્લાદિ-ગુણાનાં જ્યોતિર્-ભૂતત્વમ્ એવ, ન તમ આદિરૂપત્વં તદ્વત્ ।
અથ શ્રી-વિગ્રહસ્ય પૂર્ણ-સ્વરૂપ-લક્ષણત્વં તદ્વત્ । અથ શ્રી-વિગ્રહસ્ય
પૂર્ણ-સ્વરૂપ-લક્ષણત્વં સાધિતં, તચ્ ચ યુક્તમ્, સર્વ-શક્તિ-યુક્ત-પરમ-
વસ્ત્વ્-એક-રૂપત્વાત્ તસ્ય । તત્ર યો નિજાન્તરઙ્ગ-નિત્ય-ધર્મઃ શ્રી-
વિગ્રહતાગમસ્ તત્ તત્ સંસ્થાન-લક્ષણસ્ તદ્ વિશિષ્ટં પરમાનન્દ-
લક્ષણં વસ્ત્વ્ એવ શ્રી-વિગ્રહઃ । સ એવ ચાન્તરઙ્ગ-ધર્માન્તરાણાં,
ઐશ્વર્યાદીનામ્ અપિ નિત્યાશ્રયત્વાત્ સ્વયં ભગવાન્, યથા શુદ્ધ-ખણ્ડ-
લડ્ડુકમ્ । યતો યથા લડ્ડુકતાગમક-સંસ્થાન-વિશિષ્ટ-ખણ્ડમ્ એવ
લડ્ડુકં તદ્ એવ ખણ્ડ-સ્વાભાવિક-સૌગન્ધ્યાદિમચ્ ચેતિ લોકૈઃ પ્રતીયતે
પ્રયુજ્યતે ચ તથા રૂપં યદ્ એતત્ [ભ્પ્ 3.9.2] ઇત્ય્ આદિષુ પરં તત્ત્વમ્ એવ શ્રી-
વિગ્રહઃ સ એવ ચ ભગવાન્ ઇતિ વિદ્વદ્ભિઃ પ્રતીયતે પ્રયુજ્યતે ચૈવેતિ ।
તદ્ એવં શ્રી-વિગ્રહસ્ય પૂર્ણ-સ્વરૂપત્વં સાધયિત્વા, તો-પોષણાર્થં
પ્રકરણાન્તરમ્ આરભ્યતે । યાવત્ પાર્ષદ-નિરૂપણમ્ । તત્ર પરિચ્છદાનાં
તત્-સ્વરૂપ-ભૂતત્વે તદ્-અઙ્ગ-સહિતતયૈવાવિર્ભાવ-દર્શન-રૂપં લિઙ્ગમ્
આહ દ્વયેન --
તમ્ અદ્ભુતં બાલકમ્ અમ્બુજેક્ષણં
ચતુર્-ભુજં શઙ્ખ-ગદાદ્ય્-ઉદાયુધમ્ । ઇત્ય્ આદિ ॥ [ભ્પ્ 10.3.9]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 10.3 । શ્રી-શુકઃ

[62]
એવમ્ અભિપ્રાયેણૈવેદમ્ આહ -
યથૈકાત્મ્યાનુભાવાનાં
વિકલ્પ-રહિતઃ સ્વયમ્ ।
ભૂષણાયુધ-લિઙ્ગાખ્યા
ધત્તે શક્તીઃ સ્વ-માયયા ॥
તેનૈવ સત્ય-માનેન
સર્વ-જ્ઞો ભગવાન્ હરિઃ ।
પાતુ સર્વૈઃ સ્વરૂપૈર્ નઃ
સદા સર્વત્ર સર્વ-ગઃ ॥ [ભ્પ્ 6.8.32-33]
ઐકાસ્મ્યાનુભાવાનાં કેવલ-પરમ-સ્વરૂપ-દૃષ્ટિ-પરાણાં વિકલ્પ-રહિતઃ
પરમાનન્દૈક-રસ-પરમ-સ્વરૂપતયા સ્ફુરન્ન્ અપિ, યથા યેન
પ્રકારેણ, સ્વેષુ સ્વ-સ્વામિતયા ભજત્સ્ય્ યા મયા કૃપા તયા હેતુના । સ્વયં
વિચિત્ર-શક્તિ-મયેન સ્વરૂપેણૈવ કારણ-ભૂતેન ભૂષણાદ્ય્-આખ્યાઃ શક્તીઃ
શક્તિ-મયાવિર્ભાવાત્ ધત્તે ગોચરયતિ । તેનૈવ વિદ્વદ્-અનુભવ-લક્ષણેન
સત્ય-પ્રમાણેન । તેનૈવ વિદ્વદ્-અનુભવ-લક્ષણેન સત્ય-પ્રમાણેન તદ્
યદિ સત્યં સ્યાત્ તદેત્ય્ અર્થઃ । તૈર્ એવ ભૂષણાદિ-લક્ષણૈઃ સર્વઃ સ્વરૂપૈર્
વિચિત્ર-સ્વરૂપાવિર્ભાવૈર્ નઃ પાતુ । અતએવ શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે બલિ-કૃત-ચક્ર-
સ્તવે
યસ્ય રૂપમ્ અનિર્દેશ્યમ્ અપિ યોગિભિર્ ઉત્તમૈર્ ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્-અનન્તરં ચ -
ભ્રમતસ્ તસ્ય ચક્રસ્ય નાભિ-મધ્યે મહી-પતે ।
ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં દૈત્યો દૃષ્ટવાન્ ભૂર્ ભુવાદિકમ્ ॥ ઇતિ ॥
તદ્ એવમ્ એવ નવમે શ્રીમદ્-અમ્બરીષેણાપિ ચક્રમ્ ઇદં સ્તુતમ્ અસ્તિ । લિઙ્ગાનિ
ગરુડાકાર-ધ્વજાદીનિ । અનેન યત્ ક્વચિદ્ આકસ્મિકત્વમ્ ઇવ શ્રૂયતે । તદ્ અપિ
શ્રી-ભગવદ્-આવિર્ભાવવજ્-જ્ઞેયમ્ । અત્ર તૃતીયે ચૈત્યસ્ય તત્ત્વમ્ અમલં
મણિમ્ અસ્ય કણ્ઠે ઇત્ય્ [ભ્પ્ 3.28.28] અપિ સહાયમ્ । અતો દ્વાદશેઽપિ કૌસ્તુભ-
વ્યપદેશેન સ્વાત્મ-જ્યોતિર્ વિભર્ત્ય્ અજઃ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 12.11.10] આદિકં વિરાડ્
ગતત્વેનોપાસનાર્થમ્ અભેદ-દૃષ્ટ્યા દર્શિતમ્ એવ યથા-સમ્ભવં સાક્ષાચ્
છ્રીવિગ્રહત્વેનાપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ । તથા હિ વિષ્ણુ-પુરાણે --
આત્માનમ્ અસ્ય જગતો નિર્લેપમ્ અગુણામલમ્ ।
બિભર્તિ કૌસ્તુભ-મણિ-સ્વરૂપં ભગવાન્ હરિર્ ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.22.68] ॥
॥ 6.8 ॥ વિશ્વ-રૂપો મહેન્દ્રમ્

[63]
અથ શ્રી-વૈકુણ્ઠ-લોકસ્યાપિ તાદૃશત્વં તસ્મૈ સ્વ-લોકં ભગવાન્
સભાજિતઃ ઇત્ય્ અત્ર [ભ્પ્ 2.9.9][*એન્દ્નોતે #17] સાધિતમ્ એવ । પુનર્ અપિ
દુર્ધિયાં પ્રતીત્ય્-અર્થં સાધ્યતે । યતઃ સ કર્માદિભિર્ ન પ્રાપ્યતે
પ્રપઞ્ચિતાતીતત્વેન શ્રૂયતે, તં લબ્ધવતામ્ અસ્ખલન-ગુણ-સાત્મ્યેન
સ્તૂયતે નૈર્ગુણ્યાવસ્થાયામ્ એવ લભ્યતે । લૌકિક-ભગવન્નિકે તસ્યાપિ તદ્-
આવેશાત્ । નૈર્ગુણ્યમ્ અતિદિશ્યત ઇત્ય્ અતઃ સ તુ તદ્-રૂપતયા સુતરામ્ એવ
ગમ્યતે । સાક્ષાદ્ એવ પ્રકૃતેઃ પરતનઃ શ્રૂયતે નિત્યતયોદ્ઘોષ્યતે મોક્ષ-
સુખમ્ અપિ તિરસ્કુર્વન્ત્યા ભક્ત્યૈવ લભ્યતે સચ્ચિદાનન્દ-
ઘનત્વેનાભિધીયત ઇતિ ।
તત્ર કર્માદિભિર્ અપ્રાપ્યત્વમ્ । યથા -
દેવાનામ્ એક આસીત્ સ્વર્-ભૂતાનાં ચ ભુવઃ પદમ્ ।
મર્ત્યાદીનાં ચ ભૂર્લોકઃ સિદ્ધાનાં ત્રિતયાત્ પરમ્ ॥
અધોઽસુરાણાં નાગાનાં ભૂમેર્ એકોઽસૃજત પ્રભુઃ ।
ત્રિલોક્યાં ગતયઃ સર્વાઃ કર્મણાં ત્રિગુણાત્મનામ્ ॥
યોગસ્ય તપસશ્ ચૈવ ન્યાસસ્ય ગતયોઽમલાઃ ।
મહર્-જનસ્-તપઃ-સત્યં ભક્તિ-યોગસ્ય મદ્-ગતિઃ ॥ [ભ્પ્ 11.24.12-14]
સિદ્ધાનાં યોગાદિભિઃ ત્રિતયાત્ પરં મહર્-લોકાદિ । ભૂમેર્ અધશ્ ચાતલાદિ
। ત્રિલોક્યાં પાતાલાદિક-ભૂર્-ભુવઃ-સ્વશ્ ચેતિ । કર્મણાં ગાર્હસ્થ્ય-
ધર્માણાં તપો વાનપ્રસ્થેન બ્રહ્મચર્યં ચ । તત્ર
બ્રહ્મચર્યેણોપકુર્વાણ-નૈષ્ઠિક-ભેદેન ક્રમાન્ મહર્-જનશ્ ચ
વાનસ્થેન તપઃ ન્યાસેન સત્યં યોગ-તારતમ્યેન તુ સર્વમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
મદ્-ગતિઃ શ્રી-વૈકુણ્ઠ-લોકઃ ભક્તિ-યોગ-પ્રાપ્યત્વેન વક્ષ્યમાણઃ યન્
ન વ્રજન્તિ [ભ્પ્ 3.15.23] ઇત્ય્ આદિ-વાક્ય-સાહાય્યાત્ લોક-પ્રકરણાચ્ ચ । ઉક્તં
ચ તૃતીયે દેવાન્ પ્રતિ બ્રહ્મણૈવ તત્[*એન્દ્નોતે #18] સઙ્કુલં હરિ-પદાન્
અતિમાત્ર-દૃષ્ટૈર્ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 3.15.20] । ટીકા ચ - તાવન્ માત્રેણ દૃષ્ટૈઃ
ભક્તાનાં વિમાનૈઃ ન તુ કર્માદિ-પ્રાપ્યૈઃ । ઇત્ય્ એષા ।
એવમ્ એવ શ્રુતિશ્ ચ પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મ-ચિતાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદમ્ આયાન્
નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન[*એન્દ્નોતે #19] [મુણ્ડુ 1.2.12] ઇતિ । અત્રાપ્ય્ અકૃત ઇત્ય્ અસ્ય
વિશેષ્યં... લોક ઇત્ય્ એવ, તત્-પ્રસક્તેઃ । ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદૌ
[ગીતા 18.61] -
તમ્ એવ શરણં ગચ્છ સર્વ-ભાવેન ભારત ।
તત્-પ્રસાદાત્ પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥ ઇતિ [ગીતા 18.62] શ્રી-
ભગવદ્-ઉપનિષત્સુ ।
॥ 11.14 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[64]
પ્રપઞ્ચાતીતત્વમ્ --
સ્વ-ધર્મ-નિષ્ઠઃ શત-જન્મભિઃ પુમાન્
વિરિઞ્ચતામ્ એતિ તતઃ પરં હિ મામ્ ।
અવ્યાકૃતં ભાગવતો ઽથ વૈષ્ણવં
પદં યથાહં વિબુધાઃ કલાત્યયે ॥ [ભ્પ્ 4.14.39]
તતો,પિ પુણ્યાતિશયેન મામ્ એતિ ભાગવતસ્ તુ અથ દેહાન્તે અવ્યાકૃતં, નામ-
રૂપે વ્યાકરવાણીતિ શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધ-વ્યાકરણાવિષયં પ્રપઞ્ચાતીતં
વૈષ્ણવં પદં વૈકુણ્ઠમ્ એતિ । યથાહં રુદ્રો ભૂત્વાધિકારિકતયા
વર્તમાનઃ વિબુધા દેવાશ્ ચાધિકારિકાઃ કલાત્યયે અધિકારાન્તે લિઙ્ગ-
ભઙ્ગે સત્ય્ એષ્યન્તીતિ યાવદ્ અધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ આધિકારિકાણામ્ ઇતિ ન્યાયેન
॥
॥ 4.24 ॥ શ્રી-રુદ્રઃ પ્રચેતસમ્

[65]
તતોઽસ્ખલનમ્ ।
અથો વિભૂતિં મમ માયાવિનસ્ તામ્
ઐશ્વર્યમ્ અષ્ટાઙ્ગમ્ અનુપ્રવૃત્તમ્ ।
શ્રિયં ભાગવતીં વાસ્પૃહયન્તિ ભદ્રાં
પરસ્ય મે તે ઽશ્નુવતે તુ લોકે ॥
ન કર્હિચિન્ મત્-પરાઃ શાન્ત-રૂપે
નઙ્ક્ષ્યન્તિ નો મે ઽનિમિષો લેઢિ હેતિઃ ।
યેષામ્ અહં પ્રિય આત્મા સુતશ્ ચ
સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમ્ ઇષ્ટમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.25.36-37]
અથોઽવિદ્યા-નિવૃત્ત્ય્-અનન્તરં મમ માયયા ભક્ત-વિષયક-કૃપયાચિતાં તદ્-
અર્થં પ્રકટિતાં વિભૂતિં ભોગ-સમ્પત્તિમ્ । તથા ભાગવતીં શ્રિયં
સાક્ષાદ્-ભગવત્-સમ્બન્ધિનીં સાર્ષ્ટિ-સંજ્ઞાં સમ્પત્તિમ્ અપિ અસ્પૃહયન્તિ,
ભક્તિ-સુખ-માત્રાભિલાષેણ યદ્ય્ અપિ તેભ્યો ન સ્પૃહયન્તીત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ
તુ મે મમ લોકે વૈકુણ્ઠાખ્યે અશ્નુવતે પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ એવેતિ સ્વ-વાત્સલ-
વિશેષો દર્શિતઃ । યથા સુદામ-માલાકાર-વરે,
સોઽપિ વવ્રેઽચલાં ભક્તિં તસ્મિન્ન્ એવાખિલાત્મનિ ।
તદ્-ભક્તેષુ ચ સૌહાર્દં ભૂતેષુ ચ દયાં પરામ્ ।
ઇતિ તસ્મૈ વરાન્ દત્ત્વા શ્રિયશ્ ચાન્વય-વર્ધિનીમ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.41.52]
અતસ્ તેષાં તત્રાનાસક્તિશ્ ચ દ્યોતિતા । અવિદ્યાનન્તરમ્ ઇતિ મમ કૃપયાચિતામ્
ઇતિ ચ તેષામ્ અનર્થ-રૂપત્વં ખણ્ડિતમ્ । કિં વા માયયાચિતાં બ્રહ્મ-
લોકાદિ-ગતાં સમ્પત્તિમ્ અપીતિ તેષાં સર્વ-વશીકારિત્વમ્ એવ દર્શિતં, ન તુ
તદ્-ભોગઃ । તસ્યાતિતુચ્છત્વેન તેષ્વ્ અનર્હત્વાત્ । શ્રુતિશ્ ચાત્ર તદ્ યથેહ
કર્મ-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે એવમ્ એવામુત્ર પુણ્ય-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે [છાઉ
8.1.6] ઇત્ય્ અનન્તરં અથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્ય્ એતાંશ્ ચ સત્ય-
કામાંસ્ તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ ઇતિ ।
નન્વ્ એવં તર્હિ લોકત્વાવિશેષાત્ સ્વર્ગાદિવત્ ભોક્તૃ-ભોગ્યાનાં કદાચિદ્
વિનાશઃ સ્યાત્ । તત્રાહ - શાન્ત-રૂપે શાન્તમ્ અવિકૃતં રૂપં યસ્ય તસ્મિન્
વૈકુણ્ઠે મત્-પરાસ્ તદ્-વાસિનો લોકાઃ કદાચિદ્ અપિ ન નઙ્ક્ષ્યન્તિ ભોગ્ય-
હીના ન ભવન્તિ । અનિમિષો મે હેતિઃ મદીયં કાલ-ચક્રં નો લેઢિ, તાન્ ન
ગ્રસતે । ન સ પુનર્ આવર્તતે ઇતિ શ્રુતેઃ [છાઉ 8.15.1] ।
આબ્રહ્મ-ભુવનાલ્ લોકાઃ
પુનર્ આવર્તિનો ઽર્જુન ।
મામ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય
પુનર્ જન્મ ન વિદ્યતે ॥ [ગીતા 8.16] ઇતિ શ્રી-ગીતોપનિષદ્ભ્યઃ ।
સહસ્ર-નામ-ભાષ્યેઽપ્ય્ ઉક્તમ્ - પરમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ અયનં સ્થાનં પુનર્
આવૃત્તિ-શઙ્કા-રહિતમ્ ઇતિ પરાયણઃ । પુંલિઙ્ગ-પક્ષે બહુ-વ્રીહિર્ ઇતિ । ન
કેવલમ્ એતાવત્ તેષાં માહાત્મ્યમ્ ઇત્ય્ આહ યેષામ્ ઇતિ । યેષાં માં વિના ન
કશ્ચિદ્ અપરઃ પ્રેમ-ભાજનમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા - ગોલોકાદિકમ્
અપેક્ષ્યૈવમ્ ઉક્તમ્ । તત્ર હિ તથાભાવા એવં શ્રી-ગોપા નિત્યા વિદ્યન્તે ।
અથવા તં લોકં કીદૃગ્-ભાવા અવિદ્યાનન્તરં પ્રાપ્નુવન્તીતિ । તત્રાહ યેષામ્
ઇતિ । યે કેચિત્ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે દર્શિત-મુનિ-ગણ-સવાસનાઃ આત્મા
બ્રહ્મૈવાયં સાક્ષાદ્ ઇતિ માં ભાવયન્તિ, એવમ્ અન્યે ચ યે યે, ત એવ
પ્રાપુન્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । સુહૃદ ઇતિ બહુત્વં સૌદૃદસ્ય નાના-ભેદાપેક્ષયા
। એવં ચતુર્થે શ્રી-નારદ-વાક્યે -
શાન્તાઃ સમ-દૃશઃ શુદ્ધાઃ સર્વ-ભૂતાનુરઞ્જનાઃ ।
યાન્ત્ય્ અઞ્જસાચ્યુત-પદમ્ અચ્યુત-પ્રિય-બાન્ધવાઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 4.12.37] ॥
॥ 3.25 ॥ શ્રી-કપિલઃ

[66]
પ્રપઞ્ચાતીતત્વં તતોઽસ્ખલનં ચ યુગપદ્ આહ -
આતપત્રં તુ વૈકુણ્ઠં દ્વિજા ધામાકુતોભયમ્ । ઇતિ [ભ્પ્ 12.11.19]
પ્રપઞ્ચ-રૂપસ્યૈવેતિ પ્રકરણાત્ । દ્વિજા ઇતિ સમ્બોધનમ્ ॥
॥ 12.11 ॥ શ્રી-સુતઃ

[67]
સત્ત્વે પ્રલીનાઃ સ્વર્ યાન્તિ નરાઃ લોકં રજોલયાઃ ।
તમોલયાસ્ તુ નિરયં યાન્તિ મામ્ એવ નિર્ગુણાઃ ॥ [ભ્પ્ 11.25.22]
લોક-પ્રસક્તેર્ મલ્લોકમ્ ઇતિ વક્તવ્યે તત્-પ્રાપ્તિર્ નામ મત્-પ્રાપ્તિર્ એવેતિ
સ્વાભેદમ્ અભિપ્રેત્યાહ મામ્ એવેતિ ॥ 11.25 ॥
શ્રી-ભગવાન્

[68]
સુતરાં નૈર્ગુણ્યાશ્રયત્વમ્ ।
વનં તુ સાત્ત્વિકો વાસો ગ્રામો રાજસ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યૂત-સદનં મન્-નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.25]
તદ્-આવેશેનૈવાસ્યાપિ નિર્ગુણત્વ-વ્યપદેશ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 11.25 ॥ સ એવ

[69]
પ્રકૃતેઃ પરત્વમ્ -
તતો વૈકુણ્ઠમ્ અગમદ્ ભાસ્વરં તમસઃ પરમ્ ।
યત્ર નારાયણઃ સાક્ષાન્ ન્યાસિનાં પરમા ગતિઃ ॥
શાન્તાનાં ન્યસ્ત-દણ્ડાનાં યતો નાવર્તતે ગતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.88.25-26]
અગમત્ જગામ શિવ ઇતિ શેષઃ ॥
॥ 10.88 ॥ શ્રી-શુકઃ

[70]
નિત્યત્વમ્ --
ગ્રીવાયાં જનલોકો ઽસ્ય
તપોલોકઃ સ્તન-દ્વયાત્
મૂર્ધભિઃ સત્યલોકસ્ તુ
બ્રહ્મલોકઃ સનાતનઃ [ભ્પ્ 2.5.39]
ટીકા ચ - બ્રહ્મ-લોકઃ વૈકુણ્ઠાખ્યઃ સનાતનો નિત્યઃ । ન તુ
સૃજાપ્રપઞ્ચાન્તર્વર્તિ ઇત્ય્ એષ । બ્રહ્મ-ભૂતો લોકો બ્રહ્મ-લોકઃ ॥
॥ 2.5 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા શ્રી-નારદમ્

[71]
મોક્ષ-સુખ-તિરસ્કારિ-ભક્ત્ય્-એક-લભ્યત્વમ્ -
યન્ ન વ્રજન્ત્ય્ અઘ-ભિદો રચનાનુવાદાચ્
છૃણ્વન્તિ યેઽન્ય-વિષયાઃ કુકથા મતિ-ઘ્નીઃ ।
યાસ્ તુ શ્રુતા હત-ભગૈર્ નૃભિર્ આત્ત-સારાસ્
તાંસ્ તાન્ ક્ષિપન્ત્ય્ અશરણેષુ તમઃસુ હન્ત ॥ [ભ્પ્ 3.15.23]
યચ્ ચ વ્રજન્ત્ય્ અનિમિષામ્ ઋષભાનુવૃત્ત્યા
દૂરે યમા હ્ય્ ઉપરિ નઃ સ્પૃહણીય-શીલાઃ ।
ભર્તુર્ મિથઃ સુયશસઃ કથનાનુરાગ-
વૈક્લવ્ય-બાષ્પ-કલયા પુલકી-કૃતાઙ્ગાઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.25]
યદ્ વૈકુણ્ઠં યચ્ ચ નોઽસ્માકમ્ ઉપરિ-સ્થિતં નઃ સ્પૃહણીય-શીલા ઇતિ વા
દૂરે યમો યેષાં તે સિદ્ધત્વેન દૂરીકૃત-યમ-નિયમાઃ સન્તો વા વ્રજન્તીતિ
। ભર્તુર્ મિથઃ સુયશસઃ ઇત્ય્ અનેન તથાવિધાયા ભક્તેર્ મોક્ષ-સુખ-
તિરસ્કારિત્વ-પ્રસિદ્ધિઃ સૂચિતા । નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપીત્ય્ આદૌ યેઽઙ્ગ
ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-શરણા ભવતઃ કથાયાં કીર્તન્ય-તીર્થ-યશસઃ કુશલા
રસજ્ઞા [ભ્પ્ 3.15.48] ઇતિ સનકાદ્ય્-ઉક્તેઃ ।
॥ 3.15 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા દેવાન્

[72]
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપત્વમ્ ।
એવમ્ એતાન્ મયાદિષ્ટા
નનુ તિષ્ઠન્તિ મે પથઃ ।
ક્ષેમં વિન્દન્તિ મત્-સ્થાનં
તદ્ બ્રહ્મ પરમં વિદુઃ ॥ [ભ્પ્ 11.20.37]
મે પથઃ જ્ઞાન-કર્મ-ભક્તિ-લક્ષણાન્ મત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયાન્, જ્ઞાન-
કર્મણોર્ અપિ ભક્તેષુ ભક્તેઃ પ્રથમતઃ ક્વચિત્ કદાચિત્ કિઞ્ચિત્ સાહાય્ય-
કારિત્વાત્ । ક્ષેમં મદ્-ભક્તિ-મઙ્ગલ-મયં યત્ સ્થાનં પરમં બ્રહ્મેતિ
વિદુર્ જાનન્તિ ઇત્થમ્ એવોદાહરિષ્યતે ચ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ મહા-કારુણિકો
વિભુઃ ।
દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ ।
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં યદ્ બ્રહ્મ-જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
યદ્ ધિ પશ્યન્તિ મુનયો ગુણાપાયો સમાહિતા ॥ [ભ્પ્ 10.28.14-15] ઇતિ ।
ઉભયત્રાપિ ચકારાદ્ય્-અધ્યાહારાદિના ત્વ્ અર્થાન્તરં કષ્ઠં ભવતિ । તૈર્
એવ ચ તમસઃ પ્રકૃતેઃ પરમ્ ઇતિ વૈકુણ્ઠસ્યાપિ વિશેષણત્વેન વ્યાખ્યાતમ્
ઇતિ ॥
॥ 11.20 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[73]
તથૈવ --
ન યત્ર કાલો ઽનિમિષાં પરઃ પ્રભુઃ
કુતો નુ દેવા જગતાં ય ઈશિરે ।
ન યત્ર સત્ત્વં ન રજસ્ તમશ્ ચ
ન વૈ વિકારો ન મહાન્ પ્રધાનમ્ ॥
પરં પદં વૈષ્ણવમ્ આમનન્તિ તદ્
યન્ નેતિ નેતીત્ય્ અતદ્ ઉત્સિસૃક્ષવઃ ।
વિસૃજ્ય દૌરાત્મ્યમ્ અનન્ય-સૌહૃદા
હૃદોપગુહ્યાર્હ-પદં પદે પદે ॥ [ભ્પ્ 2.2.17-18]
અતત્ ચિદ્-વ્યતિરિક્તં, નેતિ નેતીત્ય્ એવમ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છવો દૌરાત્મ્યં
ભગવદ્-આત્મનોર્ અભેદ-દૃષ્ટિં વિસૃજ્ય, અર્હસ્ય શ્રી-ભગવતઃ, પદં
ચરણારવિન્દં, પદે પદે પ્રતિક્ષણં હૃદા ઉપગુહ્ય આશ્લિષ્ય, નાન્યસ્મિન્
સૌહૃદં યેષાં તથાભૂતાઃ સન્તો યદ્ આમનન્તિ જાનન્તિ, તદ્ વૈષ્ણવં પદં
શ્રી-વૈકુણ્ઠમ્ ઇતિ બ્રહ્મ-સ્વરૂપમ્ એવ તદ્ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । અનેન પ્રેમ-
લક્ષણ-સાધન-લિઙ્ગેન નિરાકાર-રૂપમ્ અર્થાન્તરં નિરસ્તમ્ । અત્ર
નિરાકાર-પરાયણસ્યાપિ મુક્તા-ફલ-ટીકા-કૃતો દૈવાભિવ્યઞ્જિતા ગીર્ યથા -
તત્ પરં પદં વૈષ્ણવમ્ આમનન્તિ । અધિકૃતાધિષ્ઠિત-રાજાધિષ્ઠિતત્વવત્
। બ્રહ્માદિ-પદાનામ્ અપિ । વિષ્ણુનાધિષ્ઠિતત્વાત્ પરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
વિષ્ણુનૈવાધિષ્ઠિતમ્ ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ । અતએવ શ્રુતાવ્ અપિ તસ્ય સ્વ-મહિમૈક-
પ્રતિષ્ઠિતત્વં સ ભગવઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિ ઇતિ [છાઉ
7.24.1]। અતએવોક્તં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સ ઇતિ ॥
॥ 2.2 ॥ શ્રી-શુકઃ

[74]
ક ઇત્થેત્યાદિ-શ્રુતેર્ અર્થત્વેનાપિ સ્પષ્ટમ્ આહ -
સ્વં લોકં ન વિદુસ્ તે વૈ
યત્ર દેવો જનાર્દનઃ ।
આહુર્ ધૂમ્ર-ધિયો વેદં
સકર્મકમ્ અતદ્-વિદઃ ॥ [ભ્પ્ 4.29.48]
યે ધૂમ્ર-ધિયો વેદં સકર્મકં કર્મ-માત્ર-પ્રતિપાદકમ્ આહુસ્ તે
જનાર્દનસ્ય સ્વં સ્વરૂપં લોકં ન વિદુઃ કિન્તુ સ્વર્ગાદિકમ્ એવ વિદુઃ ।
યત્ર લોકે ॥ 4.29 ॥ શ્રી-નારદઃ પ્રાચીન-બર્હિષમ્

[75]
એવં ચ --
ઓં નમસ્ તે ઽસ્તુ ભગવન્ ઇત્ય્ આદિ ગદ્યે પરમહંસ-પરિવ્રાજકૈઃ
પરમેણાત્મ-યોગ-સમાધિના પરિભાવિત-પરિસ્ફુટ-પારમહંસ્ય-
ધર્મેણોદ્ઘાટિત-તમઃ-કપાટ-દ્વારે ચિત્તે ઽપાવૃત આત્મ-લોકે સ્વયમ્
ઉપલબ્ધ-નિજ-સુખાનુભવો ભવાન્ ॥ [ભ્પ્ 6.9.33]
તમઃ પ્રકૃતિર્ અજ્ઞાનં વા । આત્મલોકે સ્વ-સ્વરૂપે લોકે । એષ આત્મ-લોક એષ
બ્રહ્મ-લોક ઇતિ । દિવ્યે બ્રહ્મ-પુરે હ્ય્ એષ પરમાત્મા પ્રતિષ્ઠિત ઇત્ય્-આદિ-
શ્રુતૌ[*એન્દ્નોતે #20] ॥ યત્ તત્ સૂક્ષ્મં પરમં વેદિતવ્યં નિત્યં પદં
વૈભવમ્ આમનન્તિ ।
એતલ્ લોકા ન વિદુર્ લોક-સારં વિદન્તિ તત્ કવયો યોગ-નિષ્ઠા ઇતિ પિપ્પલાદ-
શાખાયામ્ । પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં બિભ્રાજતે યદ્ યતયો વિશન્તિ ઇતિ
પરસ્યામ્ ।
તદ્ વા એતત્ પરં ધામ મન્ત્ર-રાજાધ્યાપકસ્ય યત્ર ન દુઃખાદિ ન સૂર્યો
ભાતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન દોષસ્ તદ્ આનન્દં શાશ્વતં શાન્તં
સદા-શિવં બ્રહ્માદિ-વન્દિતં યોગિ-ધ્યેયં યત્ર ગત્વા ન નિવર્તન્તે
યોગિનઃ[*એન્દ્નોતે #21] તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુક્તં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં
સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ । તદ્-વિપ્રાસો વિપન્યવો
જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે । વિષ્ણોર્ યત્ પરમં પદમ્ ઇતિ શ્રી-નૃસિંહ-તાપન્યામ્
[5.10] । ન ત્વ્ ઇયમ્ અપિ બ્રહ્મ-પુરત્વે નૈવ વ્યાખ્યેયા, વન્દિતત્વેન યત્ર
ગત્વેત્ય્ અનેન ચ તદ્-અનઙ્ગીકરોત્ ।
યતઃ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ચ શ્રી-વિષ્ણુ-લોકમ્ ઉદ્દિશ્ય ઋગ્ ઇયમ્ અનુસ્મૃતા, યથા
ઊર્ધ્વોત્તરમ્ ઋષિભ્યસ્ તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥
નિર્ધૂત-દોષ-પઙ્કાનાં યતીનાં સંયતાત્મનામ્ ।
સ્થાનં તત્ પરમં વિપ્ર પુણ્ય-પાપ-પરિક્ષયે ॥
અપુણ્ય-પુણ્યોપરમે ક્ષીણાશોષાપ્તિ-હેતવઃ ।
યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
ધર્મં ધ્રુવાદ્યાસ્ તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોક-સાક્ષિણઃ ।
તત્-સાર્ષ્ટ્યોત્પન્ન-યોગેદ્ધસ્ તદ્-વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
યત્રૈતદ્ ઓતં પ્રોતં ચ યદ્ ભૂતં સચરાચરમ્ ।
ભાવ્યં ચ વિશ્વં મૈત્રેય તદ્-વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥ [વિપ્ 2.8.98-102]
તાપની-શ્રુતૌ[*એન્દ્નોતે #22] ચ યત્ર ન વાયુર્ વાતી ઇત્ય્ આદિકં પ્રાકૃત
તત્-તન્-માત્ર-નિષેધાત્મકં તત્રાપિ તત્-તચ્-છ્રવણાત્ । યત્ તુ માતુઃ
સપત્ન્યા વાગ્-વાણૈર્ હૃદિ બિદ્ધસ્ તુ તાન્ સ્મરન્ । નૈચ્છન્ મુક્તિ-પતેર્
મુક્તિં પશ્ચાત્ તાપમ્ ઉપેયિવાન્ ઇતિ [ભ્પ્ 4.9.29] । તથા --
અહો બત મમાનાત્મ્યં
મન્દ-ભાગ્યસ્ય પશ્યત ।
ભવ-ચ્છિદઃ પાદ-મૂલં
ગત્વા યાચે યદ્ અન્તવત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 4.9.31] શ્રી-ધ્રુવસ્યાપૂર્ણંમન્યતા શ્રૂયતે
તદ્-ઉચ્ચપદ-કામનયૈવ તત્ પ્રાર્થિતવતા તેન લબ્ધ-મનોરથાતીત-
વરેણાપિ સ્વ-સઙ્કલ્પમ્ એવ તિરસ્કર્તુમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ઘટતે । તત્ર હ્ય્ એવોક્તં
શ્રી-વિદુરેણ -- સુદુર્લભં યત્ પરમં પદં હરેર્ [ભ્પ્ 4.9.28] ઇતિ । સ્વયં
શ્રી-ધ્રુવ-પ્રિયેણ --
તતો ગન્તાસિ મત્-સ્થાનં
સર્વ-લોક-નમસ્કૃતમ્ ।
ઉપરિષ્ટાદ્ ઋષિભ્યસ્ ત્વં
યતો નાવર્તતે ગતઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 4.9.25]
શ્રી-પાર્ષદાભ્યામ્ અપિ -- આતિષ્ઠ જગતાં વન્દ્યં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં
પદમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 4.12.26] । શ્રી-સુતેન ચ - ધ્રુવસ્ય વૈકુણ્ઠ-
પદાધિરોહણમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 4.10.1] । પઞ્ચમે જ્યોતિશ્-ચક્ર-વર્ણને ચ - વિષ્ણોર્ યત્
પરમં પદં પ્રદક્ષિણં પ્રક્રામન્તિ ઇતિ [ભ્પ્ 5.22.17] । યદ્ વિષ્ણોઃ
પરમં પદમ્ અભિવદન્તીતિ ચ [ભ્પ્ 5.23.1] । પ્રપઞ્ચાન્તર્ગતત્વેઽપિ તદ્
ધર્મમ્ ઉક્તત્વં વિકારાવર્તિ ચ તથા હિ સ્થિતિમ્ આહ ઇતિ ન્યાયેન । અતોઽસ્મિન્
લોકે પ્રાપઞ્ચિકસ્ય બહિર્-અંશસ્યૈવ પ્રલયો જ્ઞેયઃ । તસ્ય તુ તદાનીમ્
અન્તર્ધાનમ્ એવ । એતદ્ આલમ્બ્યૈવ હિરણ્યકશિપુનોક્તમ્ - કિમ્ અન્યૈઃ કાલ-
નિર્ધૂતૈઃ કલ્પાન્તે વૈષ્ણવાદિભિર્ ઇતિ [ભ્પ્ 7.3.11] । અતોઽદ્યાપિ યે તથા વદન્તિ
તેઽપિ તત્-તુલ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
અથ શ્રી-મહાવૈકુણ્ઠસ્ય તાદૃશત્વં તુ સુતરામ્ એવ । યથા નાના-શ્રુતિ-
પથોત્થાપનેન પાદ્મોત્તર-ખણ્ડેઽપિ[*એન્દ્નોતે #23] પ્રકૃત્ય્-અન્તર્ગત-
વિભૂતિ-વર્ણનાન્તરં તાદૃશત્વમ્ અભિવ્યઞ્જિતં શ્રી-શિવેન --
એવં પ્રાકૃત-રૂપાયા વિભૂતે રૂપમ્ ઉત્તમમ્ ।
ત્રિપાદ્-વિભૂતિ-રૂપં તુ શૃણુ ભૂધર-નન્દિનિ ॥
પ્રધાન-પરમ-વ્યોમ્નોર્ અન્તરે વિરજા નદી ।
વેદાઙ્ગસ્વેદ-જનિત-તોયૈઃ પ્રસ્રાવિતા શુભા ॥
તસ્યાઃ પારે પર-વ્યોમ ત્રિપાદ્-ભુતં સનાતનમ્ ।
અમૃતં શાશ્વતં નિત્યમ્ અનન્તં પરમં પદમ્ ॥
શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયં દિવ્યમ્ અક્ષરં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ।
અનેક-કોટિ-સૂર્યાગ્નિ-તુલ્ય-વર્ચસમ્ અવ્યયમ્ ॥
સર્વ-વેદમયં શુભ્રં સર્વ-પ્રલય-વર્જિતમ્ ।
હિરણ્મયં મોક્ષપદં બ્રહ્માનન્દ-સુખાહ્વયમ્ ॥
સમાનાધિક્ય-રહિતમ્ આદ્ય્-અન્ત-રહિતં શુભમ્ ॥
તેજસાત્ય્-અદ્ભુતં રમ્યં નિત્યમ્ આનન્દ-સાગરમ્ ।
એવમ્ આદિ-ગુણોપેતં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
ન તદ્ ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃ ।
યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં હરેઃ ॥
તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં ધામ શાશ્વતં નિત્યમ્ અચ્યુતમ્ ।
ન હિ વર્ણયિતું શક્યં કલ્પ-કોટિ-શતૈર્ અપિ ॥ (પદ્મપ્ 6.227.57-
65)[*એન્દ્નોતે #24]
હરેઃ પદં વર્ણયિતું ન શક્યં
મયા ચ ધાત્રા ચ મુનીન્દ્ર-વર્યૈઃ ।
યસ્મિન્ પદે અચ્યુત ઈશ્વરો યઃ
સો અઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદ ॥
યદ્ અક્ષરં વેદ-ગુહ્યં યસ્મિન્ દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ ।
યસ્ તં ન વેદ કિમ્ ઋચા કરિષ્યતિ ય ઉ તદ્ વિદુસ્ ત ઇમે સમાસતે ॥
તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ ।
અક્ષરં શાશ્વતં નિત્યં દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ ॥
આ પ્રવેષ્ટુમ્ અશક્યં તદ્ બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-દૈવતૈઃ ।
જ્ઞાનેન શાસ્ત્ર-માર્ગેણ વીક્ષ્યતે યોગિ-પુઙ્ગવૈઃ ॥
અહં બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ ચ ન જાનન્તિ મહર્ષયઃ ।
સર્વોપનિષદામ્ અર્થં દૃષ્ટ્વા વક્ષ્યામિ સુવ્રતે ॥
વિષ્ણોઃ પદે પરમે તુ મધ્ય ઉત્સઃ શુભાહ્વયઃ ।
યત્ર ગાવો ભૂરિ-શૃઙ્ગા આસતે સ્વ-સુખં પ્રજાઃ ॥
અત્રાહિ તત્ પરં ધામ ગીયમાનસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
તદ્ ભાતિ પરમં ધામ ગોભિર્ ગેયૈઃ શુભાહ્વયૈઃ ॥
આદિત્ય-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ।
આધારો બ્રહ્મણો લોકઃ શુદ્ધઃ સ હ સનાતનઃ ॥
સામાન્યાવિયુતે દૂરે અન્તેઽસ્મિન્ શાશ્વતે પદે ।
તસ્થજુર્ જાગરુકેઽસ્મિન્ યુવાનૌ શ્રી-સનાતનૌ ॥
યતઃ સ્વસારા યુવતી ભૂલીલે વિષ્ણુ-વલ્લભે ।
અત્ર પૂર્વે યે ચ સાધ્યા વિશ્વ-દેવાઃ સનાતનાઃ ॥
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્તઃ શુભ-દર્શનાઃ ।
તત્-પદં જ્ઞાનિનો વિપ્રા જાતૃવાંસઃ સમિન્ધતે ॥
તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં મોક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
તસ્મિન્ બન્ધ-વિનિર્મુક્તાઃ પ્રાપ્યન્તે સ્વ-મુખં પદમ્ ॥
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તસ્માન્ મોક્સ ઉદાહૃતઃ ।
મોક્ષઃ પરં પદં લિઙ્ગમ્ અમૃતં વિષ્ણુ-મન્દિરમ્ ॥
અક્ષરં પરમં ધામ વૈકુણ્ઠં શાશ્વતં પરમ્ ।
નિત્યં ચ પરમ-વ્યોમ સર્વોત્કૃષ્ટં સનાતનમ્ ॥
પર્યાય-વાચકન્ય્ અસ્ય પરં ધામ્નોઽચ્યુતસ્ય હિ ।
તસ્ય ત્રિપાદ્-વિભૂતેસ્ તુ રૂપં વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ॥
એતદ્ રીઇતિક-શ્રુતયો વૈદિકેષુ પ્રાયઃ પ્રસિદ્ધા ઇતિ નોદહ્રિયન્તે । શ્રી-નારદ-
પઞ્ચરાત્રે ચ શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે જિતં તે સ્તોત્રે ચ -

