Satsamdarbha · અધ્યાય 3

બ્દ્: કૃષ્ણ-વર્ણ-પદ્ય-વ્યાખ્યા-વ્યાજેન તદ્-અર્થમ્ આશ્રયતિ અન્તર્ ઇતિ ।
સ્ફુટાર્થઃ

જયતાં મથુરા-ભૂમૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
યૌ વિલેખયતસ્ તત્ત્વં જ્ઞાપકૌ પુસ્તિકામ્ ઇમામ્

બ્દ્: અથાશીર્ નમસ્કાર-રૂપં મઙ્ગલમ્ આચરતિ જયતામ્ ઇતિ । શ્રીલૌ જ્ઞાન-
વૈરાગ્ય-તપઃ-સમ્પત્તિમન્તૌ રૂપ-સનાતનૌ મે ગુરુ-પરમ-ગુરૂ જયતઃ
નિજોત્કર્ષં પ્રકટયતામ્ । મથુરા-ભૂમાવ્ ઇતિ । તત્ર તયોર્ અધ્યક્ષતા
વ્યજ્યતે । તયોર્ જયોઽસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આશાસ્યતે । જયતિર્
અત્ર તદ્ ઇતર-સર્વ-સદ્-વૃન્દોત્કર્ષ-વચનઃ । તદ્-ઉત્કર્ષાશ્રયત્વાત્ તયોસ્ તત્-
સર્વ-નમસ્યત્વમ્ આક્ષિપ્યતે । તત્-સર્વાન્તઃપાતિત્વાત્ સ્વસ્ય તૌ નમયાવ્ ઇતિ
ચ વ્યજ્યતે । તૌ કીદૃશાવ્ ઇત્ય્ આહ । યાવ્ ઇમાં સમ્દર્ભાખ્યાં પુસ્તિકાં
વિલેખયતસ્ તસ્યા લિખને માં પ્રવર્તયતઃ । બુદ્ધૌ સિદ્ધત્વાત્ ઇમામ્ ઇત્ય્
ઉક્તિઃ । તત્ત્વં જ્ઞાપકૌ તત્ત્વં વાદ્ય-પ્રભેદે સ્યાત્ સ્વરૂપે પરમાત્મનિ ઇતિ
વિશ્વ-કોષાત્ । પરેશં સપરિકરં જ્ઞાપયિષ્યન્તાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કર્તરિ
ભવિષ્યતિ ણ્વુલ્ ષષ્ઠી-નિષેધસ્ તુ અકેનોર્ ભવિષ્યદ્ આધમર્ણયોઃ (પાણ્
2.3.70) ઇતિ સૂત્રાત્

કોઽપિ તદ્-બાન્ધવો ભટ્ટો દક્ષિણ-દ્વિજ-વંશજઃ ।
વિવિચ્ય વ્યલિખદ્ ગ્રન્થં લિખિતાદ્ વૃદ્ધ-વૈષ્ણવૈઃ

બ્દ્: ગ્રન્થસ્ય પુરાતનત્વં સ્વપરિષ્કૃતત્વં ચાહ કોઽપીતિ । તદ્-બાન્ધવસ્
તયો રૂપ=સનાતનયોર્ બન્ધુર્ ગોપાલ-ભટ્ટ ઇત્ય્ અર્થઃ । વૃદ્ધ-વૈષ્ણવૈઃ
શ્રી-મધ્વાદિભિર્ લિખિતાદ્ ગ્રન્થાત્ તં વિવિચ્ય વિચાર્ય સારં ગૃહીત્વા
ગ્રન્થમ્ ઇમં વ્યલિખત્

તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ

બ્દ્: તસ્ય ભટ્ટસ્ય આદ્યં પુરાતનં ગ્રન્થનાલેખં પર્યાલોચ્ય જીવકો
મલ્-લક્ષણઃ પર્યાયં કૃત્વા ક્રમં નિબધ્ય લિખતિ । ગ્રન્થ સન્દર્ભે
ચૌરાદિકઃ । તતો ણ્યાસ-શ્રન્થ (પાણ્ 3.3.107) ઇતિ કર્મણિ યુચ્ ગ્રન્થના
ગ્રન્થઃ । તસ્ય લેખં લિખનં, ભાવે ઘઞ્ । તં લેખં કીદૃશમ્ ઇત્ય્ આહ
ક્રાન્તં ક્રમેણ સ્થિતમ્ । વ્યુત્ક્રાન્તં વ્યુત્ક્રમેણ સ્થિતમ્ । ખણ્ડિતં
છિન્નમ્ ઇતિ સ્વશ્રમસ્ય સાર્થક્યમ્

યઃ શ્રી-કૃષ્ણ-પદામ્ભોજ-ભજનૈકાભિલાષવાન્ ।
તેનૈવ દૃશ્યતામ્ એતદ્ અન્યસ્મૈ શપથોઽર્પિતઃ

બ્દ્: ગ્રન્થસ્ય રહસ્યત્વમ્ આહ યઃ શ્રીતિ । કૃષ્ણ-પારતમ્યેઽન્યેનાનાદૃતે
તસ્યામઙ્ગલં સ્યાદ્ ઇતિ । તન્-મઙ્ગલાયૈતત્ । ન તુ ગ્રન્થાવદ્ય-ભયાત્ ।
તસ્ય સુવ્યુત્પન્નૈર્ નિરવદ્યત્વેન પરીક્ષિતત્વાત્

અથ નત્વા મન્ત્ર-ગુરૂન્ ગુરૂન્ ભાગવતાર્થદાન્ ।
શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભં સન્દર્ભં વશ્મિ લેખિતુમ્

બ્દ્: અથેતિ ગૂઢસ્ય પ્રકાશશ્ ચ સારોક્તિઃ શ્રેસ્ઠા તથા । નાનાર્થવત્ત્વં
વેદ્યત્વં સન્દર્ભઃ કથ્યતે બુધૈઃ । ઇત્ય્ અભિયુક્તોક્ત-લક્સણં સન્દર્ભં
લેખિતું વશ્મિ વાઞ્છામિ । શ્રી-ભાગવતં સન્દૃભ્યતે ગ્રથ્યતેઽત્રેતિ । હલશ્
ચ (પાણ્ 3.3.21) ઇત્ય્ અધિકરણે ઘઞ્

યસ્ય બ્રહ્મેતિ સંજ્ઞાં ક્વચિદ્ અપિ નિગમે યાતિ ચિન્-માત્ર-સત્તાપ્ય્
અંશો યસ્યાંશકૈઃ સ્વૈર્ વિભવતિ વશયન્ન્ એવ માયાં પુમાંશ્ ચ ।
એકં યસ્યૈવ રૂપં વિલસતિ પરમ-વ્યોમ્નિ નારાયણાખ્યં
સ શ્રી-કૃષ્ણો વિધત્તાં સ્વયમ્ ઇહ ભગવાન્ પ્રેમ તત્-પાદ-ભાજામ્

બ્દ્: અથ શ્રોતૃ-રુચ્ય્-ઉત્પત્તયે ગ્રન્થસ્ય વિષયાદીન્ અનુબન્ધાન્ સઙ્ક્ષેપેણ
તાવદ્ આહ યસ્યેતિ । સ સ્વયં ભગવાન્ શ્રી-કૃષ્ણઃ । ઇહ જગતિ તત્-પાદ-
ભાજાં તચ્-ચરણ-પદ્મ-સેવિનાં સ્વ-વિષયકં પ્રેમ વિધત્તામ્ અર્પયતુ ।
સ કઃ । ઇત્ય્ આહ યસ્ય સ્વરૂપાનુબન્ધ્યાકૃતિગુણ-વિભૂતિ-વિશિષ્ટસ્યૈવ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય । ચિન્માત્ર-સત્તા અનભિવ્યક્ત-તત્-તદ્-વિશેષા જ્ઞાન-રૂપા
વિદ્યમાનતા । ક્વચિદ્ અપિ નિગમે કસ્મિંશ્ચિત્ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ
(તૈત્તુ 2.1.1) અસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધવ્યઃ (કઠુ 2.3.13) ઇત્ય્ આદિ-રૂપે શ્રુતિ-
ખણ્ડે બ્રહ્મેતિ સંજ્ઞાં યાતિ । તાદૃશતયા ચિન્તયતાં તથા પ્રતીતમ્ આસીદ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । ભક્તિ-ભાવિત-મનસાં તુ વ્યઞ્જિત-તત્-તદ્-વિશેષા સૈવ પુરુષત્વેન
પ્રતીતા ભવતીતિ બોધ્યમ્ । સત્યં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉપક્રાન્તસ્યૈવાનન્દમય-
પુરુષત્વેન નિરૂપણાત્ । અત એવમ્ ઉક્તં જિતં તે સ્તોત્રે -
ન તે રૂપં ન ચાકારો નાયુધાનિ ન ચાસ્પદમ્ ।
તથાપિ પુરુષાકારો ભક્તાનાં ત્વં પ્રકાશતે ॥ ઇતિ ।
સ ચૈવં પ્રાચીનાઙ્ગીકૃતમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । ઉક્તરીત્યા તસ્યાપ્ય્
અનભીષ્ટત્વાભાવાત્ । યસ્ય કૃષ્ણસ્યાંશઃ પુમાન્ માયાં વશયન્ન્ એવ સ્વૈર્
અંશકૈર્ વિભવતિ । કારણાર્ણવશાયી સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સઙ્કર્ષણઃ
કૃષ્ણાંશઃ પ્રકૃતેર્ ભર્તા । તાં વશે સ્થાપયન્ન્ એવ સ્વ-વીક્ષણ-ક્ષુબ્ધયા
તયાણ્ડાનિ સૃષ્ટ્વા, તેષાં ગર્ભેષ્વ્ અમ્બુભિર્ અર્ધ-પૂર્ણેષુ સહસ્ર-શીર્ષા
પ્રદ્યુમ્નઃ સન્ સ્વૈર્ અંશકૈઃ મત્સ્યાદિભિઃ । વિભવતિ વિભવ-સંજ્ઞકાન્
લીલાવતારાન્ પ્રકટયતીત્ય્ અર્થઃ । યસ્યૈવ કૃષ્ણસ્ય નારાયણાખ્યમ્ એકં
મુખ્યં રૂપમ્ । આવરણાષ્ટકાદ્ બહિઃષ્ઠે પરમ-વ્યોમ્નિ વિલસતિ સ
નારાયણો યય વિલાસ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનન્યાપેક્ષિ-રૂપઃ સ્વયં ભગવાન્ પ્રાયસ્
તત્-સમ-ગુણ-વિભૂતિર્ આકૃત્યાદિભિર્ અન્યાદૃક્ તુ વિલાસ ઇતિ સર્વમ્ એતચ્
ચતુર્થ-સન્દર્ભે વિસ્ફુટીભવિષ્યદ્-વીક્ષણીયમ્

અથૈવં સૂચિતાનાં શ્રી-કૃષ્ણ-તદ્-વાચ્ય-વાચકતા-લક્ષણ-સમ્બન્ધ-તદ્-
ભજન-લક્ષણ-વિધેય-સપર્યાયાભિધેય-તત્-પ્રેમ-લક્ષણ-
પ્રયોજનાખ્યાનામ્ અર્થાનાં નિર્ણયાય તાવત્ પ્રમાણં નિર્ણીયતે । તત્ર
પુરુષસ્ય ભ્રમાદિ-દોષ-ચતુષ્ટય-દુષ્ટત્વાત્ સુતરામ્ અલૌકિકાચિન્ત્ય-
સ્વભાવ-વસ્તુ-સ્પર્શાયોગ્યત્વાચ્ ચ તત્-પ્રત્યક્ષાદીન્ય્ અપિ સદોષાણિ

બ્દ્:અથૈવમ્ ઇતિ । સૂચિતાનાં વ્યઞ્જિતાનાં ચતુર્ણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રી-કૃષ્ણશ્ ચ
ગ્રન્થસ્ય વિષયઃ । તદ્-વાચ્ય-વાચક-લક્ષણશ્ ચ સમ્બન્ધઃ । તદ્-ભજનં
તચ્-છ્રવણ-કીર્તનાદિ-તલ્-લક્ષણં યદ્-વિધેયં તત્-સપર્યાયાં યદ્
અભિધેયં તચ્ ચ । તત્-પ્રેમ-લક્ષણં પ્રયોજનં ચ પુરુષાર્થસ્ તદ્-
આખ્યાનામ્ । એક-વાચ્ય-વાચકતવં પર્યાયત્વમ્ । સમાનઃ પર્યાયોઽસ્યેતિ
સપર્યાયઃ । સમાનાર્તહ્ક-સહ-શબ્દેન સમાસાદ્ અસ્વપદ-વિગ્રહો બહુ-
વ્રીહિઃ । વોપસર્જનસ્ય ઇતિ સૂત્રાત્ (પાણ્ 6.3.82) સહસ્ય સાદેશઃ ।
સહ-શબ્દસ્ તુ સાકલ્પ-યૌગપદ્ય-સમૃદ્ધિષુ ।
સાદૃશ્યે વિદ્યમાને ચ સમ્બન્ધે ચ સહ સ્મૃતં ॥ ઇતિ શ્રીધરઃ ।
તત્રેતિ પુરુષસ્ય વ્યાવહારિકસ્ય વ્યુત્પન્નસ્યાપિ ભ્રમાદિ-દોષ-ગ્રસ્તત્વાત્
તાદૃક્-પારમાર્થૈક-વસ્તુ-સ્પર્શાનર્હત્વાચ્ ચ તત્-પ્રત્યક્ષાદીનિ ચ
સદોષાણીઇતિ યોજ્યમ્ । ભ્રમઃ પ્રમાદો વિપ્રલિપ્સા કરણાપટવં ચેતિ જીવે
ચત્વારો દોષાઃ । તેષ્વ્ અતસ્મિંસ્ તદ્-બુદ્ધિર્ ભ્રમઃ । યેન સ્થાણૌ પુરુષ-
બુદ્ધિઃ । અનવધાનતાન્ય-ચિત્તતાલક્ષણઃ પ્રમાદઃ । યેનાન્તિકે ગીયમાનં
ગાનં ન ગૃહ્યતે । વઞ્ચનેચ્છા વિપ્રલિપ્સા । યયાઽશિષ્યે સ્વ-જ્ઞાતોઽપ્ય્ અર્થો ન
પ્રકાશ્યતે । ઇન્દ્રિયમ્ આન્દ્યં કરણાપટવમ્ । યેન દત્ત-મનસાપિ યથાવત્
વસ્તુ ન પરિચીયતે । એતે પ્રમાતૃ-જીવ-દોષાઃ । પર્માણેષુ સઞ્ચરન્તિ । તેષુ
ભ્રમાદિ-ત્રયં પ્રત્યક્ષે, તન્-મૂલકેઽનુમાને ચ । વિપ્રલિપ્સા તુ શબ્દ ઇતિ
બોધ્યમ્ । પ્રત્યક્ષાદીન્ય્ અષ્ટૌ ભવન્તિ પ્રમાણાનિ । તત્રાર્થ-સન્નિકૃષ્ટં
ચક્ષુરાદીન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષમ્ । અનુમિતિ-કરણમ્ અનુમાનમ્ (તર્ક-
સઙ્ગ્રહ) અગ્ન્યાદિ-જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ, તત્-કરણં ધૂમાદિ-જ્ઞાનમ્ । આપ્ત-
વાક્યં શબ્દઃ (ઇબિદ્.) । ઉપમિતિ-કરણમ્ ઉપમાનમ્ (ઇબિદ્.) ગો-સદૃશો ગવય
ઇત્ય્ આદૌ । સંજ્ઞાસંજ્ઞિ-સમ્બન્ધ-જ્ઞાનમ્ ઉપમિતિઃ (ઇબિદ્.) તત્-કરણં
સાદૃશ્ય-જ્ઞાનમ્ ।
અસૈધ્યદ્-અર્થ-દૃષ્ટ્યા સાધકાન્યાર્થકલ્પનમ્ અર્થાપત્તિઃ । યયા
દિવાભુઞ્જાને પીનત્વં રાત્રિ-ભોજનં કલ્પયિત્વા સાધ્યતે । અભાવ-
ગ્રાહિકાનુપલબ્ધિઃ । ભૂતલે ઘટાનુપલબ્ધ્યા યથા ઘટાભાવો ગૃહ્યતે ।
સહસ્રે શતં સમ્ભવેદ્ ઇતિ બુદ્ધૌ સમ્ભાવના સમ્ભવઃ । અજ્ઞાત-
વક્તૃકં પરમ્પરાપ્રસિદ્ધમ્ ઐતિહ્યમ્ । યથેહ તરૌ યક્ષોઽસ્તિ । ઇત્ય્ એવમ્
અષ્ટૌ

તતસ્ તાનિ ન પ્રમાણીત્ય્ અનાદિ-સિદ્ધ-સર્વ-પુરુષ-પરમ્પરાસિ સર્વ-
લૌકિકાલૌકિક-જ્ઞાન-નિદાનત્વાદ્-અપ્રાકૃત-વચન-લક્ષણો વેદ એવાસ્માકં
સર્વાતીત-સર્વાશ્રય-સર્વાચિન્ત્યાશ્ચર્ય-સ્વભાવં વસ્તુ વિવિદિષતાં
પ્રમાણમ્

બ્દ્: તતસ્ તાનિ ચ પ્રમાણાનીતિ । તતો ભ્રમાદિ-દોષ-યોગાત્ । તાનિ
પ્રત્યક્ષાદીનિ પરમાર્થ-પ્રમા-કરણાનિ ન ભવન્તિ । માયા-મુણ્ડાવલોકે
તસ્યૈવેદં મુણ્ડમ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રત્યક્ષં વ્યભિચારિ । વૃષ્ટ્યા તત્-કાલ-
નિર્વાપિત-વહ્નૌ ચિરં ધૂમ-પ્રોદ્ગારિણિ ગિરૌ વહ્મિનાન્ ધૂમાત્ ઇત્ય્
અનુમાનં ચ વ્યભિચારિ દૃષ્ટમ્ । આપ્ત-વાક્યં ચ તથા, એકેનાપ્તેન મુનિઆ
સર્થિતસ્યાર્થસ્યાપરેણ તાદૃશેન દૂષિતત્વાત્ । અત ઉક્તં નાસવ્ ઋષિર્ યસ્ય
મતં ન ભિન્નમ્ ઇતિ ।
એવં મુખ્યાનામ્ એષાં સદોષત્વાત્ તદ્ ઉપજીવિનામ્ ઉપમાનાદીનાં તથાત્વં
સુસિદ્ધમ્ એવ । કિંચ્ ચાપ્ત-વાક્યં લૌકિકાર્થ-ગ્રહે પ્રમાણમ્ એવ, યથા
હિમાદ્રૌ હિમમ્ ઇત્ય્ આદૌ । તદ્-ઉભય-નિરપેક્ષં ચ તત્ દશમસ્ ત્વમ્ અસિ
ઇત્ય્ આદૌ । તદ્-ઉભયાગમ્યે સાધકતમં ચ તત્ । ગ્રહાણાં રાશિષુ સઞ્ચારે
યથા । કિં ચાપ્ત-વાક્યેનાનુગૃહીતં તદ્-ઉભયં પ્રમાપકમ્ । દૃષ્ટ-ચર-
માયા-મુણ્ડકેન પુંસા સત્યેઽપ્ય્ અવિશ્વસ્તે તસ્યૈવેદં મુણ્ડમ્ ઇતિ
નભોવાણ્યાનુગૃહીતં પ્રત્યક્ષં યથા । અરે શીતાર્તાઃ પન્થા માસ્મિન્ન્
અગ્નિં સમ્ભાવયત, વૃષ્ટ્યા નિર્વાણોઽત્ર સ દૃષ્ટઃ કિન્ત્વ્ અમુષ્મિન્
ધૂમોદ્ગારિણિ ગિરૌ સોઽસ્તિ ઇત્ય્ આપ્તવાક્યેનાનુગૃહીતમ્ અનુમાનં ચ યથેતિ ।
તદ્ એવં પ્રત્યક્ષાનુમાન-શબ્દાઃ પ્રમાણાનીત્ય્ આહ મનુઃ -
પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ ।
ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મ-શુદ્ધિમ્ અભીપ્સતા ॥ ઇતિ (મનુ 12.105) ।
એવમ્ અસ્મદ્-વૃદ્ધાશ્ ચ । સર્વ-પરમ્પરાસુ બ્રહ્મોત્પન્નેષુ દેવ-
માનવાદિષુ સર્વેષુ વંશેષુ । પરમ્પરા પરીપાટ્યાં સન્તાનેઽપિ વધે
ક્વચિત્ ઇતિ વિશ્વઃ । લૌકિક-જ્ઞાનં કર્મ-વિદ્યા । અલૌકિક-જ્ઞાનં બ્રહ્મ-
વિદ્યા । અપ્રાકૃતેતિ વાચા વિરૂપ નિત્યયા ઇતિ મન્ત્ર-વર્ણનાત્ (ર્વ્ 8.75.6) ।
અનાદિ-નિધના નિત્યા વાગ્ ઉત્સૃષ્ટા સ્વયમ્ભુવા ।
આદૌ વેદમયી દિવ્યા યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ ॥
ઇતિ સ્મરણાચ્ (મ્ભ્ 12.231.56-57) ચ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

તચ્ ચાનુગતં તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાત્ (વ્સ્. 2.1.11) ઇત્ય્ આદૌ, અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે
ભાવા ન તાંસ્ તર્કેણ યોજયેત્ [મ્ભ્ 6.5.12] ઇત્ય્ આદૌ શાસ્ત્ર-યોનિત્વાત્ (વ્સ્. 1.1.3)
ઇત્ય્ આદૌ । શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાત્ (વ્સ્. 2.1.27) ઇત્ય્ આદૌ ।
પિતૃ-દેવ-મનુષ્યાણાં વેદશ્ ચક્ષુસ્ તવેશ્વર ।
શ્રેયસ્ ત્વ્ અનુપલબ્ધેઽર્થે સાધ-સાધનયોર્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 11.20.4]
બ્દ્: નનુ કોઽયમ્ આગ્રહો વેદ એવાસ્માકં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તચ્
ચાનુમતમ્ ઇતિ । શ્રી-વ્યાસાદ્યૈર્ ઇતિ શેષઃ । તદ્-વાયાન્ય્ આહ તર્કેત્યાદીનિ
સાધ્ય-સાધનયોર્ અપીત્ય્ અન્તાનિ । તર્કેતિ બ્રહ્મ-સૂત્ર-ખણ્ડઃ । તસ્યાર્થઃ -
પરમાર્થ-નિર્ણયસ્ તર્કેણ ન ભવતિ પુરુષ-બુદ્ધિ-વૈવિધ્યેન તસ્ય
નષ્ટ-પ્રતિષ્ઠત્વાત્ । એવમ્ આહ શ્રુતિઃ નૈષા તર્કેણ મતિર્ આપનેયા
પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ ઇતિ (કઠૌ 1.2.9) । વ્યાપ્યારોપેણ
વ્યાપકારોપસ્ તર્કઃ (તર્ક-સઙ્ગ્રહ), યદ્ય્ અયં નિર્વહ્નિઃ સ્યાત્ તદા
નિર્ધૂમઃ સ્યાત્ ઇત્ય્ એવં રૂપઃ । સ ચ વ્યાપ્તિ-શઙ્કાં નિરસ્યન્ન્
અનુમાનાઙ્ગં ભવેદ્ અતસ્ તર્કેણાનુમાનં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ । અચિન્ત્યાઃ ઇત્ય્
ઉદ્યમ-પર્વણિ દૃષ્ટમ્ । શાસ્ત્રેતિ બ્રહ્મ-સૂત્રમ્ । ન ઇત્ય્ આકૃષ્યમ્ । ઉપાસ્યો
હરિર્ અનુમાનેનોપનિષદા વા વેદ્ય ઇતિ સન્દેહે મન્તવ્યઃ (બૃહદુ 4.5.6) ઇતિ
શ્રુતેર્ અનુમાનેન સ વેદ્ય ઇતિ પ્રાપ્તે નાનુમાનેન વેદ્યો હરિઃ । કુતઃ ?
શાસ્ત્રમ્ ઉપનિષદ્ યોનિર્ વેદન-હેતુર્ યસ્ય તત્ત્વાત્ । ઔપનિષદં પુરુષં
પૃચ્છામિ (બૃહદુ 3.9.26) ઇત્ય્ આદ્યા હિ શ્રુતિઃ । શ્રુતેસ્ તુ ઇતિ બ્રહ્મ-સૂત્રમ્
(2.1.17) । ન ઇત્ય્ અનુવર્તતે । બ્રહ્મણિ લોક-દૃષ્ટાઃ શ્રમાદયો દોષા ન સ્યુઃ ।
કુતઃ । સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય (તૈત્તુ 2.6.1) ઇતિ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ
નિખિલ-સૃષ્ટિ-શ્રવણાત્ । નનુ શ્રુતિર્ બાધિતં કથં બ્રૂયાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ
શબ્દેતિ । અવિચિન્ત્યાર્થસ્ય શબ્દૈક-પ્રમાણકત્વાત્ । દૃષ્ટં ચૈતન્ મણિ-
મન્ત્રાદૌ । પિતૃદેવ ઇત્ય્ ઉદ્ધવોક્તિર્ એકાદેશે । હે ઈશ્વર, તવ વેદઃ
પિત્રાદીનાં શ્રેયઃ શ્રેષ્ઠં ચક્ષુઃ । ક્વેત્ય્ આહ અનુપલબ્ધેઽર્થ ઇત્ય્ આદિ ।
તથા ચ વેદ એવાસ્માકં પ્રમાણમ્ ઇતિ મદ્-વાક્યં સર્વ-સમ્મતિમ્ ઇતિ
નાપૂર્વં મયોક્તમ્

તત્ર ચ વેદ-શબ્દસ્ય સમ્પ્રતિ દુષ્પારત્વાદ્ દુરધિગમાર્થત્વાચ્ ચ તદ્-
અર્થ-નિર્ણાયકાનાં મુનીનામ્ અપિ પરસ્પર-વિરોધાદ્ વેદ-રૂપો વેદાર્થ-
નિર્ણાયકશ્ ચેતિહાસ-પુરાણાત્મકઃ શબ્દ એવ વિચારણીયઃ । તત્ર ચ યો વા
વેદ-શબ્દો નાત્મ-વિદિતઃ સોઽપિ તદ્-દૃષ્ટ્યાનુમેય એવેતિ સમ્પ્રતિ તસ્યૈવ
પ્રમોત્પાદકત્વં સ્થિતમ્ । તથા હિ મહાભારતે માનવીયે ચ - ઇતિહાસ-
પુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્ ઇતિ [મ્ભ્ 1.1.267] । પૂરણાત્ પુરાણમ્ ઇતિ
ચાન્યત્ર । ન ચાવેદેન વેદસ્ય બૃંહણં સમ્ભવતિ । ન હ્ય્ અપરિપૂર્ણસ્ય
કનક-વલયસ્ય ત્રપુણા પૂરણં યુજ્યતે ।
નનુ યદિ વેદ-શબ્દઃ પુરાણમ્ ઇતિહાસં ચોપાદત્તે । તર્હિ પુરાણમ્ અન્યદ્
અન્વેષણીયમ્ । યદિ તુ ન, ન તર્હીતિહાસ-પુરાણયોર્ અભેદો વેદેન । ઉચ્યતે -
વિશિષ્ટૈકાર્થ-પ્રતિપાદક-પદ-કદમ્બસ્યાપૌરુષેયત્વાદ્ અભેદેઽપિ
સ્વરક્રમભેદાદ્ ભેદ-નિર્દેશોઽપ્ય્ ઉપપદ્યતે । ઋગ્-આદિભિઃ સમમ્ અનયોર્
અપૌરુષેયત્વેનાભેદો માધ્યન્દિન-શ્રુતાવ્ એવ વ્યજ્યતે એવં વા અરેઽસ્ય
મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમ્ એતદ્ યદ્ ઋગ્-વેદો યજુર્-વેદઃ સામ-
વેદોઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણમ્ ઇત્ય્ આદિના [બૃહદુ 2.4.10]

બ્દ્: એવં ચેદ્ ઋગ્-આદિ-વેદેનાસ્તુ પરમાર્થ-વિચારઃ । તત્રાહ તત્ર ચ વેદ-
શબ્દસ્યેતિ । તર્હિ ન્યાયાદિ-શાસ્ત્રૈર્ વેદાર્થ-નિર્ણેતૃભિઃ । સોઽસ્તીતિ ચેત્ તત્રાહ
તદ્-અર્થ-નિર્ણાયકાનામ્ ઇતિ । તસ્યૈવેતિ ઇતિહાસ-પુરાણાત્મકસ્ય વેદ-રૂપસ્યેત્ય્
અર્થઃ । સમુપબૃંહયેદ્ ઇતિ વેદાર્થં સ્પષ્ટીકુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરાણાદ્ ઇતિ
વેદાર્થસ્યેતિ બોધ્યમ્ । ત્રપુણા સીસકેન । પુરાણેતિહાસયોર્ વેદ-રૂપતાયાં
કશ્ચિચ્ છઙ્કતે નન્વ્ ઇત્ય્ આદિના । તત્ર સમાધત્તે ઉચ્યત ઇત્ય્ આદિના । નિખિલ-
શક્તિ-વિશિષ્ટ-ભગવદ્-રૂપૈકાર્થ-પ્રતિપાદકં યત્ પદક-દમ્બ-મૃગાદિ-
પુરાણાન્તં તસ્યેતિ । ઋગાદિ-ભાગે સ્વર-ક્રમોઽસ્તિ ઇતિહાસ-પુરાણ-ભાગે તુ સ
નાસ્તીત્ય્ એતદ્-અંશેન ભેદઃ । એવં વા ઇતિ મૈત્રેયીં પત્નીં પ્રતિ યાજ્ઞવલ્ક્ય-
વચનમ્ । અરે મૈત્રેયિ અસ્યેશ્વરસ્ય મહતો વિભોઃ પૂજ્યસ્ય વા ભૂતસ્ય
પૂર્વ-સિદ્ધસ્ય । સ્ફુટાર્થમ્ અન્યત્

અતએવ સ્કાન્દ-પ્રભાસ-ખણ્ડે -
પુરા તપશ્ ચચારોગ્રમ્ અમરાણાં પિતામહઃ ।
આવિર્ભૂતાસ્ તતો વેદાઃ સષડ્-અઙ્ગ-પદ-ક્રમાઃ ॥
તતઃ પુરાણમ્ અખિલં સર્વ-શાસ્ત્ર-મયં ધ્રુવમ્ ।
નિત્ય-શબ્દ-મયં પુણ્યં શત-કોટિ-પ્રવિસ્તરમ્ ॥
નિર્ગતં બ્રહ્મણો વક્ત્રાત્ તસ્ય ભેદાન્ નિબોધત ।
બ્રાહ્મ્યં પુરાણં પ્રથમમ્ ઇત્ય્ આદિ । [સ્કન્દપ્ 2.3-5]
અત્ર શત-કોટિ-સઙ્ખ્યા બ્રહ્મ-લોકે પ્રસિદ્ધેતિ તથોક્તમ્ । તૃતીય-સ્કન્ધે
ચ ઋગ્-યજુઃ-સામાથર્વાખ્યાન્ વેદાન્ પૂર્વાદિભિર્ મુખૈઃ [ભ્પ્ 3.12.37] ઇત્ય્
આદિ-પ્રકરણે,
ઇતિહાસ-પુરાણાનિ પઞ્ચમં વેદમ્ ઈશ્વરઃ ।
સર્વેભ્ય એવ વક્ત્રેભ્યઃ સસૃજે સર્વ-દર્શનઃ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 3.12.39]
અપિ ચાત્ર સાક્ષાદ્ એવ વેદ-શબ્દઃ પ્રયુક્તઃ પુરાણેતિહાસયોઃ । અન્યત્ર ચ --
પુરાણં પઞ્ચમો વેદઃ । ઇતિહાસઃ પુરાણં ચ પઞ્ચમો વેદ ઉચ્યતે [ભ્પ્
1.4.20] । વેદાન્ અધ્યાપયામાસ મહાભારત-પઞ્ચમાન્ [મ્ભ્ 12.340.11] ઇત્ય્
આદૌ । અન્યથા વેદાન્ ઇત્યાદાવ્ અપિ પઞ્ચમત્વં નાવકલ્પેત સમાન-જાતીય-
નિવેશિતત્વાત્ સઙ્ખ્યાયાઃ । ભવિષ્ય-પુરાણે કાર્ષ્ણં ચ પઞ્ચમં વેદં યન્
મહાભારતં સ્મૃતમ્ ઇતિ । તથા ચ સામ-કૌથુમીય-શાખાયાં
છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચ -- ઋગ્-વેદં ભગવોઽધ્યેમિ યજુર્-વેદં સામ-વેદમ્
આથર્વણં ચતુર્થમ્ ઇતિહાસં પુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદમ્ [છાઉ
7.1.2] ઇત્ય્ આદિ । અતએવ અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય [બૃહદુ 2.4.10] ઇત્ય્ આદાવ્ ઇતિહાસ-
પુરાણયોશ્ ચતુર્ણામ્ એવાન્તર્ભૂતત્વ-કલ્પનયા પ્રસિદ્ધ-પ્રત્યાખ્યાનં
નિરસ્તમ્ । તદ્ ઉક્તં બ્રાહ્મ્યં પુરાણં પ્રથમમ્ ઇત્ય્ આદિ

બ્દ્: પુરેત્યાદૌ વેદાનાં પુરાણાનાં ચાવિર્ભાવ ઉક્તઃ । સસૃજે
આવિર્ભાવયામાસ । સમાનેતિ યજ્ઞ-દત્ત-પઞ્ચમાન્ વિપ્રાન્ આમન્ત્રયસ્વ
ઇતિવત્ । કાર્ષ્ણમ્ ઇતિ કૃષ્ણેન વ્યાસેનોક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવેતિ પઞ્ચમ-
વેદત્વ-શ્રવણાદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । ચતુર્ણામ્ એવાન્તર્ગતે । તેષ્વ્ એવ યત્
પુરાવૃત્તં યચ્ ચ પઞ્ચ-લક્ષણમ્ આખ્યાનં । તે એવ તદ્-ભૂતે ગ્રાહ્યે । ન તુ
યે વ્યાસ-કૃત-તત્ત્વેન ભુવિ ખ્યાતે શૂદ્રાણામ્ અપિ શ્રવ્યે ઇતિ કર્મઠૈર્ યત્
કલ્પિતં તન્-નિરસ્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