લોકં વૈકુણ્ઠ-નામાનં દિવ્ય-ષડ્-ગુણ-સંયુતમ્ ।
અવૈષ્ણવાનામ્ અપ્રાપ્યં ગુણ-ત્રય-વિવર્જિતમ્ ॥
નિત્ય-સિદ્ધેઃ સમાકીર્ણં તન્-મયૈઃ પાઞ્ચ-કાલિકૈઃ ।
સભા-પ્રાસાદ-જક્તં વનૈશ્ ચોપવનૈઃ શુભમ્ ॥
વાપી-કૂપ-તડાગૈશ્ ચ વૃક્ષ-ષણ્ડૈઃ સુમણ્ડિતમ્ ।
અપ્રાકૃતં સુરૈર્ વન્દ્યમ્ અયુતાર્ક-સમ-પ્રભમ્ ॥ ઇતિ ॥
બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે -
તમ્ અનન્ત-ગુણાવાસં મહત્-તેજો દુરાસદમ્ ।
અપ્રત્યક્ષં નિરુપમં પરાનન્દમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ॥ ઇતિ ॥
ઇતિહાસ-સમુચ્ચયે મુદ્ગલોપખ્યાને --
બ્રહ્મણઃ સદનાદ્ ઊર્ધ્વં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
શુદ્ધં સનાતનં જ્યોતિઃ પરં બ્રહ્મેતિ યદ્ વિદુઃ ॥
નિર્મમા નિરહઙ્કારા નિર્દ્વન્દ્વા યે જિતેન્દ્રિયાઃ ।
ધ્યાન-યોગ-પરાશ્ ચૈવ તત્ર ગચ્છન્તિ સાધવઃ ॥
યેઽર્ચયન્તિ હરિં વિષ્ણું કૃષ્ણં જિષ્ણું સનાતનમ્ ।
નારાયણમ્ અજં દેવં વિષ્વક્સેનં ચતુર્ભુજમ્ ॥
ધ્યાયન્તિ પુરુષં દિવ્યમ્ અચ્યુતં ચ સ્મરન્તિ યે ।
લભન્તે તેઽચ્યુત-સ્થાનં શ્રુતિર્ એષા સનાતની ॥ ઇતિ ॥
સ્કાન્દે શ્રી-સનત્-કુમાર-માર્કણ્ડેય-સંવાદે -
યો વિષ્ણુ-ભક્તો વિપ્રેન્દ્ર શુદ્ધ-ચક્રાદિ-ચિહ્નિતઃ ।
સ યાતિ વિષ્ણુ-લોકં વૈ દાહ-પ્રલય-વર્જિતમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર પદ-ધામાદિ-શબ્દેન સ્થાન-વાચકેન સ્વરૂપં ત્વ્ અરૂઢેન યદિ
કશ્ચિત્ કથઞ્ચિત્ સ્વરૂપમ્ એવ વાચયતિ । તર્હ્ય્ અન્યત્ર તત્-પ્રસઙ્ગે
તેઽભિગચ્છન્તિ મત્-સ્થાનં યદ્ બ્રહ્મ પરમં વિદુર્ ઇત્ય્ આદૌ સાક્ષાદ્ એવ
સ્થાન-શબ્દ-નિગદેન તન્ નિરસનીયમ્ । યદિ તત્રાપિ ચકારાદ્ય્-અધ્યાહારાદિ-
દૈન્યેન પૂર્વ-દર્શિતેતિહાસ-સમુચ્ચયસ્ય પરં બ્રહ્મેતિ યદ્ વિદુર્ ઇતિ
વિશેષણ-વિરુદ્ધં વાક્ય-ભેદમ્ એવાઙ્ગીકરોતિ તર્હિ સ્વમતે તત્ર તત્રોક્ત-
લોક-શબ્દઃ સહાયીકર્તવ્યઃ ।
તતશ્ ચ પદ-ધામ-સ્થાન-લોક-રૂપાણાં તેષાં શબ્દાનાં એકત્ર વસ્તુનિ
પ્રયોગાત્ પરસ્પરમ્ અન્યાર્થં દૂરીકુર્વન્તસ્ તે કં વા ન બોધયન્તિ સ્વમ્
અર્થં, યથા ભગવાન્ હરિર્ વિષ્ણુર્ અયમ્ ઇતિ ।
અથ હન્ત તત્રાપિ ચેત્, સ્વરૂપ-માત્ર-વાચકતાં ભિક્ષતે તર્હિ સ્ફુટમ્ એવ
પાદ્મ-વૈષ્ણવાદિ-વચનૈઃ વિપક્ષો હ્રેપણીયઃ । કર્માદ્ય્-અપ્રાપ્યત્વાદિ-
પ્રતિપાદક-વાક્યાનિ તુ વિશેષતો વેત્ર-પાણિ-રૂપાણિ સન્ત્ય્ એવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
તસ્માત્ ઓં નમસ્ તે [ભ્પ્ 6.9.33] ઇત્ય્ આદિ-પદ્યમ્ અપિ સાધ્વ્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
॥ 6.9 ॥ દેવાઃ શ્રી-હરિમ્

[76]
તદ્ એત્ચ્ છ્રી-વૈકુણ્ઠ-સ્વરૂપં નિરૂપિતમ્ । તચ્ ચ યથા શ્રી-ભગવાન્ એવ
ક્વચિત્ પૂર્ણત્વેન ક્વચિદ્ અંશત્વેન ચ વર્તતે તથૈવેતિ । બહવસ્ તસ્યાપિ
ભેદાઃ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાદૌ દ્રષ્ટવ્યાઃ । યેષુ શ્રી-મત્સ્ય-દેવાદીનામ્
અપિ પદાનિ વક્ષ્યન્તે । તદ્ એવ સૂચયતિ -
એવં હિરણ્યાક્ષમ્ અસહ્ય-વિક્રમં
સ સાદયિત્વા હરિર્ આદિ-સૂકરઃ ।
જગામ લોકં સ્વમ્ અખણ્ડિતોત્સવં
સમીડિતઃ પુષ્કર-વિષ્ટરાદિભિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.19.28]
સાદયિત્વા હત્વા । પવિત્રારોપ-પ્રસઙ્ગે ચૈવમ્ આહ બોધાયનઃ -
એવં યઃ કુરુતે વિદ્વાન્ વર્ષે વર્ષે ન સંશયઃ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો નૃકેશરી ॥ ઇતિ ।
વાયુ-પુરાણે તુ શિવ-પુરમ્ અપિ તદ્વત્ શ્રૂયતે, યથા -
અન્તૌઘસ્ય સમન્તાત્ તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ ।
સમન્તાદ્ યેન તોયેન ધાર્યમાનઃ સ તિષ્ઠતિ ॥
બાહ્યતો ઘન-તોયસ્ય તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં ચ મણ્ડલમ્ ।
ધારયમાણં સમન્તાત્ તુ તિષ્ઠતે ઘન-તેજસા ॥
અયોગુડનિભો વહ્નિઃ સમન્તાત્ મણ્ડલાકૃતિઃ ।
સમન્તાદ્ ઘન-વાતેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ ॥
ભૂતાદિશ્ ચ તથાકાશં ભૂતાદિં ચ તથા મહાન્ ।
મહાન્ વ્યાપ્તો હ્ય્ અનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે ॥
અનન્તમ્ અપરિવ્યક્તમ્ અનાદિ-નિધનં ચ તત્ ।
તમ એવ નિરાલોકમ્ અમર્યાદમ્ અદેશિકમ્ ॥
તમસોઽન્તે ચ વિખ્યાતમ્ આકાશાન્તે ચ ભાસ્વરમ્ ।
યર્યાન્તાયામ્ અતસ્ તસ્ય શિવસ્યાયતનં મહત્ ।
ત્રિદશાનામ્ અગમ્યં તુ સ્થાનં દિવ્યમ્ ઇતિ શ્રુતિર્ ॥ ઇતિ ॥
॥ 3.19 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[77]
એવં ચ યથા શ્રી-ભગવદ્-વપુર્-આવિર્ભવતિ લોકે તથૈવ ક્વચિત્ કસ્યચિત્ તત્
પદસ્યાવિર્ભાવઃ શ્રૂયતે -
પત્ની વિકુણ્ઠા શુભ્રસ્ય વૈકુણ્ઠૈઃ સુર-સત્તમૈઃ ।
તયોઃ સ્વ-કલયા જજ્ઞે વૈકુણ્ઠો ભગવાન્ સ્વયમ્ ॥
વૈકુણ્ઠઃ કલ્પિતો યેન લોકો લોક-નમસ્કૃતઃ ।
રમયા પ્રાર્થ્યમાનેન દેવ્યા તત્-પ્રિય-કામ્યયા ॥ [ભ્પ્ 5.8.45]
યથા ભગવત આવિર્ભાવ-માત્રં જન્મેતિ ભણ્યતે । તથૈવ
વૈકુણ્ઠસ્યાપિ કલ્પનમ્ આવિર્ભાવનમ્ એવ ન તુ પ્રાકૃતવત્ કૃત્રિમત્વમ્
। ઉભયત્રાપિ નિત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ તત્-સામ્યેનાહ, જજ્ઞ ઇતિ । શ્રી-
વિકુણ્ઠાસુતસ્યૈવેદં વૈકુણ્ઠમ્ । મૂલ-વૈકુણ્ઠં તુ સૃષ્ટેઃ પ્રાક્ શ્રી-
બ્રહ્મણા દૃષ્ટમ્ ઇતિ દ્વિતીયે પ્રસિદ્ધમ્ એવ ।
સ તન્-નિકેતં પરિમૃશ્ય શૂન્યમ્ અપશ્યમાનઃ કુપિતો નનાદ ઇત્ય્ [ભ્પ્
8.19.11] ઉક્તમ્ । તત્-સ્થાનં તુ સ્વર્ગાદિ-ગતમ્ એવ જ્ઞેયમ્ ॥
॥ 8.5 ॥ શ્રી-શુકઃ

[78]
દેહેન્દ્રિયાસુ-હીનાનાં
વૈકુણ્ઠ-પુર-વાસિનામ્ । [ભ્પ્ 7.1.34]
જન્મ-હેતુ-ભૂતૈઃ પ્રાકૃતૈર્ દેહેન્દ્રિયાસુભિર્ હીનાનાં શુદ્ધ-સત્ત્વ-મય-
દેહાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
॥ 7.1 ॥ યુધિષ્ઠિરઃ શ્રી-નારદમ્

[79]
તથા -
આત્મ-તુલ્યૈઃ ષોડશભિર્
વિના શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભૌ ।
પર્યુપાસિતમ્ ઉન્નિદ્ર-
શરદ્-અમ્બુરુહેક્ષણમ્ ॥ [ભ્પ્ 6.9.29]
ષોડશભિઃ શ્રી-સુનન્દાદિભિઃ ॥ 6.9 ॥ શ્રી-શુકઃ ॥
[80]
અતએવ કાલાતીતાસ્ તે પરમ-ભક્તાનામ્ અપિ પરમ્-પુરુષાર્થ-સામીપ્યાશ્ ચેત્ય્
આહ । તસ્માદ્ અમૂસ્ તનુ-ભૃતામ્ અહમ્ આશિષો જ્ઞ આયુઃ શ્રિયં વિભવમ્
ઐન્દ્રિયમ્ આવિરિઞ્ચ્યાત્ ।
નેચ્છામિ તે વિલુલિતાન્ ઉરુવિક્રમેણ
કાલાત્મનોપનય માં નિજ-ભૃત્ય-પાર્શ્વમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.9.24]
સ્પષ્ટમ્ ॥ 7.9 ॥ પ્રહ્લાદઃ શ્રી-નૃસિંહમ્

[81]
તથા ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે -
ત્રિપાદ્-વિભૂતેર્ લોકાસ્ તુ અસઙ્ખ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયાઃ સર્વે બ્રહ્માનન્દ-સુખાહ્વયાઃ ॥
સર્વે નિત્યા નિર્વિકારા હેય-રાગ-વિવર્જિતાઃ ।
સર્વે હિરણ્મયાઃ શુદ્ધાઃ કોટિ-સૂર્ય-સમ-પ્રભાઃ ॥
સર્વે વેદમયા દિવ્યાઃ કામ-ક્રોધાદિ-વર્જિતાઃ ।
નારાયણ-પદામ્ભોજ-ભક્ત્ય્-એક-રસ-સેવિનઃ ॥
નિરન્તરં સામ-ગાન-પરિપૂર્ણ-સુખં શ્રિતાઃ ।
સર્વે પઞ્ચોપનિષદ-સ્વરૂપયા વેદ-વર્ચસઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ॥
અત્ર ત્રિપાદ્-વિભુતિ-શબ્દેન પ્રપઞ્ચાતીત-લોકોઽભિધીયતે પાદ-વિભૂતિ-
શબ્દેન તુ પ્રપઞ્ચ ઇતિ । યથોક્તં તત્રૈવ -
ત્રિપાદ્-વ્યાપ્તિઃ પરં ધામ્નિ પાદોઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ ।
ત્રિપાદ્-વિભૂતેર્ નિત્યં સ્યાત્ અનિત્યં પાદમ્ ઐશ્વરમ્ ॥
નિત્યં તદ્-રૂપમ્ ઈશસ્ય પરં ધામ્નિ સ્થિતં શુભમ્ ।
અચ્યુતં શાશ્વતં દિવ્યં સદા યૌવનમ્ આશ્રિતમ્ ॥
નિત્યં સમ્ભોગમ્ ઈશ્વર્યા શ્રિયા ભૂમ્યા ચ સંવૃત્તમ્ ॥ ઇતિ ॥
અતએવ તદ્-અનુસારેણ દ્વિતીય-સ્કન્ધોઽપ્ય્ એવં યોજનીયઃ । તત્ર --
સો ઽમૃતસ્યાભયસ્યેશો
મર્ત્યમ્ અન્નં યદ્ અત્યગાત્ ।
મહિમૈષ તતો બ્રહ્મન્
પુરુષસ્ય દુરત્યયઃ ॥ [ભ્પ્ 2.6.17]
અમૃતાદિ-દ્વયં તત્-તૃતીયત્વેઅ વક્ષ્યમાણસ્ય ક્ષેમસ્યાપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ।
શ્રુતૌ ચ - ઉતામૃતત્વસ્યેશાન ઇત્ય્ અત્રામૃતત્વં તદ્ યુગલોપલક્ષમ્ । અત્ર
ધર્મિ-પ્રધાન-નિર્દેશઃ, શ્રુતૌ તુ તત્ર ધર્મ-માત્ર-નિર્દેશસ્યાપિ
તત્રૈવ તાત્પર્યમ્ । તત્રામૃતં -સ્વ-દૃષ્ટવદ્ભિર્ પુરુષૈર્ અભિષ્ટુતમ્ ઇતિ ।
પરં ન યત્-પરમ્ [ભ્પ્ 2.9.9] ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તાનુસારેણ પરમાનન્દઃ ।
અતએવ અમૃત વિષ્ણુ-મન્દિરમ્ ઇતિ તત્-પર્યાયઃ । અભયં -- ન ચ કાલ-વિક્રમ
[ભ્પ્ 2.9.10] ઇત્ય્ આદિ ભય-માત્રાભાવઃ । અતએવ દ્વિજા ધામાકુતોભયમ્
[ભ્પ્ 12.11.19] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ક્ષેમં ન યત્ર માયા [ભ્પ્ 2.9.10] ઇત્ય્ આદ્ય્
ઉક્તાનુસારેણ ભગવદ્-બહિર્મુખતાકર-ગુણ-સમ્બન્ધાભાવાદ્
ભગવદ્-ભજન-મઙ્ગલાશ્રયત્વં જ્ઞેયમ્ । તથા ચ નારદીયે -
સર્વ-મઙ્ગલ-મૂર્ધન્યા પૂર્ણાનન્દ-મયી સદા ।
દ્વિજેન્દ્ર તવ મય્ય્ અસ્તુ ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી ॥ ઇતિ ॥
અતેવ ક્ષેમં વિન્દન્તિ મત્-સ્થાનમ્ [ભ્પ્ 11.20.37] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તત્ર તત્-તચ્-છબ્દેન લક્ષણામય-કષ્ટ-કલ્પનયા જન-લોકાદિ-વાચ્યતાં
નિષેધન્ હેતું ન્યસ્યતિ મર્ત્યં બ્રહ્મણોઽપિ ભયં મત્તો દ્વિપરાર્ધ-
પરાયુષ [ભ્પ્ 11.10.30] ઇત્ય્ આદિ ન્યાયેન મરણ-ધર્મકમ્ । અન્નં કર્માદિ-
ફલં ત્રિલોક્યાદિકં યસ્માદ્ અત્યગાત્ અતિક્રમ્યૈવ તત્ર વિરાજત ઇતિ । એષઃ -
અમૃતાદ્યૈશ્વર્ય-રૂપઃ । દુરત્યયઃ - બ્રહ્મચર્યાદિભિઃ કેનચિન્ મનસાપ્ય્
અવરોદ્ધુમ્ અશક્યઃ ।
[82]
તદ્ એવમ્ અમર્ત્યમ્ ઐશ્વર્યં ત્રિપાત્, મર્ત્યમ્ એકપાત્ ઇતિ તસ્ય ચતુષ્પાદ્-
ઐશ્વર્યં પુનર્ વિવૃણોતિ ॥
પાદેષુ સર્વ-ભૂતાનિ
પુંસઃ સ્થિતિ-પદો વિદુઃ ।
અમૃતં ક્ષેમમ્ અભયં
ત્રિ-મૂર્ધ્નો ઽધાયિ મૂર્ધસુ ॥ [ભ્પ્ 2.6.18]
તિષ્ઠન્ત્ય્ અત્ર સર્વ-ભૂતાનીતિ સ્થિતયો મર્તાદ્યૈશ્વર્યાણિ તાનિ પાદા
ઇવાધિષ્ઠાન-ભૂતાનિ યસ્ય તસ્ય સ્થિત્-પદઃ પાદેષુ ચતુર્ષ્વ્ એવ ઐશ્વર્ય-
ભાગેષુ સર્વ-ભૂતાનિ પાર્ષદ-પર્યન્તાનિ । પાદાન્ દર્શયતિ । ત્રયાણાં
સાત્ત્વિકાદિ-પદર્થાનાં મૂર્ધૈવ મૂર્ધા પ્રવૃત્તિઃ તસ્ય ત્રયાણાં
મૂર્ધસુ તદ્ ઉપરિ વિરાજમાનેષુ શ્રી-વૈકુણ્ઠ-લોકેષુ અમૃતં ક્ષેમમ્
અભયં ચાધાયિ નિત્યં ધૃતમ્ એવ તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ ।
તતઃ પૂર્વસ્ય મર્ત્યાન્ન-માત્રાત્મકત્વાદ્ એકપાત્ત્વમ્, ઉત્તરસ્યામૃતાદિ-
ત્રયાત્મકત્વાત્ ત્રિપાત્ત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ અનેન પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ
ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ ઇત્ય્ અસ્યાર્થો દર્શિતઃ । અસ્ય પાદસ્ તથાસ્યૈવ દિશિ
વૈકુણ્ઠે યદ્ અમૃતાદ્ય્-આત્મકં ત્રિપાત્ તચ્ ચ વિશ્વા ભૂતાનીત્ય્ અર્થઃ ।
અત્રાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠેયયોર્ ઐક્યોક્તિઃ ।
[83]
અથ ચતુષ્પાત્ત્વે ચ ત્રિલોકી-વ્યવસ્થાવત્ પક્ષાન્તરં દર્શયતિ ।
પાદાસ્ ત્રયો બહિશ્ ચાસન્ન્
અપ્રજાનાં ય આશ્રમાઃ ।
અન્તસ્ ત્રિ-લોક્યાસ્ ત્વ્ અપરો
ગૃહ-મેધો ઽબૃહદ્-વ્રતઃ ॥ [ભ્પ્ 2.6.19]
ચ-શબ્દઃ ઉક્ત-સમુચ્ચયાર્થઃ । પ્રપઞ્ચાદ્ બહિઃ પાદાસ્ ત્રય આસન્ન્ એવ
પ્રપઞ્ચાત્મકસ્ય ચતુર્થ-પાદસ્યૈવ વિભાગ-વિપક્ષાયાં તુ ત્રિલોક્યા બહિશ્
ચાન્યે પાદાસ્ ત્રય આસન્ન્ ઇત્ય્ એવં મન્ત્રોઽપિ હિ તથૈવ પુનઃ શબ્દઃ । તે કે?
અપ્રજાનાં બ્રહ્મચારિ-વનસ્થ-યતીનામ્ આશ્રમાઃ પ્રાપ્યા યે લોકાઃ ।
[84]
અતએવ ધર્મ-ત્રય-પ્રાપ્યત્વાત્ ચતુર્ણામ્ અપિ ત્રિપાત્ત્વમ્ । અપરસ્ તુ ચતુર્થઃ
પાદસ્ ત્રિલોક્યા અન્તર્ ઇતિ ગૃહમેધસ્ તત્-પ્રાપ્યઃ અતએવોભયથાપિ પુરુષશ્
ચતુષ્પાદ્ ઇત્ય્ આહ ।
સૃતી વિચક્રમે વિશ્વમ્
સાશનાનશને ઉભે ।
યદ્ અવિદ્યા ચ વિદ્યા ચ
પુરુષસ્ તૂભયાશ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 2.6.20]
વિષ્વઙ્ સર્વ-વ્યાપી । પુરુષઃ પુરુષોત્તમઃ । એતે સૃતી તે પ્રપઞ્ચાપ્રપઞ્ચ-
લક્ષણે જીવસ્ય ગતી । વિચક્રમે - આક્રમ્ય સ્થિતઃ । કથમ્ભૂતે ?
સાશનાનશને કર્માદિ-ફલ-ભોગ-તદ્-અતિક્રમ-યુક્તે । તસ્યૈવ એતદ્-
આક્રમણે હેતુઃ । યત્ યયોઃ સૃત્યોઃ અવિદ્યા માયૈકત્ર વિદ્યા ચિચ્-છક્તિર્
અન્યત્રાશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરુષોત્તમસ્ તુ તયોર્ દ્વયોર્ અપ્ય્ આશ્રયઃ ।
વક્ષ્યતે ચ - યસ્માદ્ દણ્ડં વિરાડ્ જજ્ઞે [ભ્પ્ 2.6.21] ઇત્ય્ આદિના । તસ્માત્
સર્વૈશ્વર્યેણૈકદેશૈશ્વર્યેણ ચ ચતુષ્પાત્ત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 2.6 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા શ્રી-નારદમ્

[85]
એવં શાન્તરઙ્ગ-વૈભવસ્ય ભગવતઃ સ્વરૂપ-ભૂતયૈવ શક્ત્યા
પ્રકાશમાનત્વાત્ સ્વરૂપ-ભૂતત્વમ્ । સા ચ શક્તિ-વિશિષ્ટસ્યૈવ સ્વરૂપત્વાત્
સ્વરૂપાન્તઃપાતેઽપિ ભેદ-લક્ષણાં વૃત્તિં ભજન્તી તત્ર પ્રકાશ-વિશેષં
વૈચિત્રી-વૃન્દં ચ પ્રકટયતિ । તત્ર તત્ર તાદૃશત્વે ભ્રમોપાસનાસિદ્ધ-
ગુરવ એવાસ્માકં પ્રમાણમ્ । તદ્ એતદ્ આહ ચતુર્દશભિઃ --
એવં તદૈવ ભગવાન્ અરવિન્દ-નાભઃ
સ્વાનાં વિબુધ્ય સદ્-અતિક્રમમ્ આર્ય-હૃદ્યઃ ।
તસ્મિન્ યયૌ પરમહંસ-મહા-મુનીનામ્
અન્વેષણીય-ચરણૌ ચલયન્ સહ-શ્રીઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.37]
તં ત્વ્ આગતં પ્રતિહૃતૌપયિકં સ્વ-પુમ્ભિસ્
તે ઞ્ચક્ષતાક્ષ-વિષયં સ્વ-સમાધિ-ભાગ્યમ્ ।
હંસ-શ્રિયોર્ વ્યજનયોઃ શિવ-વાયુ-લોલચ્-
છુભ્રાતપત્ર-શશિ-કેસર-શીકરામ્બુમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.15.38]
કૃત્સ્ન-પ્રસાદ-સુમુખં સ્પૃહણીય-ધામ
સ્નેહાવલોક-કલયા હૃદિ સંસ્પૃશન્તમ્ ।
શ્યામે પૃથાવ્ ઉરસિ શોભિતયા શ્રિયા સ્વશ્-
ચૂડામણિં સુભગયન્તમ્ ઇવાત્મ-ધિષ્ણ્યમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.15.39]
પીતાંશુકે પૃથુ-નિતમ્બિનિ વિસ્ફુરન્ત્યા
કાઞ્ચ્યાલિભિર્ વિરુતયા વન-માલયા ચ ।
વલ્ગુ-પ્રકોષ્ઠ-વલયં વિનતા-સુતાંસે
વિન્યસ્ત-હસ્તમ્ ઇતરેણ ધુનાનમ્ અબ્જમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.15.40]
વિદ્યુત્-ક્ષિપન્-મકર-કુણ્ડલ-મણ્ડનાર્હ-
ગણ્ડ-સ્થલોન્નસ-મુખં મણિમત્-કિરીટમ્ ।
દોર્-દણ્ડ-ષણ્ડ-વિવરે હરતા પરાર્ધ્ય-
હારેણ કન્ધર-ગતેન ચ કૌસ્તુભેન ॥ [ભ્પ્ 3.15.41]
અત્રોપસૃષ્ટમ્ ઇતિ ચોત્સ્મિતમ્ ઇન્દિરાયાઃ
સ્વાનાં ધિયા વિરચિતં બહુ-સૌષ્ઠવાઢ્યમ્ ।
મહ્યં ભવસ્ય ભવતાં ચ ભજન્તમ્ અઙ્ગં
નેમુર્ નિરીક્ષ્ય ન વિતૃપ્ત-દૃશો મુદા કૈઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.42]
તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય પદારવિન્દ-
કિઞ્જલ્ક-મિશ્ર-તુલસી-મકરન્દ-વાયુઃ ।
અન્તર્-ગતઃ સ્વ-વિવરેણ ચકાર તેષાં
સઙ્ક્ષોભમ્ અક્ષર-જુષામ્ અપિ ચિત્ત-તન્વોઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.43]
તે વા અમુષ્ય વદનાસિત-પદ્મ-કોશમ્
ઉદ્વીક્ષ્ય સુન્દરતરાધર-કુન્દ-હાસમ્ ।
લબ્ધાશિષઃ પુનર્ અવેક્ષ્ય તદીયમ્ અઙ્ઘ્રિ-
દ્વન્દ્વં નખારુણ-મણિ-શ્રયણં નિદધ્યુઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.44]
પુંસાં ગતિં મૃગયતામ્ ઇહ યોગ-માર્ગૈર્
ધ્યાનાસ્પદં બહુ-મતં નયનાભિરામમ્ ।
પૌંસં વપુર્ દર્શયાનમ્ અનન્ય-સિદ્ધૈર્
ઔત્પત્તિકૈઃ સમગૃણન્ યુતમ્ અષ્ટ-ભોગૈઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.45]
શ્રી-કુમારા ઊચુઃ
યો ઽન્તર્હિતો હૃદિ ગતો ઽપિ દુરાત્મનાં ત્વં
સો ઽદ્યૈવ નો નયન-મૂલમ્ અનન્ત રાદ્ધઃ ।
યર્હ્ય્ એવ કર્ણ-વિવરેણ ગુહાં ગતો નઃ
પિત્રાનુવર્ણિત-રહા ભવદ્-ઉદ્ભવેન ॥ [ભ્પ્ 3.15.46]
તં ત્વાં વિદામ ભગવન્ પરમ્ આત્મ-તત્ત્વં
સત્ત્વેન સમ્પ્રતિ રતિં રચયન્તમ્ એષામ્ ।
યત્ તે ઽનુતાપ-વિદિતૈર્ દૃઢ-ભક્તિ-યોગૈર્
ઉદ્ગ્રન્થયો હૃદિ વિદુર્ મુનયો વિરાગાઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.47]
નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે પ્રસાદં
કિમ્વ્ અન્યદ્ અર્પિત-ભયં ભ્રુવ ઉન્નયૈસ્ તે ।
યે ઽઙ્ગ ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-શરણા ભવતઃ કથાયાઃ
કીર્તન્ય-તીર્થ-યશસઃ કુશલા રસ-જ્ઞાઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.48]
કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ નઃ સ્તાચ્
ચેતો ઽલિવદ્ યદિ નુ તે પદયો રમેત ।
વાચશ્ ચ નસ્ તુલસિવદ્ યદિ તે ઽઙ્ઘ્રિ-શોભાઃ
પૂર્યેત તે ગુણ-ગણૈર્ યદિ કર્ણ-રન્ધ્રઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.49]
પ્રાદુશ્ચકર્થ યદ્ ઇદં પુરુહૂત રૂપં
તેનેશ નિર્વૃતિમ્ અવાપુર્ અલં દૃશો નઃ ।
તસ્મા ઇદં ભગવતે નમ ઇદ્ વિધેમ
યો ઽનાત્મનાં દુરુદયો ભગવાન્ પ્રતીતઃ ॥ [ભ્પ્ 3.15.50]
અથ ક્રમેણ વ્યાખ્યાયતે । એવં તદૈવેતિ । ટીકા ચ -
એવં સ્વાનાં મહત્સુ અતિક્રમમ્ અપતરાધં તત્-ક્ષણમ્ એવ વિબુધ્ય,
તસ્મિન્ યત્ર તે સનકાદયસ્ તાભ્યાં જય-વિજયાભ્યાં રુદ્ધાઃ । તં દેશં
યયૌ । આર્યાણાં હૃદ્યઃ મનોજ્ઞઃ । ચરણૌ ચલયન્ન્ ઇતિ । અયં ભાવઃ - મચ્-
ચરણ-દર્શન્-પ્રતિઘાતજં ક્રોધં તૌ દર્શયન્ શમયિષ્યામીતિ ત્વરા-
વ્યાજેન પદ્ભ્યામ્ એવ યયૌ । શ્રી-સાહિત્યં ચ નિષ્કામાન્ અપિ વિભૂતિભિઃ
પૂરયિત્વા ક્ષમાપયિતુમ્ ઇતિ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર તેષામ્ આત્મારામાણામ્ અપ્ય્ આનન્દ-દાનાર્થં ચરણ-દર્શનેન તસ્ય
સચ્ચિદાનન્દ-ઘનત્વં । શ્રી-સાહિત્યેન તચ્-છક્તિ-વિલાસસ્યાપિ
સ્વરૂપાનિતરત્વં વિવક્ષિતમ્ । સ્વાનામ્ ઇતિ બહુ-વચનં દ્વયોર્ અપ્ય્
અપરાધઃ સર્વેષ્વ્ એવ પરિવારેષ્વ્ આપતતીત્ય્ અપેક્ષયા તયોર્ બહુમાનાદ્ વા
। સ્વ-શબ્દેન મુનીનાં ન તાદૃશં તદ્-આત્મીયત્વમ્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ ।
તત્ર તૈર્ દૃષ્ટં દેવમ્ અનુવર્ણયતિ પઞ્ચભિઃ । તં ત્વ્ આગતમ્ ઇતિ । તે
સનકાદયઃ સ્વ-સમધિના ભાગ્યં ભજનીયં ફલં યદ્ બ્રહ્મ તદ્
એવાક્ષ-વિષયં । યદ્ વા સ્વ-સમાધેઃ સ્વય્સ હૃદિ બ્રહ્માકારેણ પર-તત્ત્વ-
સ્ફૂર્તેર્ ભાગ્યં ફલ-રૂપં । યતોઽક્ષ-વિષયં તદીય-સ્વ-પ્રકાશકતા-
શક્તિ-સંસ્કૃત-નિખિલ-ધીન્દ્રિય-સ્ફુરિતત્વેન સમ્પ્રતિ વિસ્પષ્ટમ્
એવાનુભૂય-માનમ્ । અનેન પૂર્વવત્ તસ્ય શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-
ગન્ધાખ્યાનાં સર્વેષામ્ એવ ધર્માણાં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનાત્મત્વં
સાધિતમ્ । તથા નિત્યમ્ એવ તથાવિધ-સતતોદિત્વર-માધુરી-
વૈચિત્ર્યાનુભવ-પૂર્વકં પરમ-પ્રેમાનન્દ-સન્દોહેન સેવમાનૈસ્
તસ્યાત્મીયૈઃ પુરુષૈર્ આનીત સેવોપવિક [?] -નાના-વસ્તુભિઃ સેવ્યમાનં
ભગવન્તં કથઞ્ચિત્ ક્વચિત્ કદાચિદ્ એવ તદાનીં કેનાપિ સમાધિજ-
ભાગ્યોદયેન કેવલમ્ અપશ્યન્ન્ ઇતિ તેષાં પરમ-વિદુષાં
સ્પૃહાસ્પદાવસ્થેષુ શ્રી-વૈકુણ્ઠ-પુરુષેષુ કસ્યા અપિ ભગવદ્-આનન્દ-
શક્તેર્ વિલાસ-મયત્વં દર્શિતમ્ ।
અથ તેષાં ભગવદ્-રતેર્ ઉદ્દીપનત્વેન ચિત્ત-ક્ષોભકત્વાત્ તત્-
પરિચ્છદાદીનામ્ અપિ તાદૃશત્વમ્ આહ હંસેતિ સાર્ધૈસ્ ત્રિભિઃ । કેશરા
મુક્તા-મય-પ્રલમ્બાઃ । કૃત્સ્ન-પ્રસાદેતિ । કૃત્સ્નસ્ય દ્વાર-પાલ-મુનિ-
વૃન્દસ્ય પ્રસાદે સુમુખમ્ ઇતિ સ્પૃહણીયાનાં ગુણાનાં ધામ સ્થાનમ્ ઇતિ
। તત્-તદ્-ગુણાનાં તાદૃશત્વં દર્શિતમ્ । સ્નેહાવલોકેતિ વિલાસસ્ય । સ્વઃ સુખ-
ભોગ-સ્થાનાનિ નિત્યાનન્તાનન્દ-રૂપિત્વાત્ । તેષાં ચૂડામણિમ્ આત્મ-ધિષ્ણ્યં
સ્વ-સ્વરૂપં સ્થાનં શ્રી-વૈકુણ્ઠં । તાદૃશત્વેઽપ્ય્ ઉરસિ શોભિતયા શ્રિયા
કૃત્વા સુભગયન્તમ્ ઇવ તત્ર ભૂષણ-વિશેષં નિદધાનમ્ ઇવ । ઇવેતિ
વાક્યાલઙ્કારે । અનેન શ્રીવૈકુણ્ઠસ્ય ।
ઉક્તં ચ તદ્-વિશ્વ-ગુર્વ્ ઇત્યાદૌ આપુઃ પરાં મુદમ્ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 3.16.26] ।
વક્ષ્યતે ચ --
અથ તે મુનયો દૃષ્ટ્વા
નયનાનન્દ-ભાજનમ્ ।
વૈકુણ્ઠં તદ્-અધિષ્ઠાનં
વિકુણ્ઠં ચ સ્વયં-પ્રભમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.16.27]
ભગવન્તં પરિક્રમ્ય
પ્રણિપત્યાનુમાન્ય ચ ।
પ્રતિજગ્મુઃ પ્રમુદિતાઃ
શંસન્તો વૈષ્ણવીં શ્રિયમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.16.28]
પીતાંશુકે ઇતિ । કાઞ્ચ્યા વનમાલયા ચેત્ય્ અત્રેત્થ્મભૂત-લક્ષણે તૃતીયા ।
વિદ્યુદ્ ઇતિ । હરતા મનોહરેણ ।
તદ્ એવં પરિચ્છદાદીનામ્ અપિ તાદૃશત્વં વર્ણયિત્વા પુનસ્ તસ્યૈવાતિ-મનો-
હરત્વમ્ આહ અવોપસૃષ્ટમ્ ઇતિ[*એન્દ્નોતે #25] । ઇન્દિરાયા ઉત્સ્મિતં ગર્વઃ
અવ ભગવતિ ઉપસૃષ્ટં । અસ્ય કાન્તસ્ય નિત્યેન લાભેન નિત્યમ્ એવાધિકમ્
આવિર્ભાવિતમ્ ઇતિ તદીયાનાં ધિયા વિતર્કિતમ્ । અત્ર હેતુઃ - બહુ-
સૌષ્ઠવાઢ્યમ્ અનન્ત-સ્વરૂપ-ગુણ-સમ્પદ્ભિર્ યુક્તમ્ ।
નન્વ્ એવમ્ભૂતસ્ય લક્ષ્મ્યા અપિ રહસ્યમહાનિધિરૂપસ્ય પરમ-વસ્તુનઃ