પઞ્ચમત્વે કારણં ચ વાયુ-પુરાણે સૂત-વાક્યમ્ -
ઇતિહાસ-પુરાણાનાં વક્તારં સમ્યગ્ એવ હિ ।
માં ચૈવ પ્રતિજગ્રાહ ભગવાન્ ઈશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥
એક આસીદ્ યજુર્ વેદસ્ તં ચતુર્ધા વ્યકલ્પયત્ ।
ચાતુર્હોત્રમ્ અભૂત્ તસ્મિંસ્ તેન યજ્ઞમ્ અકલ્પયત્ ॥
આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્ તુ ઋગ્ભિર્ હોત્રં તથૈવ ચ ।
ઔદ્ગાત્રં સામભિશ્ ચૈવ બ્રહ્મત્વં ચાય્ અથર્વભિઃ ॥ [વાયુપ્ 60.16-18]
આખ્યાનૈશ્ ચાપ્ય્ ઉપાખ્યાનૈર્ ગાથાભિર્ દ્વિજ-સત્તમાઃ ।
પુરાણ-સંહિતાશ્ ચક્રે પુરાણાર્થ-વિશારદઃ ॥
યચ્ છિષ્ટં તુ યજુર્વેદ ઇતિ શાસ્ત્રાર્થ-નિર્ણયઃ । [વાયુપ્ 60.21-22]
ઇતિ બ્રહ્મ-યજ્ઞાધ્યયને ચ વિનિયોગો દૃશ્યતેઽમીષાં યદ્-બ્રાહ્મણાનીતિહાસ-
પુરાણાનિ ઇતિ । સોઽપિ નાવેદત્વે સમ્ભવતિ । અતો યદ્ આહ ભગવાન્ માત્સ્યે --
કાલેનાગ્રહણં મત્વા પુરાણસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ।
વ્યાસ-રૂપમ્ અહં કૃત્વા સંહરામિ યુગે યુગે ॥ ઇતિ [મત્સ્યપ્ 53.8-9]
પૂર્વ-સિદ્ધમ્ એવ પુરાણં સુખ-સઙ્ગ્રહણાય સઙ્કલ્પયામીતિ તત્રાર્થઃ ।
તદ્-અનન્તરં હ્ય્ ઉક્તમ્ -
ચતુર્લક્ષ-પ્રમાણેન દ્વાપરે દ્વાપરે સદા ।
તદ્-અષ્ટાદશધા કૃત્વા કૃત્વા ભૂર્-લોકેઽસ્મિન્ પ્રભાષ્યતે ।
અદ્યાપ્ય્ અમર્ત્ય-લોકે તુ શત-કોટિ-પ્રવિસ્તરમ્ ।
તદ્-અર્થોઽત્ર ચતુર્-લક્ષઃ સઙ્ક્ષેપેણ નિવેશિતઃ ॥ [મત્સ્યપ્ 53.9-11] ઇતિ ।
અત્ર તુ યચ્ છિષ્ટં તુ યજુર્ વેદે ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ તસ્યાભિધેય-ભાગશ્
ચતુર્લક્ષસ્ ત્વ્ અત્ર મર્ત્ય-લોકે સઙ્ક્ષેપેણ સાર-સઙ્ગ્રહેણ નિવેશિતઃ । ન તુ
રચનાન્તરેણ

બ્દ્: પઞ્ચમત્વે કારણં ચેતિ । ઋગ્-આદિભિશ્ ચતુર્ભિશ્ ચાતુર્હોત્રં ચતુર્ભિર્
ઋત્વિભિર્ નિસ્પાદ્યં કર્મ ભવતિ ઇતિહાસાદિભ્યાં તન્ ન ભવતીતિ તદ્-
ભાગસ્ય પઞ્ચમત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આખ્યાનૈઃ પઞ્ચ-લક્ષણૈઃ પુરાણાનિ ।
ઉપાખ્યાનૈઃ પુરાવૃત્તૈઃ । ગાથાભિશ્ છન્દો-વિશેષૈશ્ ચ । સંહિતા ભારત-
રૂપાશ્ ચક્રે। તાશ્ ચ યચ્ છિષ્ટં તુ યજુર્ વેદ તદ્-રૂપા ઇત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્મેતિ ।
બ્રહ્મ-યજ્ઞે વેદાધ્યયનેઽમીષામ્ ઇતિહાસાદીનાં વિનિયોગો દૃશ્યતે । સોઽપિ
વિનિયોગસ્ તેષામ્ અવેદત્વે ન સમ્ભવતિ । કૃત્વાઽવિર્ભાવ્ય । સઙ્કલયામિ
સઙ્ક્ષિપામિ । અભિધેય-ભાગઃ સારાંશઃ

તથૈવ દર્શિતં વેદ-સહભાવેન શિવ-પુરાણસ્ય વાયવીય-સંહિતાયામ્ -
સઙ્ક્ષિપ્ય ચતુરો વેદાંશ્ ચતુર્ધા વ્યભજત્ પ્રભુઃ ।
વ્યસ્ત-વેદતયા ખ્યાતો વેદ-વ્યાસ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
પુરાણમ્ અપિ સઙ્ક્ષિપ્તં ચતુર્લક્ષ-પ્રમાણતઃ ।
અદ્યાપ્ય્ અમર્ત્ય-લોકે તુ શત-કોટિ-પ્રવિસ્તરમ્ ॥ [શિવપ્ 1.33-34]
સઙ્ક્ષિપ્તમ્ ઇત્ય્ અત્ર તેનેતિ શેષઃ । સ્કાન્દમ્ આગ્નેયમ્ ઇત્ય્ આદિ સમાખ્યાસ્ તુ
પ્રવચન-નિબન્ધનાઃ કાઠકાદિવત્ । આનુપૂર્વીર્ નિર્માણ-નિબન્ધના વા ।
તસ્માત્ ક્વચિદ્ અનિત્યત્વ-શ્રવણં ત્વ્ આવિર્ભાવ-તિરોભાવાપેક્ષયા । તદ્ એવમ્
ઇતિહાસ-પુરાણયોર્ વેદત્વં સિદ્ધમ્ । તથાપિ સૂતાદીનામ્ અધિકારઃ । સકલ-
નિગમ-વલ્લી-સત્-ફલ-શ્રી-કૃષ્ણ-નામવત્ । યથોક્તમ્ - પ્રભાસ-ખણ્ડે -
મધુર-મધુરમ્ એતન્ મઙ્ગલં મઙ્ગલાનાં
સકલ-નિગમ-વલ્લી-સત્-ફલં ચિત્-સ્વરૂપમ્ ।
સકૃદ્ અપિ પરિગીતં શ્રદ્ધયા હેલયા વા
ભૃગુ-વર નર-માત્રં તારયેત્ કૃષ્ણ-નામ ॥ ઇતિ ॥
યથા ચોક્તં વિષ્ણુ-ધર્મે -
ઋગ્-વેદોઽથ યજુર્-વેદઃ સામ-વેદોઽપ્ય્ અથર્વણઃ ।
અધીતાસ્ તેન યેનોક્તં હૈર્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્ ॥ ઇતિ ।
અથ વેદાર્થ-નિર્ણાયકત્વં ચ વૈષ્ણવે -
ભારત-વ્યપદેશેન હ્ય્ આમ્નાયાર્થઃ પ્રદર્શિતઃ ।
વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વે પુરાણે નાત્ર સંશયઃ ॥ ઇત્ય્ આદૌ ।
કિં ચ વેદાર્થ-દીપકાનાં શાસ્ત્રાણાં મધ્ય-પાતિતાભ્યુપગમેઽપ્ય્
આવિર્ભાવક-વૈશિષ્ટ્યાત્ તયોર્ એવ વૈશિષ્ટ્યમ્ । યથા પાદ્મે --
દ્વૈપાયનેન યદ્ બુદ્ધં
બ્રહ્માદ્યૈસ્ તન્ ન બુધ્યતે ।
સર્વ-બુદ્ધં સ વૈ વેદ
તદ્ બુદ્ધં નાન્ય-ગોચરઃ

બ્દ્: વ્યસ્તેતિ । વ્યસ્તા વિભક્તા વેદા યેન તતયા વેદ-વ્યાસઃ સ્મૃતઃ ।
સ્કાન્દમ્ ઇત્ય્ આદિ । સ્કન્દેન પ્રોક્તં ન તુ કૃતમ્ ઇતિ વક્તૃ-હેતુકા સ્કાન્દાદિ-
સંજ્ઞા । કઠેનાધીતં કાઠકમ્ ઇત્ય્ આદિ સંજ્ઞાવત્ । કઠાનાં વેદઃ
કાઢકઃ । ગોત્ર-વરણાદ્ વુઞ્ (પાણ્ 4.3.126), ચરણાદ્ ધર્મામ્નાયયોર્ ઇતિ
વક્તવ્યમ્ ઇતિ સૂત્ર-વાર્તિકાભ્યામ્ । તતશ્ ચ કઞ્હેનાધીતમ્ ઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ ।
અન્યથા જનત્વેનાનિત્યતાપત્તિઃ । આનુપૂર્વી ક્રમઃ । બ્રાહ્યમ્ ઇત્ય્
આદિકરમનિર્માણ-હેતુકા વા સા સા સ`જ્ઞેત્ય્ અર્થઃ । બ્રાહ્મ્યાદિક્રમેઅ
પુરાણ-ભાગો બોધ્યઃ । તથાપિ સૂતાદીનામ્ ઇતિ । ઇતિહાસાદેર્ વેદત્વેઽપિ તત્ર
શૂદ્રાધિકારઃ સ્ત્રી-શૂદ્ર-દ્વિજ-બન્ધૂનામ્ ઇત્ય્ આદિ-વાક્ય-બલાદ્ બોધ્યઃ ।
ભારત-વ્યપદેશેનેતિ । દુરૂહ-ભાગસ્ય વ્યાખ્યાનાત્, છિન્ન-ભાગાર્થ-
પૂરણાચ્ ચપુરાણે વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ નૈશ્ચલ્યેન સ્થિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચેતિ ।
વેદાર્થ-દીપકાનાં માનવીયાદીનાં મધ્યે યદ્યપીતિહાસ-પુરાણયોઃ
સ્મૃતિત્વેનાભ્યુપગમસ્ તથાપિ વ્યાસયેશ્વરસ્ય તદ્-આવિર્ભાવકત્વાત્ તદ્-
ઉત્કર્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર પ્રમાણં દ્વૈપાયનેનેત્ય્ આદિ

સ્કાન્દે -
વ્યાસ-ચિત્ત-સ્થિતાકાશાદ્ અવચ્છિન્નાનિ કાનિચિત્ ।
અન્યે વ્યવહરન્ત્ય્ એતાન્ય્ ઉરીકૃત્ય ગૃહાદ્ ઇવ ॥ ઇતિ ।
તથૈવ દૃષ્ટં શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે પરાશર-વાક્યમ્ -
તતોઽત્ર મત્-સુતો વ્યાસ અષ્ટાવિંશતિમેઽન્તરે ।
વેદમ્ એકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્ પ્રભુઃ ॥
યથાત્ર તેન વૈ વ્યસ્તા વેદ-વ્યાસેન ધીમતા ।
વેદસ્ તથા સમસ્તૈસ્ તૈર્ વ્યાસૈર્ અન્યૈસ્ તથા મયા ॥
તદ્ અનેનૈવ વ્યાસાનાં શાખાભેદાન્ દ્વિજોત્તમ ।
ચતુર્યુગેષુ રચિતાન્ સમસ્તેષ્વ્ અવધારય ॥
કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનં વ્યાસં વિદ્ધિ નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કોઽન્યો હિ ભુવિ મૈત્રેય મહાભારત-કૃદ્ ભવેત્ ॥ [વિપ્ 3.4.2-5] ઇતિ ।
સ્કાન્દ એવ -
નારાયણાદ્ વિનિષ્પન્નં જ્ઞાનં કૃત-યુગે સ્થિતમ્ ।
કિઞ્ચિત્ તદ્ અન્યથા જાતં ત્રેતાયાં દ્વાપરેઽખિલમ્ ॥
ગૌતમસ્ય ઋષેઃ શાપાજ્ જ્ઞાને ત્વ્ અજ્ઞાનતાં ગતે ।
સઙ્કીર્ણ-બુદ્ધયો દેવા બ્રહ્મ-રુદ્ર-પુરઃસરાઃ ॥
શરણ્યં શરણં જગ્મુર્ નારાયણમ્ અનામયમ્ ।
તૈર્ વિજ્ઞાપિત-કાર્યસ્ તુ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ॥
અવતીર્ણો મહાયોગી સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ઉત્સન્નાન્ ભગવાન્ વેદાન્ ઉજ્જહાર હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ઇતિ ।
વેદ-શબ્દેનાત્ર પુરાણાદિ-દ્વયમ્ અપિ ગૃહ્યતે । તદ્ એવમ્ ઇતિહાસ-પુરાણ-
વિચાર એવ શ્રેયાન્ ઇતિ સિદ્ધમ્ । તત્રાપિ પુરાણસ્યૈવ ગરિમા દૃશ્યતે । ઉક્તં
હિ નારદીયે -
વેદાર્થાદ્ અધિકં મન્યે પુરાણાર્થં વરાનને ।
વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વે પુરાણે નાત્ર સંશયઃ ॥
પુરાણમ્ અન્યથા કૃત્વા તિર્યગ્-યોનિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
સુદાન્તોઽપિ સુશાન્તોઽપિ ન ગતિં ક્વચિદ્ આપ્નુયાત્ ॥ ઇતિ ।16॥
બ્દ્: વ્યાસેતિ । બાદરાયણસ્ય જ્ઞાનં મહાકાશમ્ । અન્યેષાં જ્ઞાનાનિ તુ તદ્-
અંશ-ભૂતાનિ ખણ્ડાકાશાનીતિ તસ્યેશ્વરત્વાત્ સાર્વજ્ઞ્યમ્ ઉક્તમ્ । તતોઽત્ર
મત્-સુતઃ ઇત્ય્ આદૌ ચ વ્યાસાન્તરેભ્યઃ પારાશર્યસ્યેશ્વરત્વાન્ મહોત્કર્ષઃ ।
નારાયણાત્ ઇત્ય્ આદૌ ચેશ્વરત્વં પ્રસ્ફુટમ્ ઉક્તમ્ । ગૌતમસ્ય શાપાત્ ઇતિ ।
વરોત્પન્ન-નિત્યધાન્ય-રાશિર્ ગૌતમો મહતિ દુર્ભિક્ષે વિપ્રાન્ અભોજયત્ ।
અથ સુભિક્ષે ગન્તુકામાંસ્ તાન્ હઠેન ન્યવાસયત્ । તે ચ માયાનિર્મિતાયા
ગો-ગૌતમ-સ્પર્શેન મૃતાયા હત્યામ્ ઉક્ત્વા ગતાઃ । તતઃ કૃત-પ્રાયશ્ચિત્તોઽપિ
ગૌતમસ્ તન્-માયાં વિજ્ઞાય શશાપ । તતસ્ તેષાં જ્ઞાન-લોપ ઇતિ વારાહે
કથાસ્તિ । અધિકમ્ ઇતિ । નિઃશન્દેહત્વાદ્ ઇતિ બોધ્યમ્ । અન્યથા કૃત્વા
અવજ્ઞાય

સ્કાન્દ-પ્રભાસ-ખણ્ડે --
વેદવન્ નિશ્ચલં મન્યે પુરાણાર્થં દ્વિજોત્તમાઃ ।
વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વે પુરાણે નાત્ર સંશયઃ ॥
બિભેત્ય્ અલ્પ-શ્રુતાદ્ વેદી મામ્ અયં ચાલયિષ્યતિ ।
ઇતિહાસ-પુરાણૈસ્ તુ નિશ્ચલોઽયં કુતઃ પુરા ॥
યન્ ન દૃષ્ટં હિ વેદેષુ તદ્ દૃષ્ટં સ્મૃતિષુ દ્વિજાઃ ।
ઉભયોર્ યન્ ન દૃષ્ટં હિ તત્ પુરાણૈઃ પ્રગીયતે ॥
યો વેદ ચતુરો વેદાન્ સાઙ્ગોપનિષદો દ્વિજાઃ ।
પુરાણં નૈવ જાનાતિ ન ચ સ સ્યાદ્ વિચક્ષણઃ ॥ (2.90-93) ઇતિ ।
અથ પ્રુઆણાનામ્ એવં પ્રામાણ્યે સ્થિતેઽપિ તેષામ્ અપિ સામસ્ત્યેનાપ્રચરદ્-
રૂપત્વાત્ નાનાદેવતાપ્રતિપાદક-પ્રાયત્વાદ્ અર્વાચીનૈઃ ક્ષુદ્રર્-બુદ્ધિભિર્
અર્થો દુરધિગમ ઇતિ તદ્-અવસ્થ એવ સંશયઃ । યદ્ ઉક્તં માત્સ્યે -
પઞ્ચાઙ્ગં ચ પુરાણં સ્યાદ્ આખ્યાનમ્ ઇતરત્ સ્મૃતમ્ ।
સાત્ત્વિકેષુ ચ કલ્પેષુ માહાત્મ્યમ્ અધિકં હરેઃ ॥
રાજસેષુ ચ માહાત્મ્યમ્ અધિકં બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
તદ્વદ્ અગ્નેશ્ ચ માહાત્મ્યં તામસેષુ શિવસ્ય ચ ।
સઙ્કીર્ણેષુ સરસ્વત્યાઃ પિતૄણાં ચ નિગદ્યતે ॥ ઇતિ ।
અત્રાગ્નેસ્ તત્-તદ્-અગનુ પ્રતિપાદ્યસ્ય તત્-તદ્-યજ્ઞસ્યેત્ય્ અર્થઃ । શિવસ્ય ચેતિ
ચકારાછ્ છિવાયાશ્ ચ । સઙ્કીર્ણેષુ સત્ત્વ-રજસ્-તમોમયેષુ કલ્પેષુ બહુષુ ।
સરસ્વત્યાઃ નાનાવાણ્યાત્મક-તદ્-ઉપલક્ષિતાયા નાનાદેવતાયા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પિતૄણાં કર્મણા પિતૃલોકઃ [બૌ 1.5.16] ઇતિ । શ્રુતેસ્ તત્ પ્રાપક-કર્મણામ્
ઇત્ય્ અર્થઃ

બ્દ્: વેદવદ્ ઇતિ । પુરાણાર્થો વેદવત્ સર્વ-સમ્મત ઇત્ય્ અર્થઃ । નનુ
પણ્ડિતૈઃ કૃતાદ્ વેદ-ભાષ્યાત્ તદ્-અર્થો ગ્રાહ્ય ઇતિ ચેત્ તત્રાહ બિભેતીતિ ।
અકૃતે ભાષ્યે સિદ્ધે કિં તેન કૃત્રિમેણેતિ ભાવઃ । અથેતિ અસ્ન્દિગ્ધાર્થતયા
પુરાણાનામ્ એવ પ્રામાણ્યે પ્રમાકરણત્વ ઇત્ય્ અર્થઃ । અર્વાચીનૈઃ ક્ષ્દ્ર-
બુદ્ધિભિર્ ઇતિ । યસ્ય વિભૂતયોઽપીદૃશ્યઃ સ હરિર્ એવ સર્વ-શ્રેષ્ઠ ઇતિ
તદૈકાર્થ્યમ્ -
વેદ રામાયણે ચૈવ પુરાણે ભારતે તથા ।
આદાવ્ અન્તે ચ મધ્યે ચ હરિઃ સર્વત્ર ગીયતે ॥ (હ્વ્ 132.95)[*એન્દ્નોતે #1]
ઇતિ હરિવંશોક્તમ્ અજાનદ્ભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તદ્ એવં સતિ તત્-તત્-કલ્પ-કથામયત્વેનૈવ માત્સ્ય એવ પ્રસિદ્ધાનાં તત્-તત્-
પુરાણાનાં વ્યવસ્થા જ્ઞાપિતા । તારતમ્યં તુ કથં સ્યાત્ યેનેતર-નિર્ણયઃ
ક્રિયેત । સત્ત્વાદિ-તારતમ્યેનૈવેતિ ચેત્, સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્ (ગીતા 14.17)
ઇતિ સત્ત્વં યદ્ બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ઇતિ ચ ન્યાયાત્ સાત્ત્વિકમ્ એવ પુરાણાદિક
પરમાર્થ-જ્ઞાનાય પ્રબ્લમ ઇત્ય્ આયાતમ્ । તથાપિ પરમાર્થેઽપિ નાના-
ભઙ્ગ્યા વિપ્રતિપદ્યમાનાનાં સમાધાનાય કિં સ્યાત્ । યદિ સર્વસ્યાપિ
વેદસ્ય પુરાણસ્ય ચાર્થ-નિર્ણયાય તેનૈવ શ્રી-ભગવતા વ્યાસેન બ્રહ્મ-
સૂત્રં કૃતં તદ્-અવલોકનેનૈવ સર્વોઽર્થો નિર્ણયે ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તર્હિ નાન્ય-
સૂત્રકાર-મુન્ય્-અનુગતૈર્ મન્યેત । કિં ચાત્યન્ત-ગૂઢાર્થાનામ્
અલ્પાક્ષરાણાં તત્-સૂત્રાણામ્ અન્યાર્થત્વં કશ્ચિદ્ આચક્ષીત । તતઃ કતરદ્
ઇવાત્ર સમાધાનમ્ । તદ્ એવ સમાધેયમ્ યદ્ય્ એકતમમ્ એવ પુરાણ-
લક્ષણમ્ અપૌરુષેયં શાસ્ત્રં સર્વ-વેદેતિહાસ-પુરાણાનામ્ અર્થ-સારં
બ્રહ્મ-સૂત્રોપજીવ્યં ચ ભવદ્ ભુવિ સમ્પૂર્ણં પ્રચરદ્-રૂપં સ્યાત્ ।
સત્યમ્ ઉક્તમ્, યત એવ ચ સર્વ-પ્રમાણાનાં ચક્રવર્તિ-ભૂતમ્ અસ્મદ્-
અભિમતં શ્રીમદ્-ભાગવતમ્ એવોદ્ભાવિતં ભવતા

બ્દ્: તદ્ એવમ્ ઇતિ । માત્સ્ય એવેતિ । પુરાણ-સઙ્ખ્યા-તદ્-દાન-ફલ-
કથનાઞ્ચિતેઽધ્યાય ઇતિ બોધ્યમ્ । તારતમ્યમ્ ઇતિ । અપકર્ષોત્કર્ષ-રૂપં
યેનેતરસ્યોત્કૃષ્ટસ્ય પુરાણસ્ય નિર્ણયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાત્ત્વિક-પુરાણમ્
એવોત્કૃષ્ટમ્ ઇતિ ભાવેન સ્વયમ્ આહ સત્ત્વાદ્ ઇતિ । પૃચ્છતિ તથાપીતિ,
પરમાર્થ-નિર્ણયાય સાત્ત્વિક-શાસ્ત્રાઙ્ગીકારેઽપીત્ય્ અર્થઃ । નાના-ભઙ્ગ્યેતિ
। સગુણં નિર્ગુણં જ્ઞાન-ગુણકં જડમ્ ઇત્ય્ આદિકં કુટિલ-યુક્તિ-કદમ્બૈર્
નિરૂપયતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નાના-સૂત્ર-કારેતિ । ગૌતમાદ્ય્-અનુસારિભિર્ ઇત્ય્
અર્થઃ । નનુ બ્રહ્મ-સૂત્ર-શાસ્ત્રે સ્થિતે કાપેક્ષા તદ્-અન્ય-સૂત્રાણામ્ ઇતિ ચેત્
તત્રાહ કિં ચાત્યન્તેતિ । પૃષ્ટઃ પ્રાહ તદ્ એવેતિ । બ્રહ્મ-સૂત્રોપજીવ્યમ્ ઇતિ ।
યેન બ્રહ્મ-સૂત્રં સ્થિરાર્થં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૃષ્ટસ્ય હૃદ્-ગતં
સ્ફુટયતિ સત્યમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આદિના

યત્ ખલુ પુરાણ-જાતમ્ આવિર્ભાવ્ય બ્રહ્મ-સૂત્રં ચ પ્રણીયાપ્ય
અપરિતુષ્ટેન તેન ભગવતા નિજ-સૂત્રાણામ્ અકૃત્રિમ-ભાષ્ય-ભૂતં
સમાધિ-લબ્ધમ્ આવિર્ભાવિતં યસ્મિન્ન્ એવ સર્વ-શાસ્ત્ર-સમન્વયો દૃશ્યતે ।
સર્વ-વેદાર્થ-લક્ષણાં ગાયત્રીમ્ અધિકૃત્ય પ્રવર્તિતત્વાત્ । તથા હિ તત્-
સ્વરૂપં માત્સ્યે -
યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીં વર્ણ્યતે ધર્મ-વિસ્તરઃ ।
વૃત્રાસુર-વધોપેતં તદ્-ભાગવતમ્ ઇષ્યતે ॥ (મત્સ્યપ્ 53.20)
લિખિત્વા તચ્ ચ યો દદ્યાદ્ ધેમ-સિંહ-સમન્વિતમ્ ।
પ્રૌષ્ઠ-પદ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
અષ્ટાદશ-સહસ્રાણિ પુરાણં તત્ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ (મત્સ્યપ્ 53.22) ઇતિ ।
અત્ર ગાયત્રી-શબ્દેન તત્-સૂચક-તદ્-અવ્યભિચારિ-ધીમહિ-પદ-સંવલિત-તદ્-
અર્થં એવેષ્યતે । સર્વેષાં મન્ત્રાણામ્ આદિરૂપાયાસ્ તસ્યાઃ સાક્ષાત્-
કથનાનર્હત્વાત્ । તદ્-અર્થતા ચ જન્માદ્ય્ અસ્ય યતઃ [ભ્પ્ 1.1.1],
તેન બ્રહ્મ હૃદા ઇતિ સર્વ-લોકાશ્રયત્વ-બુદ્ધિ-વૃત્તિ-પ્રેરકત્વાદિ-સામ્યાત્ ।
ધર્મ-વિસ્તર ઇત્ય્ અત્ર ધર્મ-શબ્દઃ પરમ-ધર્મ-પરઃ । ધર્મઃ
પ્રોજ્ઝિત-કૈતવોઽત્ર પરમઃ [ભ્પ્ 1.1.2] ઇત્ય્ અત્રૈવ પ્રતિપાદિતત્વાત્ । સ ચ
ભગવદ્-ધ્યાનાદિ-લક્ષણ એવેતિ પુરસ્તાદ્ વ્યક્તીભવિષ્યતિ

બ્દ્: શ્રીભાગવતં સ્તૌતિ યત્ ખલ્વ્ ઇત્ય્ આદિ । અપરિતુષ્ટેનેતિ । પુરાણ-જાતે
બ્રહ્મ-સૂત્રે ચ ભગવત્-પારમૈશ્વર્ય-માધુર્યયોઃ સન્દિગ્ધતયા
ગૂઢતયા ચોક્તેસ્ તત્ર તત્ર ચાપરિતોષઃ । શ્રી-ભાગવતે તુ તયોસ્ તદ્-
વિલક્ષણતયોક્તેસ્ તત્ર પરિતોષ ઇતિ બોધ્યમ્ । તદ્-અર્થતા ગાયત્ર્ય્-અર્થતા । સ
ચ ભગવદ્-ધ્યાનાદિ-લક્ષણ ઇતિ । વિશુદ્ધ-ભક્તિ-માર્ગ-બોધક ઇત્ય્
અર્થઃ

એવં સ્કાન્દે પ્રભાસ-ખણ્ડે ચ યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
સારસ્વતસ્ય કલ્પસ્ય મધ્યે યે સ્યુર્ નરામરાઃ ।
સદ્-વૃત્તાનોદ્ભવં લોકે તચ્ ચ ભાગવતં સ્મૃતમ્ ॥
લિખિત્વા તચ્ ચ ઇત્ય્ આદિ । અષ્ટાદશ-સહસ્રાણિ પુરાણં તત્ પ્રકીર્તિતમ્ ઇતિ
પુરાણાન્તરં ચ -
ગ્રન્થોઽષ્ટાદશ-સાહસ્રો દ્વાદશ-સ્કન્ધ-સમ્મિતઃ ।
હયગ્રીવ-બ્રહ્મ-વિદ્યા યત્ર વૃત્ર-વધસ્ તથા ।
ગાયત્ર્યા ચ સમારમ્ભસ્ તદ્ વૈ ભાગવતં વિદુઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર હયગ્રીવ-બ્રહ્મ-વિદ્યા ઇતિ વૃત્ર-વધ-સાહચર્યેણ નારાયણ-
વર્મૈવોચ્યતે । હયગ્રીવ-શબ્દેનાત્રાશ્વશિરા દધીચિર્ એવોચ્યતે । તેનૈવ ચ
પ્રવર્તિતા નારાયણ-વર્માખ્યા બ્રહ્મ-વિદ્યા । તસ્યાશ્વ-શિરસ્ત્વં ચ ષષ્ઠે
યદ્ વા અશ્વ-શિરો નામ [ભ્પ્ 6.9.52] ઇત્ય્ અત્ર પ્રસિદ્ધં નારાયણ-વર્મણો
બ્રહ્મ-વિદ્યાત્વં ચ -
એતચ્ છ્રુત્વા તથોવાચ દધ્યઙ્ આથર્વણસ્ તયોઃ ।
પ્રવર્ગ્યં બ્રહ્મ-વિદ્યાં ચ સત્-કૃતોઽસત્ય-શઙ્કિતઃ ॥ ઇતિ
ટીકોત્થાપિત-વચનેન ચેતિ । શ્રીમદ્-ભાગવતસ્ય ભગવત્-પ્રિયત્વેન
ભાગવતાભીષ્ટત્વેન ચ પરમ-સાત્ત્વિકત્વમ્ । યથા પાદ્મે અમ્બરીષં
પ્રતિ ગૌતમ-પ્રશ્નઃ -
પુરાણં ત્વં ભાગવતં પઠસે પુરતો હરેઃ ।
ચરિતં દૈત્ય-રાજસ્ય પ્રહ્લાદસ્ય ચ ભૂપતે ॥ [પદ્મપ્]
તત્રૈવ વ્યઞ્જુલી-માહાત્મ્યે તસ્ય તસ્મિન્ન્ ઉપદેશઃ -
રાત્રૌ તુ જાગરઃ કાર્યઃ શ્રોતવ્યા વૈષ્ણવી કથા ।
ગીતાનામ્ અસહસ્રં ચ પુરાણં શુક-ભાષિતમ્ ।
પઠિતવ્યં પ્રયત્નેન હરેઃ સન્તોષ-કારણમ્ ॥ [પદ્મપ્]
તત્રૈવાન્યત્ર -
અમ્બરીષ શુક-પ્રોક્તં નિત્યં ભાગવતં શૃણુ ।
પઠસ્વ સ્વ-મુખેનૈવ યદીચ્છસિ ભવ-ક્ષયમ્ ॥ [પદ્મપ્]
સ્કાન્દે પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં દ્વારકા-માહાત્મ્યે -
શ્રીમદ્-ભાગવતં ભક્ત્યા પઠતે હરિ-સન્નિધૌ ।
જાગરે તત્-પદં યાતિ કુલ-વૃન્દ-સમન્વિતઃ

બ્દ્: ગ્રન્થ ઇત્ય્ આદૌ હયગ્રીવાદિ-શબ્દયોર્ ભ્રાન્તિં નિરાકુર્વન્ વ્યાચષ્ટે ।
અત્ર હયગ્રીવેત્ય્ આદિના । એતચ્ છ્રુત્વેતિ । દધ્યઙ્ દધીચિઃ । પ્રવર્ગ્યમ્ ઇતિ
પ્રાણ-વિદ્યામ્ । નનુ પાદ્માદીનિ સાત્ત્વિકાનિ પઞ્ચ સન્તિ । તૈર્ અસ્તુ વિચાર ઇતિ
ચેત્ તત્રાહ શ્રીમદ્ ઇતિ । એતસ્ય પરમ-સાત્ત્વિકત્વે પાદ્માદિ-વચનાન્ય્
ઉદાહરતિ પુરાણં ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિના । કુલ-વૃન્દેતિ તત્-કર્તૃક-શ્રવણ-
મહિમ્ના તત્-કુલસ્ય ચ હરિ-પદ-લાભ ઇત્ય્ અર્થઃ