કથં પ્રકાશઃ સ્મભવતીત્ય્ અત આહ મહ્યમ્ ઇતિ । મદાદીનાં ભક્તાનાં
કૃતે અઙ્ગં ભજન્તં મૂર્તિં પ્રકટયન્તમ્ અસ્મદ્-વિષયકમ્ અઙ્ગીકારં
ભજન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઉલ્લઙ્ઘિત-ત્રિવિધ-સીમ-સમાતિશાયિ-
સમ્ભાવનં તવ પરિવ્રઢિમ-સ્વભાવમ્
માયા-બલેન ભવતાપિ નિગુહ્યમાનં
પશ્યન્તિ કેચિદ્ અનિશં ત્વદ્-અનન્ય-ભાવાઃ ॥ [સ્તોત્ર-રત્ન, 13] ઇતિવત્ ।
ભક્તિર્ એવૈનં નયતિ ભક્તિર્ એવૈનં દર્શયતીત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । તથાભૂતં
તમ્ અચક્ષતેતિ । નિરીક્ષ્ય ચ મુદા કૈઃ શિરોભિર્ નેમુઃ । ન વિશેષેણ તૃપ્તા
દૃશો નેત્રાણિ યેષાં તે ।
તસ્યેતિ [3.15.43]। ટીકા ચ - સ્વરૂપાનન્દાદ્ અપિ તેષાં ભજનાનન્દાધિક્યમ્
ઇત્ય્ આહ । તસ્ય પદારવિન્દ-કિઞ્જલ્કૈઃ કેશરૈર્ મિશ્રા યા તુલસી તસ્યા
મકરન્દેન યુક્તો યો વાયુઃ, સ્વ-વિવરેણ નાસા-ચ્છિદ્રેણ, અક્ષર-જુષાં
બ્રહ્માનન્દ-સેવિનામ્ અપિ, સંક્ષોભં ચિત્તેઽતિહર્ષં તનૌ રોમાઞ્ચમ્ । ઇત્ય્
એષા ॥
અત્ર પદયોર્ અરવિન્દ-કિઞ્જલ્ક-મિશ્રા યા તુલસીતિ વ્યાખ્યેયમ્ । અરવિન્દ-
તુલસ્યૌ ચ તદાનીં વન-માલા-સ્થિતે એવ જ્ઞેયે । અસ્તુ તાવદ્-ભગવદ્-આત્મ-
ભૂતાનાં તેષામ્ અઙ્ગોપાઙ્ગાનાં તેષુ ક્ષોભ-કારિત્વં તત્-સમન્ધિ-
સમન્ધિનો વાયોર્ અપીતિ ભાવઃ ।
હર્ષ-કારિતં સમ્ભ્રમમ્ આહ દ્વાભ્યામ્ । તે વા [3.15.44] ઇતિ । તે વૈ કિલ,
વદનમ્ એવ અસિત-પદ્મ-કોષઃ ઈષદ્-વિકસિતં નીલામ્બુજં તં ઉત્ ઊર્ધ્વં
વીક્ષ્ય લબ્ધ-મનોરથાઃ સન્તઃ, નયા એવારુણ-મણયઃ તેષાં શ્રયણમ્
આશ્રય-ભૂતં અઙ્ઘ્રિ-દ્વન્દ્વં પુનર્ અવેક્ષ્ય અધો-દૃષ્ટ્યા વીક્ષ્ય પુનઃ
પુનર્ એવં વીક્ષ્ય યુગપત્ સર્વાઙ્ગ-લાવણ્ય-ગ્રહણાશક્તેઃ પશ્ચાન્
નિદધુશ્ ચિન્તયામાસુઃ, યુગપદ્ એવ કથમ્ ઇદમ્ ઇદં સર્વં પશ્યેમેત્ય્-
ઉત્કણ્ઠાભિઃ સ્થાયિભાવ-પોષકં ચિન્તાખ્યં ભાવમ્ આપુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પુંસામ્ ઇતિ । બહુ-મતં બ્રહ્મણોઽપિ ધન-પ્રકાશત્વાદ્ અત્યાદરાસ્પદમ્ ।
પૌંસ્નં [?] વપુર્ દર્શયાનમ્ ઇતિ । પુરુષસ્ય ગર્ભોદ-શાયિનો ગુણાવતાર-
રૂપં શ્રી-વિષ્ણ્વ્-આખ્યં યદ્ વપુસ્ તદ્ અભિન્નતયા સ્વં વપુર્ દર્શયન્તં,
ન તુ બ્રહ્માદિવદ્ અન્યથાત્વેનેત્ય્ અર્થઃ । અનન્યેન સ્વેનૈવ સિદ્ધૈ`સ્વરૂપ-
ભૂતૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવોત્પત્તિકૈઃ તદ્વદ્ એવાનાદિ-સિદ્ધૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અણિમાદ્ય્-અષ્ટૈશ્વર્ય-યુતં વિશિષ્ટં ન તૂપલક્ષિતમ્ । અનેન ત્તેષાં સ્તુત્ય્-
આસ્પદ-વિશેષણત્વેન ઐશ્વર્યોપલક્ષિત-સમસ્ત-ભગાનાં તાદૃશત્વં
વ્યઞ્જિતમ્ । સમગૃણન્ સમ્યગ્ અસ્તુવન્ન્ ઇતિ ।
અથ શ્રી-ભગવતસ્ તાદૃશ-ભાવ-વ્યઞ્જિનીં નિજામ્ ઉક્તિં તેષામ્ એવ સ્વ-
હાર્દાભિવ્યક્તિ-કરેણ સ્તુતિ-વાક્યેન પ્રમાણયતિ, શ્રી-કુમારા ઊચુર્ ઇતિ ।
સ્તુતિમ્ આહ ય ઇતિ પઞ્ચભિઃ । અત્રાક્ષર-જુષામ્ અપિ [ભ્પ્ 3.15.43] ઇત્ય્ અનુસૃત્ય
વ્યાખ્યાયતે । નિત્યં બ્રમ-રૂપેણ પ્રકાશસે ન તચ્ ચિત્રમ્ । ઇદાનીં તુ
વિશુદ્ધ-સત્ત્વ-લક્સણેન સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષેણ પ્રકાશિતયા ઘન-
પ્રકાશ-પર-તત્ત્વૈક-રૂપયા મૂર્ત્યા પ્રત્યક્ષોઽસિ, અહો ભાગ્યમ્ અસ્માકમ્
ઇત્ય્ આહુઃ ।
હે અનન્ત યસ્ ત્વં હૃદ્-ગતોઽપિ દુરાત્મનામ્ અન્તર્હિતો ન સ્ફુરસિ, સ
નોઽસ્માકમ્ અન્તર્હિતો ન ભવસિ, નયન-મૂલં ત્વયૈવ રાદ્ધઃ પ્રાપ્તોઽસિ ।
તથા ચ - અપિ સંરાધને પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ઇત્ય્ અસ્ય વિષય-વાક્યમ્
પરાઞ્ચિ યાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયમ્ભૂસ્ તસ્માત્ પરાઙ્ પશ્યસિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ ધીરઃ પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ ઐક્ષદ્ આવૃત્ત-ચક્ષુર્ અમૃતત્વમ્ ઇચ્છન્ન્ ઇતિ
। અન્તર્ધાનાભાવે હેતુઃ ભવદ્-ઉદ્ભવેન બ્રહ્મણા તેનાસ્મત્-પિત્રા યર્હિ
યદૈવાનુવર્ણિત-રહા ઉદ્દિષ્ટ-બ્રહ્માખ્ય-રહસ્યઃ, તદૈવ નઃ કર્મ-
માર્ગેણ તદ્-રૂપતયા ગુહાઃ બુદ્ધિં ગતોઽસ્મીતિ ।
નનુ, પિત્રોપદિષ્ટં ભવતામ્ અદૃશ્યમ્ આત્મ-તત્ત્વાખ્યં રહઃ, અહં ત્વ્ અન્ય
એવ સ્યાં દૃશ્યત્વાત્ । નૈવમ્ । અસ્મત્ પ્રત્ય્ અભિજ્ઞયા ભેદ-નિરાસાદ્ ઇત્ય્ આહુઃ
તં ત્વામ્ ઇતિ । હે ભગવન્ પરં કેવલમ્ આત્મ-તત્ત્વં બ્રહ્મ-સ્વરૂપં ત્વાં
વિદામ વિદ્મઃ પ્રત્યભિજાનીમઃ । કેન પ્રત્યભિજાનીથ? સમ્પ્રતિ અધુના
સત્ત્વેન, અસ્માસ્વ્ એતદ્-રૂપાવિર્ભાવેન । એતાવન્તં કાલં ન જ્ઞાતવન્તો વયં,
અધુના તુ સાક્ષાદ્-અનુભવેન નિશ્ચિતવન્તઃ સ્મ ઇત્ય્ અર્થઃ । ત્વં શુદ્ધ-
ચિત્ત-વૃત્તૌ બ્રહ્મવત્ નેત્રેઽપ્ય્ અસ્માકં સ્ફુરસિ, ન તુ દૃશ્યત્વેનેતિ ભાવઃ
। ન કેવલં પ્રત્યભિજ્ઞા-માત્રમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । એષામ્ અસ્માકં રતિં રચયન્તમ્
અન્યથા રતિર્ અપિ ત્વય્ય્ અસ્માકં નોદ્ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નિરહં-માનાદિત્વેનાન્યેષામ્ અપ્ય્ આત્મારામાણામ્ અન્યતો રત્ય્-અભાવમ્ એવ
દ્યોતયન્તસ્ તદ્-આત્મ-તત્ત્વમ્ આહુઃ તત્રૈવ સાધન-વશિષ્ટ્યાત્ કિમ્ અપિ
વૈશિષ્ટ્યં ચાહુઃ । યત્ ત્વદ્-રૂપત્વેનાવિર્ભવદ્-આત્મ-તત્ત્વં તેઽનુતાપઃ
કૃપા, તેનૈવ વિદિતૈર્ દૃઢ-ભક્તિ-યોગૈર્ વિદુઃ । યદ્ વા અનુતાપો દૈન્યં તેન
વિદિતૈસ્ તે તવ દૃઢ-ભક્તિ-યોગૈઃ । કીદૃશાઃ ? ઉદ્ગ્રન્થયો નિરહં-માનાઃ
। અતએવ વિરાગાઃ । તદ્ એવં પિત્રાનુવર્ણિત-રહા ઇત્ય્ અત્ર રહઃ-શબ્દશ્ ચતુઃ-
શ્લોકી-રીત્યા પ્રેમ-ભક્તેર્ એવ વાચક ઇતિ વ્યઞ્જિતમ્ ।
અથ પૂર્વમ્ અભેદ-મતયોઽપિ સમ્પ્રતિ સ્વરૂપાનન્દ-શક્તિ-વિલાસૈર્ વિચિત્રિત-
મતયો ભૂયોઽપિ ભેદાત્મિકાં ભક્તિમ્ એવ પ્રાર્થયિતું ભક્તાનાં
સુખાતિશયમ્ આહુઃ, નાત્યન્તિકમ્ ઇતિ । આત્યન્તિકં મોક્ષ-લક્ષણં પ્રસાદમ્
અપિ, કિમ્ ઉતાન્યદ્ ઇન્દ્રાદિ-પદમ્ ।
ઇદાનીં સ્વાપરાધં દ્યોતયન્તો ભક્તિં પ્રાર્થયન્તે કામમ્ ઇતિ । હે
ભગવન્મ્, અતઃ પૂર્વમ્ અસ્માકં વૃજિનં નાભવત્ । ઇદાનીં તુ સર્વાણ્ય્ અપિ
જાતાનિ યતસ્ ત્વદ્-ભક્તૌ શપ્તૌ । અતસ્ તૈર્ વૃજિનૈર્ નિરયેષુ કામં
નોઽસ્માકં ભવો જન્મ સ્યાત્ । અનેન તદ્-અધિગમ ઉત્તર-પૂર્વાર્ધયોર્
અશ્લેષ-વિનાશૌ તદ્-વ્યપદેશાદ્ ઇતિ ન્યાયેનાસમ્ભવ-તદ્-ભાવાનાં બ્રહ્મ-
જ્ઞાનિનામ્ અપિ સ્વેષાં બહુ-નરક-કારિ-વૃજિનાપાત-ક્ષમાપણેન તયોર્
ઇત્થમ્ભૂત-ગુણો હરિર્ ઇતિવત્ સર્વાદ્ભુત-મહત્તમત્વં સૂચિતમ્ । અહો નિરયા
અપિ ભવેયુર્ એવ, ન તાવતાપિ પર્યાપ્તં, તેભ્યશ્ ચ નાસ્માકમ્ અપિ ભયમ્
। અત્ર તુ મૂલં દુષ્ફલં ભગવત્-પરાઙ્-મુખી-ભાવ એવ, સ ત્વ્ અસ્માકં
માભૂદ્ ઇતિ સકાકુ પ્રાર્થયન્તે । નુ વિતર્કે । યદિ તુ નશ્ ચેતસ્ તે પદયો
રમેત, તત્રાપ્ય્ અલિરદ્ એવ કેવલ-તન્-માધુર્યાસ્વાદાપેક્ષયા, ન તુ
બ્રહ્માત્માનુભવાપેક્ષયા, એવં વાચશ્ ચેત્ય્ આદિ । અત્ર ભતાપરાધસ્ય
ભગવતા ક્ષમા તદ્-ઇચ્છા-માત્ર-કૃત-તત્-ક્રોધ-જનનાત્ તેષામ્
અપરાધાભાસત્વેનેતિ જ્ઞેયમ્ ।
શ્લોક-દ્વયેઽસ્મિન્ કૈવલ્યાન્ નરકોઽપિ ત્વદ્-ભક્તિ-માત્રં કામયમાનાનામ્
અસ્માકં તદ્-અવિરોધત્વાત્ શ્રેયાન્ ઇતિ સ્વારસ્ય-લબ્ધં, તથાપીત્થં
કૃતાર્થત્વમ્ અસ્માકમ્ અતિચિત્રમ્ ઇત્ય્ આહુઃ પ્રાદુર્ ઇતિ । અનાત્મનામ્ આત્મનસ્
તવ એકાન્ત-ભક્તિ-રહિતાનામ્ અપ્રકટોઽપિ ઇત્ ઇત્થં યઃ પ્રતીતોઽસિ, તસ્મૈ
તુભ્યં નમ ઇદં વિધેમેતિ । તત્રૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ । એતે બ્રહ્મ-વિદ્યા-
સિદ્ધાનાં પરાવર-ગુરૂણામ્ અપિ ગુરવઃ । અતએવ પરમહંસ-મહા-
મુનીનામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તં ત્વામ્ અહં જ્ઞાન-ઘનં સ્વભાવ-
પ્રધ્વસ્ત-માયા-ગુણ-ભેદ-મોહૈઃ ।
સનન્દનાદ્યૈર્ હૃદિ સંવિભાવ્યમ્[*એન્દ્નોતે #26] [ભ્પ્ 9.8.23]

ઇતિ શ્રીમદ્-અંશુમદ્-વાક્યાદૌ ઇહાત્મ-તત્ત્વં સમ્યગ્ જગાદ મુનયો યદ્
અચક્ષતાત્મન્ન્ ઇતિ [ભ્પ્ 2.7.5] બ્રહ્મ-વાક્યાદૌ, તસ્મૈ મૃદિત-કષાયાય
તમસઃ પારં દર્શયતિ ભગવાન્ સનત્-કુમાર ઇત્ય્ આદિ શ્રુતૌ ચ તથા
પ્રસિદ્ધમ્ । આસન્ નાનુભવસ્યૈવ તુ સિદ્ધસ્યાણિમાદિભિર્ વિઘ્નોઽપિ
સમ્ભાવ્યઃ । ન તુ સિદ્ધાનુભવસ્ય, તં સપ્રપઞ્ચમ્ અધિરૂઢ-સમાધિ-
યોગઃ સ્વાપ્નં પુનર્ ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધ-વસ્તુર્ ઇતિ [ભ્પ્ 3.28.38] શ્રી-
કપિલ-દેવ-વાક્યાત્ ।
અતેવ તેષાં પ્રધ્વસ્ત-માયા-ગુણ-ભેદ-મોહાનાં ક્રોધાદિકમ્ અપિ
દુર્ઘટ-ઘટના-કારિણ્યા શ્રી-ભગવદ્-ઇચ્છયૈવ જાતમ્ ઇતિ તૈર્ અપિ
વ્યાખ્યાતમ્ । તદ્ એવં તેષાં સતત-બ્રહ્માનન્દ-મગ્નત્વં સિદ્ધમ્ । તદ્
ઉક્તમ્ - અક્ષર-જુષામ્ અપીતિ [ભ્પ્ 3.15.43], યોઽન્તર્હિત [ભ્પ્ 3.15.46] ઇત્ય્ આદિ ચ
। શ્રૂયતે ચાન્યત્ર બ્રહ્મ-જુષામ્ અવિક્ષિપ્ત-ચિત્તત્વમ્ । યથા સપ્તમે શ્રી-
નારદ-વાક્યમ્ -
કામાદિભિર્ અનાબિદ્ધં પ્રશાન્તાખિલ-વૃત્તિર્ યત્ ।
ચિત્તં બ્રહ્મ-સુખ-સ્પૃષ્ટં નૈવોત્તિષ્ઠેત કર્હિચિત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 7.15.35]
તથાપિ તેષાં ભગવદ્-આનન્દાકૃષ્ટ-ચિત્તત્વમ્ ઉચ્યતે । એવમ્ અન્યેષામ્ અપ્ય્
આત્મારામાણાં તાદૃશત્વં શ્રૂયતે । સ્વ-સુખ-નિભૃત-ચેતાસ્ તદ્-વ્યુદસ્ તાન્ય્
અભાવોઽપ્ય્ અજિત-રુચિર-લીલાકૃષ્ટ-સારઃ [ભ્પ્ 12.12.68] ઇત્ય્ આદિષુ ।
અથ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થૈર્ વેષા તેષાં ભક્તિ-પ્રક્રિયા પ્રાચીન-સંસ્કાર-વશા
વા ? નૈવમ્ । ઉભયત્રાપિ વાસો યથા પરિકૃતં મદિરા-મદાન્ધ [ભ્પ્
3.28.37] ઇતિવત્ તત્રાવેશાસમ્ભવાત્ । દૃશ્યતે ત્વ્ અન્યત્રાનાવેશઃ માનસા મે
સુતા યુષ્મત્-પૂર્વજાઃ સનકાદયઃ । ચેરુર્ વિહાયસા લોકાન્ લોકેષુ વિગત-
સ્પૃહા [ભ્પ્ 3.15.12] ઇત્ય્ અભિધાનાત્ । ભગવતિ ત્વ્ આવેશઃ પરમહંસ-
મહામુનીનામ્ અન્વેષણીય-ચરણૌ [ભ્પ્ 3.15.37] ઇત્ય્ અત્ર
યાદૃચ્છિકતાવિરોધ્ય્-અન્વેષણીયત્વાભિધાનાત્ । પઞ્ચમે તુ, અસઙ્ગ-નિશિત-
જ્ઞાનાનલ-વિધૂતાશેષ-મલાનાં ભવત્-સ્વભાવ-નામાત્મરામાણાં
મુનીનામ્ અનવરત-પરિગુણિત-ગુણ-ગણ [ભ્પ્ 5.3.11] ઇત્ય્ અત્ર ગદ્યે તદ્-એક-
નિષ્ઠત્વમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ । અજિત-રુચિર-લીલાકૃષ્ટ-સાર ઇત્ય્ [ભ્પ્ 12.12.69] અત્રૈવ
ચ । અત્રાપિ તેનેશ નિવૃત્તિમ્ અવાપુર્ અલં દૃશો ન [ભ્પ્ 3.15.50] ઇત્ય્ આદૌ
સુખદત્વમ્ અપિ સાક્ષાદ્ એવોક્તમ્ । અત્ર પૂર્વોક્ત-હેતોશ્ ચ સ્તુતૌ
પ્રતુતોપાલમ્ભ-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ સ્નેહાવલોક-કલયા હૃદિ સંસ્પૃશન્તમ્ ઇતિ [ભ્પ્
3.15.39] સાક્ષાદ્ ઉક્તેશ્ ચ દૃશામ્ એવ સુખં જાતમ્ ઇત્ય્ અનાસક્તિર્ એવ વ્યઞ્જિતેત્ય્
અપિ ન વ્યાખ્યેયમ્ ।
તસ્માદ્ આત્મારામાણાં રમણાસ્પદત્વાદ્ બ્રહ્માખ્યમ્ આત્મ-વસ્ત્વ્ એવ શ્રી-
ભગવાન્ । તત્રાપિ ચકાર તેષાં સંક્ષોભમ્ અક્ષર-જુષામ્ અપિ ચિત્ત-તન્વોર્
ઇતિ [ભ્પ્ 3.15.43] શ્રવણાત્ તતોઽપિ ઘન-પ્રકાશઃ । તત્ તદ્ વિચિત્ર-શ્રી-ભગવદ્-
અઙ્ગોપાઙ્ગાદ્ય્-અભિનિવેશ-દર્શનાનન્દ-વૈચિત્રી ચોપલભ્યતે, સા
ચાન્યથાનુપપત્ત્યા સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસ-રૂપૈવેતિ ।
નનુ, ભવતુ તેષામ્ આનન્દાધિક્યાત્ તસ્મિન્નિર્વિશેષ-સ્વરૂપાનન્દસ્યૈવ
ઘન-પ્રકાશતા, ઉપાધિ-વૈશિષ્ટ્યાત્ । યતઃ, વિશુદ્ધ-સત્ત્વાંશ-ભાવિતાયાં
ચિત્ત-વૃત્તૌ યદ્ બ્રહ્મ સ્ફુરતિ । તદ્ એવ ઘનીભૂતાખણ્ડ-વિશુદ્ધ-સત્ત્વ-
મયે ભગવતિ સ્ફુરત્-તદ્-અધ્યસ્તતયા તદૈક્યમ્ આપન્નાયાં તસ્યાં
વિશેષત એવ સ્ફુરતિ । અતએવ શ્રી-વિગ્રહાદિ-પર-બ્રહ્મણોર્ અભેદ-વાક્યમ્
અપિ તદ્ અત્યન્ત-તાદાત્મ્યાપેક્ષયૈવ । અતએવ તત્ર તત્રોપાધાવ્ એક એવ
નિર્ભેદ-પરમાનન્દઃ સમુપલભ્યતે, ન તુ વિશેષાકાર-ગન્ધોઽપિ, તત્ તદ્
ઉપાધેર્ અપેક્ષણં તુ પ્રતિપદ-તદ્-આનન્દ-સમાધિ-કૌતુક-નિબન્ધનં
તસ્માત્ કથમ્ અનેન પ્રમાણેન તત્-તદ્-ઉપાધીનામ્ અપિ પર-તત્ત્વાકારત્વં
સાધ્યતે ઇતિ । ઉચ્યતે - ભવન્-મતે તાવત્ શુદ્ધ-ચિત્ત-વૃત્તૌ પર-બ્રહ્મ
સ્ફુરતિ સમ્યગ્ એવ સ્ફુરતિ । ભેદાંશ-લેશ-પરિત્યાગેનૈવ બ્રહ્મ-
વિદ્યાત્વાઙ્ગીકારાત્ । અસમ્યગ્-જ્ઞાનસ્ય તત્ત્વાનઙ્ગીકારાત્ તેન
કૈવલ્યાસમ્ભવાચ્ ચ । અતો ન શ્રી-વિગ્રહાદાવ્ અધિકાવિર્ભાવાઙ્ગીકારો
યુજ્યતે ।
કિં ચ, શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયા વિગ્રહાદિ-લક્ષણોપાધય ઇતિ વદતસ્ તવ
કોઽભિપ્રાયઃ ? કિં તત્ પરિણામાસ્ તે તત્-પ્રચુરા વા ? નાદ્યઃ, રજોઽસદ્-
ભાવેન પરિણામાસમ્ભવ ઇતિ હ્ય્ ઉક્તમ્ । ન ચાન્ત્યઃ, યેષુ વિગ્રહાદિષુ તત્-
પ્રાચુર્યં તે મિશ્ર-સત્ત્વસ્ય કાર્ય-ભૂતા ઇત્ય્ અર્થાપત્તૌ સત્ત્વં વિશુદ્ધં
શ્રયતે ભવાન્ સ્થિતૌ [ભ્પ્ 10.2.34] ઇત્ય્ આદિ-વચન-જાતે વિશુદ્ધ-પદ-
વૈયર્થ્યમ્ ઇતિ ચોક્તમ્ એવ । અસ્તુ વા વિમિશ્રત્વં તથાપિ તાદૃશે બ્રહ્મ-
સ્ફુરણ-યોગ્યતૈવ ન સમ્ભવેત્ કિં પુનર્ વિશેષણેત્ય્ ઉદ્દેશ્ય-વિસ્મૃતિશ્ ચ
સ્યાત્ । અથાખણ્ડ-વિશુદ્ધ-સત્ત્વાશ્રયત્વેન તેઽપિ તદ્-રૂપતયૈવોચ્યન્તે ।
તતશ્ ચ તેષ્વ્ અનુભૂતાખણ્ડ-શુદ્ધ-સત્ત્વે તસ્મિન્ બ્રહ્માનુભવન્તીતિ ચેત્,
તત્ અયુક્તં કલ્પના-ગૌરવાત્, તેઽચક્ષતાક્ષ-વિષયં સ્વ-સમાધિ-ભાગ્યમ્
ઇતિ [ભ્પ્ 3.15.38] સાક્ષાદ્ એવ ગોચરી-કૃતત્વેન ઉક્તતયા પરમ્પરા-દૃષ્ટત્વ-
પ્રતિઘાતાચ્ ચ । તસ્ય શુદ્ધ-સત્ત્વસ્ય પ્રાકૃતત્વં તુ નિષિદ્ધમ્ એવ । તસ્માન્
ન તે પ્રાકૃત-સત્ત્વ-પરિણામા ન વા તત્-પ્રચુરાઃ, કિન્તુ સ્વ-પ્રકાશત્તા-
લક્ષણ-શુદ્ધ-સત્ત્વ-પ્રકાશિતા ઇતિ પ્રાક્તનમ્ એવોક્તં વ્યક્તમ્ । અતએવ
તેષામ્ ઉપાધિત્વ-નિરાકૃતેસ્ તત્-તદ્-અનુભવાનન્દ-વૈચિત્રી ચ સમ્પદ્યતે ।
તથૈવ તમ્ એવમ્ એવમ્ભૂતમ્ અચક્ષતેતિ તત્-તદ્-વિષય-સૌન્દર્ય-વર્ણનન્ં
પ્રસ્તુતોપકારિત્વાત્ સાર્થકં સ્યાત્ । અખણ્ડ-શુદ્ધ-સત્ત્વ-મય-
માત્રેણૈવાભિપ્રેત-સિદ્ધેઃ । અતએવ નિરીક્ષ્ય ચ ન વિતૃપ્ત-દૃશ [ભ્પ્ 3.15.42]
ઇતિ દૃક્-સમ્બન્ધિ -ત્વદ્-રૂપ-કૃતૈવાતૃપ્તિર્ ઉક્તા ।
તથૈવ ચ શબ્દેનૈવાક્ષર-જયિત્વં પદારવિન્દ-પરિમલાત્મક-વાયુ-
લક્ષણસ્યતદ્-વિશેષસ્યદર્શિતમ્ । અન્યથોભયત્રાપિ બ્રહ્માનન્દસ્યૈવ
નિર્વિશેષતયોપલભ્યમાનત્વે વિદ્યાજુષામ્ અપીત્યુપાધિ-પ્રધાનમ્ એવોચ્યતે
। ઉપાધિ-યુગલસ્યૈવ મિથઃ સ્પર્ધિત્વ-પ્રાપ્તેઃ । અનેનાક્ષરાનુભવ-
મુખ-જયિત્વ-કથનેન વૈશિષ્ઠાદીનં પુત્ર-શોકાદિકમ્ ઇવ તદ્-
આવેશાભાસ એવાયમ્ ઇત્ય્ અપિ નિરસ્તમ્ । અત એવમ્ એવોક્તં શ્રી-સ્વામિભિરપિ
સ્વરૂપાનન્દાદ્ અપિ તેષાં ભજનાનન્દાધિક્યમ્ આહેતિ । તસ્માદ્ અસ્તિ
વૈચિત્ર્યમ્ । ઇતિ । અતએવ તૈર્ અપિ વિચિત્રતયૈવ પ્રાર્થિતં ચેતોઽલિવદ્ યદિ નુ તે
પદયો રમેત [ભ્પ્ 3.15.49] ઇત્ય્ આદૌ । અક્ક ચેન્ મધુ વિન્દેત કિમ્ અર્થં
પર્વતં વ્રજેત્ ઇતિ ન્યાયેન તદ્-ઉપાધ્ય્-અન્તરાન્વેષણ-વૈયર્થ્યાત્ તેષામ્
અતદ્-અન્વેષણ-કૌતુકાભાવાચ્ ચ ।
કિં ચ, ન તેષામ્ અભેદાત્મકોઽનુભવો વા દૃશ્યતે, પ્રત્યુત નેમુર્ નિરીક્ષ્ય
ન વિતૃપ્ત-દૃશો મુદા કૈઃ [ભ્પ્ 3.15.42], કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ
નઃ સ્તાદ્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 3.15.49], તત્-પ્રતિયોગિ-નમસ્કારાદ્ય્-ઉપલક્ષિત-
ભેદાત્મક-ભક્તિ-સુખમ્ એવ દૃશ્યતે । તસ્માન્ માયિકોપાધિ-નિહીનત્વાદ્-
ધેયાંશતયા પ્રતિભાતત્વાચ્ ચ ન તજ્-જાતીયં સુખમ્ અન્ય-જાતીયં કર્તું
શક્નોતીતિ સન્ત્ય્ એવાન્યથાનુપપત્તિ-સિદ્ધાયાઃસ્વરૂપ-શક્તેર્ એવ વિલાસાઃ ।

અપિ ચ - અસ્તુ તાવજ્ જીવન્-મુક્ત-દશાયાં તન્-મતે વિદ્યોપાધિ-
પ્રતિફલિતસ્યૈવ સતો બ્રહ્મણઃ સકાશાત્ શ્રી-ભગવતો ઘન-પ્રકાશતો
સર્વોપાધિ-વિનિર્મુક્ત-મુક્તિ-દશાયામ્ અપિ સાક્ષાત્ તાદૃશતાસ્ત્ય્ એવેતિ
સુવ્યક્તં નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે પ્રસાદમ્ [ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ આદૌ
તસ્માન્ નોપાધિતારમ્ય-ચિન્તા । ભવતઃ કથાયા [ભ્પ્ 3.15.48] ઇત્ય્ અનેન
નિરુપાધિ-બ્રહ્મ-ભૂતાદ્ ઉપરિ ચ વૈચિત્રી સ્ફુટમ્ એવાસૌ સ્વીકૃતા । તસ્માત્
સાન્તરઙ્ગ-વૈભવસ્ય ભગવતઃ સુખૈક-રૂપત્વં, તદ્-રૂપત્વેઽપિ
બ્રહ્મતોઽપિ ઘન-પ્રકાશત્વં, સ્વરૂપ-શકિત્-વિલાસ-વૈચિત્રી ચેતિ વિદ્વદ્-
અનુભવ-પ્રમાણેન નિર્ણીતમ્ । તત્ર, મુક્તા અપિ લીલયા વિગ્રહં કૃત્વા
ભજન્ત ઇતિ । યં સર્વે દેવા આમનન્તિ મુમુક્ષવો બ્રહ્મ-વાદિનશ્ ચેત્ય્ અત્ર
શ્રુતાવ્ અદ્વૈત-વાદ-ગુરવોઽપિ । કૃષ્ણો મુક્તૈર્ ઇજ્યતે વીત-મોહૈર્ ઇતિ ભારતે
।
બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા
ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ
મદ્-ભક્તિં લભતે પરામ્ ॥ ઇતિ [ગીતા 18.54] શ્રી-ભગવદ્-ગીતોપનિષત્સુ ।
મુક્તાનામ્ અપિ ભક્તિર્ હિ નિત્યાનન્દ-સ્વરૂપિણીતિ ભારત-તાત્પર્યે પ્રમાણિતા
શ્રુતિશ્ ચ । તથા આપ્રાયણાત્ તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ મધ્વ-ભાષ્ય-
પ્રમાણિતા સૌપર્ણ-શ્રુતિઃ । સર્વદૈનમ્ ઉપાસીત યાવન્ મુક્તિમ્ ઉક્તા હ્ય્
એનમ્ ઉપાસત ઇતિ । અતેવ શ્રી-પ્રહ્લાદ-બલિ-પ્રભૃતિ-મહાભાગવત-
સમ્બન્ધમ્ અભિપ્રેત્ય શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે[*એન્દ્નોતે #27]ઽપ્ય્ ઉક્તં પાતાલે
તસ્ય ન પ્રીતિર્ વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે ઇતિ ।
॥ 3.15 ॥ શ્રી-બ્રહ્મા દેવાન્

[86]
અતએવ શેષ-પુરુષાર્થ-સ્વરૂપ એવાસાવ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ એવાહુર્ ગદ્યેન --
અથાનયાપિ ન ભવત ઇજ્યયોરુ-ભાર-ભરયા સમુચિતમ્ અર્થમ્
ઇહોપલભામહે । આત્મન એવાનુસવનમ્ અઞ્જસાવ્યતિરેકેણ
બોભૂયમાનાશેષ-પુરુષાર્થ-સ્વરૂપસ્ય ॥ [ભ્પ્ 5.3.7-8]
ટીકા ચ - આત્મનઃ સ્વત એવાનુસરણં સર્વદા અઞ્જસા સાક્ષાદ્ વોભૂયમાના
અતિશયેન ભવન્તો યે અશેષાઃ પુરુષાર્થાસ્ તે સ્વરૂપં યસ્ય પરમાનન્દસ્ય
ઇત્ય્ એષા । શ્રુતિશ્ ચ -સર્વ-કામઃ સર્વ-ગન્ધઃ સર્વ-રસઃ ઇત્ય્ આદૌ ॥
॥ 5.3 ॥ ઋત્વિગ્-આદયઃ શ્રી-યજ્ઞ-પુરુષમ્

[87]
તદ્ એવં બ્રહ્મણોઽપિ યત્ શ્રી-ભગવતિ પ્રકાશ-સમ્યક્ત્વં તત્ પૂર્વમ્ એવ
વિદ્વદ્-અનુભવ-વચન-પ્રચયેન સિદ્ધમ્ અપિ વિશેષતો વિચાર્યતે । તત્રૈકમ્
એવ તત્ત્વં દ્વિધા શબ્દ્યત ઇતિ ન વસ્તુનો ભેદ ઉપપદ્યતે । આવિર્ભાવસ્યાપિ
ભેદ-દર્શનાત્ ન ચ સંજ્ઞા-માત્રસ્ય, કિન્તુસ્વ-સ્વ-દર્શન-યોગ્યતા-ભેદેન
દ્વિવિધોઽધિકારી દ્વિધા દૃષ્ટં તદ્ ઉપાસ્ત ઇતિ । તત્રાપ્ય્ એકસ્ય દર્શનસ્ય
વાસ્તવત્વમ્ અન્યસ્ય ભ્રમજત્વમ્ ઇતિ ન મન્તવ્યમ્ ઉભયોર્ અપિ
યાથાર્થ્યેન દર્શિતત્વાત્ । ન ચૈકસ્ય વસ્તુનઃ શક્ત્યા
વિક્રિઅય્માણાંશકત્વાદ્ અંશતો ભેદઃ । વિકૃતત્વ-નિએધાત્ તયોઃ । તસ્માદ્
દૃષ્ટેર્ અસમ્યક્-સમ્યક્ત્વ [?] સત્ય્ અપિ સમ્યક્ત્વે તદ્-અનનુસન્ધાનાદ્ વા
એકસ્મિન્ન્ અધિકારિણ્ય્ એક-દેશેન સ્ફુરદ્ એકભેદઃ પરસ્મિન્ન્ અખણ્ડતયા
દ્વિતીયો ભેદઃ । એવં સતિ યત્ર વિશેષં વિનૈવ વસ્તુનઃ સ્ફૂર્તિઃ, સા દૃષ્ટિર્
અસમ્પૂર્ણા, યથા બ્રહ્માકારેણ, યત્ર સ્વરૂપ-ભૂત-નાના-વૈચિત્રી-
વિશેષવદ્-આકારેણ, સા સમ્પૂર્ણા, યથા શ્રી-ભગવદ્-આકારેણેતિ લભ્યતે । ત
એતદ્ અભિપ્રેત્ય પ્રથમં દૃષ્ટિ-તારતમ્યેન તદ્-અભિવ્યક્તિ-તારતમ્યં તન્-
મહા-પુરાણાવિર્ભાવ-કારણાભ્યાં પ્રતિપાદ્યતે ષડ્ભિઃ ।
શ્રી-નારદ ઉવાચ -
જિજ્ઞાસિતમ્ અધીતં ચ
બ્રહ્મ યત્ તત્ સનાતનમ્ ।
તથાપિ શોચસ્ય્ આત્માનમ્
અકૃતાર્થ ઇવ પ્રભો ॥ [ભ્પ્ 1.5.4]
શ્રી-વ્યાસ ઉવાચ --
અસ્ત્ય્ એવ મે સર્વમ્ ઇદં ત્વયોક્તં
તથાપિ નાત્મા પરિતુષ્યતે મે ।
તન્-મૂલમ્ અવ્યક્તમ્ અગાધ-બોધં
પૃચ્છામહે ત્વાત્મ-ભવાત્મ-ભૂતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.5]
સ વૈ ભવાન્ વેદ સમસ્ત-ગુહ્યમ્
ઉપાસિતો યત્ પુરુષઃ પુરાણઃ ।
પરાવરેશો મનસૈવ વિશ્વં
સૃજત્ય્ અવત્ય્ અત્તિ ગુણૈર્ અસઙ્ગઃ ॥ [ભ્પ્ 1.5.6]
શ્રી-નારદ ઉવાચ --
ભવતાનુદિત-પ્રાયં
યશો ભગવતો ઽમલમ્ ।
યેનૈવાસૌ ન તુષ્યેત
મન્યે તદ્ દર્શનં ખિલમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.8]
નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતં
ન શોભતે જ્ઞાનમ્ અલં નિરઞ્જનમ્ ।
કુતઃ પુનઃ શશ્વદ્ અભદ્રમ્ ઈશ્વરે
ન ચાર્પિતં કર્મ યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.12]
ઓં નમો ભગવતે તુભ્યં
વાસુદેવાય ધીમહિ ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય
નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ॥ [ભ્પ્ 1.5.37]
ઇતિ મૂર્ત્ય્-અભિધાનેન
મન્ત્ર-મૂર્તિમ્ અમૂર્તિકમ્ ।
યજતે યજ્ઞ-પુરુષં
સ સમ્યગ્ દર્શનઃ પુમાન્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.38]
શ્લોકા અમી બહુભિઃ સંમિશ્રા અપ્ય્ અવિસ્તરત્વાય ઝટિત્ય્ અર્થ-પ્રત્યયસ્ય ચ
સંક્ષિપ્યૈવ સમુદ્ધતાઃ । ક્રમેણાર્થા યથા જિજ્ઞાસિતમ્ ઇતિ । ટીકા ચ - યત્
સનાતનં નિત્યં પરં બ્રહ્મ, તચ્ ચ ત્વયા જિજ્ઞાસિતં વિચારિતમ્, અધીતમ્
અધિગતં પ્રાપ્તં ચેત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ શોચસિ તત્ કિમ્ અર્થમ્ ઇતિ શેષઃ । ઇત્ય્
એષા ।
ત્વમ્ ઇતિ ત્વમ્ અર્ક ઇવ ત્રિલોકીં પર્યટન્ તથા વૈષ્ણવ-યોગ-બલાંશેન ચ
પ્રાણ-વાયુર્ ઇવ સર્વ-પ્રાણિનામ્ અન્તશ્ચરઃ સન્ આત્મનાં સર્વેષામ્ એવ
સાક્ષી બહિર્ અન્તર્ વૃત્તિજ્ઞઃ । અતઃ પરે બ્રહ્મણિ ધર્મતો યોગેન નિષ્ટાતસ્ય
। તદ્ ઉક્તં યાજ્ઞવલ્ક્યેન
ઇજ્યાચાર-દયાહિંસા-
દાન-સ્વાધ્યાય-કર્મણામ્ ।
અયં પરમો લાભો યદ્
યોગેનાત્મ-દર્શનમ્ ॥ ઇતિ ।
અવરે ચ બ્રહ્મણિ વેદાખ્યે વ્રતૈઃ સ્વાધ્યાય-નિયમૈર્ નિષ્ણાતસ્યાપિ મે
અલમ અત્યર્થં યન્ ન્યૂનં તત્ સ્વયમ્ એવ વિચક્ષ્વ વિતર્કય । ભવતેતિ ।
ભગવદ્-યશો-વર્ણનોપલક્ષણં ભજનં વિના યેનૈવ રુક્ષ-બ્રહ્મ-
જ્ઞાનેન અસૌ ભગવાન્ તુ તુષ્યેત, તદ્ એવ દર્શનં જ્ઞાનં ખિલં ન્યૂનં
મન્યે તદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ । નૈષ્કર્મ્યમ્ ઇતિ ।
ટીકા ચ - નિષ્કર્મ બ્રહ્મવેદ્ એકાકારત્વાન્ નિષ્કર્મતા-રૂપં નૈષ્કર્મ્યમ્
અજ્યતેઽનેનેત્ય્ અઞ્જનમ્ ઉપાધિઃ તન્ નિવર્તકં નિરઞ્જનમ્ । એવમ્ભૂતમ્ અપિ
જ્ઞાનમ્ અચ્યુતે ભાવો ભક્તિસ્ તદ્-વર્જિતં ચેત્ અલમ્ અત્યર્થં ન શોભતે
સમ્યગ્-અપરોક્ષત્વાય ન કલ્પત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદા શાશ્વત્ સાધન-કાલે ફલ-
કાલે ચ અભદ્રં દુઃખ-સ્વરૂપં યત્ કામ્યં કર્મ, યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્
અકામ્યં તચ્ ચેતિ ચકારસ્યાન્વયઃ । તદ્ અપિ કર્મ ઈશ્વરે નાર્પિતં ચેત્ કુતઃ
પુનઃ શોભતે ? બહિર્મુખત્વેન સત્ત્વ-શોધકત્વાભાવાત્ । ઇત્ય્ એષા ।
યદ્ વા નિરઞ્જનમ્ ઇતિ નિરૂપાધિકમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । પરમાદરણીયત્વાદ્ એવ
દ્વાદશાન્તે શ્રી-સૂતેનાપિ પુનઃ કૃતમ્ ઇદં પદ્યમ્ ।
તસ્માદ્ ઉક્તિર્ એવ સમ્યગ્-દર્શન-હેતુર્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ દ્વાભ્યામ્ નમ ઇતિ
। મન્ત્ર-મૂર્તિં મન્ત્રોક્ત-મૂર્તિં, મન્ત્રોઽપિ મૂર્તિર્ યસ્યેતિ વા । અમૂર્તિકં
મન્ત્રોક્ત-વ્યતિરિક્ત-મૂર્તિ-શૂન્યં, પ્રાકૃત-મૂર્તિ-રહિતં વા, મૂર્તિ-
સ્વરૂપયોર્ એકત્વાત્ પ્રાકૃતવન્ ન વિદ્યતે પૃથક્ત્વેન મૂર્તિર્ યસ્ય
તથાભૂતં વા । સ પુમાન્ સમ્યગ્-દર્શનઃ સાક્ષાચ્-છ્રી-ભગવતઃ સાક્ષાત્-
કર્તૃત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 1.5 ॥ શ્રી-સુતઃ