ગારુડે ચ -
પૂર્ણઃ સોઽયમ્ અતિશયઃ ।
અર્થોઽયં બ્રહ્મ-સૂત્રાણાં ભારતાર્થ-વિનિર્ણયઃ ॥
ગાયત્રી-ભાષ્ય-રૂપોઽસૌ વેદાર્થ-પરિબૃંહિતઃ ।
પુરાણાનાં સામ-રૂપઃ સાક્ષાદ્-ભગવતોદિતઃ ॥
દ્વાદશ-સ્કન્ધ-યુક્તોઽયં શતવિચ્-છેદ-સંયુતઃ ।
ગ્રન્થોઽષ્ટાદશ-સાહસ્રઃ શ્રીમદ્-ભાગવતાભિધઃ ॥ ઇતિ ।
બ્રહ્મ-સૂત્રાણામ્ અર્થસ્ તેષામ્ અકૃત્રિમ-ભાષ્ય-ભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વં
સૂક્ષ્મત્વેન મનસ્ય્ આવિર્ભૂતં તદ્ એવ સઙ્ક્ષિપ્ય સૂત્રત્વેન પુનઃ
પ્રકટિતમ્ પશ્ચાદ્ વિસ્તીર્ણત્વેન સાક્ષાચ્-છ્રી-ભાગવતમ્ ઇતિ । તસ્માત્ તદ્-
ભાષ્ય-ભૂતે સ્વતઃ-સિદ્ધે તસ્મિન્ સત્યર્વચીનમ્ અન્યદ્ અન્યેષાં
સ્વસ્વકપોલ-કલ્પિતં તદ્-અનુગતમ્ એવાદરણીયમ્ ઇતિ ગમ્યતે ।
ભારતાર્થ-વિનિર્ણયઃ -
નિર્ણયઃ સર્વ-શાસ્ત્રાણાં ભારતં પરિકીર્તિતમ્ ।
ભારતં સર્વ-વેદાશ્ ચ તુલામ્ આરોપિતાઃ પુરા ।
દેવૈર્ બ્રહ્માદિભિઃ સર્વૈર્ ઋષિભિશ્ ચ સમન્વિતૈઃ ॥
વ્યાસસ્યૈવાજ્ઞયા તત્ર ત્વત્યરિચ્યત ભારતમ્ ।
મહત્ત્વાદ્ ભારવત્ત્વાચ્ ચ મહાભારતમ્ ઉચ્યતે ॥
ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણસ્ય ભારતસ્યાર્થ-વિનિર્ણયો યત્ર સઃ । શ્રી-ભગવત્ય્
એવ તાત્પર્યં તસ્યાપિ । તદ્ ઉક્તં મોક્ષ-ધર્મે નારાયણીયે શ્રી-વેદ-વ્યાસં
પ્રતિ જનમેજયેન -
ઇદં શતસહસ્રાદ્ ધિ ભારતાખ્યાન વિસ્તરાત્ ।
આમથ્ય મતિમન્થેન જ્ઞાનોદધિમ્ અનુત્તમમ્ ॥
નવ નીતં યથા દધ્નો મલયાચ્ ચન્દનં યથા ।
આરણ્યકં ચ વેદેભ્ય ઓષધિભ્યો ઽમૃતં યથા ॥
સમુદ્ધૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મન્ કથામૃતમ્ અનુત્તમમ્ ।
તપો નિધે ત્વયોક્તં હિ નારાયણ કથાશ્રયમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.331.2-4] ઇતિ ।21॥
બ્દ્: ગારુડ-વચનૈશ્ ચ પરમ-સાત્ત્વિકત્વં વ્યઞ્જયન્ બ્રહ્મ-સૂત્રાદ્ય્-અર્થ-
નિર્ણીયકત્વં ગુણમ્ આહ અર્થોઽયમ્ ઇતિ । ગારુડ-વાક્ય-પદાનિ વ્યાચષ્ટે
બ્રહ્મ-સૂત્રાણામ્ ઇત્ય્ આદિના । તસ્માત્ તદ્-ભાષ્યેત્ય્ આદિ અન્યદ્ વૈષ્ણવાચાર્ય-
રચિતમ્ આધુનિકં ભાષ્યં તદ્-અનુગતં શ્રી-ભાગવતાવિરુદ્ધમ્
એવાદર્તવ્યં । તદ્-વિરુદ્ધં શઙ્કર-ભટ્ટ-ભાસ્કરાદિ-રચિતં તુ હેયમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । ભારતાર્થેતિ પદં વ્યાકુર્વન્ ભારત-વાક્યેનૈવ ભારત-
સ્વરૂપં દર્શયતિ નિર્ણયઃ સર્વેતિ । ભારતં કિં તાત્પર્યકમ્ ઇત્ય્ આહ
શ્રીભગવત્ય્ એવેતિ । તસ્ય ભારતસ્યાપીત્ય્ અર્થઃ । ભારતસ્ય ભગવત્-તાત્-
પર્યકત્વે નારાયણીય-વાક્યમ્ ઉદાહરતિ ઇદં શતેત્ય્ આદિ

તથા ચ તૃતીયે -
મુનિર્ વિવક્ષુર્ ભગવદ્-ગુણાનાં
સખાપિ તે ભારતમ્ આહ કૃષ્ણઃ ।
યસ્મિન્ નૃણાં ગ્રામ્ય-સુખાનુવાદૈર્
મતિર્ ગૃહીતા નુ હરેઃ કથાયામ્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 3.5.12]
તસ્માદ્ ગાયત્રી-ભાષ્ય-રૂપોઽસૌ । તથૈવ હિ વિષ્ણુધર્મોત્તરાદૌ તદ્-
વ્યાખ્યાને ભગવાન્ એવ વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતઃ । અત્ર જન્માદ્યસ્ય ઇત્ય્ અસ્ય
વ્યાખ્યાનં ચ તથા દર્શયિષ્યતે ।
વેદાર્થ-પરિબૃંહિતઃ । વેદાર્થસ્ય પરિબૃંહણં યસ્માત્ । તચ્ ચોક્તમ્ ઇતિહાસ-
પુરાણાભ્યામ્ ઇત્ય્ આદિ । પુરાણાનાં સામ-રૂપઃ । વેદેષુ સામવત્ સ તેષુ
શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ સ્કાન્દે -
શતશોઽથ સહસ્રૈશ્ ચ કિમ્ અન્યૈઃ શાસ્ત્ર-સઙ્ગ્રહૈઃ ।
ન યસ્ય તિષ્ઠતે ગેહે શાસ્ત્રં ભાગવતં કલૌ ॥
કથં સ વૈષ્ણવો જ્ઞેયઃ શાસ્ત્રં ભાગવતં કલૌ ।
ગૃહે ન તિષ્ઠતે યસ્ય સ વિપ્રઃ શ્વપચાધમઃ ॥
યત્ર યત્ર ભવેદ્ વિપ્ર શાસ્ત્રં ભાગવતં કલૌ ।
તત્ર તત્ર હરિર્ યાતિ ત્રિદશૈઃ સહ નારદ ॥
યઃ પઠેત્ પ્રયતો નિત્યં શ્લોકં ભાગવતં મુને ।
અષ્ટાદશ-પુરાણાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥ ઇતિ ।
શત-વિચ્છેદ-સંયુતઃ । પઞ્ચત્રિંશદ્-અધિક-શત-ત્રયાધ્યાય-વિશિષ્ટ ઇત્ય્
અર્થઃ । સ્પષ્ટાર્થમ્ અન્યત્ । તદ્ એવં પરમાર્થ-વિવિત્સુભિઃ શ્રી-ભાગવતમ્
એવ સામ્પ્રતં વિચારણીયમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । હેમાદ્રેર્ વ્રત-ખણ્ડે -
સ્ત્રી-શૂદ્ર-દ્વિજબન્ધૂનાં ત્રયી ન શ્રુતિ-ગોચરા ।
કર્મ-શ્રેયસિ મૂઢાનાં શ્રેય એવં ભવેદ્ ઇહ ।
ઇતિ ભારતમ્ આખ્યાનં કૃપયા મુનિના કૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.4.25]
ઇતિ વાક્યં શ્રી-ભાગવતીયત્વેનોત્થાપ્ય ભારતસ્ય વેદાર્થ-તુલ્યત્વેન
નિર્ણયઃ કૃત ઇતિ । તન્-મતાનુસારેણ ત્વ્ એવં વ્યાખ્યેયમ્ ભારતાર્થસ્ય
વિનિર્ણયઃ । વેદાર્થ-તુલ્યત્વેન વિશિષ્ય નિર્ણયો યત્રેતિ । યસ્માદ્ એવ:અ
ભગવત્-પરસ્ તસ્માદ્ એવ યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીમ્ ઇતિ કૃત-લક્ષણ-શ્રીમદ્-
ભાગવત-નામા ગ્રન્થઃ શ્રી-ભગવત્-પરાયા ગાયત્ર્યા ભાષ્ય-રૂપોઽસૌ ।
તદ્ ઉક્તં યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીમ્ ઇત્ય્ આદિ । તથૈવ હ્ય્ અગ્નિ-પુરાણે તસ્ય
વ્યાખ્યાને વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતઃ । તત્ર તદીય-વ્યાખ્યા-દિગ્-દર્શનં યથા -
તજ્-જ્યોતિઃ પરમં બ્રહ્મ ભર્ગસ્ તેજો યતઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્ય્ આરભ્ય પુનર્ આહ -
તજ્-જ્યોતિર્ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ જગજ્-જન્માદિ-કારણમ્ ॥
શિવં કેચિત્ પઠન્તિ સ્મ શક્તિ-રૂપં પઠન્તિ ચ ।
કેચિત્ સૂર્યં કેચિદ્ અગ્નિં દૈવતાન્ય્ અગ્નિ-હોત્રિણઃ ॥
અગ્ન્ય્-આદિ-રૂપો વિષ્ણુર્ હિ વેદાદૌ બ્રહ્મ ગીયતે ।
અત્ર જન્માદ્યસ્ય ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાનં ચ તથા દર્શયિષ્યતે । કસ્મૈ યેન
વિભાસિતોઽયમ્ [ભ્પ્ 12.13.19] ઇત્ય્ ઉપસંહાર-વાક્યે ચ તચ્-છુદ્ધમ્ [ભ્પ્
12.13.19] ઇત્ય્ આદિ-સમાનમ્ એવાગ્નિ-પુરાણે તદ્ વ્યાખ્યાનમ્ ।
નિત્યં શુદ્ધં પરં બ્રહ્મ નિત્ય-ભર્ગમ્ અધીશ્વરમ્ ।
અહં જ્યોતિઃ પરં બ્રહ્મ ધ્યાયેમ હિ વિમુક્તયે ॥ ઇતિ ।
અત્રાહં બ્રહ્મેતિ નાદેવો દેવમ્ અર્ચયેત્ ઇતિ ન્યાયેન યોગ્યત્વાય સ્વસ્ય
તાકૃક્ત્વ-ભાવના દર્શિતા । ધ્યાયેમેતિ અહં તાવત્ ધ્યાયેયં સર્વે ચ વયં
ધ્યાયેમેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એતન્-મતે તુ મન્ત્રેઽપિ ભર્ગ-શબ્દોઽયમ્ અદનત એવ
સ્યાત્ । સુપાં સુલુક્ ઇત્ય્ [પાણ્ 7.1.39] આદિના છાન્દસ-સૂત્રેણ તુ
દ્વિતીયૈકવચનસ્યામઃ સુ-ભાવો જ્ઞેયઃ ।
યત્ તુ દ્વાદશે ઓં નમસ્તે ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 12.6.67] ગદ્યેષુ તદ્-અર્થત્વેન સૂર્યઃ
સ્તુતઃ । તત્ પરમાત્મ-દૃષ્ટ્યૈવ, ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્ય્ અદોષઃ ।
તથૈવાગ્રે શ્રી-શૌનક-વાક્યે બ્રૂહિ નઃ શ્રદ્દધાનાનાં વ્યૂહં
સૂર્યાત્મનો હરેઃ ઇતિ । ન ચાસ્ય ભર્ગસ્ય સૂર્ય-મણ્ડલ-
માત્રાધિષ્ઠાનત્વમ્ । મન્ત્રે વરેણ્ય-શબ્દેન । અત્ર ચ ગ્રન્થે પર-
શબ્દેન પરમૈશ્વર્ય-પર્યન્તતાયા દર્શિતત્વાત્ ।
તદ્ એવમ્ અગ્નિ-પુરાણેઽપ્ય્ ઉક્તમ્ --
ધ્યાનેન પુરુષોઽયં ચ દ્રષ્ટવ્યઃ સૂર્ય-મણ્ડલે ।
સત્યં સદા-શિવં બ્રહ્મ વિષ્ણોર્ યત્ પરમં પદમ્ ॥ ઇતિ ।
ત્રિલોકી-જનાનામ્ ઉપાસનાર્થં પ્રલયે વિનાશિનિ સૂર્ય-મણ્ડલે
ચાન્તર્યામિતયા પ્રાદુર્ભૂતોઽયં પુરુષો ધ્યાનેન દ્રષ્ટવ્ય ઉપાસિતવ્યઃ ।
યત્ તુ વિષ્ણોસ્ તસ્ય મહા-વૈકુણ્ઠ-રૂપં પરમં પદમ્ । તદ્ એવ સત્યં
કાલ-ત્રયાવ્યભિચારિ, સદા-શિવમ્ ઉપદ્રવ-શૂન્યં યતો બ્રહ્મ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તદ્ એતદ્ ગાયત્રીં પ્રોચ્ય પુરાણ-લક્ષણ-પ્રકરણે યત્રાધિકૃત્ય
ગાયત્રીમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ અગ્નિ-પુરાણે । તસ્માત્
અગ્નેઃ પુરાણં ગાયત્રીં સમેત્ય ભગવત્-પરામ્ ।
ભગવન્તં તત્ર મત્વા જગજ્-જન્માદિ-કારણમ્ ॥
યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીમ્ ઇતિ લક્ષણ-પૂર્વકમ્ ।
શ્રીમદ્-ભાગવતં શશ્વત્ પૃથ્વ્યાં જયતિ સર્વતઃ ॥
તદ્ એવમ્ અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ગાયત્રીમ્ અધિકૃત્ય પ્રવૃત્તિર્ દર્શિતા ।
યત્ તુ સારસ્વત-કલ્પમ્ અધિકૃત્યેતિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । તચ્ ચ ગાયત્ર્યા ભગવત્-
પ્રતિપાદક-વાગ્-વિશેષ-રૂપ-સરસ્વતીત્વાદ્ ઉપયુક્તમ્ એવ । યદ્ ઉક્તમ્ અગ્નિ-
પુરાણે -
ગાયત્ર્ય્-ઉક્થાનિ શાસ્ત્રાણિ ભર્ગં પ્રાણાંસ્ તથૈવ ચ ॥
તતઃ સ્મૃતેયં ગાયત્રી સાવિત્રી યત એવ ચ ।
પ્રકાશિની સા સવિતુર્ વાગ્-રૂપત્વાત્ સરસ્વતી ॥
અથ ક્રમ-પ્રાપ્તા વ્યાખ્યા વેદાર્થ-પરિબૃંહિત ઇતિ । વેદાર્થાનાં
પરિબૃંહણં યસ્માત્ । તચ્ ચોક્તમ્ ઇતિહાસ-પુરાણાભ્યામ્ ઇતિ । પુરાણાનાં
સામ-રૂપ ઇતિ વેદેષુ સામવત્ પુરાણેષુ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરાણાન્તરાણાં
કેષાંચિદ્ આપાતતો રજસ્-તમસી જુષમાણૈસ્ તત્-પરત્વાપ્રતીતત્વેઽપિ વેદાનાં
કાણ્ડ-ત્રય-વાક્યૈક-વાક્યતાયાં યથા સામ્ના તથા તેષાં શ્રી-ભાગવતેન
પ્રતિપાદ્યે શ્રી-ભગવત્ય્ એવ પર્યવસાનમ્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
વેદે રામાયણે ચૈવ પુરાણે ભારતે તથા ।
આદાવ્ અન્તે ચ મધ્યે ચ હરિઃ સર્વત્ર ગીયતે ॥ ઇતિ । [હ્વ્ 132.95]
પ્રતિપાદયિષ્યતે ચ તદ્ ઇદં પરમાત્મ-સન્દર્ભે । સાક્ષાદ્ ભગવતોદિતમ્
ઇતિ । કસ્મૈ યેન વિભાસિતોઽયમ્ [ભ્પ્ 12.13.19] ઇત્ય્ ઉપસંહાર-વાક્યાનુસારેણ
જ્ઞેયમ્ । શત-વિચ્છેદ-સંયુત ઇતિ । વિસ્તાર-ભિયા ન વિવિરિયતે । તદ્ એવં
શ્રીમદ્-ભાગવતં સર્વ-શાસ્ત્ર-ચક્રવર્તિ-પદમ્ આપ્તમ્ ઇતિ સ્થિતે હેમ-
સિંહ-સમન્વિતમ્ ઇત્ય્ અત્ર હેમ-સિંહાસનમ્ આરૂઢમ્ ઇતિ ટીકાકારૈર્ યદ્
વ્યાખ્યાતં તદ્ એવ યુક્તમ્ ।
અતઃ શ્રીમદ્-ભાગવતસ્યૈવાભ્યાસાવશ્યકત્વં શ્રેષ્ઠત્વં ચ સ્કાન્દે
નિર્ણીતમ્ - શતશોઽથ સહસ્રૈશ્ ચ કિમ્ અન્યૈઃ શાસ્ત્ર-સઙ્ગ્રહૈઃ । તદ્ એવં
પરમાર્થ-વિવિત્સુભિઃ શ્રી-ભાગવતમ્ એવ સામ્પ્રતં વિચારણીયમ્ ઇતિ
સ્થિતમ્

બ્દ્: નનુ શ્રી-ભાગવતસ્ય ભારતાર્થ-નિર્ણાયકત્વં કથં પ્રતીતમ્ ઇતિ
ચેત્ તત્રાહ તથા તૃતીય ઇતિ । મુનિર્ ઇતિ મૈત્રેયં પ્રતિ વિદુરોક્તિઃ । તે
મૈત્રેયસ્ય ગુરુ-પુત્રત્વાત્ સખા કૃષ્ણો વ્યાસઃ । ગ્રામ્યા
ગૃહિધર્મકર્તવ્યતાદિ-લક્ષણા વ્યાવહારિકી મૂષિક-વિડાલ-ગૃધ્ર-ગોમાયુ-
દૃષ્ટાન્તોપેતા ચ કથા । તત્-તત્-સ્વાર્થ-કૌતુક-કથા-શ્રવણાય ભારત-
સદસિ સમાગતાનાં નૄણાં શ્રી-ગીતાદિ-શ્રવણેન હરૌ મતિર્ ગૃહીતા સ્યાદ્
ઇતિ તત્-કથાનુવાદ એવ । વસ્તુતો ભગવત્-પરમ્ એવ ભારતમ્ ઇતિ શ્રી-
ભાગવતેન નિર્ણીતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સામવેદવદસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યં સ્કાન્દ-
વાક્યં શતશોઽથેત્યાદિ પ્રકટાર્થમ્ । તદ્ એવમ્ ઇતિ । ઉક્ત-ગુણ-ગણે સિદ્ધે
સતીત્ય્ અર્થઃ

અતએવ સત્સ્વ્ અપિ નાના-શાસ્ત્રેષ્વ્ એતદ્ એવોક્તમ્ - કલૌ નષ્ટ-દૃશામ્ એષ
પુરાણાર્કોઽધુનોદિતઃ [ભ્પ્ 1.3.45] ઇતિ । અર્કતા-રૂપકેણ તદ્ વિના નાન્યેષાં
સમ્યગ્-વસ્તુ-પ્રકાશકત્વમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્યતે । યસ્યૈવ શ્રીમદ્-ભાગવતસ્ય
ભાષ્ય-ભૂતં શ્રી-હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે શાસ્ત્ર-પ્રસ્તાવે ગણિતં તન્ત્ર-
ભાગવતાભિધં તન્ત્રમ્ । યસ્ય સાક્ષાચ્ છ્રી-હનુમદ્ભાષ્ય-
વાસનાભાષ્ય-સમ્બન્ધોક્તિ-વિદ્વત્કામધેનુ-તત્ત્વદીપિકા-
ભાવાર્થદીપિકા-પરમહંસપ્રિયા-શુકહૃદયાદયો વ્યાખ્યા-ગ્રન્થાઃ ।
તથા મુક્તાફલ-હરિલીલા-ભક્તિરત્નાવલ્ય્-આદયો નિબન્ધાશ્ ચ વિવિધા એવ
તત્-તન્-મત-પ્રસિદ્ધ-મહાનુભાવ-કૃતા વિરાજન્તે । યદ્ એવ ચ હેમાદ્રિ-
ગ્રન્થસ્ય દાન-ખણ્ડે પુરાણ-દાન-પ્રસ્તાવે મત્સ્ય-પુરાણીય-તલ્-લક્ષણ-
ધૃત્યા પ્રશસ્તમ્ । હેમાદ્રિ-પરિશેષ-ખણ્ડસ્ય કાલ-નિર્ણયે ચ કલિ-યુગ-
ધર્મ-નિર્ણયે કલિં સભાજયન્ત્ય્ આર્યાઃ (ભ્પ્ 11.5.36) ઇત્ય્ આદિકં યદ્-
વાક્યત્વેનોત્થાપ્ય યત્ પ્રતિપાદિત-ધર્મ એવ કલાવ્ અઙ્ગીકૃતઃ ।
અથ યદ્ એવ કૈવલ્યમ્ અપ્ય્ અતિક્રમ્ય ભક્તિ-સુખ-વ્યાહારાદિ-લિઙ્ગેન નિજ-
મતસ્યાપ્ય્ ઉપરિ વિરાજમાનાર્થં મત્વા યદ્ અપૌરુષેયં વેદાન્ત-
વ્યાખ્યાનં ભયાદ્ અચાલયતૈવ શઙ્કરાવતારતયા પ્રસિદ્ધેન
વક્ષ્યમાણ-સ્વગોપનાદિ-હેતુક-ભગવદ્-આજ્ઞા-પ્રવર્તિતાદ્વય-વાદેનાપિ
તન્-માત્ર-વર્ણિત-વિશ્વ-રૂપ-દર્શન-કૃત-વ્રજેશ્વરી-વિસ્મય-શ્રી-વ્રજ-
કુમારી-વસન-ચૌર્યાદિકં ગોવિન્દાષ્ટકાદૌ વર્ણયતા તટસ્થીભૂય નિજ-
વચઃ-સાફલ્યાય સ્પૃષ્ટમ્ ઇતિ

બ્દ્: અતએવેતિ વર્ણિત-લક્ષણાદ્ ઉત્કર્ષાદ્ એવ હેતોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરાતનાનામ્
ઋષીણામ્ આધુનિકાનાં ચ વિદ્વત્તમાનામ્ ઉપાદેયમ્ ઇદં શ્રી-ભાગવતમ્
ઇત્ય્ આહ યસ્યૈવેતિ । વિરાજન્તે સમ્પ્રતિ પ્રચરન્તીત્ય્ અર્થઃ । ધર્મ-શાસ્ત્ર-
કૃતાં ચોપાદેયમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ એવ ચ હેમાદ્રીત્ય્ આદિ । તત્-પ્રતિપાદિતો
ધર્મઃ કૃષ્ણ-સઙ્કીર્તન-લક્ષણઃ । નનુ ચેદ્ ઈદૃશં શ્રી-ભાગવતં તર્હિ
શઙ્કરાચાર્યઃ કુતસ્ તન્ ન વ્યાચષ્ટેતિ ચેત્ તત્રાહ । અથ યદ્ એવ કૈવલ્યમ્
ઇત્ય્ આદિ । અયં ભાવઃ પ્રલયાધિકારી ખલુ હરેર્ ભક્તોઽહમ્ ઉપનિષદ્-આદિ
વ્યાખ્યાય તત્-સિદ્ધાન્તં વિલાપ્ય તસ્યાજ્ઞાં પાલિતવાન્ એવાસ્મિ । અથ તદ્
અતિપ્રિયે શ્રી-ભાગવતેઽપિ ચાલિતે સ પ્રભુર્ મયિ કુપ્યેદ્ અતો ન તચ્ ચાલ્યમ્ ।
એવં સતિ મે સારજ્ઞતા સુખ-સમ્પચ્ ચ ન સ્યાદ્ અતઃ કથઞ્ચિત્ તત્
સ્પર્શનીયમ્ ઇતિ તન્-માત્રોક્તં વિશ્વ-રૂપ-દર્શનાદિ-સ્વ-કાવ્યે નિબબન્ધેતિ
તેન ચાદૃત તદ્ ઇતિ સર્વ-માન્યં શ્રી-ભાગવતમ્ ઇતિ

યદ્ એવ કિલ દૃષ્ટ્વા શ્રી-મધ્વાચાર્ય-ચરણૈર્ વૈષ્ણવાન્તરાણાં તચ્-
છિષ્યાન્તર-પુણ્યારણ્યાદિ-રીતિક-વ્યાખ્યા-પ્રવેશ-શઙ્કયા તત્ર
તાત્પર્યાન્તરં લિખદ્ભિર્ વર્ત્મોપદેશઃ કૃત ઇતિ ચ સાત્વતા વર્ણયન્તિ ।
તસ્માદ્ યુક્તમ્ ઉક્તં તત્રૈવ પ્રથમ-સ્કન્ધે -
તદ્ ઇદં ગ્રાહયામાસ સુતમ્ આત્મવતાં વરમ્ ।
સર્વ-વેદેતિહાસાનાં સારં સારં સુમુદ્ધૃતમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.3.41-42]
દ્વાદશે -
સર્વ-વેદાન્ત-સારં હિ શ્રી-ભાગવતમ્ ઇષ્યતે ।
તદ્-રસામૃત-તૃપ્તસ્ય નાન્યત્ર સ્યાદ્ રતિઃ ક્વચિત્ ॥ [ભ્પ્ 12.13.15]
તથા પ્રથમે --
નિગમ-કલ્પ-તરોર્ ગલિતં ફલં
શુક-મુખાદ્ અમૃત-દ્રવ-સંયુતમ્ ।
પિબત ભાગવતં રસમ્ આલયં
મુહુર્ અહો રસિકા ભુવિ ભાવુકાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.1.3]
અતએવ તત્રૈવ -
યઃ સ્વાનુભાવમ્ અખિલ-શ્રુતિ-સારમ્ એકમ્
અધ્યાત્મ-દીપમ્ અતિતિતીર્ષતાં તમો ઽન્ધમ્ ।
સંસારિણાં કરુણયાહ પુરાણ-ગુહ્યં
તં વ્યાસ-સૂનુમ્ ઉપયામિ ગુરું મુનીનામ્ ॥ [ભ્પ્ 1.2.3]
શ્રી-ભાગવત-મતં તુ સર્વ-મતાનામ્ અધીશ-રૂપમ્ ઇતિ સૂચકમ્ । સર્વ-
મુનીનાં સભા-મધ્યમ્ અધ્યાસ્યોપદેષ્ટૃત્વેન તેષાં ગુરુત્વમ્ અપિ તસ્ય
તત્ર સુવ્યક્તમ્

બ્દ્: શ્રી-મધ્વમુનેસ્ તુ પરમોપાસ્યં શ્રી-ભાગવતમ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ એવ
કિલેતિ । શઙ્કરેણ નૈતદ્ વિચાલિતં કિન્ત્વ્ આદૃતમ્ એવેતિ વિભાવ્યેત્ય્ અર્થઃ કિન્તુ
તચ્-છિષ્યૈઃ પુણ્યારણ્યાદિભિર્ એતદ્ અન્યથા વ્યાખ્યાતં તેન વૈષ્ણવાનાં
નિર્ગુણ-ચિન્માત્ર-પરમ્ ઇદમ્ ઇતિ ભ્રાન્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ શઙ્કયા હેતુના તદ્-
ભ્રાન્તિ-ચ્છેદાય તત્ર તાત્પર્યાન્તરં ભગવત્-પરતા-રૂપં તતોઽન્યત્
તાત્પર્યં લિખદ્ભિસ્ તસ્ય વ્યાખ્યાન-વર્ત્મોપદિષ્ટં વૈષ્ણવાન્ પ્રતીતિ ।
મધ્વાચાર્ય-ચરણૈર્ ઇતિ અત્યાદર-સૂચક-બહુત્વ-નિર્દેશઃ । સ્વ-
પૂર્વાચાર્યત્વાદ્ ઇતિ બોધ્યમ્ । વાયુદેવઃ ખલુ મધ્વ-મુનિઃ
સર્વજ્ઞોઽતિવિક્રમી યો દિગ્-વિજયિનં ચતુર્દશ-વિદ્યં ચતુર્દશભિઃ ક્ષણૈર્
નિર્જિત્યાસનાનિ તસ્ય ચતુર્દશ જગ્રાહ । સ ચ તચ્-છિષ્યઃ
પદ્મનાભાભિધાનો બભૂવેતિ પ્રસિદ્ધમ્ । તસ્માદ્ ઇતિ પ્રોક્ત-ગુણકત્વાદ્
ધેતોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આલયમ્ ઇતિ મોક્ષમ્ અભિવ્યાપ્યેત્ય્ અર્થઃ । ય ઇતિ અન્ધં
તમોઽવિદ્યામ્ અતિતિતીર્ષતાં સંસારિણાં કરુણયા યઃ પુરાણ-ગુહ્યં શ્રી-
ભાગવતમ્ આહેત્ય્ અન્વયઃ । સ્વાનુય્ભાવમ્ અસાધારણ-પ્રભાવમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ

યતઃ --
તત્રોપજગ્મુર્ ભુવનં પુનાના
મહાનુભાવા મુનયઃ સ-શિષ્યાઃ ।
પ્રાયેણ તીર્થાભિગમાપદેશૈઃ
સ્વયં હિ તીર્થાનિ પુનન્તિ સન્તઃ ॥
અત્રિર્ વસિષ્ઠશ્ ચ્યવનઃ શરદ્વાન્
અરિષ્ટનેમિર્ ભૃગુર્ અઙ્ગિરાશ્ ચ ।
પરાશરો ગાધિ-સુતો ઽથ રામ
ઉતથ્ય ઇન્દ્રપ્રમદેધ્મવાહૌ ॥
મેધાતિથિર્ દેવલ આર્ષ્ટિષેણો
ભારદ્વાજો ગૌતમઃ પિપ્પલાદઃ ।
મૈત્રેય ઔર્વઃ કવષઃ કુમ્ભયોનિર્
દ્વૈપાયનો ભગવાન્ નારદશ્ ચ ॥
અન્યે ચ દેવર્ષિ-બ્રહ્મર્ષિ-વર્યા
રાજર્ષિ-વર્યા અરુણાદયશ્ ચ ।
નાનાર્ષેય-પ્રવરાન્ સમેતાન્
અભ્યર્ચ્ય રાજા શિરસા વવન્દે ॥
સુખોપવિષ્ટેષ્વ્ અથ તેષુ ભૂયઃ
કૃત-પ્રણામઃ સ્વ-ચિકીર્ષિતં યત્ ।
વિજ્ઞાપયામ્ આસ વિવિક્ત-ચેતા
ઉપસ્થિતો ઽગ્રે ઽભિગૃહીત-પાણિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.8-12] ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરમ્ -
તતશ્ ચ વઃ પૃચ્છ્યમ્ ઇમં વિપૃચ્છે
વિશ્રભ્ય વિપ્રા ઇતિ કૃત્યતાયામ્ ।
સર્વાત્મના મ્રિયમાણૈશ્ ચ કૃત્યં
શુદ્ધં ચ તત્રામૃશતાભિયુક્તાઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.24]
ઇતિ પૃચ્છતિ રાજ્ઞિ -
તત્રાભવદ્ ભગવાન્ વ્યાસ-પુત્રો
યદૃચ્છયા ગામ્ અટમાનો ઽનપેક્ષઃ ।
અલક્ષ્ય-લિઙ્ગો નિજ-લાભ-તુષ્ટો
વૃતશ્ ચ બાલૈર્ અવધૂત-વેષઃ ॥ [ભ્પ્ 1.19.25]
તતશ્ ચ -- પ્રત્યુત્થિતાસ્ તે મુનયઃ સ્વાસનેભ્યઃ (ભ્પ્ 1.19.28) ઇત્ય્-આદ્ય્-અન્તે
સ સંવૃતસ્ તત્ર મહાન્ મહીયસાં
બ્રહ્મર્ષિ-રાજર્ષિ-દેવર્ષિ-સઙ્ઘૈઃ ।
વ્યરોચતાલં ભગવાન્ યથેન્દુર્
ગ્રહર્ક્ષ-તારા-નિકરૈઃ પરીતઃ ॥ (ભ્પ્ 1.19.30) ઇત્ય્ ઉક્તમ્

બ્દ્: મુનીનાં ગુરુમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ કથમ્ ઇત્ય્ અત્રાહ યત ઇતિ । યત ઇત્ય્ અસ્ય
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । ઔર્વ ઇતિ વિપ્ર-વંશં વિનાશયદ્ભ્યો
દુષ્ટેભ્યઃ ક્ષત્રિયેભ્યો ભયાદ્ ગર્ભાદ્ આકૃષ્યોરૌ તન્-માત્રા સ્થાપિતસ્
તતો જાતઃ ક્ષત્રિયાંસ્ તાન્ સ્વેન તેજસા ભસ્મીચકાર ઇતિ
ભારતે[*એન્દ્નોતે #2] કથાસ્તિ । નિગૃહીત-પાણિ-યોજિતાઞ્જલિ-પુટઃ । એવં
કર્તવ્યસ્ય ભાવ ઇતિકર્તવ્યતા । તસ્યાં વિષયે સર્વાવસ્થાયાં પુંસઃ કિં
કૃત્યમ્ । તત્રાપિ મ્રિયમાણૈશ્ ચ કિં કૃત્યમ્ । તચ્ ચ શુદ્ધં હિંસા-શૂન્યં,
તત્રામૃશત યૂયમ્ । ગાં પૃથિવીમ્ । અનપેક્ષો નિઃસ્પૃહઃ । નિજસ્ય શુદ્ધિ-
પૂર્તિ-કર્તુઃ સ્વ-સ્વામિનઃ કૃષ્ણસ્ય લાભેન તુષ્ટઃ । તત્ર સભાયામ્