[88]
તદ્ એવં દૃષ્ટિતારતમ્યદ્વારા તદ્-અભિવ્યક્તતારતમ્યેન શ્રી-ભગવત
ઉત્કર્ષ ઉક્તઃ । અથ લિઙ્ગાન્તરૈર્ અપિ દર્શ્યતે । તત્રાત્મરામ-જનાકર્ષ-
લિઙ્ગેન ગુણોત્કર્ષ-વિશેષેણ તસ્યૈવ પૂર્ણતામ્ આહ ।
આત્મારામાશ્ ચ મુનયો
નિર્ગ્રન્થા અપ્ય્ ઉરુક્રમે ।
કુર્વન્ત્ય્ અહૈતુકીં ભક્તિમ્
ઇત્થમ્-ભૂત-ગુણો હરિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.7.10]
ટીકા ચ - નિર્ગ્રન્થા ગ્રન્થેભ્યો નિર્ગતાઃ । તદ્ ઉક્તં ગીતાસુ -
યદા તે મોહ-કલિલં બુદ્ધિર્ વ્યતિતરિષ્યતિ ।
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ ॥ [ગીતા 2.52] ઇતિ ।
યદ્ વા ગ્રન્થિર્ એવ ગ્રન્થઃ નિર્વૃત્ત-હૃદય-ગ્રન્થય ઇત્ય્ અર્થઃ । નનુ
મુક્તાનાં કિં ભક્ત્યેત્યાદિ-સર્વાક્ષેપ-પરિહારાર્થમ્ આહ ઇત્થમ્ભૂત-
ગુણઃ । ઇત્ય્ એષા ॥
॥ 1.7 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[89]
આરોહભૂમિકાક્રમેણાપિ તસ્યૈવાધિક્યમ્ આહ --
મનો બ્રહ્મણિ યુઞ્જાનો
યત્ તત્ સદ્ અસતઃ પરમ્ ।
ગુણાવભાસે વિગુણ
એક-ભક્ત્યાનુભાવિતે ॥ [ભ્પ્ 3.24.42]
નિરહઙ્કૃતિર્ નિર્મમશ્ ચ
નિર્દ્વન્દ્વઃ સમ-દૃક્ સ્વ-દૃક્ ।
પ્રત્યક્-પ્રશાન્ત-ધીર્ ધીરઃ
પ્રશાન્તોર્મિર્ ઇવોદધિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.24.43]
વાસુદેવે ભગવતિ
સર્વ-જ્ઞે પ્રત્યગ્-આત્મનિ ।
પરેણ ભક્તિ-ભાવેન
લબ્ધાત્મા મુક્ત-બન્ધનઃ ॥ [ભ્પ્ 3.24.44]
આત્માનં સર્વ-ભૂતેષુ
ભગવન્તમ્ અવસ્થિતમ્ ।
અપશ્યત્ સર્વ-ભૂતાનિ
ભગવત્ય્ અપિ ચાત્મનિ ॥ [ભ્પ્ 3.24.45]
ઇચ્છા-દ્વેષ-વિહીનેન
સર્વત્ર સમ-ચેતસા ।
ભગવદ્-ભક્તિ-યુક્તેન
પ્રાપ્તા ભાગવતી ગતિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.24.46]
એક-ભક્ત્યા અવ્યભિચારિણ્યા સાધન-લક્ષણયા ભક્ત્યા, અનુભાવિતે
નિરન્તરમ્ અપરોક્ષીકૃતે, તાં વિના કસ્યચિદ્ અપ્ય્ અર્થસ્યાસિદ્ધેઃ ।
નિરહઙ્કૃતિત્વાદ્ એવ નિર્મમઃ । તદ્-દ્વયાભાવાદ્ એવ મન-આદીનામ્ અપ્ય્
અભાવઃ સિધ્યતિ । સમદૃક્ ભેદાગ્રાહકઃ । સ્વદૃક્ સ્વસ્વરૂપાભેદેન
બ્રહ્મૈવ પશ્યન્ । પ્રત્યક્ અન્તર્મુખી પ્રશાન્તા વિક્ષેપ-રહિતા ધીર્ જ્ઞાનં
યસ્ય સઃ ।
તદ્ એવં બ્રહ્મ-જ્ઞાન-મિશ્ર-ભક્તિ-સાધન-વશેન બ્રહ્માનુભવે જાતેઽપિ
ભક્તિ-સંસ્કાર-બલેન લબ્ધ-પ્રેમાદેસ્ તદ્-ઊર્ધ્વમ્ અપિ શ્રી-ભગવદ્-
અનુભવમ્ આહ । વાસુદેવ ઇતિ । પ્રત્યગ્-આત્મનિ સર્વેષામ્ આશ્રય-ભૂતે પરેણ
પ્રેમ-લક્ષણેન ભક્તિ-ભાવેન તત્-સત્તયૈવ લબ્ધા આત્માનસ્ તદીયાત્મકા
અહઙ્કારાદયો યેનેતિ । બ્રહ્મ-જ્ઞાનેન પ્રાકૃતાહઙ્કારાદિ-લયાનન્તરમ્
આવિર્ભૂતાન્ પ્રેમાનન્દાત્મક-શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયાન્ લબ્ધવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ત એવ પ્રત્યાવર્તન્તાં કિં વા પૂર્વવદ્ અમી અપિ બન્ધ-હેતવો
ભવન્તુ । નેત્ય્ આહ, મુક્ત-બન્ધનઃ । અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદ્ ઇતિ ન્યાયાત્ ભક્ત્ય્-
અતિશયેન લબ્ધાત્મત્વમ્ એવ પ્રતિપાદયતિ, આત્માનમ્ ઇતિ । આત્માત્ર
પરમાત્મા, સર્વથા તસ્ય ભગવાન્ એવાસ્ફુરદ્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ । તતઃ
સાક્ષાદ્ એવ તત્-પ્રાપ્તિમ્ આહ, ઇચ્છા-દ્વેષેતિ । તદ્ એવં તેન ભાગવતી ગતિઃ
પ્રાપ્તા । હેયત્વાદ્ અન્યત્રેચ્છા-દ્વેષ-વિહીનેન તસ્માદ્ એવ હેતોઃ સર્વત્ર
સમ-ચેતસા । તદ્ ઉક્તમ્ --
નારાયણ-પરાઃ સર્વે
ન કુતશ્ચન બિભ્યતિ ।
સ્વર્ગાપવર્ગ-નરકેષ્વ્
અપિ તુલ્યાર્થ-દર્શિનઃ ॥ [ભ્પ્ 6.17.28]
યદ્ વા, મયા લક્ષ્મ્યા સહ વર્તતે ઇતિ સમ ઇતિ સહસ્ર-નામ-ભાષ્યાત્
ભગવચ્-ચેતસેતિ પ્રાપ્તો ભાગવતીં ગતિમ્ ઇતિ પાઠે, સ કર્દમ એવ તાં
ગતિં પ્રાપ્તઃ । અત્ર ભગવદ્-ભક્તિ-યોગેનેત્ય્ એવ વિશેષ્યમ્ ઇતિ । એવમ્ એવોક્તં
શ્રી-ભગવદ્-ગીતોપનિષત્સુ --
બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો
ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ ત્યક્ત્વા
રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ ॥ [ગીતા 18.51]
વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી
યત-વાક્-કાય-માનસઃ ।
ધ્યાન-યોગ-પરો નિત્યં
વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ ॥ [ગીતા 18.52]
અહંકારં બલં દર્પં
કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ।
વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો
બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ॥ [ગીતા 18.53]
બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા
ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ
મદ્-ભક્તિં લભતે પરામ્ ॥ [ગીતા 18.54]
ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ
યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા
વિશતે તદ્-અનન્તરમ્ ॥ [ગીતા 18.55] ઇતિ ।
અત્ર વિંશતિર્ મિલનાર્થઃ, યથા દુર્યોધનં પરિત્યજ્ય યુધિષ્ઠિરં
પ્રવિષ્ટવાન્ અયં રાજેતિ । શ્રી-દશમેઽપિ શ્રી-ગોપૈર્ બ્રહ્મ-સમ્પત્ત્ય્-
અનન્તરમ્ એવ વૈકુણ્ઠો દૃષ્ટ ઇતિ શ્રી-સ્વામિભિર્ એવ ચ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
॥ 3.24 ॥ શ્રી-મૈત્રેયઃ

[90]
તથા
તસ્માજ્ જ્ઞાનેન સહિતં
જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનમ્ ઉદ્ધવ ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્પન્નો
ભજ માં ભક્તિ-ભાવિતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.5]
સ્વાત્માનં જીવ-સ્વરૂપમ્ । જ્ઞાનં વિજ્ઞાનં ચ બાહ્યમ્ । કિં બહુના અત્ર
શ્રી-ચતુઃસન-શુકાદય એવોદાહરણમ્ ઇતિ ॥
॥ 11.13 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[91]
શ્રી-ભગવતા શબ્દ-બ્રહ્મ-મય-કમ્બુ-સ્પૃષ્ટ-કપોલઃ તત્-પ્રકાશિત-
યથાર્થ-નિગદો ધ્રુવો બાલકોઽપિ તથા વિવૃતવાન્ ઇત્ય્ એવમ્ આનન્દ-
ચમત્કાર-વિશેષ-શ્રવણાદ્ અપિ તસ્યૈવ પૂર્ણત્વમ્ આહ ।
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં તવ પાદ-પદ્મ-
ધ્યાનાદ્ ભવજ્-જન-કથા-શ્રવણેન વા સ્યાત્
સા બ્રહ્મણિ સ્વ-મહિમન્ય્ અપિ નાથ મા ભૂત્
કિં ત્વ્ અન્તકાસિ-લુલિતાત્ પતતાં વિમાનાત્ ॥ [ભ્પ્ 4.9.10]
સ્વ-મહિમનિ અસાધારણ-માહાત્મ્યેઽપિ માભૂત્ ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
અન્તકાસિઃ કાલઃ ॥
॥ 4.9 ॥ ધ્રુવઃ શ્રી-ધ્રુવપ્રિયમ્

[92]
પરમ-સિદ્ધિ-રૂપાદ્ બ્રહ્મણિ લયાદ્ અપિ તદ્-ભજનસ્ય ગરીયસ્ત્વેન તસ્યૈવ
ગરીયસ્ત્વમ્ ઉપદિશતિ ।
અનિમિત્તા ભાગવતિ
ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ ગરીયસી ॥ [ભ્પ્ 3.25.3]
સિદ્ધેર્ મુક્તેર્ અપિ ટીકા ચ । સિદ્ધેર્ જ્ઞાનાત્ મુક્તેર્ વેતિ શ્રી-ભગવન્-નામ-
કૌમુદી ।
॥ 3.25 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[93]
તદ્ એવં શ્રી-ભગવાન્ એવાખણ્ડં તત્ત્વં સાધક-વિશેષાણાં તાદૃશ-
યોગ્યત્વાભાવાત્ સામાન્યાકારોદયત્વેન તદ્ અસમ્યક્ સ્ફૂર્તિર્ એવ બ્રહ્મેતિ
સાક્ષાદ્ એવ વક્તિ દ્વાભ્યામ્ -
જ્ઞાન-યોગશ્ ચ મન્-નિષ્ઠો
નૈર્ગુણ્યો ભક્તિ-લક્ષણઃ ।
દ્વયોર્ અપ્ય્ એક એવાર્થો
ભગવચ્-છબ્દ-લક્ષણઃ ॥ [ભ્પ્ 3.32.32]
યથેન્દ્રિયૈઃ પૃથગ્-દ્વારૈર્
અર્થો બહુ-ગુણાશ્રયઃ ।
એકો નાનેયતે તદ્વદ્
ભગવાન્ શાસ્ત્ર-વર્ત્મભિઃ ॥ [ભ્પ્ 3.32.33]
ટીકા ચ - અનેન ચ જ્ઞાન-યોગેન ભગવાન્ એવ પ્રાપ્યઃ યથા ભક્તિ-
યોગેનેત્ય્ આહ । નૈર્ગુણ્યો જ્ઞાન-યોગશ્ ચ મન્-નિષ્ઠો ભક્તિ-લક્ષણશ્ ચ યો
યોગઃ તયોર્ દ્વયોર્ અપ્ય્ એક એવાર્થઃ પ્રયોજનમ્ । કોઽસૌ ? ભગવચ્-છબ્દો
લક્ષણં જ્ઞાપકો યસ્ય । તદ્ ઉક્તં ગીતાસુ - તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વ-
ભૂત-હિતે રતાઃ [ગીતા 12.4] ઇતિ ।
નનુ જ્ઞાન-યોગસ્ય લાભઃ ફલં શાસ્ત્રેણાવગમ્યતે । ભક્તિ-યોગસ્ય તુ
ભજનીયેશ્વર-પ્રાપ્તિઃ । કુતસ્ તયોર્ એકાર્થત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય
દૃષ્ટાન્તેનોપપાદયતિ । યથા બહૂનાં રૂપ-રસાદીનાં ગુણાનામ્ આશ્રયઃ
ક્ષીરાદિર્ એક એવાર્થો માર્ગ-ભેદ-પ્રવૃત્તૈર્ ઇન્દ્રિઅય્ર્ નાના પ્રતીયતે ।
ચક્ષુષા શુક્લ ઇતિ રસનેન મધુર્ ઐતિ સ્પર્શેન શીત ઇત્ય્ આદિ તથા ભગવાન્
એક એવ તત્-તદ્-રૂપેણઆવગમ્યતે । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર ભગવાન્ એવાઙ્ગિત્વેન નિગદિતઃ । અતઃ સર્વાંશ-પ્રત્યાયકત્વાદ્ ભક્તિ-
યોગશ્ ચ મનઃ-સ્થાનીયો જ્ઞેયઃ ॥
॥ 3.32 ॥ શ્રી-કપિલ-દેવઃ

[94]
અતએવ તદ્-અંશત્વેનૈવ બ્રહ્મ શ્રૂયતે ।
અહં વૈ સર્વ-ભૂતાનિ
ભૂતાત્મા ભૂત-ભાવનઃ ।
શબ્દ-બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મ
મમોભે શાશ્વતી તનૂ ॥ [ભ્પ્ 6.16.51]
ટીકા ચ - સર્વ-ભૂતાન્ય્ અહમ્ એવ । ભૂતાનામ્ આત્મા ભોક્તાપ્ય્ અહમ્ એવ ।
ભોક્તૃ-ભોગ્યાત્મકં વિશ્વં મદ્-વ્યતિરિક્તં નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । યતોઽહં ભૂત-
ભાવનઃ ભૂતાનાં પ્રકાશકઃ કારણં ચ । નનુ શબ્દ-બ્રહ્મ પ્રકાશક્ં
પર-બ્રહ્મ કારણં પ્રકાશકં ચ સત્યં તે ઉભે મમૈવ રૂપે ઇત્ય્ આહ,
શબ્દ-બ્રહ્મેતિ । શાશ્વતી શાશ્વત્યૌ । ઇત્ય્ એષા ॥
અત્ર શબ્દ-બ્રહ્મણઃ સાહચર્યાત્ પર-બ્રહ્મણોઽપ્ય્ અંશત્વમ્ એવાયાતિ ।
॥ 6.16 ॥ શ્રી-સઙ્કર્ષણશ્ ચિત્ર-કેતુમ્

[95]
અતો ભગવતોઽસમ્યક્-પ્રકાશત્વાદ્ વિભૂતિ-નિર્વિશેષમ્ એવ તદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ આહ --
મદીયં મહિમાનં ચ
પરબ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે
સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ [ભ્પ્ 8.24.38]
॥ 8.24 ॥ શ્રી-મત્સ્ય-દેવઃ સત્યવ્રતમ્

[96]
તથા ચ વિભૂતિ-પ્રસઙ્ગ એવ -
પૃથિવી વાયુર્ આકાશ
આપો જ્યોતિર્ અહં મહાન્ ।
વિકારઃ પુરુષોઽવ્યક્તં
રજઃ સત્ત્વં તમઃ પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.16.37]
ટીકા ચ - પરં બ્રહ્મ ચ ઇત્ય્ એષા ॥
અતએવ શ્રી-વૈષ્ણવ-સામ્પ્રદાયિકૈઃ શ્રીમદ્ભિર્ બાલમન્દરાચાર્ય-
મહાનુભવ-ચરણૈર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ -
યદ્ અણ્ડ-મણ્ડાન્તર-ગોચરં ચ
યદ્ દશોત્તરાણ્ય્ અવરણાનિ યાનિ ચ ।
ગુણાઃ પ્રધાનં પુરુષઃ પરં પદં
પરાત્પરં બ્રહ્મ તે વિભૂતયઃ ॥ ઇતિ ॥
॥ 11.16 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[97]
અતો બ્રહ્મ-રૂપે પ્રકાશે તદ્ વૈશિષ્ટ્યાનુપલમ્ભનાત્ તત્-પ્રભાવત્વ-
લક્ષણમ્ અપિ તસ્ય વ્યપદિશ્યતે । રૂપં યત્ તત્ પ્રાહુર્ અવ્યક્તમ્ આદ્યં
બ્રહ્મ-જ્યોતિર્ [ભ્પ્ 10.3.24][*એન્દ્નોતે #28] ઇત્યાદિ ।
બ્રહ્મૈવ જ્યોતિઃ પ્રભા યસ્ય તથાભૂતં રૂપં શ્રી-વિગ્રહમ્ । તથા ચોક્તં
બ્રહ્મ-સંહિતાયાં -
યસ્ય પ્રભા પ્રભવતો જગ-અણ્ડ-કોટિ-
કોટિષ્વ્ અશેષ-વસુધાદિ-વિભૂતિ-ભિન્નમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ અનન્તમ્ અશેષ-ભૂતં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.40] ઇતિ ॥
॥ 10.3 ॥ શ્રી-દેવકી શ્રી-ભગવન્તમ્

[98]
અતો બ્રહ્મણઃ પરત્વેન શ્રી-ભગવન્તં કણ્ઠૌક્ત્યૈવાહ ।
યઃ પરં રહસઃ સાક્ષાત્
ત્રિગુણાજ્ જીવ-સંજ્ઞિતાત્ ।
ભગવન્તં વાસુદેવં
પ્રપન્નઃ સ પ્રિયો હિ મે ॥ [ભ્પ્ 4.24.28]
રહો બ્રહ્મ તસ્માદ્ અપિ પરં તતઃ સુતરાં ત્રિગુણાત્ પ્રધાનાજ્ જીવ-
સંજ્ઞિતાત્ જીવાત્મનઃ પરં ભગવન્તં યઃ સાક્ષાત્ શ્રવણાદિનૈવ ન તુ
કર્માર્પણાદિના પ્રપન્ન ઇત્ય્ અન્વયઃ । તથા ચ વિષ્ણુ-ધર્મે નરક-
દ્વાદશી-વ્રતે શ્રી-વિષ્ણુ-સ્તવઃ -
આકાશાદિષુ શબ્દાદૌ શ્રોત્રાદૌ મહદ્-આદિષુ ।
પ્રકૃતૌ પુરુષે ચૈવ બ્રહ્મણ્ય્ અપિ ચ સ પ્રભુઃ ॥
યેનૈક એવ સર્વાત્મા વાસુદેવો વ્યવસ્થિતઃ ।
તેન સત્યેન મે પાપં નરકાર્તિ-પ્રદં ક્ષયમ્ ॥
પ્રયાતુ સુકૃતસ્યાસ્તુ મમાનુદિવસં જય ॥ ઇતિ ॥
અત્ર પ્રકરણાનુરૂપેણ સર્વાત્મ-શબ્દેન ચાન્યથા સમાધાનં પરાહતમ્
। તથા ચ તત્રોચરં ક્ષત્ર-બન્ધૂપાખ્યાને -
યન્-મયં પરમં બ્રહ્મ તદ્-અવ્યક્તં ચ યન્-મયમ્ ।
યન્-મયં વ્યક્તમ્ અપ્ય્ એતદ્ ભવિષ્યામિ હિ તન્-મયઃ ॥ ઇતિ ॥
તત્રૈવ માસર્ક્ષ-પૂજા-પ્રસઙ્ગે તતઃ પરત્વં સ્ફુટમ્ એવોક્તં --
યથાચ્યુતસ્ ત્વં પરતઃ પરસ્માત્
સ બ્રહ્મ-ભૂતાત્ પરમઃ પરાત્મન્ ।
તથાચ્યુત ત્વં વાઞ્છિતં તન્
મમાપદં ચાપહરાપ્રમેય ॥ ઇતિ ॥
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ચ - સ બ્રહ્મ-પારઃ પર-પાર-ભૂત ઇતિ । અક્ષરાત્ તતઃ
પરતઃ પર ઇતિ શ્રુતેઃ ॥
॥ 4.24 ॥ શ્રી-રુદ્રઃ પ્રચેતસમ્

[99]
તદ્ એવમ્ એવાભિપ્રાયેણ સ વા એષ પુરુષોઽન્ન-રસ-મય ઇત્ય્ આદાવ્ [તૈત્તુ 2.1]
અન્તરઙ્ગાન્તરઙ્ગૈકૈકાત્મ-કથનાન્તે ઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા પૃથિવી
પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા મહઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ
[તૈત્તુ 2.1] શ્રુત્ય્-ઉક્તાયાઃ પઞ્ચમ્યા અપિ પ્રતિષ્ઠાયા ઉપરિ ।
શ્રી-ગીતોપનિષદો યથા --બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇત્ય્ અત્ર
બ્રહ્મ-શબ્દ-સન્નિહિત-પ્રતિષ્ઠા-શબ્દેન સા શ્રુતિઃ સ્મર્યતે । તતશ્ ચૈવમ્
એવ વ્યાખ્યેયમ્ । હિ-શબ્દઃ,
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ
ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્
બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ॥ [ગીતા 14.26]
ઇત્ય્ અસ્ય નિરન્તર-પ્રાચીન-વચનસ્ય હેતુતયા વિવક્ષયા । અતો ગુણાતીત-
બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતાર્થત્વાત્ પ્રાચીનાર્થ-હેતુ-વચનેઽસ્મિન્ન્ ઉપચારેણ તચ્-
છબ્દસ્ય બ્રહ્મ-શક્તિ-રૂપં હિરણ્યગર્ભ-રૂપં વા અર્થાન્તરમ્ અયુક્તં
કિન્ત્વ્ એવમ્ એવ યુક્તં યથા ।
નનુ ત્વદ્-ભક્ત્યા કથં નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-ધર્મ-પ્રાપ્તિઃ । સા તુ તદ્-
એકાનુભવેન તત્રાહ બ્રહ્મણો હીતિ । હિ યસ્માત્ બ્રહ્મ-પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ
પરમ-પ્રતિષ્ઠત્વેન શ્રુતૌ યત્ પ્રસિદ્ધં તચ્ ચ તસ્યામ્ એવ શ્રુતૌ
આનન્દ-મયાઙ્ગત્વેન દર્શિતં તસ્ય પુચ્છત્વ-રૂપિત-બ્રહ્મણઃ । આનન્દ-
મયોઽભ્યાસાદ્ ઇતિ સૂત્રકાર-સમ્મત-પર-બ્રહ્મ-ભાવ આનન્દમયાખ્યઃ
પ્રચુર-પ્રકાશો રવિર્ ઇતિવત્ પ્રચુરશ્ ચાનન્દ-રૂપઃ શ્રી-ભગવાન્ અહં
પ્રતિષ્ઠા તે ।
યદ્યપિ બ્રહ્મણો મમ ચ ન ભિન્ન-વસ્તુત્વં તથાપિ શ્રી-ભગવદ્-
રૂપેણૈવોદ્ ઇવ મયિ પ્રતિષ્ઠાત્વસ્ય પરા કાષ્ઠેત્ય્ અર્થઃ । સ્વરૂપ-શક્તિ-
પ્રકાશેનૈવ સ્વરૂપ-પ્રકાશસ્યાપ્ય્ આધિક્યાર્હત્વાત્ । નિર્વિશેષ-બ્રહ્મ-
પ્રકાશસ્યાપ્ય્ ઉપરિ શ્રી-ભગવત્-પ્રકાશ-શ્રવણાત્ । અત એકસ્યાપિ વસ્તુનસ્
તથા તથા પ્રકાશ-ભેદો રજની-ખણ્ડિનો જ્યોતિષો માર્તણ્ડ-મણ્ડલ-ગત-
ગભસ્તિ-ભેદવદ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યઃ ।
અતો બ્રહ્મ-પ્રકાશસ્યાપિ મદ્-અધીનત્વાત્ કૈવલ્ય-કામનયા કૃતેન મદ્-
ભજનેન બ્રહ્મણિ નીયમાનો બ્રહ્મ-ધર્મમ્ અપિ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । અત્ર
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણમ્ અપિ સમ્પ્રવદતે - શુભાશ્રયઃ સ ચિત્તસ્ય સવર્ગસ્ય
તથાત્મનઃ ઇતિ [વિપ્ 6.7.76] । વ્યાખ્યાતં ચ તત્રાપિ સ્વામિભિઃ ।
સવર્ગસ્યાત્મનઃ પર-બ્રહ્મણોઽપ્ય્ આશ્રયઃ પ્રતિષ્ઠા ।
તદ્ ઉક્તં ભગવતા બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ । અત્ર ચ તૈર્ વ્યાખ્યાતમ્
। બ્રહ્મણોઽહં પ્રતિષ્ઠા ઘનીભૂતં બ્રહ્મૈવાહમ્ । યથા ઘનીભૂત-
પ્રકાશ એવ સૂર્ય-મણ્ડલં તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ ।
અત્ર ચ્વિ-પ્રત્યયસ્ તુ તત્-તદ્-ઉપાસક-હૃદિ તત્-પ્રકાશસ્યાભૂતત્વં બ્રહ્મણ
ઉપચર્યતે ઇતીત્થમ્ એવ । અત્રૈવ પ્રતિષ્ઠા પ્રતિમેતિ ટીકા મત્સર-કલ્પિતા ।
ન હિ તત્-કૃતા અસમ્બન્ધત્વાત્ । ન હિ નિરાકારસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિમા
સમ્ભવતિ । ન ચ તત્-પ્રકાશસ્ય પ્રતિમા સૂર્યઃ । ન ચામૃતસ્યાવ્યયસ્યેત્ય્
આદ્ય્-અનન્તર-પાદ-ત્રયોક્તાનાં મોક્ષાદીનાં પ્રતિમાત્વં ઘટતે । ન વા
શ્રુતિ-શૈલી-વિષ્ણુ-પુરાણયોઃ સંવાદિતાસ્તિ । તસ્માન્ ન આદરણીયા યદિ
વાદરણીયા તદા તચ્-છબ્દેનાપ્ય્ આશ્રય એવ વાચનીયઃ । પ્રતિલક્ષીકૃત્ય
નાતિપરિમિતં ભવતિ યત્રેતિ તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્યાહુઃ ।
દૃતય ઇવ શ્વસન્ત્ય્ અસુ-ભૃતો યદિ તેઽનુવિધા
મહદ્-અહમ્-આદયોઽણ્ડમ્ અસૃજન્ યદ્ અનુગ્રહતઃ ।
પુરુષ-વિધોઽન્વયોઽત્ર ચરમોઽન્નમયાદિષુ
યઃ સદ્-અસતઃ પરં ત્વમ્ અથ યદ્ એષ્વ્ અવશેષ-મૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.17]
અસુભૃતો જીવા દૃતય ઇવ શ્વસદ્-આભાસા અપિ યદિ તે તવાનુવિધા ભક્તા
ભવન્તિ તદા શ્વસન્તિ પ્રાણન્તિ । તેષુ તદ્-ભક્તાનામ્ એવ જીવાનાં જીવનં
મન્યામહે ઇતિ ભાવઃ । કથં યસ્ય તવ અનુગ્રહતઃ સમષ્ટિ-વ્યષ્ટિ-
રૂપમ્ અખણ્ડં દેહં મહદ્-અહમ્-આદયોઽસૃજન્ અતઃ સ્વયમ્ એવ તથાવિધાત્
ત્વત્તઃ પરાઙ્-મુખાનામ્ અન્યેષાં દૃતિ-તુલ્યત્વં યુક્તમ્ એવેતિ ભાવઃ ।
અનુગ્રહમ્ એવ દર્શયન્તિ અત્ર મહદ્-અહમ્-આદિષુ અન્વયઃ પ્રવિષ્ટસ્ ત્વમ્
ઇતિ ।
કથં મદ્-આદેશ-માત્રેણ તેષાં તથા સામર્થ્યં સ્યાત્ । તત્રાહુઃ યદ્
યસ્માત્ સત આનન્દ-મયાખ્ય-બ્રહ્મણોઽવયવસ્ય પ્રિયાદેર્ અસતસ્ તદ્-
અન્યસ્માદ્ અન્નમ્યાદેશ્ ચ યત્ પરં પુચ્છ-ભૂતં સર્વ-પ્રતિષ્ઠા બ્રહ્મ
તત્ ખલુ ત્વં તત્રાપિ એષુ પ્રતિષ્ઠા-વાક્યેષુ અવશેષં વાક્ય-શેષત્વેન
સ્થિતં બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇત્ય્ આદાવ્ અન્યત્ર પ્રસિદ્ધમ્ । આત્મ-તત્ત્વ-
વિશુદ્ધ્ય્-અર્થ્યં યદ્ આહ ભગવાન્ ઋતમ્ ઇત્ય્ આદૌ ઋતત્વેનાપિ પ્રસિદ્ધં શ્રી-
ભગવદ્-રૂપમ્ એવ ત્વમ્ અતોઽન્નમયાદિષુ પુરુષ-વિધઃ પુરુષાકારો યશ્
ચરમઃ પ્રિય-મોદ-પ્રમોદાનન્દ-બ્રહ્મણામ્ અવયવી આનન્દ-મયઃ સ
ત્વમ્ ઇતિ ।
તસ્માન્ મૂલ-પરમાનન્દ-રૂપત્વાત્ તવૈવ પ્રવેશેન તેષાં તથા
સામર્થ્યં યુક્તમ્ એવેતિ ભાવઃ । કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાદ્ યદ્ એષ આકાશ
આનન્દો ન સ્યાદ્ ઇતિ [તૈત્તુ 2.7.1] શ્રુતેઃ । પ્રકરણ્ઽસ્મિન્ન્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ
। યદ્યપ્ય્ એકસ્-સ્વરૂપેઽપિ વસ્તુનિ સ્વગત-નાના-વિશેષો વિદ્યતે તથાપિ તાદૃશ-
શક્તિ-યુક્તાયા એવ દૃષ્ટેસ્ તત્ તત્ સર્વ-વિશેષ-ગ્રહણે નિમિત્તતા દૃશ્યતે ન ત્વ્
અન્યસ્યાઃ । યથા માંસ-મયી દૃષ્ટિઃ સૂર્ય-મણ્ડલં પ્રકાશ-માત્રત્વેન
ગૃહ્ણાતિ, દિવ્યા તુ પ્રકાશ-માત્ર-સ્વરૂપત્વેઽપિ તદ્-અન્તર્ગત-દિવ્ય-સભાદિકં
ગૃહ્ણાતિ । એવમ્ અત્ર ભક્તેર્ એવ સમ્યક્ત્વેન તયૈવ સમ્યક્ તત્ત્વં દૃશ્યતે
। તચ્ ચ બ્રહ્મેતિ તસ્ય અસમ્યગ્-રૂપ્તવમ્ । તત્ર ચ સામાન્યત્વેનૈવ ગ્રહણે
કારણસ્ય જ્ઞાનસ્ય તદ્-અન્તરીણાવાન્તર-ભેદ-પર્યાલોચનેષ્વ્ અસામાર્થ્યાદ્
બહિર્ એવાવસ્થિતેન તેન ભાગવત-પરમહંસ-વૃન્દાનુભવાસિદ્ધ-નાના-
પ્રકાશ-વિચિત્રેઽપિ સ્વ-પ્રકાશઃ । લક્ષણ-પર-તત્ત્વે પ્રકાશ-સામાન્ય-
માત્રં યદ્ ગૃહ્યતે તત્ તસ્ય પ્રમા-રૂપત્વેનૈવોત્પ્રેક્ષ્યતે । તતશ્ ચાત્મત્વમ્
અંશત્વં વિભૂતિત્વં ચ વ્યપદિશ્યતે તસ્ય । તસ્માદ્ અખણ્ડ-તત્ત્વ-રૂપો
ભગવાન્ સામાન્ય-કાર-સ્ફૂર્તિ-લક્ષણત્વેન સ્વ-પ્રભાકારસ્ય
બ્રહ્મણોઽપ્ય્ આશ્રય ઇતિ યુક્તમ્ એવ ।
અતએવ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યસ્ય આત્મા શરીરં યસ્યાવ્યક્તં શરીરં
યસ્યાક્ષરં શરીરમ્ એષ સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા અપહત-પાપ્મા દિવ્યો દેવ
એકો નારાયણ ઇત્ય્ એતચ્ છ્રુત્ય્-અન્તરં ચાક્ષર-શબ્દોક્તસ્ય બ્રહ્મણોઽપ્ય્
આત્મત્વેન નારાયણં બોધયતિ ।
ઉક્તાત્માદિ-શબ્દ-પારિશેષ્ય-પ્રમાણેન ચકાર તેષાં સઙ્ક્ષોભમ્ અક્ષર-
જુષામ્ અપીતિ પ્રયોગ-દૃષ્ટ્યા ચાત્ર હ્ય્ અક્ષર-શબ્દેન બ્રહ્મૈવ વાચ્યમ્ ।
તથા શ્રી-ભગવતા સાઙ્ખ્ય-કથને । કાલો માયા-મયે જીવે [ભ્પ્ 11.24.27]
ઇત્ય્ આદૌ મહા-પ્રલયે સર્વાવશિષ્ટત્વેન બ્રહ્મોપદિશ્ય તદાપિ તસ્ય
દ્રષ્ટૃત્વં સ્વસ્મિન્ન્ ઉક્તમ્ ।
એષ સાઙ્ખ્ય-વિધિઃ પ્રોક્તઃ
સંશય-ગ્રન્થિ-ભેદનઃ ।
પ્રતિલોમાનુલોમાભ્યાં
પરાવર-દૃશા મયા ॥ [ભ્પ્ 11.24.29]
ઇત્ય્ અત્ર પરાવર-દૃશેત્ય્ અનેન સોઽયં ચાત્ર વિવેકઃ । સાઙ્ખ્યં ખ્યાનં તચ્-
છાસ્ત્રં ખલુ સ્વરૂપ-ભૂત-તદ્-વિશેષમ્ અનુસન્ધાય યત્ તત્ સ્વરૂપ-
માત્રં તદાનીમ્ અવશિષ્ટં વદતિ તદ્ એવ ચ બ્રહ્માખ્યં તદ્ એવ ચ
પ્રપઞ્ચાવચ્છિન્ન-ચરમ-પ્રદેશે પ્રપઞ્ચ-લયાદ્ વૈકુણ્ઠ ઇવ સ્વરૂપ-

ભૂત-વિશેષ-પ્રકાશાદ્ અવૈશિષ્યમાનત્વેન વક્તું યુજ્યતે ।
તચ્ ચ સ્વ-વિશેષ્ય-માત્રં સ્વરૂપ-શક્તિ-વિશિષ્ટેન વૈકુણ્ઠ-સ્થેન શ્રી-
ભગવતા પૃથગ્ ઇવ તત્રાનુભૂયત ઇતિ । તદ્ એવં નિર્વિશેષત્વેન સ્પર્શ-રૂપ-
રહિતસ્યાપિ તસ્ય ભગવત્-પ્રભા-રૂપત્વમ્ અનુત્પ્રેક્ષ્ય તદ્-અભિન્નત્વેન
બ્રહ્મત્વં વ્યપદિષ્ટમ્ । તતઃ સ્વરૂપાદિ-માધુરી-ધારિતયા સવિશેષસ્ય
સાક્ષાદ્ ભગવદ્-અઙ્ગ-જ્યોતિષઃ સુતરામ્ એવ તત્ સિધ્યતિ । યથોક્તં શ્રી-
હરિવંશે મહા-કાલ-પુરાખ્યાને શ્રીમદ્-અર્જુનં પ્રતિ સ્વયં ભગવતા ।
બ્રહ્મ-તેજો-મયં દિવ્યં મહદ્ યદ્ દૃષ્ટવાન્ અસિ ।
અહં સ ભરત-શ્રેષ્ઠ મત્-તેજસ્ તત્ સનાતનમ્ ॥
પ્રકૃતિઃ સા મમ પરા વ્યક્તાવ્યક્તા સનાતની ।
તાં પ્રવિશ્ય ભવન્તીહ મુક્તા યોગ-વિદ્-ઉત્તમાઃ ॥
સા સાઙ્ખ્યાનાં ગતિઃ પાર્થ યોગિનાં ચ તપસ્વિનામ્ ।
તત્ પરં[*એન્દ્નોતે #29] પરમં બ્રહ્મ સર્વં વિભજતે જગત્ ॥
મામ્ એવ[*એન્દ્નોતે #30] તદ્ ઘનં તેજો જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ભારત ॥ ઇતિ ॥ [હ્વ્
2.114.9-12]
પ્રકૃતિર્ ઇતિ તત્-પ્રભાત્વેન સ્વરૂપ-શક્તિત્વમ્ અપિ તસ્ય નિર્દિષ્ટમ્ । એવં
પૂર્વોદાહૃત-કૌસ્તુભ-ભવિષ્યક-વિષ્ણુ-પુરાણ-વાક્યમ્ અપ્ય્ એતદ્
ઉપોદ્વલકત્વેન દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્માદ્ દૃતય ઇવેત્ય્ અપિ સાધ્વ્ એવ વ્યાખ્યાતમ્
।
॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્

[100]
તતશ્ ચ યસ્મિન્ પરમ-બૃહતિ સામાન્યાકાર-સત્તાયાસ્ ત-અઙ્ગ-જ્યોતિષોઽપિ
બૃહત્વેન બ્રહ્મત્વં તસ્મિન્ન્ એવ મુખ્યા તચ્-છબ્દ-પ્રવૃત્તિઃ । તથા ચ
બ્રાહ્મે -
અનન્તો ભગવાન્ બ્રહ્મ આનન્દેત્યાદિભિઃ પદૈઃ ।
પ્રોચ્યતે વિષ્ણુર્ એવૈકઃ પરેષામ્ ઉપચારતઃ ॥ ઇતિ ।
યથા પાદ્મે -
પૃથગ્ વક્તું ગુણાસ્ તસ્ય ન શક્યન્તેઽમિતત્વતઃ ।
યતોઽતો બ્રહ્મ-શબ્દેન સર્વેષાં ગ્રહણં ભવેત્ ॥
એતસ્માદ્ બ્રહ્મ-શબ્દોઽસૌ વિષ્ણોર્ એવ વિશેષણમ્ ।
અમિતો હિ ગુણો યસ્માન્ નાન્યેષાં તમ્ ઋતે વિભુમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર નિર્ગોલિતોઽયં મહા-પ્રકરણાર્થઃ । યદ્ અદ્વયં જ્ઞાનં તદ્ એવ તત્ત્વમ્
ઇતિ તત્ત્વવિદો દો [?] વદન્તિ । તચ્ ચ વૈશિષ્ટ્યં વિનૈવોપલભ્યમાનં બ્રહ્મેતિ
શબ્દ્યતે વૈશિષ્ટ્યેન સહ તુ શ્રી-ભગવાન્ ઇતિ । સ ચ ભગવાન્ પૂર્વાદિત-
લક્ષણ-શ્રી-મૂર્ત્યાત્યાત્મક એવ ન તુ અમૂર્તઃ ।
અથ, ભૂપ મૂર્તમ્ અમૂર્તં ચ પરં ચાપરમ્ એવ ચ ઇતિ [વિપ્ 6.7.47] વિષ્ણુ-
પુરાણ-પદ્યે[*એન્દ્નોતે #31] તસ્ય ચતુર્વિધત્વમ્ અઙ્ગીકુર્વદ્ભિર્ યદ્ય્
અમૂર્તત્વમ્ અપિ પૃથગ્ અઙ્ગીકર્તવ્યં તદા બ્રહ્મત્વવત્ તદ્-ઉપાસક-દૃષ્ટિ-
યોગયતાનુરૂપમ્ એવાસ્તુ । તથા હિ યસ્ય સમીચીના ભક્તિર્ અસ્તિ તસ્ય પર-
મૂર્ત્યા શ્યામસુન્દર-ચતુર્ભુજાદિ-રૂપતયા પ્રાદુર્ભવતિ ।
યસ્યાર્વાચીનોપાસના-રૂપા તસ્યાપર-મૂર્ત્યા પાતાલ-પાદાદિ-કલ્પના-મય્ય્
એવ । યસ્ય ચ રુક્ષં જ્ઞાનં તસ્ય પરેણ બ્રહ્મ-લક્ષણ-મૂર્તત્વેન । યસ્ય
જ્ઞાન-પ્રચુરા ભક્તિસ્ તસ્ય ત્વ્ અપરેણેશ્વર-લક્સણ-મૂર્તત્વેનેતિ ।
અત્રાપરત્વં પરમ-મૂર્ત્યાવિર્ભાવાનનતર-સોપાનત્વેન ન બ્રહ્મવદ્
અતીવ મૂર્તત્વાનપેક્ષ્યમ્ ઇત્ય્ એવમ્ । ન ત્વ્ અશ્રેષ્ઠત્વ-વિવક્ષયેતિ જ્ઞેયમ્
। પર-મૂર્તાપેક્ષયા પરત્વં વા । તત્રૈવ તદ્ વિશ્વ-રૂપં વૈરૂપ્યમ્ અન્યદ્
ધરેર્ મહદ્ ઇતિ વિશ્વાધિષ્ઠાનત્વેન નિત્યત્વ-વિભૂત્વે । મૂર્તં ભગવતો
રૂપં સર્વાપાશ્રય-નિઃસ્પૃહમ્ ઇતિ [વિપ્ 6.7.78] નિરુપાધિત્વમ્ । ચિન્તયેદ્
બ્રહ્મ-
ભૂતં તમ્ ઇતિ [વિપ્ 6.7.83] પરતઃ લક્ષણત્વમ્ ।
ત્રિભાવ-ભાવનાતીત [વિપ્ 6.7.76] ઇતિ તત્ર પ્રસિદ્ધ-કર્મ-મય-જ્ઞાન-
કર્મ-સમુચ્ચય-મય-કેવલ-જ્ઞાન-મય-ભાવના-ત્રયાતીતત્વેન પર-
તત્ત્વ-લક્ષણત્વેઽપિ ભક્ત્યૈકાવિર્ભાવિતયા સમ્યક્ પ્રકાશત્વં મૂર્તસ્યૈવ
વ્યઞ્જિતમ્ । અતએવ શુભાશ્રયઃ સ ચિત્તસ્ય
સર્વગસ્યાચલાત્મનઃ[*એન્દ્નોતે #32] [વિપ્ 6.7.76] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તતશ્ ચ તસ્યાઃ શ્રી-મૂર્તેર્ અપિ સકાશાત્ તદ્-અન્તે પ્રત્યાહારોક્તિઃ કેવલા
ભેદોપાસકં પ્રતિ વય્વસ્થાપિતા ભવતીત્ય્ અપ્ય્ અનુસન્ધેયમ્ । અત્ર તદ્-
વિશ્વ-રૂપ-વૈરૂપ્યમ્ ઇત્ય્ [વિપ્ 6.7.70] એતત્ પદ્યં મૂર્ત-પરમ્ એવ જ્ઞેયમ્ ।
સમસ્ત-શક્તિ-રૂપાણિ
યત્ કરોતિ નરેશ્વરઃ ।
દેવ-તિર્યઙ્-મનુષ્યાખ્યા
ચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા ॥[*એન્દ્નોતે #33] [વિપ્ 6.7.71] ઇત્ય્ અનન્તર-વાક્ય-બલાત્
પ્રથમસ્ય તૃતીયે - યસ્યામ્ભસિ શયાનસ્ય યોગ-નિદ્રાં વિતન્વતઃ [ભ્પ્
1.3.2] ઇત્ય્-અદ્ય્-ઉક્ત-લક્સણસ્ય મૂર્તસ્યૈવ તત્-તદ્-અવતારિત્વં દર્શિતમ્, એતન્
નાનાવતારાણાં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.3.5] । તદ્-વિશ્વ-રૂપ-
વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ [વિપ્ 6.7.70] પઠદ્ભિઃ શ્રી-રામાનુજ-ચરણૈર્ અપિ મૂર્ત-
પરત્વેનૈવ વ્યાખ્યાતમ્ । વિશ્વ-રૂપાદ્ વૈરૂપ્યં વૈલક્સણ્યં યત્ર તદ્-
વિશ્વ-લક્ષણં મૂર્તં સ્વરૂપમ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં તસ્ય વસ્તુનઃ શ્રી-મૂર્ત્ય્-આત્મકત્વ એવ સિદ્ધે યત્ સર્વતઃ પાણિ-
પાદાદિ-લક્ષણા મૂર્તિઃ શ્રૂયતે સાપિ પૂર્વોક્તિ-લક્ષણાયાઃ શ્રી-મૂર્તેર્ ન
પૃથગ્ ઇતિ વિભુત્વ-પ્રકરણાન્તે વ્યઞ્જિતમ્ એવ । યત્ તુ
બૃહચ્-છરીરોઽભિવિમાન-રૂપો
યુવા કુમારત્વમ્ ઉપેયિવાન્ હરિઃ ।
રેમે શ્રિયાઽસૌ જગતાં જનન્યા
સ્વ-જ્યોત્સ્નયા ચન્દ્ર ઇવામૃતાંશુઃ ॥ ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-વચનમ્ ।
અત્ર પર-બ્રહ્મ-સ્વરૂપ-શરીરઃ સર્વતો-ભાવેન વિગત-પરિમાણોઽપિ નિત્યં
કૈશોરાકારમ્ એવ પ્રાપ્તઃ સન્ શ્રિયા સહ રેમે ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉપેયિવાન્ ઇત્ય્ ઉક્તાવ્
અપિ નિત્યત્વમ્ અપહત-પાપ્મેતિવત્ । તત્રૈવ તદીય-તચ્-છ્રી-મૂર્ત્ય્-
અધિષ્ઠાતૃક-ત્રિપાદ્-વિભૂતેર્ અપિ પ્રઘટ્ટકેન વાક્ય-સમૂહકેન પરમ-
નિત્યતા-પ્રતિપાદનાત્ । તથા ચોક્તં તત્રૈવ -
અચ્યુતં શાશ્વતં દિવ્યં
સદા યૌવનમ્ આશ્રિતમ્ ।
નિત્યં સમ્ભોગમ્ ઈશ્વર્યા
શ્રિયા ભૂમ્યા ચ સંવૃતમ્ ॥ ઇતિ ॥
તસ્માત્ શ્રી-ભગવાન્ યથોક્ત-લક્ષણ એવ । સ એવ વદન્તીત્ય્ અસ્ય
મુખ્યાર્થ-ભૂતં મૂલં તત્ત્વમ્ ઇતિ પર્યવસાનમ્ । તદ્ ઉક્તં મોક્ષ-
ધર્મે શ્રી-નારાયણોપાખ્યાને -
તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાનાં
હેતુભિઃ સર્વતો-મુખૈઃ ।
તત્ત્વમ્ એકો મહા-યોગી
હરિર્ નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥ ઇતિ [મ્ભ્ 12.335.83] ।
નારાયણોપનિષદિ ચ - નારાયણઃ પરં બ્રહ્મ તત્ત્વં નારાયણઃ પરમ્ ઇતિ
[મ્નુ 13.4] । અત્ર શ્રી-રામાનુજોદાહૃતાઃ શ્રુતયશ્ ચ - યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્
ઇત્ય્ આરભ્ય એષ સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણ ઇત્ય્ આદ્યા
બહ્વ્યઃ । ઇહ શ્રી-ભગવદ્-અંશ-ભૂતાનાં પુરુષાદીનાં પરમ-તત્ત્વ-
વિગ્રહતા-સાધનં વાક્ય-જાતમ્ અપિ તસ્યાંશિનસ્ તદ્-રૂપ-વિગ્રહત્વં
કૈમુત્યેનાભિવ્યનક્તીતિ પૂર્વત્ર ચોત્તરત્ર ગ્રન્થે તથોદાહરણાનિ ।
વિષ્ણુ-પુરાણે તુ સાક્ષાત્ શ્રી-ભગવન્તમ્ અધિકૃત્ય તથોદાહરણમ્ -
દ્વે રૂપે બ્રહ્મણસ્ તસ્ય
મૂર્તં ચામૂર્તમ્ એવ ચ ।
ક્ષરાક્ષર-સ્વરૂપે તે
સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતે ।
અક્ષરં તત્ પરં બ્રહ્મ
ક્ષરં સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥ [વિપ્ 1.22.55]
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા જગન્-મધ્યે બ્રહ્મ-વિષ્ણ્વ્-ઈશ-રૂપાણિ ચ પઠિત્વા પુનર્ ઉક્તમ્ -
તદ્ એતદ્ અક્ષરં નિત્યં
જગન્-મુનિ-વરાખિલમ્ ।
આવિર્ભાવ-તિરોભાવ-
જન્મ-નાશ-વિકલ્પનાત્ ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.22.60]
તદ્ એતદ્ અક્ષરાખ્યં પર-બ્રહ્મ નિત્યમ્ અખિલં જગત્ તુ
આવિર્ભાવાદિભેદવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રાવિર્ભાવ-તિરોભાવાદિકત્વેનૈવ
પૂર્વેષાં બ્રહ્માદીનાં તદ્-અન્તઃપાત-વ્યપદેશો ન વસ્તુત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ સદા સ્વ-ધામ્નિ વિરાજમાનત્વેન ક્ષર-રૂપતો મૂર્તત્વાદિના
ચાક્ષરતોઽપિ વિલક્ષણં તૃતીયં રૂપં ભગવતઃ પરમં સ્વરૂપમ્ ઇતિ પુનર્
ઉચ્યતે ।
સર્વ-શક્તિ-મયો વિષ્ણુઃ
સ્વરૂપં બ્રહ્મણોઽપરમ્ ।
મૂર્તં તદ્ યોગિભિઃ પૂર્વં
યોગારમ્ભેષુ ચિન્ત્યતે ॥[વિપ્ 1.22.61]
સ પરઃ સર્વ-શક્તીનાં
બ્રહ્મણઃ સમનન્તરમ્ ।
મૂર્તં બ્રહ્મ મહા-ભાગ
સર્વ-બ્રહ્મ-મયો હરિઃ ॥ [વિપ્ 1.22.63]
તત્ર સર્વમ્ ઇદં પ્રોતમ્
ઓતં ચૈવાખિલં જગત્ ॥ [વિપ્ 1.22.64] ઇતિ ।
બ્રહ્મ-સાક્ષાત્-કારાત્ પૂર્વં યોગિભિશ્ ચિન્ત્યતે । તથા બ્રહ્મણઃ
સમનન્તરમ્ ઉપાસનાનુક્રમેણ યથાગ્રેઽક્ષરાદ્ અનન્તરં તદ્ ઉક્તમ્,
યથા - બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મેત્ય્ [ગીતા 18.55] આદ્યાનુસારેણ
બ્રહ્મ[વ]સાક્ષાત્કારાનન્તરાવિર્ભાવી ચ સ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતઃ સર્વાસાં
શક્તીનાં સ્વરૂપ-ભૂતાદીનાં પરમાશ્રયઃ । અતએવ સર્વ-બ્રહ્મ-
મયોઽખણ્ડ-બ્રહ્મ-સ્વરૂપશ્ ચ । અક્ષરાખ્યસ્ય પૂર્વસ્ય શક્તિ-હીનત્વેન
ખણ્ડત્વાત્ । યદ્ વા અતએવ સર્વ-વેદ-વેદ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તત એવ ચ તત્ર
સર્વમ્ ઇત્ય્ આદીતિ । એવં -
યસ્માત્ ક્ષરમ્ અતીતો ઽહમ્
અક્ષરાદ્ અપિ ચોત્તમઃ ।
અતો ઽસ્મિ લોકે વેદે ચ

પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ [ગીતા 15.18] શ્રી-ગીતોપનિષદ્ અપિ યોજ્યા ।
અત્ર યદ્યપિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે ઇત્ય્ [ગીતા 15.16] અક્ષર-શબ્દેન શુદ્ધ-
જીવ એવ પ્રસ્તૂયતે તથાપિ પર-બ્રહ્મ એવ ચ લક્ષણમ્ । અક્ષરં પરમં
બ્રહ્મ [ગીતા 8.3] ઇતિ તચ્ ચ તત્ર પૂર્વોક્તમ્ ઇતિ । અનયોશ્ ચિન્માત્ર-
વસ્તુત્વેનૈકાર્થત્વાદ્ ઇતિ તદ્ એતદ્ અભિપ્રેત્ય મલ્લાનામ્ અશનિર્ નૄણાં
નરવર ઇત્ય્ આદૌ મૂર્તસ્યૈવ સ્વયં ભગવત એવ લક્ષણત્વં [તલ્-
લક્ષ્યત્વં] સાક્ષાદ્ એવાહ તત્ત્વં પરં યોગિનામ્ [ભ્પ્ 10.43.17] ઇતિ ।
યોગિનાં ચતુઃસનાદીનામ્ ઇતિ ॥
॥ 10.43 ॥ શ્રી-શુકઃ

[101]
અતએવ શ્રીમદ્-ભાગવતસ્ય નિગમ-કલ્પ-તરુ-પરમ-ફલ-ભૂતસ્ય
શ્રૈષ્ઠ્યે સત્ય્ અપિ તથાભૂતસ્યાપિ ભગવદ્-આખ્ય-પરમ-તત્ત્વસ્યોત્કર્ષ-
વિદ્યા-રૂપત્વાદ્ એવ પરમ-શ્રૈષ્ઠ્યમ્ આહ --
ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિત-કૈતવો ઽત્ર પરમો નિર્મત્સરાણાં સતાં
વેદ્યં વાસ્તવમ્ અત્ર વસ્તુ શિવદં તાપ-ત્રયોન્મૂલનમ્ ।
શ્રીમદ્-ભાગવતે મહા-મુનિ-કૃતે કિં વા પરૈર્ ઈશ્વરઃ
સદ્યો હૃદ્ય્ અવરુધ્યતે ઽત્ર કૃતિભિઃ શુશ્રૂષુભિસ્ તત્-ક્ષણાત્ ॥ [ભ્પ્ 1.1.2]
અત્ર યસ્ તાવદ્ ધર્મો નિરૂપ્યતે સ ખલુ સ વૈ પુંસાં પરો ધર્મો યતો
ભક્તિર્ અધોક્ષજે ઇત્ય્ [ભ્પ્ 1.2.6] આદિકયા
અતઃ પુમ્ભિર્ દ્વિજ-શ્રેષ્ઠા
વર્ણાશ્રમ-વિભાગશઃ ।
સ્વાનુષ્ઠિતસ્ય ધર્મસ્ય
સંસિદ્ધિર્ હરિ-તોષણમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.13]
ઇત્ય્ અન્તયા રીત્યા ભગવત્-સન્તોષણૈક-તાત્પર્યેણ શુદ્ધ-ભક્ત્ય્-
ઉત્પાદકતયા નિરૂપણાત્ પરમ એવ । યતઃ સોઽપિ તદ્-એક-તાત્પર્યત્વાત્
પ્રકર્ષેણ ઉજ્ઝિતં કૈતવં ફલાભિસન્ધિ-લક્સણં કપટં યસ્મિન્
તથાભૂતઃ । પ્ર-શબ્દેન સાલોક્યાદિ-સર્વ-પ્રકાર-મોક્ષાભિસન્ધિર્ અપિ
નિરસ્તઃ । યત એવાસૌ તદ્-એક-તાત્પર્યત્વેન નિર્મત્સરાણાં ફલ-
કામુકસ્યૈવ પરોત્કર્ષાસહનં મત્સરઃ તદ્-રહિતાનામ્ એવ તદ્-
ઉપલક્ષણત્વેન પશ્વ્-આલમ્ભને, દયાલૂનામ્ એવ ચ સતાં સ્વ-ધર્મ-
પરાણાં વિધીયતે ઇતિ એવમ્ ઈદૃશ-સ્પષ્ટમ્ અનુક્તવતઃ કર્મ-શાસ્ત્રાદ્
ઉપાસના-શાસ્ત્રાચ્ ચાસ્ય તત્-તત્-પ્રતિપાદકાંશે શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ઉક્તમ્ ।
ઉભયત્રૈવ ધર્મોત્પત્તેઃ । તદ્ એવં સતિ સાક્ષાત્ કીર્તનાદિ-રૂપસ્ય વાર્તા તિ
દૂરત એવ આસ્તામ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અથ જ્ઞાન-કાણ્ડ-શાખેભ્યોઽપ્ય્ અસ્ય પૂર્વવત્ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ આહ વેદ્યમ્ ઇતિ ।
ભગવદ્-ભક્તિ-નિરપેક્ષ-પ્રાયેષુ તેષુ પ્રતિપાદિતમ્ અપિ શ્રેયઃ-સૃતિં
ભક્તિમ્ ઉદસ્ય [ભ્પ્ 10.14.4] ઇત્ય્-આદિ-ન્યાયેન વેદ્યં નિશ્ચેયં ભવતીત્ય્
અત્રૈવ વેદ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તાપ-ત્રયમ્ ઉન્મૂલયતિ તન્-મૂલ-ભૂતાવિદ્યા-પર્યન્તં ખણ્ડયતીતિ તથા
શિવં પરમાનન્દં દદાત્ય્ અનુભાવયતીતિ તથા । અન્યત્ર મુક્તાવ્
અનુભવામનને હ્ય્ અપુરુષાર્થત્વાપાતઃ સ્યાત્ ઇતિ તન્-મનનાદ્ અત્ર તુ
વૈશિષ્ટ્યમ્ ઇતિ । ન ચાસ્ય તત્-તદ્-દુર્લભ-વસ્તુ-સાધનત્વે તાદૃશ-નિરૂપણ-
સૌષ્ઠવમ્ એવ કારણમ્ ।
અપિ તુ સ્વરૂપમ્ અપીત્ય્ આહ શ્રીમદ્-ભાગવત ઇતિ । શ્રીમદ્-ભાગવતત્વં
ભગવત્-પ્રતિપાદકત્વં શ્રીમત્ત્વં શ્રી-ભગવન્-નામાદેર્ ઇવ તાદૃશ-
સ્વભાવિક-શક્તિમત્ત્વમ્ । નિત્ય-યોગે મતુપ્ । અતએવ સમસ્તતયૈવ નિર્દિશ્ય
નીલોત્પલાદિવત્ત્વન્-નામત્વમ્ એવ બોધિતમ્ । અન્યથા ત્વ્ અવિમૃષ્ટ-
વિધેયાંશ-દોષઃ સ્યાત્ ।
અત ઉક્તં શ્રી-ગારુડે - ગ્રન્થોઽષ્ટાદશ-સાહસ્રઃ શ્રીમદ્-ભાગવતાભિધઃ
। ઇતિ ટીકાકૃદ્ભિર્ અપિ શ્રી-ભાગવતાભિધઃ સુર-તરુર્ ઇતિ ।
અતઃ ક્વચિત્ કેવલ-ભાગવતાખ્યત્વં તુ સત્ય-ભામા ભામા ઇતિવત્ । તાદૃશ-
પ્રભાવત્વે કારણં પરમ-શ્રેષ્ઠ-કર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ આહ । મહામુનિઃ શ્રી-
ભગવાન્ તસ્યૈવ પરમ-વિચાર-પારઙ્ગત-મહા-પ્રભાવ-ગણ-
શિરોમણિત્વાચ્ ચ । સ મુનિર્ ભૂત્વા સમચિન્તયદ્ ઇતિ શ્રુતેઃ । તેન પ્રથમં
ચતુઃ-શ્લોકી-રૂપેણ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રકાશિતે કસ્મૈ યેન વિભાષિતોઽયમ્ ઇત્ય્
[ભ્પ્ 12.13.19][*એન્દ્નોતે #34] આદ્ય્-અનુસારેન સમ્પૂર્ણ એવ પ્રકાશિતે ।
તદ્ એવં શ્રૈષ્ઠ્ય-જાતમ્ અન્યત્રાપિ પ્રાયઃ સમ્ભવતુ નામ સર્વ-જ્ઞાન-
શાસ્ત્ર-પરમ-જ્ઞેય-પુરુષાર્થ-શિરોમણિ-શ્રી-ભગવત્-સાક્ષાત્કારસ્ તત્રૈવ
સુલભ ઇતિ વદન્ સર્વોર્ધ-પ્રભાવમ્ આહ કિં વેતિ । પરૈઃ શાસ્ત્રૈસ્ તદ્-ઉક્ત-
સાધનૈર્ વા ઈશ્વરો ભગવાન્ હૃદિ કિં વા સદ્ય એવાવરુધ્યતે સ્થિરીક્રિયતે
। વા-શબ્દઃ કટાક્ષે । કિન્તુ વિલમ્બેન કથઞ્ચિદ્ એવ । અત્ર તુ શુશ્રૂષુભિઃ
શ્રોતુમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ એવ તત્-ક્ષણાદ્ અવરુધ્યતે ।
નનુ ઇદમે એવ તર્હિ સર્વે કિમ્ ઇતિ ન શૃણ્વન્તિ તત્રાહ કૃતિભિર્ ઇતિ સુકૃતિભિર્
ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રવણેચ્છા તુ તાદૃશ-સુકૃતિં વિના નોત્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ । અથવા
અપરૈર્ મોક્ષ-પર્યન્ત-કામના-રહિતેશ્વરારાધન-લક્ષણ-ધર્મ-
બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારાદિભિર્ ઉક્તૈર્ અનુક્તૈર્ વા સાધ્યૈસ્ તૈર્ અત્ર કિં વા કિયદ્
વા માહાત્મ્યમ્ ઉપપન્નમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો ય ઈશ્વરઃ કૃતિભિઃ કથઞ્ચિત્ તત્-
તત્-સાધનાનુક્રમ-લબ્ધયા ભક્ત્યા કૃતાર્થૈઃ સદ્યસ્ તદ્-એક-ક્ષણમ્ એવ
વ્યાપ્ય હૃદિ સ્થિરીક્રૈયતે સ એવાત્ર શ્રોતુમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ એવ તત્-ક્ષણમ્
આરભ્ય સર્વદૈવેતિ । તસ્માદ્ અત્ર કાણ્ડ-ત્રય-રહસ્યસ્ય પ્રવ્યક્ત-
પ્રૈત્પાદનાદેર્ વિશેષત ઈશ્વરાકર્ષિ-વિદ્યા-રૂપત્વાચ્ ચ ઇદમ્ એવ સર્વ-
શાસ્ત્રેભ્યઃ શ્રેષ્ઠમ્ । અતએવાત્ર ઇતિ પદસ્ય ત્રિર્-ઉક્તિઃ કૃતા । સા હિ
નિર્ધારણાર્થેતિ । અતો નિત્યમ્ એતદ્ એવ સર્વૈર્ એવ શ્રોતવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥
॥ 1.1 ॥ વેદ-વ્યાસં શ્રી-શુકમ્

[102]
તદ્ એવં શ્રી-શુક-હૃદયમ્ અપિ સઙ્ગમિતં સ્યાત્ । અતશ્ ચતુઃશ્લોકી-પ્રસઙ્ગેઽપિ
શ્રી-ભગવાન્ એવાર્થઃ । સ હિ સ્વ-જ્ઞાનાદ્ય્-ઉપદેશેન સ્વમ્ એવોપદિદેશ ।
તત્ર પરમ-ભાગવતાય બ્રહ્મણે શ્રીમદ્-ભાગવતાખ્યં નિજં શાસ્ત્રમ્
ઉપદેષ્ટું તત્-પ્રતિપાદ્યતમં વસ્તુ-ચતુષ્ટયં પ્રતિજાનીતે ।
જ્ઞાનં પરમ-ગુહ્યં મે
યદ્ વિજ્ઞાન-સમન્વિતમ્ ।
સરહસ્યં તદ્-અઙ્ગં ચ
ગૃહાણ ગદિતં મયા ॥ [ભ્પ્ 2.9.30]
મે મમ ભગવતો જ્ઞાનં શબ્દ-દ્વારા યાથાર્થ્ય-નિર્ધારણં મયા
ગદિતં સત્ ગૃહાણ ઇત્ય્ અન્યો ન જાનાતીતિ ભાવઃ । યતઃ પરમ-ગુહ્યં હ્ય્
અજ્ઞાનાદ્ અપિ રહસ્યતમં મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનામ્ [ભ્પ્ 6.14.5] ઇત્ય્ આદેઃ
। તચ્ ચ વિજ્ઞાનેન તદ્-અનુભાવેનાપિ યુક્તં ગૃહાણ । ન ચૈતાવદ્ એવ । કિં ચ
સરહસ્યં તત્રાપિ રહસ્યં યત્ કિમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તેનાપિ સહિતમ્ । તચ્ ચ પ્રેમ-
ભક્તિ-રૂપમ્ ઇત્ય્ અગ્રે વ્યઞ્જયિષ્યતે । તથા તદ્-અઙ્ગં ચ ગૃહાણ । તચ્ ચ સતિ
ત્વ્ અપરાધાખ્ય-વિઘ્ને ન ઝટિતિ ।વિજ્ઞાન-રહસ્યે પ્રકટયેત્ । તસ્માત્ તસ્ય
જ્ઞાનસ્ય સહાયં ચ ગૃહાણેત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચ શ્રવણાદિ-ભક્તિ-રૂપમ્ ઇત્ય્ અગ્રે
વ્યઞ્જયિષ્યતે । યદ્ વા સ-રહસ્યમ્ ઇતિ તદ્-અઙ્ગસ્યૈવ વિશેષણં જ્ઞેયમ્ ।
હૃદેર્ ઇવ મિથઃ સંવર્ધકયોર્ એકત્રાવસ્થાનાત્ ॥
[103]
અત્ર સાધ્યયોર્ વિજ્ઞાન-રહસ્યયોર્ આવિર્ભાવાર્થમ્ આશિષં દદાતિ -
યાવાન્ અહં યથા-ભાવો
યદ્-રૂપ-ગુણ-કર્મકઃ
તથૈવ તત્ત્વ-વિજ્ઞાનમ્
અસ્તુ તે મદ્-અનુગ્રહાત્ [ભ્પ્ 2.9.31]
યાવાન્ સ્વરૂપતો યત્-પરિમાણકોઽહમ્ । યથા ભાવઃ સત્તા યસ્યેતિ । યલ્-
લક્ષણોઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યાનિ સ્વરૂપાન્તરઙ્ગાનિ રૂપાણિ શ્યામત્વ-ચતુર્-
ભુજત્વાદીનિ ગુણા ભક્ત-વાત્સલ્યાદ્યાઃ કર્માણિ તત્-તલ્-લીલા યસ્ય સ યદ્-
રૂપ-ગુણ-કર્મકોઽહમ્ । તથૈવ તેન તેન સર્વ-પ્રકારેણૈવ તત્ત્વ-
વિજ્ઞાનં યાથાર્થ્યાનુભવો મદ્-અનુગ્રહાત્ તે તવાસ્તુ ભવતાદ્ ઇતિ । એતેન
ચતુઃશ્લોક્ય્-અર્થસ્ય નિર્વિશેષત્વં સ્વયમ્ એવ પરાસ્તમ્ । વક્ષ્યતે ચ
ચતુઃશ્લોકીમ્ એવોદ્દિશતા શ્રી-ભગવતા સ્વયમ્ ઉદ્ધવં પ્રતિ । પુરા
મયેત્યાદૌ જ્ઞાનં પરં મન્-મહિમાવભાસમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 3.4.13] । તત્ર
વિજ્ઞાન-પદેન રૂપાદીનામ્ અપિ સ્વરૂપ-ભૂતત્વં વ્યક્તમ્ । અત્ર્ર વિજ્ઞાનાશીઃ
સ્પષ્ટા । રહસ્યાશીશ્ ચ પરમાનન્દાત્મક-તત્-તદ્-
યાથાર્થ્યાનુભવેનાવશ્યં પ્રેમોદયાત્ ॥
[104]
તદ્ એવ ઉપદેશ્ય-ચતુષ્ટયં ચતુઃશ્લોક્યા નિરૂપયન્ પ્રથમં જ્ઞાન-
વિજ્ઞાનાર્થં સ્વ-લક્ષણં પ્રતિપાદયતિ દ્વાભ્યામ્ । તત્ર જ્ઞાનાર્થમ્ આહ -
અહમ્ એવાસમ્ એવાગ્રે
નાન્યદ્ યત્ સદ્-અસત્ પરમ્ ।
પશ્ચાદ્ અહં યદ્ એતચ્ ચ
યો ઽવશિષ્યેત સો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.9.32]
અત્રાહં-શબ્દેન તદ્ વક્તા મૂર્ત એવોચ્યતે ન તુ નિર્વિશેષં બ્રહ્મ તદ્-
અવિષયત્વાત્ । આત્મ-જ્ઞાન-તાત્પર્યકે તુ તત્ત્વમ્ અસીતિવત્ ત્વમ્ એવાત્યેવ વતુર્મ્
ઉપયુક્તવાત્ । તતશ્ ચાયમ્ અર્થઃ - સમ્પ્રતિ ભવન્તં પ્રતિ પ્રાદુર્ભવન્ન્
અસૌ પરમ-મનોહર-શ્રી-વિગ્રહોઽહમ્ એવાગ્રે મહા-પરલય-કાલેઽપ્ય્ આસમ્
એવ । વાસુદેવો વા ઇદમ્ અગ્ર આસીન્ ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ । એકો નારાયણ
આસીન્ ન બ્રહ્મા નેશાન ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ । ભગવાન્ એક આસેદમ્ અગ્ર
આત્માત્મનાં વિભુર્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 3.5.23] આદિ તૃતીયાત્ । અતો વૈકુણ્ઠ-તાત્-પાર્ષદ્-
આદીનામ્ અપિ તદ્-ઉપાઙ્ગત્વાદ્ અહં-પદેનૈવ ગ્રહણં રાજાસૌ પ્રયાતીતિવત્
। તતસ્ તેષાં ચ તદ્વદ્ એવ સ્થિતિર્ બોધ્યતે । તથા ચ રાજ-પ્રશ્નઃ - સ ચાત્ર
સ ચાપિ યત્ર પુરુષો
વિશ્વ-સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવાપ્યયઃ ।
મુક્તાત્મ-માયાં માયેશઃ
શેતે સર્વ-ગુહાશયઃ ॥ [ભ્પ્ 2.8.10] ઇતિ ।
શ્રી-વિદુર-પ્રશ્નશ્ ચ -
તત્ત્વાનાં ભગવંસ્ તેષાં
કતિધા પ્રતિ-સઙ્ક્રમઃ ।
તત્રેમં ક ઉપાસીરન્
ક ઉ સ્વિદ્ અનુશેરત ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 3.7.37] ।
કાશીખણ્ડેઽપ્ય્ ઉક્તં શ્રી-ધ્રુવ-ચરિતે -
ન ચ્યવન્તે હિ મદ્-ભક્તા
મહત્યાં પ્રલયાપદિ ।
અતોઽચ્યુતોઽખિલે લોકે
સ એકઃ સર્વગોઽવ્યયઃ ॥ ઇતિ ।
અહમ્ એવેત્ય્ એવ-કારેણકર્ત્-અન્તરસ્યારૂપત્વાદિકસ્ય ચ વ્યાવૃત્તિઃ । આસમ્ એવેતિ
તત્રાસમ્ભાવનાયા નિવૃત્તિઃ । તદ્ ઉક્તં યદ્-રૂપ-ગુણ-કર્મક [ભ્પ્ 2.9.32]
ઇતિ । અતએવ । યદ્ વા આસમ્ એવેતિ બ્રહ્માદિ-બહિર્જન-જ્ઞાન-ગોચર-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-
લક્ષણ-ક્રિયાન્તરસ્યૈવ વ્યાવૃત્તિઃ । ન તુ સ્વાન્તરઙ્ગ-લીલાયા અપિ ।
યથાધુનાસૌ રાજા કાર્યં ન કિઞ્ચિત્ કરોતીત્ય્ ઉક્તે રાજ્ય-સમ્બન્ધિ-કાર્યમ્
એવ નિષિધ્યતે ન તુ શયન-ભોજનાદિકમ્ અપીતિ તદ્વત્ । યદ્ વા અસ ગતિ-
દીપ્ત્ય્-આદાનેષ્વ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ આસં સામ્પ્રતં ભવતા દૃશ્યમાનૈર્ વિશેષૈર્ એભિર્
અગ્રેઽપ્રિ વિરાજમાન એવાતિષ્ઠમ્ ઇતિ નિરાકારત્વાદિકસ્યૈવ વિશેષતો વ્યાવૃત્તિઃ
।
તદ્ ઉક્તમ્ અનેન શ્લોકેન સાકાર-નિરાકાર-વિષ્ણુ-લક્ષણ-કારિણ્યામ્ મુક્તા-
ફલ-ટીકાયામ્ અપિ । નાપિ સાકારેષ્વ્ અવ્યાપ્તિઃ । તેષામ્ આકારાતિરોહિતત્વાદ્ ઇતિ
। ઐતરેયક-શ્રુતિશ્ [?] ચ આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીત્ પુરુષ-વિધ [બૌ 4.1.1] ઇતિ
। એતેન પ્રકૃતીક્ષણતોઽપિ પ્રાગ્-ભાવાત્ પુરુષાદ્ અપ્ય્ ઉત્તમત્વેન ભગવજ્-
જ્ઞાનમ્ એવ કથિતમ્ ।
નનુ ક્વચિન્ નિર્વિશેષમ્ એવ બ્રહ્મ આસીદ્ ઇતિ શ્રૂયતે તત્રાહ - નાન્યદ્ યત્ સદ્-
અસત્-પરમ્ ઇતિ । સત્ કાર્યમ્ અસત્ કારણં તયોઃ પરં યત્ બ્રહ્મ તન્ ન
મત્તોઽન્યત્ । ક્વચિદ્ અધિકારિણિ શાસ્ત્રે વા સ્વરૂપ-ભૂત-વિશેષ-વ્યુત્પત્ત્ય્-
અસમર્થે સોઽયમ્ અહમ્ એવ નિર્વિશેષતયા પ્રતિભાતીત્ય્ અર્થઃ । યદા તદાનીં
પ્રપઞ્ચે વિશેષાભાવાન્ નિર્વિશેષ-ચિન્-માત્રાકારેણ વિકુણ્ઠે તુ સ-વિશેષ-
ભગવદ્-રૂપેણેતિ શાસ્ત્ર-દ્વય-વ્યવસ્થા । એતેન ચ બ્રહ્મણો હિ
પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇત્ય્ અત્રોક્તં ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્ । અતએવાસ્ય
પરમ-ગુહ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
નનુ સૃષ્ટેર્ અનન્તરં નોપલભ્યસે । તત્રાહ પશ્ચાત્ સૃષ્ટેર્ અનન્તરમ્ અપ્ય્
અહમ્ એવાસ્મ્ય્ એવ વૈકુણ્ઠેષુ ભગવદ્-આદ્યાકારેણ પ્રપઞ્ચેષ્વ્ અન્તર્યામ્ય્-
આકારેણેતિ શેષઃ । એતેન સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય-હેતુર્ અસ્યેત્ય્ આદિ પ્રતિપાદિતં
ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ એવોપદિષ્ટમ્ ।
નનુ સર્વત્ર ઘટ-પટાકારા યે દૃશ્યન્તે તે તુ તદ્-રૂપાણિ ન ભવન્તીતિ
તવાપૂર્ણત્વ-પ્રસક્તિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ । યદ્ એતદ્ વિશ્વં તદ્ અપ્ય્ અહમ્
એવ મદ્-અનન્યત્વાન્ મદ્-આત્મકમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । અનેન સોઽયં તેઽભિહિતસ્ તાત
ભગવાન્ વિશ્વ-ભાવનઃ । સમાસેન હરેર્ નાન્યદ્ અન્યસ્માત્ સદ્-અસચ્ ચ યદ્
ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તં ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ એવોપદિષ્ટમ્ । તથા પ્રલયે યોઽવશિષ્યતે
સોઽહમ્ એવાસ્મ્ય્ એવ । એતેન ભવાન્ એકઃ શિષ્યતે શેષ-સંજ્ઞ ઇત્ય્ ઉક્તં
ભગવજ્-જ્ઞાનમ્ એવોપદિષ્ટમ્ । તથા પૂર્વં સ્વાનુગ્રહ-પ્રકાશ્યત્વેન
પ્રતિજ્ઞાતં યાવત્ ત્વં સર્વ-કાલ-દેશાપરિક્ચ્છેદ્યત્વ-જ્ઞાપનાયોપદિષ્ટમ્
। એવં નાન્યદ્ યત્ સદ્-અસત્-પરમ્ ઇત્ય્ અનેન બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ
જ્ઞાપનયા યથા-ભાવત્વમ્ । સર્વાકારાવયવ-ભગવદ્-આકાર-નિર્દેશેન
વિલક્ષણાનન્ત-રૂપત્વ-જ્ઞાપનયા યદ્-રૂપત્વમ્ । સર્વાશ્રયાતિ-નિર્દેશેન
વિલક્ષણાનન્ત-ગુણત્વ-જ્ઞાપનયા યદ્-ગુણત્વમ્ । સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-
પ્રલયોપલક્ષિત-વિવિધ-ક્રિયાશ્રયત્વ-કથનેન લૌકિકાનન્ત-કર્મત્વ-
જ્ઞાપનયા યત્-કર્મત્વં ચ ।
[105]