અત્ર યદ્યપિ તત્ર શ્રી-વ્યાસ-નારદૌ તસ્યાપિ ગુરુ-પરમ-ગુરૂ, તથાપિ પુનસ્
તન્-મુખ-નિઃસૃતં શ્રી-ભાગવતં તયોર્ અપ્ય્ અશ્રુતચરમ્ ઇવ જાતમ્ ઇત્ય્ એવં
શ્રી-શુકસ્ તાવ્ અપ્ય્ ઉપદિદેશ દેશ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યદ્ ઉક્તં શુક-
મુખાદ્ અમૃત-દ્રવ્ય-સંયુતમ્ (1.1.3) ઇતિ । તસ્માદ્ એવમ્ અપિ શ્રી-
ભાગવતસ્યૈવ સર્વાધિક્યમ્ । માત્સ્યાદીનાં યત્ પુરાણાધિક્યં શ્રૂયતે તત્
ત્વ્ આપેક્ષિકમ્ ઇતિ । અહો કિં બહુના, શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રતિનિધિ-રૂપમ્ એવેદમ્ । યત
ઉક્તં પ્રથમ-સ્કન્ધે--
કૃષ્ણે સ્વ-ધામોપગતે ધર્મ-જ્ઞાનાદિભિઃ સહ ।
કલૌ નષ્ટ-દૃશામ્ એષ પુરાણાર્કો ઽધુનોદિતઃ ॥ (ભ્પ્ 1.3.45) ઇતિ ।
અતએવ સર્વ-ગુણ-યુક્તત્વમ્ અસ્યૈવ દૃષ્ટં ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિત-કૈતવોઽત્ર
(1.1.2) ઇત્ય્ આદિના,
વેદાઃ પુરાણં કાવ્યં ચ પ્રભુર્ મિત્રં પ્રિયેવ ચ ।
બોધયન્તીતિ હિ પ્રાહુસ્ ત્રિવૃદ્ ભાગવતં પુનઃ ॥
ઇતિ મુક્તાફલે હેમાદ્રિ-કાર-વચનેન ચ । તસ્માન્ મન્યન્તાં વા કેચિત્
પુરાણાન્તરેષુ વેદ-સાપેક્ષત્વં શ્રી-ભાગવતે તુ તથા સમ્ભાવના સ્વયમ્
એવ નિરસ્તૈત્ય્ અપિ સ્વયમ્ એવ લબ્ધં ભવતિ । અતએવ પરમ-શ્રુતિ-રૂપત્વં
તસ્ય । યથોક્તમ્ --
કથં વા પાણ્ડવેયસ્ય રાજર્ષેર્ મુનિના સહ ।
સંવાદઃ સમભૂત્ તાત યત્રૈષા સાત્વતી શ્રુતિઃ ॥ (ભ્પ્ 1.4.7) ઇતિ ।
અથ યત્ ખલુ સર્વં પુરાણ-જાતમ્ આવિર્ભાવ્યેત્ય્ આદિકં પૂર્વમ્ ઉક્તં તત્
તુ પ્રથમ-સ્કન્ધ-ગત-શ્રી-વ્યાસ-નારદ-સંવાદેનૈવ પ્રમેયમ્

બ્દ્: વક્તવ્યં યોજયત્ય્ અત્ર યદ્યપીત્ય્-આદિના । તસ્માદ્ એવમ્ ઇતિ તદ્-વક્તુઃ
શ્રી-શુકસ્ય સર્વ-ગુરુત્વેનાપીત્ય્ અર્થઃ । આપેક્ષિકમ્ ઇતિ એતદ્-અન્ય-
પુરાણાપેક્ષયેત્ય્ અર્થઃ । અથ પરમોત્કર્ષમ્ આહ અહો કિમ્ ઇતિ # અતએવેતિ
કૃષ્ણ-પ્રતિનિધિત્વાત્ કૃષ્ણવત્ સર્વ-ગુણ-યુક્તત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રિયેવ
કાન્તેવ । ત્રિવૃત્ વેદાદિ-ત્રય-ગુણ-યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માદ્ ઇતિ વેદ-
સાપેક્ષત્વં વેદ-વાક્યેન પુરાણ-પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવેતિ
પરમાર્થાવેદકત્વાદ્ વેદાન્તસ્યેવ ભાગવતસ્ય પરમ-શ્રુતિ-રૂપત્વમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । યત્ર સંવાદે । સાત્વતી વૈષ્ણવીત્ય્ અર્થઃ । અર્થેતિ - ઇદં ભગવતા
પૂર્વમ્ ઇત્ય્ આદિ-દ્વાદશોક્તેર્ બ્રહ્મ-નારાયણ-સંવાદ-રૂપમ્ અષ્ટાદશસુ
મધ્યે પ્રકટિતં, વ્યાસ-નારદ-સંવાદ-રૂપં તત્રૈવ પ્રવેશિતં, તદ્-
ઉભયસ્ય લક્ષણ-સઙ્ખ્યે તુ માત્સ્યાદાવ્ ઉક્તે ઇતિ બોધ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્
એવ ભારતોપક્રમેઽપિ દૃષ્ટમ્ । આદાવ્ આખ્યાનૈર્ વિના ચતુર્વિંશતિ-સહસ્રં
ભારતં તતસ્ તૈઃ સહિતં પઞ્ચાશત્-સહસ્રં તતસ્ તૈસ્ તતોઽપ્ય્ અધિકમ્ ઇતોઽપ્ય્
અધિકમ્ ઇતિ તદ્વત્

તદ્ એવં પરમ-નિઃશ્રેયસ-નિશ્ચયાય શ્રી-ભાગવતમ્ એવ
પૌર્વાપર્યાવિરોધેન વિચાર્યતે । તત્રાસ્મિન્ સન્દર્ભ-ષટ્કાત્મકે ગ્રન્થે
સૂત્ર-સ્થાનીયમ્ અવતારિકા-વાક્યં વિષય-વાક્યં શ્રી-ભાગવત-વાક્યમ્ ।
ભાષ્ય-રૂપા તદ્-વ્યાખ્યા તુ સમ્પ્રતિ મધ્ય-દેશાદૌ વ્યાપ્તાન્ અદ્વૈત-
વાદિનો નૂનં ભગવન્-મહિમાનમ્ અવગાહયિતું તદ્-વાદેન કર્બુરિત-
લિપીનાં પરમ-વૈષ્ણવાનાં શ્રીધર-સ્વામિ-ચરણાનાં શુદ્ધ-વૈષ્ણવ-
સિદ્ધાન્તાનુગતા ચેત્ તર્હિ યથાવદ્ એવ વિલિખ્યતે । ક્વચિત્ તેષામ્ એવાન્યત્ર-
દૃષ્ટ-વ્યાખ્યાનુસારેણ દ્રવિડાદિ-દેશ-વિખ્યાત-પરમ-ભાગવતાનાં
તેષામ્ એવ બાહુલ્યેન તત્ર વૈષ્ણવત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાત્ । શ્રી-ભાગવત એવ,
ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહારાજ દ્રવિડેષુ ચ ભૂરિશઃ (ભ્પ્ 11.5.39) ઇત્ય્ અનેન
પ્રથિત-મહિમ્નાં સાક્ષાચ્ છ્રી-પ્રભૃતિતઃ પ્રવૃત્ત-સમ્પ્રદાયાનાં શ્રી-
વૈષ્ણવાભિધાનાં શ્રી-રામાનુજ-ભગવત્-પાદ-વિરચિત-શ્રી-ભાષ્યાદિ-
દૃષ્ટ-મત-પ્રામાણ્યેન મૂલ-ગ્રન્થ-સ્વારસ્યેન ચાન્યથા ચ । અદ્વૈત-
વ્યાખ્યાનં તુ પ્રસિદ્ધત્વાન્ નાતિવિતાયતે

બ્દ્: તદ્ એવમ્ ઇતિ । નનુ વેદ એવાસ્માકં પ્રમાણમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય પુરાણમ્
એવ તત્ સ્વીકરોતીતિ કિમ્ ઇદં કૌતુકમ્ ઇતિ ચેન્ મૈવં ભ્રમિતવ્યમ્ । એવં વા
અરેઽસ્ય મહતો ભૂતસ્ય (બૃહદુ 2.4.10) ઇત્ય્ આદિ-શ્રુત્યૈવ પુરાણસ્ય
વેદત્વાભિધાનાત્ । વેદેષુ વેદાન્તસ્યૈવ પુરાણેષુ શ્રી-ભાગવતસ્ય
શ્રૈષ્ઠ્ય-નિર્ણયાચ્ ચ તદ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ કિમ્ અસઙ્ગતમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ । અથ
બ્રહ્મ-સૂત્ર-ભાષ્ય-રીત્યા સન્દર્ભસ્યાસ્ય પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ તત્રસ્મિન્ન્ ઇતિ ।
વિચારાર્હવાક્યં વિષય-વાક્યમ્ । ભાષ્ય-રૂપા તદ્-વ્યાખ્યેતિ । અયમ્ અર્થઃ
શ્રીધર-સ્વામિનો વૈષ્ણવા એવ, તટ્-ટીકાસુ ભગવદ્-વિગ્રહ-ગુણ-વિભૂતિ-
ધામ્નાં તત્-પાર્ષદ-તનૂનાં ચ નિત્યત્વોક્તેઃ । ભગવદ્-ભક્તેઃ
સર્વોત્કૃષ્ટ-મોક્ષાનુવૃત્ત્યોર્ ઉક્તેશ્ ચ તથાપિ ક્વચિત્ ક્વચિન્ માયાવાદોલ્લેખસ્
તદ્-વાદિનો ભગવદ્-ભક્તૌ પ્રવેશયિતું બડિશામિષાર્પણ-ન્યાયેનૈવેતિ
વિદિતમ્ ઇતિ । શુદ્ધ-વૈષ્ણવેતિ યથા સાઙ્ખ્યાદિ-શાસ્ત્રાણામ્ અવિરુદ્ધાંશઃ
સર્વૈઃ સ્વીકૃતસ્ તદ્વદ્ ઇદં બોધ્યમ્ । ક્વચિત્ તેષામ્ એવેતિ ક્વચિત્
સ્થલાન્તરીય-સ્વામિ-વ્યાખ્યાનુસારેણ શ્રી-ભાષ્યાદિ-દૃષ્ટ-મત-
પ્રામાણ્યેન મૂલ-શ્રી-ભાગવત-સ્વારસ્યેન ચાન્યથા ચ ભાષ્ય-રૂપા તદ્-
વ્યાખ્યા મયા લિખ્યત ઇતિ મત્-કપોલ-કલ્પનં કિઞ્ચિદ્ અપિ નાસ્તીતિ
પ્રમાણોપેતાત્ર ટીકેત્ય્ અર્થઃ । નનુ પૂર્વ-પક્ષ-જ્ઞાનાયાદ્વૈતં ચ
વ્યાખ્યેયમ્ ઇતિ તત્રાહ અદ્વૈતેતિ

અત્ર ચ સ્વ-દર્શિતાર્થ-વિશેષ-પ્રામાણ્યાયૈવ, ન તુ શ્રીમદ્-ભાગવત-
વાક્ય-પ્રામાણ્યાય, પ્રમાણાનિ શ્રુતિ-પુરાણાદિ-વચનાનિ યથા-દૃષ્ટમ્
એવોદાહરણીયાનિ । ક્વચિત્ સ્વયમ્ અદૃષ્ટાકરાણિ ચ તત્ત્વ-વાદ-ગુરૂણામ્
અનાધુનિકાનાં પ્રચુર-પ્રચારિત-વૈષ્ણવ-મત-વિશેષાણાં દક્ષિણાદિ-દેશ-
વિખ્યાત-શિષ્યોપશિષ્યીભૂત-વિજયધ્વજ-વ્યાસતીર્થાદિ-વેદ-વેદાર્થ-વિદ્-
વરાણાં શ્રી-મધ્વાચાર્ય-ચરણાનાં ભાગવત-તાત્પર્ય-ભારત-તાત્પર્ય-
બ્રહ્મ-સૂત્ર-ભાષ્યાદિભ્યઃ સઙ્ગૃહીતાનિ । તૈશ્ ચૈવમ્ ઉક્તં ભારત-
તાત્પર્યે -
શાસ્ત્રાન્તરાણિ સંજાનન્ વેદાન્તસ્ય પ્રસાદતઃ ।
દેશે દેશે તથા ગ્રન્થાન્ દૃષ્ટ્વા ચૈવ પૃથગ્-વિધાન્ ॥
યથા સ ભગવાન્ વ્યાસઃ સાક્ષાન્ નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
જગાદ ભારતાદ્યેષુ તથા વક્ષ્યે તદ્-ઈક્ષયા ॥ ઇતિ ।
તત્ર તદ્-ઉદ્ધૃતા શ્રુતિશ્ ચતુર્વેદ-શિખાદ્યા, પુરાણં ચ ગારુડાદીનાં
સમ્પ્રતિ સર્વત્રાપ્રચરદ્-રૂપમ્ અંશાદિકમ્ । સંહિતા ચ મહા-સંહિતાદિકા
તન્ત્રં ચ તન્ત્ર-ભાગવતાદિકં બ્રહ્મ-તર્કાદિકમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્

બ્દ્: અત્રેતિ । ઇહ ગ્રન્થે યાનિ શ્રુતિ-પુરાણાદિ-વચનાનિ મયા ધ્રિયન્તે તાનિ
સ્વદર્શિતાર્થ-વિશેષ-પ્રામાણ્યૈવ । ન તુ શ્રી-ભાગવત-વાક્ય-પ્રામણ્યાય,
તસ્ય સ્વતઃ પ્રમાણત્વાત્ । તાનિ ચ યથા-દૃષ્ટમ્ એવોદાહરણીયાનિ મૂલ-
ગ્રન્થાન્ વિલોક્યોત્થાપિતાનીત્ય્ અર્થઃ । કાનિચિદ્ વાક્યાનિ તુ મદ્-અદૃષ્ટાકરાણ્ય્
અસ્મદ્-આચાર્ય-શ્રી-મધ્વમુનિ-દૃષ્ટાકરાણ્ય્ એવ ક્વચિન્ મયા ધ્રિયન્ત ઇત્ય્
આહ ક્વચિદ્ ઇતિ । મદ્-વ્યાખ્યાનં ક્વચિદ્ અર્થ-વિશેષે પ્રામાણ્યાય શ્રી-
મધ્વાચાર્ય-ચરણાનાં ભાગવત-તાત્પર્યાદિભ્યો ગ્રન્થેભ્યઃ
સઙ્ગૃહીતાનિ શ્રુતિ-પુરાણાદિ-વચનાનિ ધ્રિયન્ત ઇત્ય્ અનુષઙ્ગઃ । અત્રાસ્ય
ગ્રન્થ-કર્તુઃ સત્યવાદિત્વં ધ્વનિતમ્ । કૌમાર-બ્રહ્મચર્યવાન્
નૈષ્ઠિકો યઃ સત્ય-તપોનિધિઃ સ્વપ્નેઽપ્ય્ અનૃતં નોચે ચેતિ પ્રસિદ્ધમ્ । તેષાં
કીદૃશાનામ્ ઇત્ય્ આહ તત્ત્વેતિ । સર્વં વસ્તુ સત્યમ્ ઇતિ વાદસ્ તત્ત્વ-વાદસ્ તદ્-
ઉપદેષ્ટૄણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનાધુનિકાનામ્ અતિપ્રાચીનાનાં કેનચિચ્
છાઙ્કરેણ સહ વિવાદે મધ્વસ્ય મતં વ્યાસઃ સ્વીચક્રે । શઙ્કરસ્ય તુ
તત્યાજેત્યૈતિહ્યમ્ અસ્તિ । પ્રચારિતેતિ ભક્તાનાં વિપ્રાણામ્ એવ મોક્ષઃ । દેવા
ભક્તેષુ મુખ્યાઃ । વિરિઞ્ચસ્યૈવ સાયુજ્યમ્ । લક્ષ્મ્યા જીવકોટિત્વમ્ ઇત્ય્ એવં
મત-વિશેષઃ । દક્ષિણાદિદેશેતિ તેન ગૌડેઽપિ માધવેન્દ્રાદયસ્ તદ્-
ઉપશિષ્યાઃ કતિચિદ્ બભૂવુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શાસ્ત્રાન્તરાણીતિ તેન સ્વસ્ય દૃષ્ટ-
સર્વાકરતા વ્યજ્યતે દિગ્-વિજયિત્વં ચેત્ય્ ઉપોદ્ઘાતો વ્યાખ્યાતઃ

અથ નમસ્કુર્વન્ન્ એવ તથાભૂતસ્ય શ્રીમદ્-ભાગવતસ્ય તાત્પર્ય-તદ્-
વક્તુર્ હૃદય-નિષ્ઠા-પર્યાલોચનયા સઙ્ક્ષેપતસ્ તાવન્ નિર્ધારયતિ -
સ્વ-સુખ-નિભૃત-ચેતાસ્ તદ્-વ્યુદસ્તાન્ય્ અભાવોઽ
પ્ય્ અજિત-રુચિર્ અલીલાકૃષ્ટ-સારસ્ તદીયમ્ ।
વ્યતનુત કૃપયા યસ્ તત્ત્વ-દીપં પુરાણં
તમ્ અખિલ-વૃજિન-ઘ્નં વ્યાસ-સૂનું નતોઽસ્મિ ॥ [ભ્પ્ 12.12.69]
ટીકા ચ શ્રીધર-સ્વામિ-વિરચિતા - શ્રી-ગુરું નમસ્કરોતિ । સ્વ-સુખેનૈવ
નિભૃતં પૂર્ણં ચેતો યસ્ય સઃ । તેનૈવ વ્યુદસ્તોઽન્યસ્મિન્ ભાવો ભાવના
યસ્ય તથાભૂતોઽપ્ય્ અજિતસ્ય રુચિરાભિર્ લીલાભિર્ આકૃષ્ટઃ સારઃ સ્વ-સુખ-
ગતં ધૈર્યં યસ્ય સઃ । તત્ત્વ-દીપં પરમાર્થ-પ્રકાશકં શ્રી-
ભાગવતં યો વ્યતનુત તં નતોઽસ્મિ ઇત્ય્ એષા । એવમ્ એવ દ્વિતીયે તદ્-વાક્યમ્
એવ પ્રાયેણ મુનયો રાજન્ (ભ્પ્ 2.1.7) ઇત્ય્ આદિ-પદ્ય-ત્રયમ્ અનુસન્ધેયમ્ ।
અત્રાખિલ-વૃજિનં તાદૃશ-ભાવસ્ય પ્રત્કૂલમ્ ઉદાસીનં ચ જ્ઞેયમ્ । તદ્ એવમ્
ઇહ સમ્બન્ધિ-તત્ત્વં બ્રહ્માનન્દાદ્ અપિ પ્રકૃષ્ટો રુચિર-લીલાવશિષ્ટઃ
શ્રીમાન્ અજિત એવ । સ ચ પૂર્ણત્વેન મુખ્યતયા શ્રી-કૃષ્ણ-સંજ્ઞ એવેતિ શ્રી-
બાદરાયણ-સમાધૌ વ્યક્તીભવિષ્યતિ । તથા પ્રયોજનાખ્યઃ પુરુષાર્થશ્
ચ તાદૃશ-તદ્-આસક્તિ-જનકં તલ્-લીલાશ્રવણાદિ-લક્ષણં તદ્-ભજનમ્ એવેત્ય્
આયાતમ્ । અત્ર વ્યાસ-સૂનુમ્ ઇતિ બ્રહ્મ-વૈવર્તાનુસારેણ શ્રી-કૃષ્ણ-વરાજ્
જન્મત એવ માયયા તસ્યાસ્પૃષ્ટત્વં સૂચિતમ્ ॥ 12.12 ॥ શ્રી-સૂતઃ શ્રી-
શૌનકમ્