અથ તાદૃશ-રૂપાદિ-વિશિષ્ટસ્યાત્મનો વ્યતિરેક-મુખેન વિજ્ઞાનાર્થં માયા-
લક્સણમ્ આહ ઋતે ઽર્થમ્ [ભ્પ્ 2.9.33] ઇત્ય્ આદિ ।
પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્ એવ[*એન્દ્નોતે #35] । સઙ્ક્ષેપશ્ ચાયમ્ અર્થઃ ।
પરમ-પુરુષાર્થ-ભૂતં મામ્ ઋતે મદ્-દર્શનાદ્ અન્યત્રૈવ યત્ પ્રતીયતે
યચ્ ચાત્મનિ ન પ્રતીયેત માં વિના સ્વતઃ પ્રતીતિર્ અપિ યસ્ય નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ તદ્
વસ્તુ આત્મનો મમ પરમેશ્વરસ્ય માયાં વિદ્યાત્ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથાઽઽભાસઃ પ્રતિબિમ્બ-રશ્મિઃ । યથા ચ તમસ્ તિમિરમ્ ઇતિ । તત્રાભાસસ્ય
તાદૃશત્વં સ્પષ્ટમ્ એવ । તમસોઽપિ જ્યોતિર્ દર્શનાદ્ અન્યત્રૈવ પ્રતીતેર્ જ્યોતિર્
આત્મકં ચક્ષુર્ વિના ચાપ્રતીતિર્ ઇતિ । વિદ્યાદ્ ઇતિ પ્રથમ-પુરુષ-
નિર્દેશસ્યાયં ભાવઃ । અન્યાન્ પ્રત્ય્ એવ ખલ્વ્ અયમ્ ઉપદેશઃ । ત્વં તુ મદ્-
દત્ત-શક્ત્યા સાક્ષાદ્ એવાનુભવન્ન્ અસીતિ । એવં માયિક-દૃષ્ટિમ્ અતીત્યૈવ
રૂપાદિ-વિશિષ્ટં મામ્ અનુભવેદ્ ઇતિ । વ્યતિરેક-મુખેનાનુભાવનસ્યાયં
ભાવઃ । શબ્દેન નિર્ધારિતસ્યાપિ સત્-સ્વરૂપાદેર્
માયાકાર્યાવેશેનૈવાનુભવો ન ભવતિ । અતસ્ તદ્-અર્થં માયા-ત્યજનમ્ એવ
કર્તવ્યમ્ ઇતિ । એતેન તદ્-અવિનાભાવાત્ પ્રેમાપ્ય્ અનુભાવિત ઇતિ ગમ્યતે ।
[106]
અથ તસ્યૈવ પ્રેમ્નો રહસ્યત્વં બોધયતિ --
યથા મહાન્તિ ભૂતાનિ
ભૂતેષૂચ્ચાવચેષ્વ્ અનુ
પ્રવિષ્ટાન્ય્ અપ્રવિષ્ટાનિ
તથા તેષુ ન તેષ્વ્ અહમ્ [ભ્પ્ 2.9.34]
યથા મહાભૂતાનિ ભૂતેષ્વ્ અપ્રવિષ્ટાનિ બહિઃ-સ્થિતાન્ય્ અપિ અનુપ્રવિષ્ટાન્ય્
અન્તઃ-સ્થિતાનિ ભાન્તિ । તથા લોકાતીત-વૈકુણ્ઠ-સ્થિતત્વેનાપ્રવિષ્ટોઽપ્ય્ અહં
તેષુ તત્-તદ્-ગુણ-વિખ્યાતેષુ ન તેષુ પ્રણત-જનેષુ પ્રવિષ્ટો હૃદિ સ્થિતોઽહં
ભામિ । અત્ર મહાભૂતાનામ્ અંશ-ભેદેન પ્રવેશાપ્રવેશૌ તસ્ય તુ
પ્રકાશ-ભેદેનેતિ ભેદેઽપિ પ્રવેશાપ્રવેશ-માત્ર-સામ્યેન દૃષ્ટાન્તઃ । તદ્
એવં તેષાં તાદૃગ્-આત્મ-વશકારિણી પ્રેમ-ભક્તિર્ નામ રહસ્યમ્ ઇતિ સૂચિતમ્
।
તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ --
આનન્દ-ચિન્મય-રસ-પ્રતિભાવિતાભિસ્
તાભિર્ ય એવ નિજ-રૂપતયા કલાભિઃ ।
ગોલોક એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.29]
પ્રેમાઞ્જન-ચ્છુરિત-ભક્તિ-વિલોચનેન
સન્તઃ સદૈવ હૃદયેષુ વિલોકયન્તિ ।
યં શ્યામસુન્દરમ્ અચિન્ત્ય-ગુણ-સ્વરૂપં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.30]
અચિન્ત્ય-ગુણ-સ્વરૂપમ્ અપિ પ્રેમાખ્યં યદ્ અઞ્જનં તેન ચ્છુરિતવત્ ઉચ્ચૈઃ
પ્રકાશમાનં ભક્તિ-રૂપં વિલોચનં તેન ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા
મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્ । ઇતિ [ગીતા 9.29] ગીતોપનિષદશ્ ચ ।
યદ્ વા તેષુ યથા તાનિ બહિઃ-સ્થિતાનિ ચાન્તઃ-સ્થિતાનિ ચ ભાન્તિ તદ્વત્
ભક્તેષુ અહમ્ અન્તર્મનોવૃત્તિષુ બહિર્-ઇન્દ્રિય-વૃત્તિષુ ચ સ્ફુરામીતિ ચ ।
ભક્તેષુ સર્વથાઽનન્ય-વૃત્તિતાહેતુર્ નામ કિમ્ અપિ સ્વ-પ્રકાશં
પ્રેમાખ્યમ્ આનન્દાત્મકં વસ્તુ મમ રહસ્યમ્ ઇતિ વ્યઞ્જિતમ્ । તથૈવ
શ્રી-બ્રહ્મણોક્તમ્ --
ન ભારતી મે ઽઙ્ગ મૃષોપલક્ષ્યતે
ન વૈ ક્વચિન્ મે મનસો મૃષા ગતિઃ ।
ન મે હૃષીકાણિ પતન્ત્ય્ અસત્-પથે
યન્ મે હૃદૌત્કણ્ઠ્યવતા ધૃતો હરિઃ ॥ [ભ્પ્ 2.6.34] ઇતિ ।
યદ્યપિ વ્યાખ્યાન્તરાનુસારેણાયમ્ અર્થોઽપલપનીયઃ સ્યાત્ તથાપ્ય્ અસ્મિન્ન્
એવાર્થે તાત્પર્યં પ્રતિજ્ઞા-ચતુષ્ટય-સાધનાયોપક્રાન્તત્વાત્ તદ્-અનુક્ત્રમ-
ગતત્વાચ્ ચ । કિં તસ્મિન્ન્ અર્થે ન તેષુ ઇતિ છિન્ન-પદમ્ અપિ વ્યર્થં સ્યાદ્
દૃષ્ટાન્તસ્યૈવ ક્રિયાભ્યામ્ અન્વયોપપત્તેઃ । અપિ ચ રહસ્યં નામ હ્ય્ એતદ્
એવ યત્ પરમ-દુર્લભં વસ્તુ દુષ્ટોદાસીન-જન-દૃષ્ટિ-નિવારણાર્થં
સાધારણ-વસ્ત્વ્-અન્તરેણાચ્છાદ્યતે । યથા ચિન્તામણિઃ સમ્પુટાદિના । અતએવ
પરોક્ષ-વાદા ઋષયઃ પરોક્ષં ચ મમ પ્રિયમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 11.21.35] શ્રી-
ભગવદ્-વાક્યં ચ । તદ્ એવં પરોક્ષં ક્રિયતે યદ્ અદેયં વિરલ-પ્રચારં
મહદ્-વસ્તુ ભવતિ । અસ્યૈવાદેયત્વં વિરલ-વિચારત્વં મહત્ત્વં ચ । મુક્તિં
દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 5.6.18] આદિષુ બહુત્ર વ્યક્તમ્
।
ઇદં ભાગવતં નામ
યન્ મે ભગવતોદિતમ્ ।
સઙ્ગ્રહો ઽયં વિભૂતીનાં
ત્વમ્ એતદ્ વિપુલી કુરુ ॥ [ભ્પ્ 2.7.51]
યથા હરૌ ભગવતિ
નૃણાં ભક્તિર્ ભવિષ્યતિ ।
સર્વાત્મન્ય્ અખિલાધારે
ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય વર્ણય ॥ [ભ્પ્ 2.7.52]
તસ્માત્ સાધુ વ્યાખ્યાતં સ્વામિ-ચરણૈર્ અપિ રહસ્યં ભક્તિર્ ઇતિ ॥
[107]
અથ કથં તથાભૂતં રહસ્યમ્ ઉદયેતેત્ય્ અપેક્ષાયાં ક્રમ-પ્રાપ્તં તદ્-
અઙ્ગ-ભૂતં તદીય-સાધનમ્ ઉપદિશતિ ।
એતાવદ્ એવ જિજ્ઞાસ્યં
તત્ત્વ-જિજ્ઞાસુનાત્મનઃ ।
અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં
યત્ સ્યાત્ સર્વત્ર સર્વદા ॥ [ભ્પ્ 2.9.35]
આત્મનો મમ ભગવતસ્ તત્ત્વ-જિજ્ઞાસુના પ્રેમ-રૂપં રહસ્યમ્
અનુભવિતુમ્ ઇચ્છુના એતાવદ્ એવ જિજ્ઞાસ્યં શ્રી-ગુરુ-ચરણેભ્યઃ શિક્ષણીયમ્
। કિં તત્ ? સદ્ એકમ્ એવ અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં વિધિ-નિષેધાભ્યાં સદા
સર્વત્ર સ્યાદ્ ઉપપદ્યતે । યથા -
ન હ્ય્ અતોઽન્યઃ શિવઃ પન્થા
વિશતઃ સંસૃતાવ્ ઇહ ।
વાસુદેવે ભગવતિ
ભક્તિ-યોગો યથા ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.33]
ઇતિ વ્યતિરેકેણોપક્રમ્ય તદ્-ઉપસંહારે -
તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્
હરિઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ
સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ નૄણામ્ ॥ [ભ્પ્ 2.2.36]
ઇત્ય્ અન્વયેન સર્વદેત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તસ્માત્ સ્વ-જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-રહસ્ય-તદ્-અઙ્ગાનામ્ ઉપદેશેન ચતુઃશ્લોક્યામ્ અપિ
સ્વયં શ્રી-ભગવચ્-છબ્દેન દદર્શ તત્રાખિલ-સાત્વતાં પતિમ્ [ભ્પ્ 2.9.15]
ઇત્ય્ અત્ર તાપની-શ્રુત્ય્-અનુકૂલિતં શ્રી-કૃષ્ણ-લિઙ્ગત્વેન ચ અસ્ય વક્તુઃ શ્રી-
ભગવત્ત્વમ્ એવ સ્ફુટમ્ । ન જાતુ તદ્-અંશ-ભૂત-નારાયણાખ્ય-
ગર્ભોદશાયિ પુરુષત્વમ્ ।
અતએવાસ્ય મહાપુરાણસ્યાપિ શ્રી-ભાગવતમ્ ઇત્ય્ એવ વ્યાખ્યા । તથૈવોક્તમ્ -
- કસ્મૈ કેન વિભાષિતોઽયમ્ અતુલો જ્ઞાન-પ્રદીપઃ પુરા ઇત્ય્ આદૌ તચ્
છુદ્ધં વિમલં વિશોકમ્ અમૃતં સત્યં પરં ધીમહિ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 12.13.19]
અત્ર પર-શબ્દેન ભગચ્-વક્તૃત્વમ્ । આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્યેતિ દ્વિતીયે
ભેદાભિધાનાત્ । અત ઇદં ભગવતા પૂર્વં બ્રહ્મણે નાભિ-પઙ્કજે ।
સ્થિતાય ભવ-ભીતાય કારુણ્યાત્ સમ્પ્રકાશિતમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ ભગવચ્-છબ્દ-
પ્રયોગઃ । શ્રી-નારાયણ-નાભિ-પઙ્કજે સ્થિતં બ્રહ્માણં પ્રતિ સ્વયં શ્રી-
ભગવતા તત્રૈવ વ્યાપિ-મહા-વૈકુણ્ઠં પ્રકાશ્યેદં પુરાણં પ્રકાશિતમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । અનુગતં ચૈતત્ દ્વિતીય-સ્કન્ધેતિહાસસ્યેતિ ।
॥ 2.9 ॥ શ્રી-ભગવાન્ બ્રહ્માણમ્ ॥ 102-107 ॥
[108]
તદ્ એતત્ સર્વ-શાસ્ત્રાણાં સમન્વયસ્ તસ્મિન્ન્ એવ ભગવતિ । તથા ચ સર્વૈશ્
ચ વેદૈઃ પરમો હિ દેવો જિજ્ઞાસ્યો નાન્યો વેદૈઃ પ્રસિધ્યેત્ । તસ્માદ્ એનં
સર્વ-વેદાન્ અધીત્ય વિચાર્ય ચ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છેન્ મુમુક્ષુર્ ઇતિ ચતુર્વેદ-
શિખાયામ્ । યં સર્વ-દેવા આનમન્તિ મુમુક્ષવો બ્રહ્મવાદિનશ્ ચેતિ શ્રી-
નૃસિંહ-તાપન્યામ્ [ન્તુ 2.4.10] ।
ન વેદવિન્ મનુતે તં બૃહન્તં સર્વાનુભૂતમ્ આત્માનં સામ્પરાયે । ત્વં
ત્વ્ ઔપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામીત્ય્ [બૌ 3.9.27] આદિર્ અન્યત્ર । વેદૈશ્ ચ
સર્વૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યો વેદાન્ત-કૃદ્ વેદ-વિદ્ એવ ચાહમ્ ઇતિ [ગીતા 15.15] શ્રી-

ગીતોપનિષત્સુ । સિદ્ધાન્તે પુનર્ એક એવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સમસ્તાગમ-
વ્યાપારેષુ વિવેચન-વ્યતિકરં નીતેષુ નિશ્ચીયત ઇતિ પાદ્મે । સર્વ-
નામાભિધેયશ્ ચ સર્વ-વેદેડિતશ્ ચ સ ઇતિ સ્કાન્દે । નતાઃ સ્મ સર્વ-જગતાં
વચસાં પ્રતિષ્ઠા યત્ર શાશ્વતી ઇતિ [વિપ્ 1.14.23] વૈષ્ણવે ।
સર્વ-વેદાન્ સેતિહાસાન્
સ-પુરાણાન્ સ-યુક્તિકાન્ ।
સ-પઞ્ચરાત્રાન્ વિજ્ઞાય
વિષ્ણુર્ જ્ઞેયો ન ચાન્યથા ॥ ઇતિ બ્રહ્મ-તર્કે ।
તદ્ એવં સર્વ-વેદ-સમન્વયં સ્વસ્મિન્ શ્રી-ભગવત્ય્ એવ સ્વયમ્ આહ -
માં વિધત્તે ઽભિધત્તે માં
વિકલ્પ્યાપોહ્યતે હ્ય્ અહમ્ । [ભ્પ્ 11.21.42]
॥ 11.21 ॥ શ્રી-ભગવાન્

[109]
તદ્ એવં ભગવત એવ સર્વ-વેદાર્થત્વં દર્શિતમ્ । તત્ર રાજ્ઞઃ પ્રશ્નઃ ।
શ્રી-વિષ્ણુ-રાત ઉવાચ -
બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણ્ય્ અનિર્દેશ્યે
નિર્ગુણે ગુણ-વૃત્તયઃ ।
કથં ચરન્તિ શ્રુતયઃ
સાક્ષાત્ સદ્-અસતઃ પરે ॥ [ભ્પ્ 10.87.1]
અસ્યાર્થઃ । શ્રુતયસ્ તાવચ્ છબ્દ-માત્રસ્ય સાધારણ્યાદ્ ગુણેષુ સત્ત્વાદિષુ
વૃત્તિર્ યાસાં તાદૃશો દૃશ્યન્તે । બ્રહ્મ તુ નિર્ગુણં સત્ત્વાદિ-ગુણાતીતં તસ્માદ્
એવાનિર્દેશ્યમ્ । તત્-તદ્-ગુણ-કાર્ય-ભૂત-જાતિ-ગુણ-ક્રિયાખ્યાનનાં
ગુણાન્તરાણામ્ અભાવાસ્પદત્વાત્ તાદૃશ-દ્રવ્યસ્યાપ્ય્ અપ્રસિદ્ધત્વાદ્
અનિર્દેશ્યં સત્ત્વાદિ કાર્યં ભૂતાભ્યાં સદ્-અસદ્ભ્યાં કાર્ય-કારણાભ્યાં
પરમ્ ઇતિ તેન તેનાસમ્બન્ધં ચેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ સતિ યથા ડિત્થ-વાચિ
કસ્મિંશ્ચિદ્ અદ્વિતીયે દ્રવ્યે તચ્-છબ્દસ્ય મુખ્યા વૃત્તિઃ પ્રવર્તતે । યથા ચ
સિંહો દેવદત્ત ઇત્ય્ અત્ર ગૌણ્યા વૃત્ત્યા શૌર્ય-ગુણ-યુક્તે દેવદત્તે સિંહ-
શબ્દઃ પ્રવર્તતે । યથા ચ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્ય્ અત્ર-લક્ષણયા વૃત્ત્યા
ગઙ્ગા-શબ્દસ્ તસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અસમ્બન્ધે તટે પ્રવર્તતે । તથા તત્-તદ્-
ભાવાસ્પદે બ્રહ્મણિ તયા તયા વૃત્ત્યા શ્રુતયઃ કથં પ્રવર્તેરન્ ।
શ્રુતીનાં ચ શાસ્ત્ર-યોનિત્વાદ્ ઇતિ [વ્સ્ 1.1.3] ન્યાયેન તત્-પ્રતિપાદકતાયામ્
અનન્યાનાં તત્ર પ્રવૃત્તિર્ અવશ્યં વક્તવ્યા । તસ્માત્ તસ્મિંસ્ તાઃ સાક્ષાદ્-
રૂપતયા મુખ્યયા વૃત્ત્યા કેન પ્રકારેણ ચરન્તિ । તં પ્રકારં વિશેષઃ
કૃપયાપિ સ્વયમ્ ઉપદિશેતિ । અન્યથા પદાર્થત્વાયોગાદ્ અપદાર્થસ્ય ચ
વાચ્યાર્થત્વાયોગાન્ ન શ્રુતિ-ગોચરત્વં બ્રહ્મણઃ સ્યાદ્ ઇતિ સ્થિતે કુતસ્તરાં
તદ્ ઉપરિ ચર-સ્ફૂર્તેર્ ભગવતસ્ તદ્-ગોચરત્વં તત્ કથમ્ એવં
સ્વભક્તયોર્ ઇત્ય્ આદૌ સ્વતાં સ્વતઃ પ્રમાણ-ભૂતાનાં વેદાનાં માર્ગં
ભગવત્-પરત્વમ્ આદિશ્યેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ।
[110]
અત્ર શ્રી-શુકદેવેન દત્તમ્ ઉત્તરમ્ આહ -
ઋષિર્ ઉવાચ -
બુદ્ધીન્દ્રિય-મનઃ-પ્રાણાન્
જનાનામ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ।
માત્રાર્થં ચ ભવાર્થં ચ
આત્મનેઽકલ્પનાય ચ ॥ [ભ્પ્ 10.87.2]
બુદ્ધ્યાદીન્ ઉપાધીન્ જનાનામ્ અનુશાયિનાં જીવાનાં માત્રાદ્ય્-અર્થં
પ્રભુઃ પરમેશ્વરોઽસૃજત ન તુ જનાઃ સ્વાવિદ્યયાસૃજન્ન્ ઇતિ વિવર્ત-વાદઃ
પરિહૃતઃ । મીયન્ત ઇતિ માયા વિષયાઃ તદ્-અર્થમ્ । ભવાર્થં ભવઃ જન્મ-
લક્ષણં કર્મ તત્-પ્રભૃતિ-કર્મ-કરણાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મને
લોકાન્તર-ગામિને આત્મનસ્ તત્-તલ્-લોક-ભોગાયેત્ય્ અર્થઃ । અકલ્પનાય
કલ્પના-નિવૃત્તયે મુક્તયે ઇત્ય્ અર્થઃ । અર્થ-ધર્મ-કામ-મોક્ષાર્થમ્ ઇતિ
ક્રમેણ પદ-ચતુષ્ટયસ્યાર્થઃ । મોક્ષોઽપ્ય્ અત્ર ચિન્-માત્રતયાવસ્થિતિ-રૂપઃ
। યથાવર્ણ-વિધાનમ્ અપવર્ગશ્ ચ ભવતિ, યોઽસૌ ભગવતીત્ય્ આદિના
અનન્ય-નિમિત્ત-ભક્તિ-યોગ-લક્ષણો નાના-ગતિ-નિમિત્તાવિદ્યા-ગ્રન્થિ-રન્ધન-
દ્વારેણેત્ય્ [ભ્પ્ 5.19.20] અન્તેન પઞ્ચમોક્ત-ગદ્યેન તથા નિરુક્તત્વાત્ સાધ્ય-
ભક્તિ-પ્રાદુર્ભાવ-લક્ષણં ચેતિ દ્વિવિધો જ્ઞેયઃ । ઉભયત્રાપિ કલ્પના-
રૂપાવિદ્યાયા નિવૃત્તેઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યસ્માત્ સ્વયમ્ ઈશ્વરસ્ તત્-તદ્-
અર્થં તત્-તત્-સાધકત્વેન દૃશ્યમાનાનાં બુદ્ધ્યાદીન્ સૃષ્ટવાન્ તસ્માત્ તત્-
તત્-સમ્પાદન-શક્તિ-નિધાન-યોગ્યતયા તેષુ કૃતવાન્ ઇતિ લભ્યતે । તત્ર
ત્રિવર્ગ-સમ્પાદિકાઃ શક્તયઃ કલ્પનાત્મિકા માયા-વૃત્ત્ય્-અવિદ્યા-શક્તેર્ અંશાઃ
બહિર્મુખ-કર્માત્મકત્વાત્ સ્વરૂપાન્યથા-ભાવ-સંસારિત્વ-હેતુત્વાચ્ ચ ।
એવં ચ યાવજ્-જીવાનાં ભગવદ્-બહિર્મુખતા તાવત્ કેવલં
કલ્પનાત્મિકાનામ્ અવિદ્યા-શક્તીનાં પ્રકાશાત્ તત્-પ્રધાના બુદ્ધ્ય્-આદયઃ
સ-ગુણા એવેતિ નિર્ગુણં સાક્સાન્ ન કુર્વત ઇત્ય્ એવં સત્યમ્ એવ । યદા તુ તદ્-
અન્તર્મુખતા તદા તેષુ ચિચ્-છક્તેઃ પ્રાદુર્ભાવાત્ તં સાક્ષાત્ કુર્વત એવ ઇતિ
સ્થિતમ્ । બુદ્ધ્યાદિમયત્વાદ્ વચસોઽપિ તથા વ્યવહારઃ સિધ્યતિ । તદ્
અત્રૈવાભેદેન સિદ્ધાન્તિતમ્ અન્તે ।
તદ્ એતદ્ વર્ણિતં રાજન્
યો નઃ પ્રશ્નઃ કૃતસ્ ત્વયા ।
યથા બ્રહ્મણ્ય-નિર્દેશ્યે
નરિગુણ્યેઽપિ મનશ્ ચરેત્ ॥ ઇત્ય્ અત્ર મન ઇતિ ।
તત્ર બુદ્ધ્ય્-આદૌ ચિચ્-છક્તિસ્ તદીયાપ્રાકૃત-પરમાનન્દ-સ્વરૂપ-તાદૃશ-
ગુણાદૌ સ્વયં પ્રકાશમયી વચસિ ચ તત્તન્-નિર્દેશ-મયીતિ જ્ઞેયા ।
અતોઽપ્રાકૃત-તાદૃશ-સ્વરૂપાદ્યાલમ્બનેન શ્રુતયશ્ ચરન્તીતિ સિદ્ધાન્ત-
સિદ્ધયે । તદ્ એવં પૌરુષસ્યાપિ વચસો ભગવચ્-ચરિત્રં સિદ્ધમ્ ।
યથોક્તમ્ -યસ્મિન્ પ્રતિ શ્લોકમ્ અબદ્ધવત્ય્ [ભ્પ્ 1.5.11] અપીતિ । તથા ચ સતિ
તથાવિધ-વચ-આદીનામ્ એકાશ્રયસ્ય સાક્ષાદ્-ભગવન્-
નિશ્વાસાવિર્ભાવિનોઽપૌરુષેયસ્ય તચ્-ચારિત્વં કિમ્ ઉત । તસ્માત્ સાક્ષાત્ ચરન્ત્ય્
એવ શ્રુતયઃ । વક્ષ્યતે ચ - ક્વચિદ્ અજયાત્મના ચ ચરતોઽનુચરેન્
નિગમ[*એન્દ્નોતે #36] ઇતિ । તથા ચ પ્રણવમ્ ઉદ્દિશ્યોક્તં દ્વાદશે --
સ્વધામ્નો બ્રહ્મણઃ સાક્ષાદ્
વાચકઃ પરમાત્મનઃ ।
સ-સર્વ-મન્ત્રોપનિષદ્
વેદ-બીજં સનાતનમ્ ॥ [ભ્પ્ 12.6.41] ઇતિ ।
શ્રુતૌ ચ - ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ બ્રહ્મણો નેદિષ્ઠં નામેતિ નેદિષ્ઠં લક્ષણાદિ-
વ્યવધાનં વિનેત્ય્ અર્થઃ । અતએવ કેન ચ પ્રકટિણ સાક્ષાચ્ ચરન્તિ સ
કથ્યતામ્ ઇત્ય્ એવં રાજાભિપ્રાયઃ । અત્ર શબ્દો નિર્દેશ્યત્વે દોષસ્ ત્વ્ અગ્રે
દ્યુપતય ઇત્ય્ [ભ્પ્ 10.87.41] અત્ર પરિહાર્યઃ ।
અથ શ્રુતિષ્વ્ અપિ યાઃ કાશ્ચિત્ ત્રિવર્ગ-પરત્વેન બહિર્મુખાઃ પ્રતીયન્તે તાસામ્
અપ્ય્ અન્તર્મુખતાયામ્ એવ પર્યવસાનમ્ । તથા હિ પરમેશ્વરસ્ય સતત-
પરમાર્થ-બહિર્મુખતા-પરાહત-જીવ-નિકાય-વિષય-કૃપા-વિલાસ-
પર્યવસાયિ-નિઃશ્વાસ-રૂપાઃ શ્રુતયઃ પ્રથમતઃ સ્વ-વિષયકં વિશ્વાસં
જનયિતુમ્ અદૃષ્ટવસ્ત્વનભિજ્ઞાનસતતદૃષ્ટમ્ ઐહિકમ્ એવાર્થમ્
ઈહમાનાંસ્ તાન્ પ્રતિ તત્-સમ્પાદકં પુત્રેષ્ટ્યાદિકં વિદધતિ । તતશ્ ચ તેન
જાત-વિશ્વાસાનૈહિકસ્યાત્યન્તમ્ અસ્થિરત્વે પ્રદર્શ્ય દિવ્યાનન્દ-ચમત્કાર-
વિચિત્રસ્ય પારલૌકિક-સ્વર્ગાદિ-લક્ષણ-તત્-તત્-કામસ્ય જનકેઽગ્નિષ્ટોમાદૌ
પ્રવર્તયન્તિ । તતસ્ તેષાં નિરન્તર-તદ્-અભ્યાસાદ્ ધર્મ એવ રુચિં જનયન્તિ
।
અથ લબ્ધ-ધર્મ-રુચીનાં શુદ્ધાન્તઃ-કરણાનાં તદ્-અર્તહ-વિચાર-
પરાણાં જગદ્ અપ્ય્ અનિત્યમ્ ઇતિ જ્ઞાનવતાં સંસાર-ભય-દીનાનાં
નિર્વાણાનન્દાભિલાષં સમ્પાદયન્તિ । નિર્વાણાનન્દશ્ ચ પર-
તત્ત્વાવિર્ભાવ-રૂપ એવેતિ ।
તદ્ ઉક્તમ્ શ્રી-સૂતેન --
ધર્મસ્ય હ્ય્ આપવર્ગ્યસ્ય
નાર્થો ઽર્થાયોપકલ્પતે ।
નાર્થસ્ય ધર્મૈકાન્તસ્ય
કામો લાભાય હિ સ્મૃતઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.9]
કામસ્ય નેન્દ્રિય-પ્રીતિર્
લાભો જીવેત યાવતા ।
જીવસ્ય તત્ત્વ-જિજ્ઞાસા
નાર્થો યશ્ ચેહ કર્મભિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.2.10] ઇતિ ।
તતશ્ ચ યથા બુદ્ધ્યાદયોઽન્તર્મુખતા-તારતમ્યેન ચિચ્-છક્ત્યાવિર્ભાવાત્
પરે તત્ત્વે તારતમ્યેન ચરન્તિ, તથા શ્રુતિ-લક્ષણં વચનમ્ અપિ ચિચ્-છક્તિ-
પ્રકાશાનુક્રમેણ ત્રૈગુણ્ય-વિષયત્વમ્ અતિક્રમ્ય કેવલ-નૈર્ગુણ્ય-
વિષયમ્ એવ સત્ તસ્મિન્ નિર્ગુણે તત્ત્વે સમ્યગ્ એવ ચરિતું શક્નોતિ । અગુણ-
વૃત્તિત્વેન યોગ્યત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં દ્વાદશે પ્રણવમ્ ઉપલક્ષ્ય -
તતોઽભૂત્ ત્રિવૃદ્ ઓઙ્કારો
યોઽવ્યક્ત-પ્રભવઃ સ્વરાટ્ ।
યત્ તલ્ લિઙ્ગં ભગવતો
બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 12.6.39] ઇતિ ॥

તત્ર તત્ તત્ત્વં દ્વિધા સ્ફુરતિ ભગવદ્-રૂપેણ બ્રહ્મ-રૂપેણ ચેતિ । ચિચ્-
છક્તિર્ અપિ દ્વિધા તદીય-સ્વયં-પ્રકાશાદિ-મય-ભક્તિ-રૂપેણ તન્-મય-
જ્ઞાન-રૂપેણ ચ । તતો ભક્તિ-મય-શ્રુતયો ભગવતિ ચરન્તિ જ્ઞાન-મય-
શ્રુતયો બ્રહ્મણીતિ સામાન્યતઃ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
[111]
અથ તત્ર વિશેષં વક્તું તદીય એવેતિહાસ ઉપક્ષિપ્યતે ।
શ્રી-સનન્દન ઉવાચ -
સ્વ-સૃષ્ટમ્ ઇદમ્ આપીય
શયાનં સહ શક્તિભિઃ ।
તદ્ અન્તે બોધયાઞ્ચક્રુસ્
તલ્-લિઙ્ગૈઃ શ્રુતયઃ પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.12]
સ્વયં નિર્મિતમ્ ઇદં વિશ્વં લય-સમયે આપીય સંહૃત્ય શક્તિભિઃ સહ
શયાનં પ્રકૃતિં પુરુષં તદ્-અંશાંશશ્ ચાત્મ-સાત્કૃત્ય તત્-કાર્યં પ્રતિ
નિમીલિતાક્ષં પરં ભગવન્તં તદ્-અન્તે પ્રલય-કાલાવસાન-પ્રાયે તલ્-લિઙ્ગૈસ્
તત્-પ્રતિપાદકૈર્ વાક્યૈઃ શ્રુતયઃ પ્રબોધયાઞ્ચક્રુઃ પ્રાતઃ પ્રબોધનઃ
સ્તુતિ-ભઙ્ગ્યા તુષ્ટુવુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય ભગવત્ત્વમ્ એવ ગમ્યતે ન તુ
પુરુષ
ત્વં ભગવાન્ એક આસેદમ્
અગ્ર આત્માત્મતાં વિભુઃ ।
આત્મેચ્છાનુગતાવાત્મો
નાનામ્ અત્ય્ ઉપલક્ષણઃ ॥ [ભ્પ્ 3.5.23]
ઇતિ તૃતીય-સ્કન્ધ-પ્રકરણે તદાનીં પુરુષસ્ય તદ્-અન્તર્ભાવ-શ્રવણાત્ ।
[112]
પૂર્વ-પદ્યાર્થે દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા શયાનં સમ્રાજં
વન્દિનસ્ તત્-પરાક્રમૈઃ ।
પ્રત્યૂષેઽભ્યેત્ય સુશ્લોકૈર્
બધિયન્ત્ય્ અનુજીવિનઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.13]
તસ્ય સમ્રાજઃ પરાક્રમો ય એતૈર્ ન તુ નિર્વિશેષત્વ-વ્યઞ્જકૈઃ શોભનૈઃ
શ્લોકૈઃ । યથા શયાનં સમ્રાજમ્ ઇત્ય્ અસ્યાયમ્ અભિપ્રાયઃ । યથા રાત્રૌ
સમ્રાટ્ મહિષિભિઃ ક્રીડન્ન્ અપિ બહિઃકાર્યં પરિત્યજ્યાન્તર્ગૃહાદૌ
સ્થિતત્વાત્ તજ્-જનૈઃ શયાન એવોચ્યતે । વન્દિભિશ્ ચ તત્-પ્રભાવમય-શ્લોક-
કૃત-પ્રબોધન-ભઙ્ગ્યા સ્તૂયતે તથાયં ભગવાન્ તદાનીં જગત્-
કાર્યાકૃત-દૃષ્ટિર્ નિગૂઢં નિજ-ધામ્નિ નિજ-પરિકરૈઃ ક્રીડન્ન્ અપીતિ ।
અનુજીવિન ઇત્ય્ અનેન તે યથા તન્-મર્મજ્ઞાસ્ તથા ન અપીતિ સૂચિતમ્ ।
[113]
તત્ર પ્રથમતો જ્ઞાનાદિ-ગુણ-સેવિતેન સમ્યગ્-દર્શન-કારણેન ભક્તિ-
યોગેનાનુભૂયમાનં ભગવદ્-આકારમ્ અખણ્ડમ્ એવ તત્ત્વં સ્વ-
પ્રતિપાદ્યત્વેન દર્શયન્ત્યો બ્રહ્મ-સ્વરૂપમ્ અપિ તથાત્વેન
ક્રોડીકુર્વન્ત્યઃ શ્રુતયઃ ઊચુઃ ।
જય જય જહ્ય્ અજામ્ અજિત દોષ-ગૃભીત-ગુણાં
ત્વમ્ અસિ યદ્ આત્મના સમવરુદ્ધ-સમસ્ત-ભગઃ ।
અગ-જગદ્-ઓકસામ્ અખિલ-શક્ત્ય્-અવબોધક તે
ક્વચિદ્ અજયાત્મના ચ ચરતો ઽનુચરેન્ નિગમઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.14]
બોહ્ અજિત જય જય નિજોત્કર્ષમ્ આવિષ્કુરુ । આદરે વીપ્સા । અત્રાજિતેતિ
સમ્બોધનેનેદં લભ્યતે । નામ-વ્યાહરણં વિષ્ણોર્ યતસ્ તદ્-વિષયા મતિર્
ઇતિ [ભ્પ્ 6.2.10] ન્યાયેન નામ્ના ભગવાન્ અસૌ સાક્ષાદ્ અભિમુખીક્રિયત ઇતિ
લિઙ્ગાદ્ એવ તચ્-છ્રી-વિગ્રહવત્ તદ્ અપિ તત્-સ્વરૂપ-ભૂતમ્ એવ ભવતિ । તદ્
વિજાનીયે તદ્-અભિમુખી-કરણાર્હત્વાત્ । અતએવ ભય-દ્વેષાદૌ શ્રી-મૂર્તેઃ
સ્ફૂર્તેર્ ઇવ સાઙ્ગેત્ય્-આદાવ્ અપ્ય્ અસ્ય પ્રભાવઃ શ્રૂયતે । વિશેષતશ્ ચાત્ર શ્રુતિ-
વિદ્વદ્0અનુભઆવ્ અપિ પૂર્વમ્ એવ પ્રમાણીકૃતૌ । તસ્માત્ યત્ ત્વં શ્રી-
વિગ્રહ-રૂપેણ ચક્ષુર્ આદાવ્ ઉદયતે તદ્ એવ નામ-રૂપેણ વાગ્-આદાવ્ ઇતિ
સ્થિતમ્ । તસ્માન્ નામ-નામિનોઃ સ્વરૂપાભેદેન તત્-સાક્ષાત્-કારે તત્-સાક્ષાત્-
કાર એવેત્ય્ અતઃ કિં વક્તવ્યમ્ અન્યત્રાન્યવદ્ ભગવતિ શ્રુતયોઽપિ જાત્યાદિ-
કૃત-સંજ્ઞા-સંજ્ઞિ-સઙ્કેતાદિ-રીત્યા રૂઢ્યાદિ-વૃત્તિભિશ્ ચરન્તીતિ । યાસાં શ્રુત્ય્-
અભિધાનાં વલ્લીનાં સાક્ષાત્ તથાભૂતાનિ નામાન્ય્ એવ ફલાનીતિ ।
ઉત્કર્ષમ્ આવિષ્કુર્વ્ ઇત્ય્ અનેન ઇત્થં સર્વોત્કૃષ્ટતા-ગુણ-યોગેન મુખ્યયૈવ
વૃત્ત્યા શ્રુતયસ્ તસ્મિંશ્ ચરન્તીતિ દર્શિતમ્ । શ્રુતયશ્ ચ ન તે મહિ ત્વામ્ અન્વ્
અશ્નુવન્તિ [?], ન તત્ સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે [શ્વેતુ 6.8] ઇત્ય્ આદ્યાઃ ।
અત્ર શ્રુતયો જય જયેતિ સ્વ-ભક્ત્યાવિષ્કારાત્ ભક્તિમ્ એવ તત્-પ્રકાશે હેતું
ગમયન્તિ । કેન વ્યાપારેણોત્કર્ષમ્ આવિષ્કર-વાણીત્ય્ આશઙ્ક્ય માયા-
નિરસન-દ્વારા સ્વ-ભક્તિ-દાનેનેત્ય્ આહુઃ ।
અજાં માયાં જહિ । નનુ માયા નામ વિદ્યાવિદ્યા-વૃત્તિકા શક્તિઃ । તર્હિ તદ્-
ધનને વિદ્યાયા અપિ હતિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્ર આહ દોષ-ગૃભીત-ગુણાં જીવાનામ્
આત્મ-વિસ્મૃતિ-હેતાવ્ અવિદ્યા-લક્ષણે દોષે એવ ગૃભીતો ગૃહીતસ્ તત્-સ્મૃતિ-હેતોર્
વિદ્યા-લક્ષણો ગુણો યયા તામ્ । સ્વયમ્ એવ સ્વાવેશેનાવિદ્યા-લક્ષણં દોષમ્
ઉત્પાદ્ય ક્વચિદ્ એવ કદાચિદ્ એવ કથઞ્ચિદ્ એવ કઞ્ચિદ્ એવ જીવં ત્યજતીતિ તસ્યાસ્
ત્યાગાત્મક-વિદ્યાખ્ય-ગુણેઽપિ દોષ એવ । તસ્માત્ તાં નિર્મૂલાં વિધાય
જીવેભ્યો નિજ-ચરણારવિન્દ-વિષયાં ભક્તિમ્ એવ દિશેતિ તાત્પર્યમ્ ।
અતો માયા-ઘાતક-યોગ્ય-શક્તિત્વેન તદ્-અતીતત્વં વ્યપદિશ્ય સચ્-ચિદ્-આનન્દ-
ઘનત્વં ભગવતો વ્યઞ્જયન્ત્યોઽતન્-નિરસન-મુખેન તાત્પર્ય-વૃત્ત્યા
શ્રુતયશ્ ચરન્તીતિ વ્યઞ્જિતમ્ । શ્રુતયશ્ ચ - માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્
મયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વેત્ 4.10][*એન્દ્નોતે #37] ઇતિ ।
અજામ્ એકામ્ ઇતિ । સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વસ્યેશાનઃ [બૌ 4.4.22] સ વા એષ નેતિ
નેતીત્ય્[*એન્દ્નોતે #38] આદ્યાઃ ।
નનુ માયા-નાશં સમ્પ્રાર્થ્ય મમ તદ્-ઉપાધિકમ્ ઐશ્વર્યાદિકમ્ અપિ
નાશયિતુમ્ ઇચ્છથેત્ય્ અત્ર સમાધત્તે ત્વમ્ ઇતિ । યદ્ યસ્માત્ ત્વમ્ આત્મના
સ્વરૂપેણૈવ સમવરુદ્ધ-સમસ્ત-ભગ-પ્રાપ્ત-ત્રિપાદ્-વિભૂત્ય્-આખ્ય-
સર્વૈશ્વર્યાદિર્ અસિ । તસ્માત્ તવ તુચ્છયા તદ્-ઉપાધિકૈશ્વર્યાદિભિર્ વા કિમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા ચ સ યદ્ અજયા ત્વ્ અજામ્ ઇત્ય્ અત્ર પદ્યે ટીકા - નહિ નિરન્તરાહ્લાદિ-સંવિત્-
કામ-ધેનુ-વૃન્દ-પતેર્ અજયા કૃત્યમ્ ઇતિ । તથા ન હ્ય્ અન્યેષામ્ ઇવ દેશ-
કાલાદિ-પરિચ્છિન્નં તવાષ્ટ-ગુણિતમ્ ઐશ્વર્યમ્ અપિ તુ પરિપૂર્ણ-
સ્વરૂપાનુબન્ધિત્વાદ્ અપરિમિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્રાત્મ-શબ્દેન સ્વરૂપ-માત્ર-વાચકેન તથા ભગ-શબ્દેન સ્વરૂપ-
ભૂત-ગુણ-વાચકેનેદં ધ્વન્યતે । સ્વરૂપાદિ-શબ્દા ઈશ્વરાદિ-શબ્દાશ્ ચ
સ્વરૂપ-માત્રાવલમ્બનયા સ્વરૂપ-ભૂત-ગુણાવલમ્બનયાપિ રૂઢ્યા
નિર્દેષ્ટું શક્નુવન્તીતિ । શ્રુતયશ્ ચ - યદ્-આત્મકો ભગવાન્ તદ્-આત્મિકા
વ્યક્તિઃ ઇત્ય્ [?] આદ્યાઃ પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્ર્”યતે ઇત્ય્ [શ્વેતુ 6.8] આદિકાશ્
ચ ।
સા ચ સ્વરૂપ-શક્તિઃ સર્વૈર્ એવાવગમ્યત ઇત્ય્ આહુઃ અગાનિ સ્થાવરાણિ જગન્તિ
જઙ્ગમાનિ ઓકાંસિ શરીરાણિ યેષાં તેષાં સર્વેષામ્ એવ જીવાનાં યા અખિલાઃ
શક્તયસ્ તાસામ્ અવધકેતિ સમ્બોધનમ્ । તેષુ વિચિત્ર-શક્તિ-લહરી-રત્નાકર
ઇત્ય્ અનુમીયત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યદ્ વા । નનુ માયા-હનનેન તદ્-ઉપાધેર્ જીવસ્ય તુ શક્તિ-હાનિઃ સ્યાત્
તત્રાહુઃ અગેતિ । અથ પૂર્વવદ્ એવ । તતઃ સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ પ્રત્યુત તેષાં
સુખૈક-પ્રદા પૂર્ણા શક્તિર્ ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ । અત્રેત્થં તટસ્થ-
લક્ષણેન શ્રુતયશ્ ચરન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । શ્રુતયશ્ ચ કો હ્ય્ એવાન્યાદ્ [તૈત્તિ 2.7]
ઇત્ય્ આદિકાઃ પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ ઇત્ય્ આદિકાઃ । તમ્ એવ ભાન્તમ્ [કઠૌ 2.2.15]
ઇત્ય્ આદિકાઃ । દેહાન્તે દેવસ્ તારકં બ્રહ્મ વ્યાચષ્ટે [ન્તુ
1.7][*એન્દ્નોતે #39] ઇતિ । યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્ [શ્વેતુ 6.23] ઇત્ય્ આદ્યાશ્ ચ
।
નનુ વિશેષતો ભવત્યઃ કથં જાનન્તિ યદ્ અજયા મમ કૃત્યં નાસ્તિ તથા

સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘન એવ સ્વરૂપ-શક્ત્યા સમવરુદ્ધ-સમસ્ત-ભગ ઇતિ
તત્રાહુઃ ક્વચિદ્ ઇતિ । ક્વચિત્ કદાચિત્ સૃષ્ટ્યાદિ-સમયે પુરુષ-રૂપેણ અજયા
માયયા ચરતઃ ક્રીડતઃ નિત્યં ચ સ્વરૂપ-શક્ત્યાવિષ્કૃત-સ્વરૂપ-ભૂત-
ભગેન સત્ય-જ્ઞાનાનન્દૈક-રસેનાત્મના ચરતસ્ તવાસ્મલ્-લક્ષણો નિગમઃ
શબ્દ-રૂપેણ દેવતા-રૂપેણ ચ અનુચરેત્ સેવતે । તસ્માદ્ વયં સત્ સર્વં
જાનીમ ઇત્ય્ અર્થઃ । કર્મણિ ષષ્ઠી ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । અત્ર દ્વિવિધો વેદસ્ ત્રૈગુણ્ય-વિષયો નિસ્ત્રૈગુણ્ય-વિષયશ્
ચ । તત્ર ત્રૈગુણ્ય-વિષયસ્ ત્રિવિધઃ । પ્રથમ-પ્રકારસ્ તાવત્ તદ્-
અવલમ્બન-તાટસ્થ્યેન તલ્-લક્ષકઃ । યથા યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનીત્ય્ આદિઃ
। દ્વિતીય-પ્રકારશ્ ચ ત્રિગુણમય-તદ્-ઈશિતવ્યાદિ-વર્ણનાદિ-દ્વારા તન્-
મહિમાદિ-દર્શકઃ । યથા ઇન્દ્રો યતોઽવસિતસ્ય રાજેત્ય્ આદિઃ । તૃતીય-પ્રકારશ્
ચ ત્રૈગુણ્ય-નિરાસેન પરમ-વસ્તૂદ્દેશકઃ । સોઽપ્ય્ અયં દ્વિવિધઃ । નિષેધ-
દ્વારા સામાનાધિકરણ્ય-દ્વારા ચ । તત્ર પૂર્વ-દ્વારા અસ્થૂલમ્ અનણુ નેતિ
નેતીત્ય્ [બૌ 3.7.8] આદિઃ । ઉત્તર-દ્વારા સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ તત્ત્વમ્ અસીત્ય્
આદિઃ । પૂર્વ-વાક્યે । તજ્-જાતત્વાદ્ ઇતિ હેતોઃ સર્વસ્યૈવ બ્રહ્મત્વં નિર્દિશ્ય
તત્રાવિષ્કૃતઃ સદ્ ઇદમ્ ઇતિ પ્રતીતિ-પરમાશ્રયો યોઽંશઃ સ એવ શુદ્ધં
બ્રહ્મેત્ય્ ઉદ્દિશ્યતે । ઉત્તર-વાક્યે ત્વં-પદાર્થસ્ય તદ્વચ્ ચિદ્-આકાર-તચ્-
છક્તિ-રૂપત્વેન તત્-પદાર્થૈક્યં યદ્ ઉપપાદ્યતે તેનાપિ તત્-પદાર્થો
બ્રહ્મૈવોદ્દિશ્યતે । તત્-પદાર્થ-જ્ઞાનં વિના ત્વં-પદાર્થ-જ્ઞાન-માત્રમ્
અકિઞ્ચિત્-કરમ્ ઇતિ તત્-પદોપન્યાસઃ । ત્રૈગુણ્યાતિક્રમસ્ તૂભયત્રાપિ । અત્ર
ત્રૈગુણ્ય-નિરાસેન તદ્-ઉદ્દેશેન યત્ર તદીય-ધર્માઃ સ્પષ્ટમ્ એવ ગમ્યતે
તત્ર ભગવત્-પરત્વં યત્ર ત્વ્ અસ્પષ્ટં તત્ર બ્રહ્મ-પરત્વમ્ ઇત્ય્
અવગન્તવ્યમ્ । વ્યાખ્યાતસ્ ત્રૈગુણ્ય-વિષયઃ । તદ્ એતદ્ અજયા ચરતોઽનુચરે
વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથ નિસ્ત્રૈગુણ્યોઽપિ દ્વિવિધઃ । બ્રહ્મ-પરો ભગવત્-પરશ્ ચ । યથા
આનન્દો બ્રહ્મેત્યાદિ ।
ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે
ન તત્-સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે
સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ॥ [શ્વેતુ 6.8] ઇત્યાદિશ્ ચ ।
તદ્ એતદ્ આત્મના ચરતોઽનુચરે ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । અતઃ શ્રુતેસ્ તચ્ ચારિત્વં
સિદ્ધમ્ । સાક્ષાચ્ ચારિત્વં ચ નિસ્ત્રૈગુણ્યાનાં સ્વત એવ અન્યેષાં તુ તદ્-એક-
વાક્યતયા જ્ઞેયમ્ । માયા-નિરસનાર્થમ્ એવ તત્-તદ્-ગુણાનુવાદઃ ક્રિયતે
પશ્ચાદ્ અખણ્ડમ્ એવ તાં નિરસ્ય સાક્ષાદ્-ભગવત્-સ્વરૂપ-ગુણાદિકં
નિર્દિશ્યતે ઇતિ તદ્ એક-વાક્યતા-દ્યોતનયા સ એષ એવ સિદ્ધાન્તોઽસ્મિન્ન્
ઉપક્રમ-વાક્યે સમુદ્દિષ્ટઃ । તથોપસંહારે ચ શ્રુતયસ્ ત્વયિ હિ ફલન્ત્ય્
અતન્-નિરસનેન ભવન્-નિધના [ભ્પ્ 10.87.41] ઇતિ । શ્રુતયશ્ ચ મધ્વ-
ભાષ્ય-પ્રમાણિતાઃ ન ચક્ષુર્ ન શ્રોત્રં ન તર્કો ન સ્મૃતિર્ વેદો હ્ય્ એવૈનં
વેદયતિ ઇત્ય્ આદ્યા । ઔપનિષદઃ પુરુષ ઇત્ય્ [બૌ 3.9.26] આદ્યાશ્ ચ ।
[114]
અથ વિશેષતો બ્રહ્મણ્ય્ અપિ યથા ચરન્તિ બ્રહ્મણિ ચરન્તીનામ્ અપિ યથા
ભગવત્ય્ એવ પર્યવસાનં તથૈવોદ્દિશન્તિ ।
બૃહદ્-ઉપલબ્ધમ્ એતદ્ અવયન્ત્ય્ અવશેષતયા
યત ઉદયાસ્તમયૌ વિકૃતે દિવાવિકૃતાત્ ।
અત ઋષયો દધુસ્ ત્વયિ મનો-વચનાચરિતં
કથમ્ અયથા ભવન્તિ ભુવિ દત્ત-પદાનિ નૄણામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.15]
એતત્ સર્વં બૃહદ્-બ્રહ્મૈવોપલબ્ધમ્ અવગતમ્ । તત્ કથં વિકૃતે વિશ્વસ્માત્
સકાશાદ્ અવશિષ્યમાણત્વેન સર્વં ઘટાદિ-દ્રવ્યં મૃદ્ એવોપલબ્ધા દૃષ્ટા
તથા બૃહદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ । યતો બૃહતઃ સકાશાદ્ વિકૃતેર્ ઉદયાસ્
તમયૌ અવયન્તિ મન્યન્તે શ્રુતયઃ યતો વા ઇમાનીત્ય્ આદ્યાઃ । તસ્માન્ મૃત-
સામ્યં તસ્ય યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ । તર્હિ કથં તદ્-વિકારિ ત્વમ્ અપિ નેત્ય્ આહુઃ
। અવિકૃતાત્ । શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયેનાચિન્ત્ય-શક્ત્યા તથાપ્ય્
અવિકૃતમ્ એવ યત્ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપ્ય્ અત્રાપિ સ-શક્તિકમ્ એવ બૃહદ્
ઉપપદ્યતે તથાપ્ય્ આવિષ્કૃત-ભગવત્ત્વેનાનુપાદાનાત્ બ્રહ્મૈવોપપાદિતં
ભવતિ । સર્વથા શક્તિ-પરિત્યાગે તદ્-ઉપપાદાનાત્ સામર્થ્યાત્ તુચ્છત્વાપાતાચ્
ચ । તસ્માદ્ અત્ર બ્રહ્મૈવોદાહૃતમ્ । અતએવ મૃન્-માત્ર-દૃષ્ટાન્તેન
કર્તૃત્વાદિકમ્ અપિ તત્ર નોપસ્થાપિતમ્ । તદ્ એતદ્ બ્રહ્મ-પ્રતિપાદનમ્ અપિ
શ્રી-ભગવત્ય્ એવ પર્યવસ્યતીત્ય્ આહુઃ । અત ઇતિ । અતો બ્રહ્મ-પ્રતિપાદનાદ્ અપિ
ઋષયો વેદાસ્ ત્વયિ શ્રી-ભગવત્ય્ એવ મનસ આચરિતં તાત્પર્યં
વચનસ્યાચરિતમ્ અભિધાનં ચ દધુર્ ધૃતવન્તઃ । દ્વયોર્ એક-વસ્તુત્વાદ્
ભગાદીનામ્ આવિષ્કારાનાવિષ્કાર-દર્શન-માત્રેણ ભેદ-કલ્પનાચ્ ચ
તત્રાર્થાન્ત્ર-ન્યાસઃ । નૄણાં ભૂ-ચરાણાં સમ્યગ્-દર્શિનામ્ અસમ્યગ્
દર્શિનાં વા ભુવિ દત્તાનિ નિક્ષિપ્તાનિ પદાનિ કથમ્ અયથા ભવન્તિ ભુવં
ન પ્રાપ્નુવન્તિ અપિ તુ તત્રૈવ પર્યવસ્યન્તિ । તસ્માદ્ યથા કથમ્ અપિ
પ્રતિપાદયન્તુ ફલિતં તુ ત્વય્ય્ એવ ભવતીતિ ભાવઃ । તદ્ ઉક્તં -
જ્ઞાન-યોગશ્ ચ મન્-નિષ્ઠો
નૈર્ગુણ્યો ભક્તિ-લક્ષણઃ ।
દ્વયોર્ અપ્ય્ એક એવાર્થો
ભગવચ્-છબ્દ-લક્ષણઃ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 3.32.32]
અત્ર શ્રુતયશ્ મધ્વ-ભાષ્ય-પ્રમાણિતાઃ - હન્ત તમ્ એવ પુરુષં સર્વાણિ
નામાન્ય્ અભિવદન્તિ યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રમ્
અભિનિવિશન્તિ એવમ્ એવૈતાનિ નામાનિ સર્વાણિ પુરુષમ્ અભિવિશન્તીતિ ।
[115]
તદ્ એવં ભગવત્ત્વેન બ્રહ્મત્વેન ન ત્વમ્ એવ તાત્પર્યાભિધાનાભ્યાં
સર્વ-નિગમ-ગોચર ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તચ્ ચ યથાર્થમ્ એવ ન તુ કાલ્પનિકમ્ ઇત્ય્
આહુઃ ।
ઇતિ તવ સૂરયસ્ ત્ર્ય્-અધિપતેઽખિલ-લોક-મલ-
ક્ષપણ-કથામૃતામ્ અવગાહ્ય તપાંસિ જહુઃ ।
કિમ્ ઉત પુનઃ સ્વ-ધામ-વિધુતાશય-કાલ-ગુણાઃ
પરમ ભજન્તિ યે પદમ્ અજસ્ર-સુખાનુભવમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.87.16]
ભોસ્ ત્ર્યધિપતે ત્રયાણાં બ્રહ્માદીનાં પતિસ્ તત્-તદ્-અવતારી નારાયણાખ્યઃ
પુરુષસ્ તસ્યાપ્ય્ ઉપરિચર-સ્વરૂપત્વાદ્ અધિપતિર્ ભગવાન્ । તતો હે
સર્વેશ્વરેશ્વર યસ્માત્ ત્વય્ય્ એવ વેદાનાં તાત્પર્યમ્ અભિધાનં ચ
પર્યવસિતમ્ ઇતિ અતો હેતોર્ એવ સૂરયો વિવેકિનઃ પરમ્પરાત્વત્-
પ્રતિપાદનમયં વેદ-ભાગમ્ અપિ પરિત્યજ્ય કેવલં તવાખિલ-લોકમ્
અલક્ષપણ-કથામૃતાબ્ધિં સકલ-વૃજિન-નિરસન-હેતુકીર્તિ-સુધા-સિન્ધુમ્
અવગાહ્ય શ્રદ્ધયા નિષેવ્ય તપઃ-પ્રાધાન્યેન તાપકત્વેન વા તપાંસિ
કર્માણિ તાનિ જહુસ્ ત્યક્તવન્તઃ । તેષાં સાધકાનામ્ અપિ યદિ તત્રૈવં તદા
કિમ્ ઉત વક્તવ્યં સ્વધામ-વિધુતાશય-કાલ-ગુણાઃ શુદ્ધાત્મ-સ્વરૂપ-
સ્ફુરણેન નિર્જિતમ્ અન્તઃકરણં જરાદિ-હેતુઃ કાલ-પ્રભાવઃ સત્ત્વાદયો
ગુણાશ્ ચ યૈસ્ તે યે પુનઃ તવાજસ્ર-સુખાનુભવ-સ્વરૂપં પદં
બ્રહ્માખ્યં તત્ત્વં ભજન્તિ તે તમ્ અવગાહ્ય તાનિ જહુર્ ઇતિ । કિં તર્હિ
બ્રહ્મ-માત્રાનુભ્વ-નિષ્ઠામ્ અપિ જહુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । અત્ર
તાવત્ ત્રિવિધા જના મુગ્ધા વિવેકિનઃ કૃતાર્થાશ્ ચ ઇતિ ।
તત્ર સર્વાન્ એવાધિકૃત્ય વેદાનામ્ અકલ્પનામયત્વેનૈવ ભગવન્-

નિર્દેશકતા દૃશ્યતે । તથા હિ યદિ તથાત્વેનૈવ સા ન દૃશ્યેત તદા વસ્તુતસ્
તત્-સમ્બન્ધાભાવાદ્ અખિલ-લોકમ્ અલક્ષ-પણત્વેન પદ-પદાર્થ-જ્ઞાન-
હીનાનાં મુગ્ધાનામ્ અપિ યત્ પાપ-હારિત્વં વેદાન્તર્-વર્તિન્યા ભગવત્-
કથાયાઃ પ્રસિદ્ધં તન્ ન સ્યાત્ । અસ્પૃષ્ટાનલ-લોહ-દાહકતાવત્ । કિં ચ
તસ્યાઃ કલ્પનામયત્વે સતિ વિવેકિનસ્ તુ ન તત્ર પ્રવેર્તેરન્ બન્ધ્યાયાઃ
સુપ્રજસ્ત્વ-ગુણ-શ્રવણવત્ । પ્રવર્તન્તાં વા તદ્-આવેશેન સ્વ-ધર્મં પુનર્
ન ત્યજેયુઃ । રાજયશસો ગઙ્ગાત્વ-શ્રવણેન તીર્થાન્તર-સેવનવત્ । અપિ ચ
તથા સતિ યે પુનર્ આત્મારામત્વેન પરમ-કૃતાર્થાસ્ તે તદ્-અનાદરેણ તત્-
કથાં નૈવાવગાહેરન્ । અમૃત-સરસીમ્ અવગાઢા આરોપિત-તદ્-અધિક-ગુણક-
નદીવત્ । શ્રૂયતે ચ તસ્યાસ્ તત્-તદ્-ગુણકત્વમ્ । યથા વૈષ્ણવે - હન્તિ
કલુષં શ્રોત્રં સ યાતો હરિર્ [વિપ્ ?.?.?] ઇત્ય્ આદૌ । અત્રૈવ ત્વદ્-અગવમી ન
વેત્તીત્ય્ આદૌ । પ્રથમે હરેર્ ગુણાક્ષિપ્ત-મતિર્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 1.7.11] આદૌ । તસ્માદ્
ગુણાનાં ગુણાદિ-પ્રતિપાદક-વેદાનાં ચ ભગવતો સમ્બન્ધઃ સ્વાભાવિક
એવ સર્વથેતિ સિદ્ધમ્ । અત્ર શ્રુતયઃ - ઓમ્ આસ્ય જાનન્ત ઇત્ય્ આદ્યાઃ । યથા
પુષ્કર-પલાશમ્ આપો ન શ્લિષ્યન્તિ એવમ્ એવંવિદં પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતિ
। ન કર્મણા લિપ્યતે પાપકેન તત્-સુકૃત-દુષ્કૃતે વિધુનુતે । એવં વાવ ન
તપતિ કિમ્ અહં સાધુ કરવં કિમ્ અહં નાકરવમ્ ઇત્ય્ આદ્યા મુક્તા હ્ય્ એનમ્
ઉપાસત ઇત્ય્ આદ્યાશ્ ચ । એવમ્ અન્યેઽપિ શ્લોકા ઉપાસનાદિ-વાક્યાનાં ભગવત્-
પરતાદર્શકા યથાયથં યોજયિતવ્યા ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય નોદ્ધિયન્તે ।
નનુ તર્હિ ભવન્-મતે શબ્દ-નિર્દેશ્યત્વે પ્રાકૃતત્વમ્ એવ તત્રાપતતિ । કિં
ચ શ્રુતિભિર્ અપિ યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ । અવચનેનૈવ
પ્રોવાચ । યદ્-વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગ્ અભ્યુદ્યતે યત્ શ્રોત્રં ન શૃણોતિ
યેન શ્રોત્રમ્ ઇદં શ્રુતમ્ ઇત્ય્ આદૌ શબ્દ-નિર્દેશ્યત્વમ્ એવ તસ્ય નિષિધ્યત
ઇત્ય્ આશઙ્કાયામ્ ઉચ્યતે । યથા સાક્ષાન્ નિર્દેશ્યત્વે દોષસ્ તથા લક્ષ્યત્વેઽપિ
કથં ન સ્યાત્ । ઉભયત્રાપિ શબ્દ-વૃત્તિ-વિષયત્વેનાવિશેષાત્ । કિં ચ ન તસ્ય
પ્રાકૃતવત્ સાક્ષાન્ નિર્દેશ્યત્વં કિન્ત્વ્ અનિર્દેશ્યત્વેનૈવ તથા નિર્દેશ્યત્વમ્
ઇતિ સિદ્ધાન્ત્યતે ।
[116]
તથૈવ તાસાં મહાવાક્યોપસંહારઃ -
દ્યુપતયઃ એવ તે ન યયુર્ અન્તમ્ અનન્તતયા
ત્વમ્ અપિ યદ્-અન્તરાન્ત-નિચયા નનુ સાવરણાઃ ।
ખ એવ રજાંસિ વાન્તિ વયસા સહ યચ્ છ્રુતયસ્
ત્વયિ હિ ફલન્ત્ય્ અતન્-નિરસનેન ભવન્-નિધનાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.41]
અત્ર સ્વરૂપ-ગુણયોર્ દ્વયોર્ અપિ દ્વિધૈવાનિર્દેશ્યત્વમ્ । આનન્ત્યેન ઇદમ્
ઇત્તં તદ્ ઇતિ નિર્દેશાસમ્ભવેન ચ । તત્ર પ્રથમમ્ આનન્ત્યમ્ આહુઃ । હે
ભગવન્ તે તવ અન્તમ્ એતાવત્ ત્વં દ્યુપતયઃ સ્વર્ગાદિ-લોક-પતયો
બ્રહ્માદયોઽપિ ન યયુર્ ન વિદુઃ । તત્ કુતઃ । અનન્તતયા । યદ્ અન્તવ તત્ કિમ્
અપિ ન ભવસીતિ । આસતાં તે યસ્માત્ ત્વમ્ ઐ આત્મનોઽન્તં ન યાસિ । કુતસ્ તર્હિ
સર્વજ્ઞતા સર્વ-શક્તિતા વા તત્રાપ્ય્ આહુઃ । અનન્તતયેતિ અન્તાભાવેનૈવ । નહિ
શશ-વિષાણાજ્ઞાનં સાર્વજ્ઞ્યં તદ્-અપ્રાપ્તિર્ વા શક્તિ-વૈભવં વિહન્તિ ।
શ્રુતિશ્ ચ - યોઽસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ । સોઽઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદેતિ
[ઋગ્વેદ 10.130.18] ।
અનન્તત્વમ્ એવાહુઃ યદ્ અન્તર્ ઇતિ યસ્ય તવાન્તરા મધ્યે । નનુ અહો સાવરણા
ઉત્તરોત્તર-દશ-ગુણ-સપ્તાવરણ-યુક્તા અણ્ડ-નિચયા વાન્તિ પરિભ્રમન્તિ
વયસા કાલ-ચક્રેણ ખે રજાંસિ ઇવ સહ એકદૈવ ન તુ પર્યાયેણ । અનેન
બ્રહ્માણ્ડાનામ્ અનન્તાનાં તત્ર ભ્રમણાત્ સ્વરૂપ-ગતમ્ આનન્ત્યં તેષાં
વિચિત્ર-ગુણાનામ્ આશ્રયત્વાત્ ગુણ-ગતં ચ જ્ઞેયમ્ । શ્રુતયશ્ ચ - યદ્ ઊર્ધ્વં
ગાર્ગિ દિવઃ યદ્ અર્વાક્ પૃથિવ્યા યદ્ અન્તરં દ્યાવ્ આપૃથિવી ઇમે યદ્ ભૂતં
ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ [બૌ 3.7.3] આદ્યાઃ । વિષ્ણોર્ નુ કં વીર્યાણિ પ્રવોચં
યં પાર્થિવાનિ વિમમે રજાંસિ ઇત્ય્ આદ્યાશ્ ચ ।
હિ યસ્માદ્ એવમ્ અતઃ શ્રુતયશ્ ત્વયિ પર્યવસ્યન્તિ । અતઃ શ્રુતાવ્ અપિ
પ્રાજાપત્યાનન્દતઃ શત-ગુણાનન્દત્વમ્ અભિધાય પુનર્ યતો વાચ ઇત્ય્
આદિના અનન્તત્વેન વાગ્-અતીત-સઙ્ખ્યાનન્દત્વં બ્રહ્મણ ઉક્તમ્ । યદ્ ઉક્તમ્
ન તદ્ ઈદૃગ્ ઇતિ જ્ઞેયં
ન વાચ્યં ન ચ તર્ક્યતે ।
પશ્યન્તોઽપિ ન જાનન્તિ
મેરો રૂપં વિપશ્ચિતઃ ॥ ઇતિ ॥
અતોઽત્રાનિર્દેશ્યત્વેનૈવ નિર્દેશ્યત્વમ્ । યત્ તુ સત્યં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આદૌ
સ્વરૂપસ્ય સાક્ષાદ્ એવ નિર્દેશઃ । સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચેત્ય્ આદૌ
ગુણસ્ય ચ શ્રૂયતે તત્ર ચ તથૈવ ઇત્ય્ આહુઃ । અતન્-નિરસનેન ભવન્-નિધના
ઇતિ । અતત્ પ્રાકૃતં યદ્ વસ્તુ તન્ નિરસ્યૈવ ભવત્-પર્યવસાનાત્ । અયમ્ અર્થઃ
। બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ અસંમોહમ્ ઇત્ય્ આદિના હ્રીર્ ધીર્ ભીર્ એતત્ સર્વં મન
એવેત્યાદિના ચ યત્ પ્રાકૃતં જ્ઞાનાદિકમ્ અભિધીયતે તત્ સર્વં બ્રહ્મ ન
ભવતિ ઇતિ નેતિ નેતીત્યાદિના ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ઇત્ય્ આદિના ચ
નિષિધ્યતે ।
અથ ચ સત્ય-જ્ઞાનાદિ-વાક્યેન સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચેત્ય્ આદિ વાક્યેન
ચ તદ્ અભિધીયતે । ન તસ્માત્ પ્રાકૃતાદ્ અન્યદ્ એવ તજ્-જ્ઞાનાદિ ઇતિ તેષાં
જ્ઞાનાદિ-શબ્દાનામ્ અતન્-નિરસનેનૈવ ત્વૈ પર્યવસાનમ્ ઇતિ । તતશ્ ચ
બુદ્ધ્ય્-અગોચર-વસ્તુત્વાદ્ અનિર્દેશ્યત્વં તથાપિ તદ્-રૂપં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ઇતિ
ઉદ્દિશ્યમાનત્વાદ્ અનિર્દેશ્યત્વં ચ ।
તથા પરોક્ષ-જ્ઞાને ચ દશમસ્ ત્વમ્ અસીતિવદ્ વાક્ય-માત્રેણૈવ તસ્ય
સ્વપ્રકાશ-રૂપસ્યાપિ વસ્તુનો વિશુદ્ધ-ચિત્તે સુપ્રકાશ-દર્શનાત્ શ્રુતિ-
શબ્દસ્ય સ્વપ્રકાશતા-શક્તિમયત્વમ્ એવાવસીયતે । શબ્દ-બ્રહ્મ પરં
બ્રહ્મ મમોભે શાશ્વતી તનૂ ઇતિ [ભ્પ્ 6.16.51][*એન્દ્નોતે #40] । વેદસ્ય
ચેશ્વરાત્મત્વાત્ [ભ્પ્ 11.3.44] ઇતિ । વેદો નારાયણઃ સાક્ષાત્ સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ
શુશ્રુમ ઇતિ [ભ્પ્ 6.1.40] । કિં વા પરૈર્ ઈશ્વરઃ સદ્યો હૃદ્ય્ અવરુધ્યતેઽત્ર
કૃતિભિઃ શુશ્રૂષુભિસ્ તત્ ક્ષણાદ્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.1.2] । અતએવૌપનિષદઃ પુરુષઃ
ઇત્ય્ અત્રોપનિષન્-માત્ર-ગમ્યત્વં શ્રુતિર્ બોધયતિ । ચાક્સુષં રૂપમ્ ઇતિવત્ ।
તતશ્ ચ શ્રુતિમય્યા સ્વપ્રકાશતાશક્ત્યા પ્રાકૃત-તત્-તદ્-વસ્તુ-જાતં તમ ઇવ
નિરસ્ય સ્વયં પ્રકાશતે । તસ્માન્ ન તત્રાપિ નિર્દેશ્યત્વમ્ । નહિ સ્વેન
પ્રકાશેન રવિઃ પ્રકાશ્યો ભવતિ યથા તેન ઘટ ઇતિ વક્તું યુજ્યતે
સ્વાભિન્નત્વાત્ । યદિ ચ શક્તિ-શક્તિમતોર્ ભેદ-પક્ષઃ સ્વીક્રિયતે તદા
નિર્દેશ્યત્વમ્ અપીત્ય્ અત્રાનિર્દેશ્યત્વેનૈવ નિર્દેશ્યત્વં સિદ્ધમ્ । અતએવોક્તં
ગારુડે -
અપ્રસિદ્ધેર્ અવાચ્યં તદ્
વાચ્યં સર્વાગમોક્તિતઃ ।
અતર્ક્યં તર્ક્યમ્ અજ્ઞેયં
જ્ઞેયમ્ એવં પરં સ્મૃતમ્ ॥ ઇતિ ।
શ્રુતૌ ચ - અન્યદ્ એવ તદ્વદ્ ઇતાદ્ અથો [ઇત્ય્ આદયો?] અવિદિતાદ્ અધીતિ । ઇદમ્
અભિપ્રેત્યોક્તં શ્રી-પરાશરેણાપિ ।
યસ્મિન્ બ્રહ્મણિ સર્વ-શક્તિ-નિલયે માનાનિ નો માનિનાં
નિષ્ઠાયૈ પ્રભવન્તિ હન્તિ કલુષં શ્રોત્રં સ યાતો હરિર્ ॥ ઇતિ । [વિપ્ 6.8.59]
નન્વ્ આવિષ્કૃત-શક્તેર્ ભગવદ્-આખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વ-પ્રકાશતા-શક્તિ-
સ્વરૂપત્વં વેદસ્ય સ્મભવતિ । તતશ્ ચાનાવિષ્કૃત-શક્તેર્ બ્રહ્મણઃ

પ્રકાશસ્ તસ્માત્ કથમ્ ઇતિ । ઉચ્યતે - અસ્મન્-મતે તસ્યાપિ પ્રકાશો ભગવચ્-
છક્ત્યૈવ । તદ્ ઉક્તમ્ -
મદીયં મહિમાનં ચ
પર-બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે
સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 8.24.38][*એન્દ્નોતે #41]
ન ચૈતે ન પર-પ્રકાશ્યત્વમ્ આપતતિ । બ્રહ્મ-ભગવતોર્ અભિન્ન-વસ્તુત્વાત્
। અત્ર લૌકિક-શબ્દેનાપિ યઃ કશ્ચિત્ તદ્-ઉપદેશઃ સ તુ તદ્-અનુગતેસ્ તયા
શ્રુત્યૈવાનુગૃહીતતયા સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ । અતસ્ તદ્-અનુશીલનાવસરે તદ્-
ભક્ત્ય્-અનુભાવ-રૂપસ્ય તચ્-છબ્દસ્ય તુ સુતરાં તત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસ-
મયત્વાત્ ન તત્ર નિષેધઃ । કિં તર્હિ મનો-વિલાસમયસ્યૈવેતિ સર્વમ્
અનવદ્યમ્ । અતએવ સુપર્ણ-શ્રુતૌ - પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રાકૃતં ચ યન્ ન જિઘ્રન્તિ
જિઘ્રન્તિ, યન્ ન પશ્યન્તિ પશ્યન્તિ, યન્ ન શૃણ્વન્તિ શૃણ્વન્તિ, યન્ જાનન્તિ
જાનન્તિ ચ ઇતિ ।
॥ 10.87 ॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્ ॥ 109-116 ॥
[117]
અથૈકમ્ એવ સ્વરૂપં શક્તિત્વેન શક્તિમત્ત્વેન ચ વિરાજતીતિ । યસ્ય શક્તેઃ
સ્વરૂપ-ભૂતત્વં નિરૂપિતં તચ્-છક્તિ-મત્તા-પ્રાધાન્યેન વિરાજમાનં
ભગવત્-સંજ્ઞામ્ આપ્નોતિ તચ્ ચ વ્યાખ્યાતમ્ । તદ્ એવ ચ શક્તિત્વ-
પ્રાધાન્યેન વિરાજમાનં લક્ષ્મી-સંજ્ઞામ્ આપ્નોતીતિ દર્શયિતું તસ્યાઃ સ્વ-
વૃત્તિ-ભેદેનાનન્તાયાઃ કિયન્તો ભેદા દર્શ્યન્તે । યથા -
શ્રિયા પુષ્ટ્યા ગિરા કાન્ત્યા
કીર્ત્યા તુષ્ટ્યેલયોર્ જયા ।
વિદ્યયાવિદ્યયા શક્ત્યા
માયયા ચ નિષેવિતમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.39.55]
શક્તિર્ મહા-લક્ષ્મી-રૂપા સ્વરૂપ-ભૂતા । શક્તિ-શબ્દસ્ય પ્રથમ-પ્રવૃત્ત્ય્-
આશ્રય-રૂપા ભગવદ્-અન્તરઙ્ગ-મહા-શક્તિઃ । માયા ચ બહિરઙ્ગા શક્તિઃ
। શ્ર્ય્-આદયસ્ તુ તયોર્ એવ વૃત્તિ-રૂપયા ચેતિ સર્વત્ર જ્ઞેયમ્ । તત્ર પૂર્વસ્યાઃ
ભેદઃ । શ્રીર્ ભાગવતી સમ્પત્ । ન ત્વ્ ઇયં મહા-લક્ષ્મી-રૂપા તસ્યા મૂલ-
શક્તિત્વાત્ । તદ્ અગ્રે વિવરણીયમ્ । ઉત્તરસ્યાઃ ભેદઃ । શ્રીર્ જાગતી સમ્પત્ ।
ઇમામ્ એવાધિકૃત્ય ન શ્રીર્ વિરક્તમ્ અપિ માં વિજહાતીત્યાદિ-વાક્યમ્ । યત
ઉક્તં ચતુર્થ-શેષે શ્રી-નારદેન ।
શ્રિયમ્ અનુચરતીં તદ્-અર્થિનશ્ ચ
દ્વિપદ-પતીન્ વિબુધાંશ્ ચ યઃ સ્વ-પૂર્ણઃ ।
ન ભજતિ નિજ-ભૃત્ય-વર્ગ-તન્ત્રઃ
કથમ્ અમુમ્ ઉદ્વિસૃજેત્ પુમાન્ રસજ્ઞઃ ॥ [ભ્પ્ 4.31.22] ઇતિ ।
તત્ર તદ્-અર્થિ-દ્વિપદ-પત્યાદિ-સહ-ભાવ ઉપજીવ્યઃ । તથા દુર્વાસસઃ શાપ-
નષ્ટાયાસ્ ત્રૈલોક્ય-લક્ષ્મ્યા આવિર્ભાવં સાક્ષાદ્-ભગવત્-પ્રેયસી-રૂપા
સ્વયં ક્ષીરોદાદ્ આવિર્ભૂય દૃષ્ટ્યા કૃતવતીતિ શ્રૂયતે । એવમ્ અપરાપિ । તત્ર
ઇલા ભૂસ્ તદ્ ઉપલક્ષણત્વેન લીલા અપિ । તત્ર ચ પૂર્વસ્યા ભેદો વિદ્યા
તત્ત્વાવબોધ-કારણં સંવિદ્-આખ્યાયાસ્ તદ્-વૃત્તેર્ વૃત્તિ-વિશેષઃ । ઉત્તરસ્યા
ભેદસ્ તસ્યા એવ વિદ્યાયાઃ પ્રકાશ-દ્વારમ્ । અવિદ્યા-લક્ષણો ભેદઃ
પૂર્વસ્યા ભગવતિ વિભુત્વાદિ-વિમૃતિ-હેતુર્ માતૃ-ભાવાદિમય-પ્રેમાનન્દ-
વૃત્તિ-વિશેષઃ । અતએવ ગોપી-જન-વિદ્યા-કલા-પ્રેરક ઇતિ તાપન્યાં શ્રુતૌ ।
યથાવસરમ્ એતદ્ અપિ વિવરણીયમ્ ।
ઉત્તરસ્યાઃ સ ભેદઃ સંસારિણં સ્વ-સ્વરૂપ-વિસ્મૃત્યાદિ-હેતુર્ આવરણાત્મક-
વૃત્તિ-વિશેષઃ ચ-કારાત્ પૂર્વસ્યાઃ । સન્ધિની સંવિત્ હ્લાદિની ભક્ત્ય્-આધાર-
શક્તિ-મૂર્તિ-વિમલા-જયા-યોગા પ્રહ્વીશાનાનુગ્રહાદયશ્ ચ જ્ઞેયાઃ । અત્ર
સન્ધિન્ય્ એવ સત્યા જયૈવોત્કર્ષિણી યોગૈવ યોગમાયા સંવિદ્ એવ જ્ઞાનાજ્ઞાન-
શક્તિઃ શુદ્ધ-સત્ત્વં ચેતિ જ્ઞેયમ્ । પ્રહ્વી વિચિત્રાનન્ત-સામર્થ્ય-હેતુઃ ।
ઈશાના સર્વાધિકારિતા-શક્તિ-હેતુર્ ઇતિ ભેદઃ । એવમ્ ઉત્તરસ્યાશ્ ચ
યથાયથમ્ અન્યા જ્ઞેયાઃ । તદ્ એવમ્ અપ્ય્ અત્ર માયા-વૃત્તયો ન વિવ્રિયન્તે ।
બહિરઙ્ગ-સેવિત્વાત્ । મૂલે તુ સેવાંશભતપુરુષસ્ય વિદૂર-
વર્તિતયિઅવાશ્રિત્યત્વાત્ । તથા ચ દશમસ્ય સપ્ત-ત્રિંશે નારદેન ભગવાન્
શ્રી-કૃષ્ણ એવાસ્તાવિ -
વિશુદ્ધ-વિજ્ઞાન-ઘનં સ્વ-સંસ્થયા
સમાપ્ત-સર્વાર્થમ્ અમોઘ-વાઞ્છિતમ્ ।
સ્વ-તેજસા નિત્ય-નિવૃત્ત-માયા-
ગુણ-પ્રવાહં ભગવન્તમ્ ઈમહિ ॥
ત્વામ્ ઈશ્વરં સ્વાશ્રયમ્ આત્મ-માયયા
વિનિર્મિતાશેષ-વિશેષ-કલ્પનમ્ ।
ક્રીડાર્થમ્ અદ્યાત્ત-મનુષ્ય-વિગ્રહં
નતોઽસ્મિ ધુર્યં યદુ-વૃષ્ણિ-સાત્વતામ્ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 10.37.23-24]
અનયોર્ અર્થઃ । વિશુદ્ધં યદ્ વિજ્ઞાનં પરમ-તત્ત્વં તદ્ એવ ઘનઃ શ્રી-
વિગ્રહો યસ્ય । સ્વ-સંસ્થયા સ્વરૂપ-કારેણ સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ વા સમ્યગ્
આપ્તા ઇવાપ્તા નિત્ય-સિદ્ધાઃ પૂર્ણા વા સર્વે અર્થા ઐશ્વર્યાદયો યત્ર । અતએવ
ન વિદ્યતે અતિતુચ્છત્વાત્ મોઘે વૃથાભૂતે જગત્-કાર્યે વાઞ્છિતં વાઞ્છા
યસ્ય । ક્વચિદ્ અવાઞ્છિતસ્યાપિ સમ્બન્ધો દૃશ્યતે ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ । સ્વતેજસા
સ્વરૂપ-શક્તિ-પ્રભાવેણ નિત્યમ્ એવ નિવૃત્તો દૂરીભૂતયા શક્ત્યા યુક્તમ્ ।
ગુણમય્યા વિરહિતમ્ ઇતિ । તં ભગવન્તં શરણં વ્રજેમ ।
તથા ત્વાં શ્રી-કૃષ્ણાખ્યં ભગવન્તમ્ એવ સ્વાંશેનેશ્વરમ્ અન્તર્યામિ-
પુરુષમ્ અપિ સન્તં નતોઽસ્મિ । કથ્મભૂતમ્ ઈશ્વરં સ્વરૂપ-શક્ત્યા
સ્વાશ્રયમ્ અપિ આત્મ-માયયા આત્માત્ર જીવાત્મા તદ્-વિષયયા માયયા ।
વિનિર્મિત્તા અશેષ-વિશેષાકારા કલ્પના યેન । યદ્ વા આત્મમાયયા સ્વરૂપ-
શક્ત્યા સ્વાગ્રમ્ વિનિર્મિતા અશેષ-વિશેષા યયા તથાભૂતા કલ્પના માયા-
શક્તિર્ યસ્ય કીદૃશં ત્વામ્ । સમ્પ્રતિ ત્વ-આવિર્ભાવ-સમયે તસ્યાપીશ્વરસ્ય
ત્વયિ ભગવત્ય્ એવ પ્રવેશાત્ । યુગપદ્-વિચિત્ર-તત્-તચ્-છક્તિ-પ્રકાશેન યા
ક્રીડા તદ્-અર્થમ્ અભ્યાત્તઃ અભિ ભક્તાભિમુખ્યેન આત્તઃ આનીતઃ પ્રકટિતો
મનુષ્યાકારો નરાકૃતિઃ પરં બ્રહ્મેતિ સ્મરણાત્ તદ્-રૂપો ભગવદ્-આખ્યો
વિગ્રહો યેન । તમ્ એવ પુનર્ વિશિનષ્ટિ । યદુ-વૃષ્ટિ-સાત્વતાં ધુર્યમ્ । તેષાં
નિત્ય-પરિકરાણાં પ્રેમ-ભારવહમ્ ઇતિ । અથવા મૂલ-પદ્યે શક્ત્યેતિ
સર્વત્રૈવ વિશેષ્ય-પદમ્ । શ્રીર્ મૂલ-રૂપા । પુષ્ટ્યાદયસ્ તદ્-અંશાઃ । વિદ્યા
જ્ઞાનમ્ । આ સમીચીના વિદ્યા ભક્તિઃ । રાજ-વિદ્યા રાજ-ગુહ્યમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તેઃ
। માયા બહિરઙ્ગા । તદ્-વૃત્તયઃ શ્ર્ય્-આદયસ્ તુ પૃથક્ જ્ઞેયાઃ । શિષ્ટં સમમ્
।
તતશ્ ચાત્ર શુદ્ધ-ભગવત્-પ્રકરણે સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિષ્વ્ એવ ગણનાયાં
પર્યવસિતાસુ વિવેચનીયમ્ ઇદમ્ । પ્રથમં તાવદ્ એકસ્યૈવ તત્ત્વસ્ય
સચ્ચિદાનન્દત્વાચ્ છક્તિર્ અપ્ય્ એકા ત્રિધા ભિદ્યતે । તદ્ ઉક્તં વિષ્ણુ-પુરાણે
શ્રી-ધ્રુવેણ[*એન્દ્નોતે #42] --
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્
ત્વય્ય્ એકા સર્વ-સંસ્થિતૌ ।
હ્લાદ-તાપ-કરી મિશ્રા
ત્વયિ નો ગુણ-વર્જિતે ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.12.68]
વ્યાખ્યાતં ચ સ્વામિભિઃ । હ્લાદિની આહ્લાદ-કરી સન્ધિની સન્તતા સંવિદ્
વિદ્યા-શક્તિઃ । એકા મુખ્યા અવ્યભિચારિણી સ્વરૂપ-ભૂતેતિ યાવત્ । સા સર્વ-
સંસ્થિતૌ સર્વસ્ય સમ્યક્ સ્થિતિર્ યસ્માત્ તસ્મિન્ સર્વાધિષ્ઠાન-ભૂતે ત્વય્ય્
એવ ન તુ જીવેષુ ચ સા ગુણમયી ત્રિવિધા સા ત્વયિ નાસ્તિ । તામ્ એવાહ હ્લાદ-
તાપ-કરી મિશ્રા ઇતિ । હ્લાદ-કરી મનઃ-પ્રસાદોત્થા સાત્ત્વિકી । તાપકરી
વિષય-વિયોગાદિષુ તાપ-કરી તામસી । તદ્-ઉભય-મિશ્રા વિષય-જન્યા રાજસી
। તત્ર હેતુઃ સત્ત્વાદિ-ગુણ-વર્જિતે । તદ્ ઉક્તં સર્વજ્ઞ-સૂક્તૌ -
હ્લાદિન્યા સંવિદ્-આશ્લિષ્ટઃ
સચ્-ચિદ્-આનન્દ ઈશ્વરઃ ।
સ્વાવિદ્યા-સંવૃતો જીવઃ
સઙ્ક્લેશ-નિકરાકરઃ ॥ ઇતિ [ભાવાર્થ-દીપિકા 1.7.6]

અત્ર ક્રમાદ્ ઉત્કર્ષેણ સન્ધિની-સંવિદ્-ધ્લાદિન્યા જ્ઞેયાઃ । તત્ર ચ સતિ
ઘટાનાં ઘટત્વમ્ ઇવ સર્વેષાં સતાં વસ્તૂનાં પ્રતીતેર્ નિમિત્તમ્ ઇતિ ક્વચિત્
સત્તા-સ્વરૂપત્વેન આમ્નાતોઽપ્ય્ અસૌ ભગવાન્ સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્ય્
અત્ર સદ્-રૂપત્વેન વ્યાપદિશ્યમાના મયા સત્તાં દધાતિ ધારયતિ ચ સા
સર્વ-દેશ-કાલ-દ્રવ્યાદિ-પ્રાપ્તિકરી સન્ધિની । તથા સંવિદ્-રૂપોઽપિ યયા
સંવેત્તિ સંવેદયતિ ચ સા સંવિત્ । તથા હ્લાદ-રૂપોઽપિ યયા સંવિદ્ ઉત્કટ-
રૂપયા તં હ્લાદં સંવેત્તિ સંવેદયતિ ચ સા હ્લાદિનીતિ વિવેચનીયમ્ ।
તદ્ એવં તસ્યા મૂલ-શક્તેસ્ ત્ર્ય્-આત્મકત્વેન સિદ્ધે યેન સ્વ-પ્રકાશતા-
લક્ષણેન તદ્-વૃત્તિ-વિશેષેણ સ્વરૂપં સ્વયં સ્વરૂપ-શક્તિર્ વા વિશિષ્ટમ્
આવિર્ભવતિ તદ્ વિશુદ્ધ-સત્ત્વમ્ । તચ્ ચાન્ય-નિરપેક્ષયસ્ તત્-પ્રકાશ ઇતિ
જ્ઞાપન-જ્ઞાન-વૃત્તિકત્વાત્ સંવિદ્ એવ । અસ્ય માયયા સ્પર્શાભાવાત્
વિશુદ્ધત્વમ્ ।[*એન્દ્નોતે #43]
ઉક્તં ચ તસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રાકૃતાદ્ અન્યતરત્વં દ્વાદશે શ્રી-નારાયણર્ષિં
પ્રતિ માર્કણ્ડેયેન ।
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતીશ તવાત્મબન્ધો
માયામયાઃ સ્થિતિ-લયોદ્ભવ-હેતવોઽસ્ય ।
લીલાધૃતા યદ્ અપિ સત્ત્વ-મયી પ્રશાન્ત્યૈ
નાન્યે નૄણાં વ્યસન-મોહ-ભિયશ્ ચ યાભ્યામ્ ॥ [ભ્પ્ 12.8.39]
તસ્માત્ તવેહ ભગવન્ન્ અથ તાવકાનાં
શુક્લાં તનું સ્વ-દયિતાં કુશલા ભજન્તિ ।
યત્ સાત્વતાઃ પુરુષ-રૂપમ્ ઉશન્તિ સત્ત્વં
લોકો યતોઽભયમ્ ઉતાત્મ-સુખં ન ચાન્યદ્ ॥ [ભ્પ્ 12.8.40] [*એન્દ્નોતે #44]
અનયોર્ અર્થઃ । હે ઈશ યદ્ અપિ સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ તવૈવ માયા-કૃતા લીલાઃ
। કથમ્ભૂતાઃ - અસ્ય વિશ્વસ્ય સ્થિત્યાદિ-હેતવઃ તથાપિ યા સત્ત્વમયી સૈવ
પ્રશાન્ત્યૈ પ્રકૃષ્ટ-સુખાય ભવતિ । નાન્યે રજસ્ તમો-મય્યૌ । ન કેવલં
પ્રશાન્ત્યભાવ-માત્રમ્ અનયોઃ । ભજને[*એન્દ્નોતે #45] કિન્ત્વ્ અનિષ્ટં
ચેત્ય્ આહ વ્યસનેતિ । હે ભગવન્ તસ્માત્ તવ શુક્લાં સત્ત્વ-મય-
લીલાધિષ્ઠાત્રીં તનું શ્રી-વિષ્ણુ-રૂપાં તે કુશલા નિપુણા ભજન્તિ સેવન્તે ।
ન ત્વ્ અન્યાં બ્રહ્મ-રુદ્ર-રૂપાન્ ।
તથા તાવકાનાં જીવાનાં મધ્યે શુક્લાં સત્ત્વૈક-નિષ્ઠાંઅ તનું
ભગવદ્-ભક્ત-લક્ષણ-સ્વાયમ્ભુવ-મન્વાદિ-રૂપાંઅ[*એન્દ્નોતે #46]
યે ભજન્તિ અનુસરન્તિ । ન તુ દક્ષ-ભૈરવાદિ-રૂપામ્ । કથમ્ભૂતાં સ્વસ્ય
તવાપિ દયિતાં લોક-શાન્તિ-કરત્વાત્ ।
નનુ મમ સ્વરૂપમ્ અપિ સત્ત્વાત્મકમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધં । તર્હિ કથં તસ્યાપિ
માયામયત્વમ્ એવ । નહિ નહીત્ય્ આહ સાત્વતાઃ શ્રી-ભાગવતા યત્ સત્ત્વં
પુરુષસ્ય તવ રૂપં પ્રકાશમ્ ઉશન્તિ મન્યન્તે । યતશ્ ચ સત્ત્વાત્ લોકો
વૈકુણ્ઠાખ્યઃ પ્રકાશતે । તદ્ અભયમ્ આત્મ-સુખં પર-બ્રહ્માનન્દ-
સ્વરૂપમ્ એવબ્ ન ત્વ્ અન્યત્ પ્રકૃતિજં સત્ત્વં તદ્ ઇતિ । અત્ર સત્ત્વ-શબ્દેન સ્વ-
પ્રકાશતાબ્-લક્ષણ-સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષ ઉચ્યતે ।
સત્ત્વં વિશુદ્ધં વસુદેવ-શબ્દિતં
યદ્ ઈયતે તત્ર પુમાન્ અપાવૃતઃ । [ભ્પ્ 4.3.21]
ઇતિ શ્રી-શિવ-વાક્યાનુસારાત્ચ્ । અગોચરસ્ય ગોચરત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિ-ગુણઃ ।
સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અશુદ્ધ-સત્ત્વ-લક્ષણ-પ્રસિદ્ધ્ય્-અનુસારેણ તથાભૂતશ્ ચિચ્-
છક્તિ-વિશેષઃ સત્ત્વમ્ ઇતિ સઙ્ગતિ-લાભાચ્ ચ । તતશ્ ચ તસ્ય સ્વરૂપ-શક્તિ-
વૃત્તિત્વેન સ્વરૂપાત્મતૈવેત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ અભયમ્ આત્મ-સુખમ્ ઇતિ દ્શક્તિ-
પ્રાધાન્ય-વિવક્ષયોક્તં લોકો યત ઇતિદ્ । અર્થાન્તરે ભગવદ્-વિગ્રહં પ્રતિ
રૂપં યદ્ એતદ્ [ભ્પ્ 2.8.2] ઇત્યાદૌ શુદ્ધ-સ્વરૂપ-માત્રત્વ-પ્રતિજ્ઞા-
ભઙ્ગઃ । અભયમ્ ઇત્ય્ આદૌ પ્રાઞ્જલતા-હાનિશ્ ચ ભવતિ । અન્યત્
પદસ્યૈકસ્યૈવ રજસ્ તમશ્ ચેતિ દ્વિર્-આવૃત્તૌ પ્રતિપત્તિ-ગૌરવ ઉત્પદ્યતે ।
પૂર્વમ્ અપિ નાન્ય ઇતિ દ્વિ-વચનેનૈવ હે પરામૃષ્ટે । તસ્માદ્ અસ્તિ પ્રસિદ્ધાદ્
અન્યત્ સ્વરૂપ-ભૂતં સત્ત્વમ્ ।
યદ્ એવૈકાદશે યત્ કાય એષ ભુવન-ત્રય-સન્નિવેશ [ભ્પ્ 11.4.4] ઇત્યાદૌ
જ્ઞાનં સ્વત ઇત્ય્ અત્ર ટીકા-કૃન્-મતં યસ્ય સ્વરૂપ-ભૂતાત્ સત્ત્વાત્ તનુ-
ભૃતાં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અનેન યથા બ્રહ્મણઃ સ્તવાન્તે એતત્ સુહૃદ્ભિશ્ ચરિતમ્ ઇત્ય્
અત્ર વ્યક્તેતરં વ્યક્તાજ્ જડ-પ્રપઞ્ચાદ્ ઇતરત્ શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મકમ્ ઇત્ય્ આદિના
।
તથા પરો રજઃ સવિતુર્ જાત-વેદા દેવસ્ય ભર્ગ [ભ્પ્ 5.7.14] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-
ભરત-જાપ્યે તન્-મતમ્ । પરો રજઃ રજસઃ પ્રકૃતેઃ પરં શુદ્ધ-
સત્ત્વાત્મકમ્ ઇત્ય્ આદિના । અતએવ પ્રાકૃતાઃ સત્ત્વાદયો ગુણા જીવસ્યૈવ ન ત્વ્
ઈશસ્યેતિ શ્રૂયતે । યથૈકાદશે સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણા જિવસ્ય નૈવ મે
। [11.25.12] ઇતિ । શ્રી-ભગવદ્-ઉપનિષત્સુ ચ -
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા
રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ યે ।
મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ
ન ત્વ્ અહં તેષુ તે મયિ ॥
ત્રિભિર્ ગુણમયૈર્ ભાવૈર્
એભિઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
મોહિતં નાભિજાનાતિ
મામ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયમ્ ॥
દૈવી હ્ય્ એષા ગુણમયી
મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે
માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ॥ [ગીતા 7.12-14]
યથા દશમે -
હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્
પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ સર્વ-દૃગ્ ઉપદ્રષ્ટા તં
ભજન્ નિર્ગુણો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 10.88.4]
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે -
સત્ત્વાદયો ન સન્તીશે
યત્ર ચ પ્રાકૃતા ગુણાઃ ।
સ શુદ્ધઃ સર્વ-શુદ્ધેભ્યઃ
પુમાન્ આદ્યઃ પ્રસીદતુ ॥ ઇતિ । [વિપ્ 1.9.44]
તથા ચ દશમે દેવેન્દ્રેણોક્તમ્ --
વિશુદ્ધ-સત્ત્વં તવ ધામ શાન્તં
તપોમયં ધ્વસ્ત-રજસ્-તમસ્કમ્ ।
માયામયોઽયં ગુણ-સંપ્રવાહો
ન વિદ્યતે તેઽગ્રણાનુબન્ધઃ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.27.4]
અયમ્ અર્થઃ । ધામ સ્વરૂપ-ભૂત-પ્રકાશ-શક્તિઃ । વિશુદ્ધત્વમ્ આહ
વિશેષણ-દ્વયેન । ધ્વસ્ત-રજસ્-તમસ્કં તપો-મયમ્ ઇતિ ચ । તપોઽત્ર જ્ઞાનં
સ તપોઽતપ્યત ઇતિ શ્રુતેઃ । તપોમયં પ્રચુર-જ્ઞાન-સ્વરૂપમ્ જાડ્યાંશેનાપિ
રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મા જ્ઞાન-મયઃ શુદ્ધ ઇતિવત્ ।
ધૃતઃ[*એન્દ્નોતે #47] પ્રાકૃત-સત્ત્વમ્ અપિ વ્યાવૃત્તમ્ । અત એવ
માયામયોઽયં સત્ત્વાદિ-ગુણ-પ્રવાહસ્ તે તવ ન વિદ્યતે । યતોઽસાવ્
અજ્ઞાનેનૈવાનુબન્ધ ઇતિ ।
અતએવ શ્રી-ભગવન્તં પ્રતિ બ્રહ્માદીનાં સયુક્તિકં વાક્યમ્ ।
સત્ત્વં વિશુદ્ધં શ્રયતે ભવાન્ સ્થિતૌ
શરીરિણાં શ્રેય-ઉપાયનં વપુઃ ।
વેદ-ક્રિયા-યોગ-તપઃ-સમાધિભિસ્
તવાર્હણં યેન જનઃ સમીહતે ॥ [ભ્પ્ 10.2.34]
સત્ત્વં ન ચેદ્ ધાતર્ ઇદં નિજં ભવેદ્
વિજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાન-ભિદાપમાર્જનમ્ ।
ગુણ-પ્રકાશૈર્ અનુમીયતે ભવાન્
પ્રકાશતે યસ્ય ચ યેન વા ગુણઃ ॥ [ભ્પ્ 10.2.35]
અયમ્ અર્થઃ । સત્ત્વં તેન પ્રકાશમાનત્વાત્ તદ્-અભિન્નતયા રૂપિતં વપુર્
ભવાન્ શ્રયતે પ્રકટયતિ । કથમ્ભૂતં સત્ત્વં વિશુદ્ધમ્ । અન્યસ્ય
રજસ્-તમોભ્યામ્ અમિશ્રસ્યાપિ[*એન્દ્નોતે #48] પ્રાકૃતત્વેન જાડ્યાંશ-
સંવલિતત્વાન્ ન વિશેષેણ શુદ્ધત્વમ્ । એતત્ તુ સ્વરૂપ-શક્ત્ય્-આત્મ[ક]ત્વેન
તદ્-અંશસ્યાપ્ય્ અસ્પર્શાદ્ અતીવ શુદ્ધ[ત્વ]મ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કિમ્ અર્થં શ્રયતે । શરીરિણાં સ્થિતૌ નિજ-ચરણારવિન્દે મનઃસ્થૈર્યાય
સર્વત્ર [ભક્તેષુ] ભક્તિ-સુખ-દાનસ્યૈવ ત્વદીય-મુખ્ય-પ્રયોજનત્વાદ્
ઇતિ ભાવઃ । ભક્તિ-યોગ-વિધાનાર્થમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 1.8.19] શ્રી-કુન્તી-વાક્યાત્ ।

કથમ્ભૂતં વપુઃ શ્રેયસાં સર્વેષાં પુરુષાર્થાનામ્ ઉપાયનમ્ આશ્રયમ્
। નિત્યાનન્ત-પરમાનન્દ-રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો વપુષસ્ તવ ચ ભેદ-
નિર્દેશોઽયમ્[*એન્દ્નોતે #49] ઔપચારિક એવેતિ ભાવઃ । અતએવ યેન વપુષા
યદ્ વપુર્ આલમ્બનેનૈવ જનસ્ તવાર્હણં પૂજાં કરોતિ । કૈઃ સાધનૈઃ
વેદાદિભિસ્ ત્વદ્-આલમ્બનકૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાધારણૈસ્ ત્વ્ અર્પિતૈર્ એવ ત્વદ્-
અર્હણ-પ્રાયતા-સિદ્ધાવ્ અપિ । વપુષોઽનપેક્ષત્વાત્ । તાદૃશએ-
વપુષોઽનપેક્ષ્યત્વાત્ તાદૃશએ[*એન્દ્નોતે #50]-વપુઃ-પ્રકાશ-હેતુત્વેન
સ્વરૂપાત્મકત્વં સ્પષ્ટયન્તિ ।
હે ધાતશ્ ચેદ્ યદિ ઇદં સત્ત્વં યત્ તવ નિજં વિજ્ઞાનમ્ અનુભવં[ઃ]
તદાત્મિકા સ્વ-પ્રકાશતા-શક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્ ન ભવેત્ । તર્હિ ત્વ્ અજ્ઞાન-
ભિદા સ્વ-પ્રકાશસ્ય તવાનુભવf-પ્રકાર એવ માર્જનં શુદ્ધિમ્ અવાપ ।
સૈવ જગતિ પર્યવસીયતે ન તુ તવાનુભવf[*એન્દ્નોતે #51]-લેશોઽપીત્ય્
અર્થઃ ।
નનુ પ્રાકૃત-સત્ત્વ-ગુણેનૈવ ગ્મમાનુભવોગ્[*એન્દ્નોતે #52] ભવતુ
કિં નિજ-હ્ગ્રહણ્હ્[*એન્દ્નોતે #53]એન તત્રાહ । પ્રાકૃત-ગુણ-પ્રકાશૈર્
ભવાન્ કેવલમ્ અનુમીયતે ન તુ સાક્ષાત્ક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા તવ
વિજ્ઞાન-રૂપમ્ અજ્ઞાન-ભિદાયા અપમર્જનં ચ યન્ નિજં સત્ત્વં તદ્ યદિ ન
ભવેન્ નાવિર્ભવતિ તદૈવ પ્રાકૃત-સત્ત્વાદિ-ગુણ-પ્રકાશૈર્ ભવાન્
અનુમીયતે । ત્[વ્]અન્-નિજ-સત્તાવિર્ભાવેણ તુ સાક્ષાત્-ક્રિયત એવેત્ય્ અર્થઃ । તદ્
એવ સ્પષ્ટયિતું તત્રાનુમાને દ્વૈવિધ્યમ્ આહુર્ યસ્ય ગુણઃ પ્રકાશત ઇયેન
વા ગુણઃ પ્રકાશતૈ[*એન્દ્નોતે #54] ઇતિ । અસ્વરૂપ-ભૂતસ્યૈવ [પ્રાકૃત-
]સત્ત્વાદિ-ગુણસ્ય ત્વદ્-અવ્યભિચારિ-સમ્બન્ધિત્વ-માત્રેણ વા ત્વદ્-એક-
પ્રકાશ્યમાનતા-માત્રેણ વા ત્વલ્-લિઙ્ગત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા અરુણોદયસ્ય
સૂર્યોદય-સાન્નિધ્ય-લિઙ્ગત્વં યથા વા ધૂમસ્યાગ્નિ-લિઙ્ગત્વમ્ ઇતિ । તત
ઉભયથાપિ તવ સાક્ષાત્કારે તસ્ય સાધકતમત્વાભાવો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
તદ્ એવમ્ અપ્રાકૃત-સત્ત્વસ્ય તદીય-સ્વ-પ્રકાશતા-રૂપત્વં યેન
સ્વપ્રકાશસ્ય તવ સાક્ષાત્કારો ભવતીતિ સ્થાપિતમ્ । અત્ર યે વિશુદ્ધ-સત્ત્વં
નામ પ્રાકૃતમ્ એવ રજસ્-તમઃ-શૂન્યં મત્વા તત્-કાર્યં ભગવદ્-
વિગ્રહાદિકં મન્યન્તે તે તુ ન કેનાપ્ય્ અનુગૃહીતાઃ । રજઃ-
સમ્બન્ધાભાવેન સ્વતઃ પ્રશાન્ત-સ્વભાવસ્ય સર્વત્રોદાસીનતાકૃતિ-હેતોસ્
તસ્ય ક્ષોભાસમ્ભવાત્ વિદ્યામયત્વેન યથાવસ્થિત-વસ્તુ-પ્રકાશિતામાત્ર-
ધર્મત્વાત્, તસ્ય કલ્પનાન્તરાયોગ્યત્વાચ્ ચ । તદ્ ઉક્તમ્ અપ્ય્ અગોચરસ્ય
ગોચરત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિ-ગુણઃ સત્ત્વમ્ । ગોચરસ્ય બહુ-રૂપત્વે રજઃ ।
બહુરૂપસ્ય તિરોહિતત્વે રજઃ[*એન્દ્નોતે #55] । તથા પરસ્પરોદાસીનત્વે
સત્ત્વમ્ । ઉપકારિત્વે રજઃ । અપકારિત્વે તમઃ । ગોચરત્વાદીનિ સ્થિત્-સૃષ્ટિ-
સંહારાઃ ઉદાસીનત્વાદીનિ ચેતિ ।
અથ રજો-લેશે તત્ર મન્તવ્યે વિશુદ્ધ-પદવૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અલં તન્-મત-
રજો-જ્લેશે તત્ર મન્તવ્યે વિશુદ્ધ-પદ-વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અલં તન્-
મતજ્[*એન્દ્નોતે #56]-રજો-
ઘટ-પ્રઘટ્ટનયેતિ ।[*એન્દ્નોતે #57]
ક્તત્ર ચેદમ્ એવ વિશુદ્ધ-સત્ત્વં સન્ધિન્ય્-અંશ-પ્રધાનં ચેદ્ આધાર-
શક્તિઃ । સંવિદ્-અંશ-પ્રધાનમ્ આત્મ-વિદ્યા । હ્લાદિની-સારાંશ-પ્રધાનં
ગુહ્ય-વિદ્યા । યુગપત્ શક્તિ-ત્રય-પ્રધાનં મૂર્તિઃ । અત્રાધાર-શક્ત્યા
ભગવદ્-ધામ પ્રકાશતે । તદ્ ઉક્તં - યત્ સાત્વતાઃ પુરુષ-રૂપમ્ ઉશન્તિ
સત્ત્વં લોકો યત [ભ્પ્ 12.8.40][*એન્દ્નોતે #58] ઇતિ ।
તથા જ્ઞાન-તત્-પ્રવરક-લક્ષણ-વૃત્તિ-દ્વયકયાત્મ-વિદ્યયા તદ્-વૃત્તિ-
રૂપમ્ ઉપાસકાશ્રયં જ્ઞાનં પ્રકાશતે । એવં ભક્તિ-તત્-પ્રવર્તક-લક્ષણ-
વૃત્તિ-દ્વયકયા ગુહ્ય-વિદ્યયા તદ્-વૃત્તિ-રૂપા પ્રીત્યાત્મિકા ભક્તિઃ પ્રકાશતે
।
એતે એવ વિષ્ણુ-પુરાણે લક્ષ્મી-સ્તવે સ્પષ્ટીકૃતે -
યજ્ઞ-વિદ્યા મહા-વિદ્યા
ગુહ્ય-વિદ્યા ચ શોભતે ।
આત્મ-વિદ્યા ચ દેવિ ત્વં
વિમુક્તિ-ફલ-દાયિની ॥ [વિપ્ 1.9.118] ઇતિ ।
યજ્ઞ-વિદ્યા કર્મ । મહા-વિદ્યા અષ્ટાઙ્ગ-યોગઃ । ગુહ્ય-વિદ્યા ભક્તિઃ ।
આત્મ-વિદ્યા જ્ઞાનમ્ । તત્-તત્-સર્વાશ્રયત્વાત્ ત્વમ્ એવ તત્-તદ્-રૂપા વિવિધાનાં
મુક્તીનામ્ અન્યેષાં ચ વિવિધાનાં ફલાનાં દાત્રી ભવસીત્ય્ અર્થઃ
।ક્[*એન્દ્નોતે #59]
અથ મૂર્ત્યા પરતત્ત્વાત્મકઃ શ્રી-વિગ્રહ પ્રકાશતે । ઇયમ્ એવ
વસુદેવાખ્યા । તદ્ ઉક્તં ચતુર્થસ્ય તૃતીયે મહાદેવેન -
સત્ત્વં વિશુદ્ધં વસુદેવ-શબ્દિતં
યદ્ ઈયતે તત્ર પુમાન્ અપાવૃતઃ ।
સત્ત્વે ચ તસ્મિન્ ભગવાન્ વાસુદેવો
હ્ય્ અધોક્ષજો મે મનસા વિધીયતે ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 4.3.23] ।
અસ્યાર્થઃ । વિશુદ્ધં સ્વ-રૂપ-શક્તિ-વૃત્તિત્વાજ્ જાડ્યાંશેનાપિ રહિતમ્ ઇતિ
વિશેષેણ શુદ્ધં તદ્ એવ વસુદેવ-શબ્દેનોક્તમ્ । કુતસ્ તસ્ય સત્ત્વતા
વસુદેવતા વા તત્રાહ- યદ્ યસ્માત્ તત્ર તસ્મિન્ પુમાન્ વાસુદેવ ઈયતે
પ્રકાશતે । આદ્યે તાવદ્ અગોચર-ગોચરતા-હેતુત્વેન લોક-પ્રસિદ્ધ-સત્ત્વ-
સામ્યાત્ સત્ત્વતા વ્યક્તા । દ્વિતીયે ત્વ્ અયં અર્થઃ । વસુદેવે ભવતિ પ્રતીયત
ઇતિ વાસુદેવઃ પરમેશ્વરઃ પ્રસિદ્ધઃ । સ ચ વિશુદ્ધ-સત્ત્વં પ્રતીયતે ।
અતઃ પ્રત્યયાર્થેન પ્રસિદ્ધેન પ્રકૃત્ય્-અર્થો નિર્ધાર્યતે । તતશ્ ચ વાસયતિ
દેવમ્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા વ વસત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ વા વસુઃ । તથા દીવ્યતિ દ્યોતત ઇતિ
દેવઃ । સ ચાસૌ સ ચેતિ વાસુદેવઃ । ધર્મ ઇષ્ટં ધનં નૄણાં ઇતિ સ્વયં
ભગવદ્ ઉક્તે વસુભિર્ ભગવદ્-ધર્મ-લક્ષણૈઃ પુણ્યૈઃ પ્રકાશત ઇતિ વા
વસુદેવઃ । તસ્માદ્ વસુદેવ-શબ્દિતં વિશુદ્ધ-સત્ત્વમ્ ।
ઇત્થં સ્વયં પ્રકાશ-જ્યોતિર્-એક-વિગ્રહ-ભગવજ્-જ્ઞાન-હેતુત્વેન
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં
રજો વૈકલ્પિકં તુ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં
મન્-નિષ્ઠમ્ નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 11.25.24]
બહુત્ર ગુણાતીતાવસ્થાયામ્ એવ ભગવજ્-જ્ઞાન-શ્રવણેન ન ચ સિદ્ધમ્ અત્ર
વિશુદ્ધ-પદાવગતં સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-ભૂત-સ્વપ્રકાશતા-લક્ષણત્વં
તસ્ય વ્યક્તમ્ । તતશ્ ચ સત્ત્વે પ્રતીયત ઇત્ય્ અત્ર કરણ એવાધિકરણ-
વિવક્ષયા ॥ સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિત્વમ્ એવ વિશદયતિ । અપાવૃત આવરણ-શૂન્યઃ
સન્ પ્રકાશતે । પ્રાકૃતં સત્ત્વં ચેત્ તર્હિ તત્ર પ્રતિફલનમ્ એવાવસીયતે ।
તતશ્ ચ દર્પણે મુખસ્યેવ તદ્-અન્તર્ગતતયા તસ્ય તત્રાવૃતત્વેનૈવ
પ્રકાશઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ફલિતાર્થમ્ આહ એવમ્ભૂતે સત્ત્વે તસ્મિન્ નિત્યમ્
એવ પ્રકાશમાનો ભગવાન્ મે મયા મનસા વિશેષેણ વિધીયતે ચિન્ત્યત ઇત્ય્
અર્થઃ । તત્ સત્ત્વં તાદાત્મ્યાપન્નમે એવઅન્યથા નૈવ મનસા ચિન્તયિતું
શક્યતે ઇતિ પર્યવસિતમ્ ।
નનુ કેવલેન મનસૈવ ચિન્ત્યતાં કિં તેન સત્ત્વેન તત્રાહ । હિ યસ્માદ્
અધોક્ષજઃ અધઃકૃતમ્ અતિક્રાન્તમ્ અક્ષજમ્ ઇન્દ્રિય-જ્ઞાનં યેન સઃ ।
નમસેતિ પાઠે હિ શબ્દ-સ્થાનેઽપ્ય્ અનુ-શબ્દઃ પઠ્યતે । તતશ્ ચ વિશુદ્ધ-
સત્ત્વાખ્યયા સ્વપ્રકાશતા-શક્ત્યૈવ પ્રકાશમાનોઽસૌ નમસ્કારાદિના
કેવલમ્ અનુવિધીયતે સેવ્યતે । ન તુ કેનાપિ પ્રકાશ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ
સોઽદૃશ્યત્વેનૈવ સ્ફુરન્ન્ અસૌ અદૃશ્યેનૈવ નમસ્કારાદિના અસ્માભિઃ સેવ્યત
ઇતિ તત્-પ્રકરણ-સઙ્ગતિશ્ ચ ગમ્યતે ।

તથા યતો ભગવદ્-વિગ્રહ-પ્રકાશક-વિશુદ્ધ-સત્ત્વસ્ય મૂર્તિત્વં
વસુદેવત્વં ચ તત એવ તત્-પ્રાદુર્ભાવ-વિશેષે ધર્મ-પત્ન્યા મૂર્તિત્વં
પ્રસિદ્ધમ્ ।
શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભૌ ચ વસુદેવત્વમ્ ઇતિ વિવેચનીયમ્ । અત્ર શ્રદ્ધા-
પુષ્ટ્ય્-આદિ-લક્ષણ-પ્રાદુર્ભૂતં ભગવચ્-છક્ત્યંશ-રૂપસ્ય ભગિનીતયા
પાઠ-સાહચર્યેણ મૂર્તેસ્ તસ્યાસ્ તચ્-છક્ત્ય્-અંશ-પ્રાદુર્ભાવત્વમ્
ઉપલભ્યતે । તુર્યે ધર્મ-કલા-સર્ગે નર-નારાયણાવ્ ઋષી ઇત્ય્ [ભ્પ્ 1.3.9] અત્ર
કલા-શબ્દેન ચ શક્તિર્ એવાભિધીયતે । તતઃ શક્તિ-લક્ષણાયાં તસ્યાં ચ નર-
નારાયણાખ્ય-ભગવત્-પ્રકાશ-ફલ-દર્શનાત્ વસુદેવાખ્ય-શુદ્ધ-
સત્ત્વ-રૂપત્વમ્ એવાવસીયતે ।
તદ્ એવમ્ એવ તસ્યા મૂર્તિર્ ઇત્ય્ આખ્યાઽપ્ય્ ઉક્તા । મૂર્તિઃ સર્વ-ગુણોત્પત્તિર્ નર-
નારાયણાવ્ ઋષી ઇતિ [ભ્પ્ 4.1.52] । સર્વ-ગુણસ્ય ભગવતઃ ઉત્પત્તિઃ પ્રકાશો
યસ્યાઃ સા તાવ્ અસૂતેતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । ભગવદ્-આખ્યાયાઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-
મૂર્તેઃ પ્રકાશ-હેતુત્વાત્ મૂર્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ તથૈવ તત્-પ્રકાશ-ફલત્વ-
દર્શનેન ચ નાસ્ય્ ઐક્યેન ચ શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભેર્ અપિ શુદ્ધ-સત્ત્વાદિ-
ભાવત્વં જ્ઞેયમ્ । તચ્ ચોક્તં નવમે -
વસુદેવં હરેઃ સ્થાનં
વદન્ત્ય્ આનકદુન્દુભિમ્ । ઇતિ । [ભ્પ્ 9.24.30]
અન્યથા હરેઃ સ્થાનમ્ ઇતિ વિશેષણસ્ય અકિઞ્ચિત્-કરત્વં સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ એવં
હ્લાદિન્ય્-આદ્ય્-એકતમાંશ-વિશેષ-પ્રધાનેન વિશુદ્ધ-સત્ત્વેન યથાયથં
શ્રી-પ્રભૃતીનામ્ અપિ પ્રાદુર્ભાવો વિવેક્તવ્યઃ । તત્ર ચ તાસાં ભગવતિ
સમ્પદ્-રૂપત્વં તદ્-અનુગ્રાહ્યે સમ્પત્-સમ્પાદક-રૂપત્વં સમ્પદ્-
અંશજત્વં ચેત્ય્-આદિ-ત્રિજગત્વં જ્ઞેયમ્ । તત્ર તાસાં કેવલ-શક્તિ-
માત્રત્વેનામૂર્તાનાં ભગવદ્-વિગ્રહાદ્યૈકામ્યેન સ્થિતસ્ તદ્-અધિષ્ઠાત્રી-
રૂપત્વેન મૂર્તીનાં તુ તદ્-આવરણતયેતિ દ્વિરૂપત્વમ્ અપિ જ્ઞેયમ્ ઇતિ દિક્ ॥
॥ 10.39 ॥ શ્રી-શુકઃ

[118]
લથૈવં ભૂતાનન્ત-વૃત્તિકા યા સ્વરૂપ-શક્તિઃ સા ત્વ્ ઇહ ભગવદ્-
ધામાંશ-વર્તિની મૂર્તિમતી લક્ષ્મીર્ એવેત્ય્ આહ -
અનપાયિની ભગવતી શ્રીઃ
સાક્ષાદ્ આત્મનો હરેઃ ॥ ઇતિ ॥ [ભ્પ્ 12.11.20]
ટીકા ચ - અનપાયિની હરેઃ શક્તિઃ તત્ર હેતુઃ સાક્ષાદ્ આત્મનઃ સ્વ-સ્વરૂપસ્ય
ચિદ્-રૂપત્વાત્ તસ્યાસ્ તદ્-અભેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર સાક્ષાચ્-છબ્દેન વિલજ્જમાનયા યસ્ય સ્થાતુમ્ ઈક્ષા-પથેઽમુયા ઇત્ય્ [ભ્પ્
2.5.13] આદ્ય્ ઉક્તા માયા નેતિ ધ્વનિતમ્ । તત્રાનપાયિત્વં યથા ।
શ્રી-હાયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે -
પરમાત્મા હરિ દેવસ્
તચ્-છક્તિઃ શ્રીર્ ઇહોદિતા ।
શ્રીર્ દેવી પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા
કેશવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
ન વિષ્ણુના વિના દેવી
ન હરિઃ પદ્મજાં વિના ॥ ઇતિ ।
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે --
નિત્યૈવ સા જગન્-માતા
વિષ્ણોઃ શ્રીર્ અનપાયિની ।
યથા સર્વ-ગતો વિષ્ણુસ્
તથૈવેયં દ્વિજોત્તમ ॥ ઇતિ । [વિપ્ 1.8.17]ક્[*એન્દ્નોતે #60]
તત્રાન્યત્ર -
એવં યથા જગત્-સ્વામી
દેવ-દેવો જનાર્દનઃ ।
અવતારં કરોત્ય્ એષા
તથા શ્રીસ્ તત્-સહાયિની ॥ [વિપ્ 1.9.142] ઇતિ ।
ચિદ્રૂપત્વમ્ અપિ સ્કાન્દે -
અપરં ત્વ્ અક્ષરં યા
સા પ્રકૃતિર્ જડ-રૂપિકા ।
શ્રીઃ પરા પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા
ચેતના વિષ્ણુ-સંશ્રયા ॥
તામ્ અક્ષરં પરં પ્રાહુઃ
પરતઃ પરમ્ અક્ષરમ્ ।
હરિર્ એવાખિલ-ગુણ
અક્ષર-ત્રયમ્ ઈરિતમ્ ॥ ઇતિ ।
અત એવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે એવ -
કલા-કાષ્ઠા-નિમેષાદિ[*એન્દ્નોતે #61]-
કાલ-સૂત્રસ્ય ગોચરે ।
યસ્ય શક્તિર્ ન શુદ્ધસ્ય
પ્રસીદતુ સ મે હરિઃ ॥
પ્રોચ્યતે પરમેશો યો
યઃ શુદ્ધોઽપ્ય્ ઉપચારતઃ ।
પ્રસીદતુ સ નો વિષ્ણુર્
આત્મા યઃ સર્વ-દેહિનામ્ ॥ ઇતિ [વિપ્ 1.9.45-46]
અત્ર સ્વામિભિર્ એવ વ્યાખ્યાતં ચ । કલા-કાષ્ઠા-નિમેષાદિ-કાલ એવ સૂત્રવત્
સૂત્રં જગચ્-ચેષ્ટા નિયામકત્વાત્ તસ્ય ગોચરે વિષયે યસ્ય શક્તિર્ લક્ષ્મીર્ ન
વર્તતે । સ્વરૂપાભિન્નત્વાન્ નિત્યૈવ સા કાલાધીના ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥
અતએવ તસ્યાઃ સ્વરૂપાભેદાચ્ છુદ્ધસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
નનુ યદિ લક્ષ્મીસ્ તત્-સ્વરૂપાભિન્ના કથં તર્હિ લક્ષ્મ્યાઃ પતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે
તત્રાહ પ્રોચ્યતે ઇતિ પરા ચાસૌ મા ચ લક્ષ્મીસ્ તસ્યા ઈશો યઃ શુદ્ધઃ
કેવલોઽપિ ઉપચારતો ભેદ-વિવશયા પ્રોચ્યતે । દ્વિતીયો યચ્-છબ્દઃ પ્રસિદ્ધાવ્
ઇતિ એવમ્ એવાભિપ્રેત્ય પ્રાર્થિતં શ્રી-બ્રહ્મણા તૃતીયે ।
એષ પ્રપન્ન વરદે રમયાત્મ-શક્ત્યા
યદ્ યત્ કરિષ્યતિ ગૃહીત-ગુણાવતારઃ ।
તસ્મિન્ સ્વ-વિક્રમમ્ ઇદં સૃજતોઽપિ ચેતો
યુઞ્જીત કર્મ શમલં ચ યથા વિજહ્યામ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 3.9.23] ।
અતો યત્ તુ -
સાક્ષાચ્ છ્રીઃ પ્રેષિતા દેવૈર્
દૃષ્ટ્વા તં મહદ્ અદ્ભુતમ્ ।
અદૃષ્ટાશ્રુત-પૂર્વત્વાત્
સા નોપેયાય શઙ્કિતા ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 7.9.2] શ્રી-નૃસિંહ-પ્રાદુર્ભૂતાવ્ ઉક્તમ્ ।
॥ 12.11 ॥ શ્રી-સૂતઃ

[119]
તદ્ એવં સચ્ચિદાનન્દૈક-રૂપઃ સ્વરૂપ-ભૂતાચિન્ત્ય-વિચિત્રાનન્ત-શક્તિ-યુક્તો
ધર્મત્વ એવ ધર્મિત્વં નિર્ભેદત્વ એવ નાના ભેદવત્ત્વમ્ અપરુપિત્વ એવ
રૂપિત્વં, વ્યાપકત્વ એવ મધ્યમત્વં, સત્યમ્ એવેત્ય્ આદિ-પરસ્પર-
વિરુદ્ધાનન્ત-ગુણ-નિધિઃ । સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-વિલક્ષણ-સ્વ-પ્રકાશાખણ્ડ-
સ્વ-સ્વરૂપ-ભૂત-શ્રી-વિગ્રહસ્ તથાભૂત-ભગવદ્-આખ્યા-મુખ્યૈક-
વિગ્રહ-વ્યઞ્જિત-તાદૃશાનન્ત-વિગ્રહસ્ તાદૃશ-સ્વાનુરૂપ-સ્વરૂપ-
શક્ત્યાવિર્ભાવ-લક્ષણ-લક્ષ્મી-રઞ્જિત-વામાવશઃ સ્વ-પ્રભા-વિશેષાકાર-
પરિચ્છેદ-પરિકર-નિજ-ધામસુ વિરાજમાનાકારઃ સ્વરૂપ-શક્તિ-વિલાસ-
લક્ષણાદ્ભુત-ગુણ-લીલાદિ-ચમત્કારિતાત્મારામાદિ-ગુણો જિજ-સામાન્ય-
પ્રકાશાકાર-બ્રહ્મ-તત્ત્વો નિજાશ્રયૈક-જીવન-જીવાખ્ય-તટસ્થ-શક્તિર્
અનન્ત-પ્રપઞ્ચ-વ્યઞ્જિત-સ્વાભાસ-શક્તિ-ગુણો ભગવાન્ ઇતિ વિદ્વદ્-
ઉપલબ્ધાર્થ-શબ્દૈર્ વ્યઞ્જિતમ્ । તત્ર તત્-સ્વભાવં વસ્ત્વ્-અન્તરમ્
અપશ્યતામ્ અવિદુષામ્ અસમ્ભાવના ન યુક્તેતિ વિવિદિષૂન્ શ્રદ્દાપયિતું
પ્રક્રિયતે તત્રૈકેન તસ્યાવિદુષાં જ્ઞાન-ગોચરત્વં, કિન્તુ વેદૈક-વેદ્યત્વમ્
એવેત્ય્ આહુઃ -
ક ઇહ નુ વેદ બતાવર-જન્માલયોઽગ્રસરં
યત ઉદગાદ્ ઋષિર્ યમ્ અનુ દેવ-ગણો ઉભયે ।
તર્હિ ન સન્ન્ અચાસદ્ ઉભયં ન ચ કાલ-જવઃ
કિમ્ અપિ ન તત્ર શાસ્ત્રમ્ અવકૃષ્ય શયીત યદા ॥ [ભ્પ્ 10.87.24]
બત અહો ભગવન્ ઇહ જગતિ અગ્રસરં પૂર્વ-સિદ્ધં ત્વાં અવર-જન્માલયઃ
અર્વાચીનોત્પત્તિ-નાશવાન્ કોઽપિ પુમાન્ વેદ જાનાતિ । ઈશ્વરસ્ય પૂર્વ-સિદ્ધાવ્
અન્યસ્ય ચાર્વાચીનત્વે કારણં વદન્ત્યો જ્ઞાન-કારણાભાવમ્ આહુઃ । યત
ઉદગાદ્ ઇતિ યતસ્ ત્વત્ત એવ ઋષિર્ બ્રહ્મા ઉત્પન્નઃ । અતોઽર્વાચીનાઃ સર્વે । યદા
તુ ભવાન્ શાસ્ત્રં સ્વ-વિજ્ઞાપકં વેદમ્ અવકૃષ્ય વૈકુણ્ઠ એવાકૃષ્ય
શયીત જગત્-કાર્યં પ્રતિ દૃષ્ટિં નિમીલયતિ તર્હિ તદા અનુશાયિનં જીવાનાં
જ્ઞાન-સાધનં નાસ્તિ । યતસ્ તદા ન સત્ સ્થૂલમ્ આકાશાદિ ન ચાસત્ સૂક્ષ્મં
મહદ્-આદિ ન ચોભયં સદસદ્ભ્યામ્ આરબ્ધં શરીરમ્ । ન ચ કાલ-જવઃ
તન્-નિમિત્તીભૂતં કાલ-વૈષમ્યં એવં સતિ તત્ર તદા કિમ્ અપિ ઇન્દિર્ય-
પ્રાણાદ્ય્ અપિ ન । અયમ્ અર્થઃ । યદા સૃષ્ટિ-ગતત્વાત્ દેહાદ્ય્-ઉપાધિ-
કૃતાન્તરત્વાત્ । કાલ-કર્મ-વશેન મલિન-સત્ત્વાત્ તેષામ્ તદ્-અવધારણે
સામર્થ્યં નાસ્તિ । યદા તુ પ્રલયે સમયે ન બહ્વ્-અન્તરમ્ અપિ તદાપિ તેષાં
વેદાનર્ધાન-મહા-તમોમય-સુષુપ્તિભ્યાં સાધનાભાવાન્ ન
તવાનુભવ-સામર્થય્મ્ ઇતિ ।
તથા શ્રુતયઃ -
ન તં વિદાથ ય ઇમા જજાનાન્યદ્ યુષ્માકમ્ અન્તરં બભૂવ [?] ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ [તૈત્તુ 2.4.1] ।
કો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્રાવોચત્ । કુત આયાતા કુત ઇયં વિસૃષ્ટિઃ [?]
અર્વાગ્-દેવા અસ્ય વિસર્જનેનાથ કો વેદ યત આવભૂવ [?] ।
અનેજદ્ એકં મનસો જવીયો
નેદં દેવા આપ્નુવન્ પૂર્વમ્ અર્શદ્ ।
તદ્-ધાવતોઽન્યાન્ અત્યેતિ તિષ્ઠત્
તસ્મિન્ન્ અપો માતરિશ્વા દધાતિ ॥ [ઈશોપનિષદ્, 4]
ન ચક્ષુર્ ન શ્રોત્રં ન તર્કો ન સ્મૃતિર્ વેદો હ્ય્ એવૈનં વેદયતિ ઇત્ય્ આદ્યાઃ
।
॥10.87॥ શ્રુતયઃ શ્રી-ભગવન્તમ્