બ્દ્: અથ યસ્ય બ્રહ્મેતિ (તત્ત્વસ્, વેર્સે વિઇઇ) પદ્યોક્તમ્ સમ્બન્ધિ-કૃષ્ણ-
તત્ત્વં, તદ્-ભક્તિ-લક્ષણમ્ અભિધેયં, તત્-પ્રેમ-લક્ષણં પુમર્થં ચ
નિરૂપતયા પદ્યેન તાવદ્-ગ્રન્થં પ્રવર્તયન્ ગ્રન્થકૃદ્ અવતારયતિ અથેતિ
મઙ્ગલાર્થમ્ । યસ્મિન્ શાસ્ત્ર-વક્તુર્ હૃદય-નિષ્ઠા પ્રતીયતે તદ્ એવ
શાસ્ત્ર-પ્રતિપાદ્ય-વસ્તુ, ન ત્વ્ અન્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વેતિ તદીયમ્ અજિત-નિરૂપકં
પુરાણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ટીકા ચેતિ સ્વ-સુખેનેતિ । સ્વમ્ અસાધારણં જીવાનાન્દાદ્
ઉત્કૃષ્ટમ્ । ગુડાદ્ ઇવ મધુ, યદ્-અનભિબ્યક્ત-સંસ્થાન-ગુણ-વિભૂતિ-લીલમ્
આનન્દ-રૂપં સ્વ-પ્રકાશં બ્રહ્મ-શબ્દ-વ્યપદેશ્યં વસ્તુ તેનેત્ય્ અર્થઃ ।
રુચિરાભિર્ ઇતિ પારમૈશ્વર્ય-સમવેત-માધુર્ય-સમ્ભિન્નત્વાન્
મનોજ્ઞાભિર્ આનન્દૈક-રૂપાભિઃ પાનક-રસ-ન્યાયેન સ્ફુરદ્-અજિત-તત્-
પરિકરાદિભિર્ લીલાભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્રાખિલેતિ । પ્રતિકૂલં પ્રત્યાખ્યાયકમ્ ।
ઉદાસીનં ત્યાજકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અઙ્ક-યુગ્મં સ્કન્ધાધ્યાયયોર્ જ્ઞાપકમ્ ।
શ્રી-સૂતઃ શ્રી-શૌનકં પ્રતિ નિર્ધારયતીત્ય્ અવતારિકાવાક્યેન સમ્બન્ધઃ ।
એવમ્ ઉત્તરત્ર સર્વત્ર બોધ્યમ્

તાદૃશમ્ એવ તાત્પર્યં કરિસ્યમાણ-તદ્-ગ્રન્થ-પ્રતિપાદ્ય-તત્ત્વ-નિર્ણય-
કૃતે તત્-પ્રવક્તૃ-શ્રી-બાદરાયણ-કૃતે સમાધાવ્ અપિ સઙ્ક્ષેપત એવ
નિર્ધારયતિ -
ભક્તિ-યોગેન મનસિ સમ્યક્ પ્રણિહિતે ઽમલે ।
અપશ્યત્ પુરુષં પૂર્ણં માયાં ચ તદ્-અપાશ્રયમ્ ॥
યયા સમ્મોહિતો જીવ આત્માનં ત્રિ-ગુણાત્મકમ્ ।
પરો ઽપિ મનુતે ઽનર્થં તત્-કૃતં ચાભિપદ્યતે ॥
અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્ ભક્તિ-યોગમ્ અધોક્ષજે ।
લોકસ્યાજાનતો વિદ્વાંશ્ ચક્રે સાત્વત-સંહિતામ્ ॥
યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયાં કૃષ્ણે પરમ-પૂરુષે ।
ભક્તિર્ ઉત્પદ્યતે પુંસઃ શોક-મોહ-ભયાપહા ॥
સ સંહિતાં ભાગવતીં કૃત્વાનુક્રમ્ય ચાત્મ-જમ્ ।
શુકમ્ અધ્યાપયામ્ આસ નિવૃત્તિ-નિરતં મુનિઃ ॥ (ભ્પ્ 1.7.4-8)
તત્ર --
સ વૈ નિવૃત્તિ-નિરતઃ સર્વત્રોપેક્ષકો મુનિઃ ।
કસ્ય વા બૃહતીમ્ એતામ્ આત્મારામઃ સમભ્યસત્ ॥ (ભ્પ્ 1.7.9)
ઇતિ શૌનક-પ્રશ્નાનન્તરં ચ -
આત્મારામાશ્ ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્ય્ ઉરુક્રમે ।
કુર્વન્ત્ય્ અહૈતુકીં ભક્તિમ્ ઇત્થમ્-ભૂત-ગુણો હરિઃ ॥
હરેર્ ગુણાક્ષિપ્ત-મતિર્ ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।
અધ્યગાન્ મહદ્ આખ્યાનં નિત્યં વિષ્ણુ-જન-પ્રિયઃ ॥ (ભ્પ્ 1.7.10-11)
ભક્તિ-યોગેન પ્રેમ્ણા ।
અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભગવાન્ ભજતાં મુકુન્દો
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ ॥ (ભ્પ્ 5.6.18)
ઇત્ય્ અત્ર પ્રસિદ્ધેઃ । પ્રણિહિતે સમાહિતે સમાધિનાનુસ્મર તદ્-વિચેષ્ટિતમ્
(ભ્પ્ 1.5.13) ઇતિ તં પ્રતિ શ્રી-નારદોપદેશાત્ । પૂર્ણદસ્ય મુક્ત-પ્રગ્રહયા
વૃત્ત્યા -
ભગવાન્ ઇતિ શબ્દોઽયં તથા પુરુષ ઇત્ય્ અપિ ।
વર્તતે નિરુપાધિશ્ ચ વાસુદેવેઽખિલાત્મનિ ॥
ઇતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-વચનાવષ્ટમ્ભેન, તથા -
કામ-કામો યજેત્ સોમમ્ અકામઃ પુરુષં પરમ્ ॥
અકામઃ સર્વ-કામો વા મોક્ષ-કામ ઉદાર-ધીઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન યજેત પુરુષં પરમ્ ॥ (ભ્પ્ 2.3.9-10)
ઇત્ય્ અસ્ય વાક્ય-દ્વયસ્ય પૂર્વ-વાક્યે પુરુષં પરમાત્માનં પ્રકૃત્ય્-
એકોપાધિમ્ ઉત્તર-વાક્યે પુરુષં પૂર્ણં નિરુપાધિમ્ ઇતિ ટીકાનુસારેણ ચ
પૂર્ણઃ પુરુષોઽત્ર સ્વયં ભગવાન્ ઉચ્યતે

બ્દ્: ગ્રન્થ-વક્તુઃ શુકસ્ય યત્ર નિષ્ઠાવધારિતા । તત્રૈવ ગ્રન્થ-કર્તુર્
વ્યાસસ્યાપિ નિષ્ઠામ્ અવધારયિતુમ્ અવતારયતિ તાદૃશમ્ એવેતિ । નિવૃત્તિ-નિરતં
બ્રહ્માનન્દાદ્ અન્યસ્મિન્ સ્પૃહા-વિરહિતમ્ । કસ્યેતિ સંહિતાભ્યાસસ્ય કિં
ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અધ્યગાદ્ અધીતવાન્ । મુક્ત-પ્રગ્રહયેતિ યથાશ્વઃ
પ્રગ્રહે મુક્તે બલાવધિ ધાવત્ય્ એવં પૂર્ણ-શબ્દઃ પ્રવૃત્તઃ
પૂર્ણત્વાવધિ પ્રવર્તેતેતિ વક્તું તદ્-અવધિશ્ ચ સ્વયં-ભગવત્ય્ એવેતિ
તથોચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

પૂર્વમ્ ઇતિ પાઠે પૂર્વમ્ એવાહમ્ ઇહાસમ્, ઇતિ તત્-પુરુષસ્ય પુરુષત્વમ્ ઇતિ
શ્રૌત-નિર્વચન-વિશેષ-પુરસ્કારેણ ચ સ એવોચ્યતે । તમ્ અપશ્યત્ શ્રી-વેદ-
વ્યાસ ઇતિ સ્વરૂપ-શક્તિમ્ અન્તમ્ એવેત્ય્ એતત્ સ્વયમ્ એવ લબ્ધમ્ પૂર્ણં
ચન્દ્રમ્ અપશ્યદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે કાન્તિમ્ અન્તમ્ અપશ્યદ્ ઇતિ લભ્યતે । અતએવ -
ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષઃ સાક્ષાદ્
ઈશ્વરઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ
માયાં વ્યુદસ્ય ચિચ્-છક્ત્યા
કૈવલ્યે સ્થિત આત્મનિ ॥ [ભ્પ્ 1.7.23] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અતએવ માયાં ચ તદ્-અપાશ્રયમ્ ઇત્ય્ અનેન તસ્મિન્ અપ અપકૃષ્ટ આશ્રયો
યસ્યાઃ । નિલીય સ્થિતત્વાદ્ ઇતિ માયાયા ન તત્-સ્વરૂપ-ભૂતત્વમ્ ઇત્ય્ અપિ
લભ્યતે । વક્ષ્યતે ચ - માયા પરૈત્ય્ અભિમુખે ચ વિલજ્જમાના ઇતિ [ભ્પ્
2.7.47] । સ્વરૂપ-શક્તિર્ ઇયમ્ અત્રૈવ વ્યક્તીભવિષ્યતિ અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્
ભક્તિ-યોગમ્ અધોક્ષજે [ભ્પ્ 1.7.6] ઇત્ય્ અનેન આત્મારામાશ્ ચ [ભ્પ્ 1.7.10] ઇત્ય્
અનેન ચ । પૂર્વત્ર હિ ભક્તિ-યોગ-પ્રભાવઃ ખલ્વ્ અસૌ માયાભિભાવકતયા
સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિત્વેનૈવ ગમ્યતે । પરત્ર ચ તે ગુણા બ્રહ્માનન્દસ્યાપ્ય્
ઉપરિચરતયા સ્વરૂપ-શક્તેઃ પરમ-વૃત્તિતામ્ એવાર્હન્તીતિ । માયાધિષ્ઠાતૃ-
પુરુષસ્ તુ તદ્-અંશત્વેન, બ્રહ્મ ચ તદીય-નિર્વિશેષાવિર્ભાવત્વેન, તદ્-
અન્તર્ભાવ-વિવક્ષયા પૃથઙ્ નોક્તે ઇતિ જ્ઞેયમ્ । અતોઽત્ર પૂર્વવદ્ એવ
સમ્બન્ધિ-તત્ત્વં નિર્ધારિતમ્

બ્દ્: પાઠાન્તરેણાપિ સ એવાર્થ ઇતિ વ્યાખ્યાતુમ્ આહ પૂર્વમ્ ઇતિ । ઈશ્વરસ્યૈવ
પૂર્વ-વર્તિત્વાત્ પુરુષત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ એવેતિ સ્વયં ભગવાન્ એવ ।
સ્વરૂપ-શક્તિમત્ત્વે પ્રમાણમ્ આહ ત્વમ્ ઇતિ । શ્રુતિશ્ ચાત્રાસ્તિ । પરાસ્ય શક્તિર્
વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ઇતિ (શ્વેતુ 6.8) । એષૈવ
હ્લાદિની સન્ધિનીત્ય્ આદિના સ્મર્યતે । ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ કણ્ઠતઃ પાઠિતમ્
અર્જુનેનેત્ય્ અર્થઃ । માયાતોઽન્યેયં બોધ્યેત્ય્ આહ અતએવેત્ય્ આદિના । મૂલ-
વાક્યેન સ્વરૂપ-ભૂતા ચિચ્-છક્તિર્ ઇયં બોધિતાસ્તીય્ આહ અતએવેત્ય્ આદિના ।
પટ્ટ-મહિષીવ સ્વરૂપ-શક્તિઃ, બહિર્ દ્વાર-સેવિકેવ માયા-શક્તિર્ ઇત્ય્
ઉભયોર્ મહદ્-અન્તરં બોધ્યમ્ । ભગવદ્-ભક્તેર્ ભગવદ્-ગુણાનાં ચ
સ્વરૂપ-શક્તિ-સારાંશત્વં સયુક્તિકમ્ આહ પૂર્વત્ર હીત્યાદિના ।
બ્રહ્માનન્દસ્યેતિ અનભિવ્યક્ત-સંસ્થાનાદિ-વિશેષસ્યેતિ બોધ્યમ્ । નનુ
પરમાત્મ-રૂપસ્ તાદૃશ-બ્રહ્મ-રૂપશ્ ચાવિર્ભાવઃ કુતો વ્યાસેન ન દૃષ્ટ
ઇતિ ચેત્ તત્રાહ માયાધિષ્ઠાત્ર્ ઇતિ

અથ પ્રાક્-પ્રતિપાદિતસ્યૈવાભેધ્યેઅસ્ય પ્રયોજનસ્ય ચ સ્થાપકં જીવસ્ય
સ્વરૂપત એવ પરમેશ્વરાદ્ વૈલક્ષણ્યમ્ અપશ્યદ્ ઇત્ય્ આહ- યયા માયયા
સમ્મોહિતો જીવઃ સ્વયં ચિદ્-રૂપત્વેન ત્રિગુણાત્મકાજ્ જડાત્ પરોઽપ્ય્ આત્માનં
ત્રિગુણાત્મકં જડં દેહાદિ-સઙ્ઘાતં મનુતે । તન્-મનન-કૃતમ્ અનર્થં
સંસાર-વ્યસનં ચાભિપદ્યતે । તદ્ એવં જીવસ્ય ચિદ્-રૂપત્વેઽપિ યયા
સમ્મોહિત ઇતિ મનુતે ઇતિ ચ સ્વરૂપ-ભૂત-જ્ઞાન-શાલિત્વં વ્યનક્તિ
પ્રકાશૈક-રૂપસ્ય તેજસઃ સ્વપર-પ્રકાશન-શક્તિવત્ । અજ્ઞાનેનાવૃતં
જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ (ગીતા 5.25) ઇતિ શ્રી-ગીતાભ્યઃ । તદ્ એવં
ઉપાધેર્ એવ જીવત્વં તન્-નાશસ્યૈવ મોક્ષત્વમ્ ઇતિ મતાન્તરં પરિહૃતવાન્ ।
અત્ર યયા સમ્મોહિતઃ ઇત્ય્ અનેન તસ્યા એવ તત્ર કર્તૃત્વં ભગવતસ્
તત્રોદાસીનત્વં મતમ્ । વક્ષ્યતે ચ --
વિલજ્જમાનયા યસ્ય સ્થાતુમ્ ઈક્ષા-પથેઽમુયા
વિમોહિતા વિકત્થન્તે મમાહમ્ ઇતિ દુર્ધિયઃ ॥ [ભ્પ્ 2.5.13] ઇતિ ।
અત્ર વિલજ્જમાનયા ઇત્ય્ અનેનેદમ્ આયાતિ તસ્યા જીવ-સમ્મ્હોહનં કર્મ શ્રી-
ભગવતે ન રોચત ઇતિ યદ્યપિ સા સ્વયં જાનાતિ, તથાપિ ભયં
દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાદ્ ઈશાદ્ અપેતસ્ય (ભ્પ્ 11.2.37) ઇતિ દિશા જીવાનામ્
અનાદિ-ભગવદ્-અજ્ઞાન-મય-વૈમુખ્યમ્ અસહમાના સ્વરૂપાવરણમ્
અસ્વરૂપાવેશં ચ કરોતિ

જીવો યેન્શ્વરં ભજેત્ ભક્ત્યા ચ તસ્મિન્ પ્રેમાણં વિન્દેત્ તતો માયયા
વિમુક્તઃ સ્યાત્ તમ્ ઈશ્વરાજ્ જીવસ્ય વાસ્તવં ભેદમ્ અપશ્યદ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે,
અથ પ્રાગ્ ઇત્ય્ આદિના । જીવસ્યેતિ વૈલક્ષણ્યમ્ ઇતિ સેવકત્વ-સેવ્યત્વાણુત્વ-
વિભુત્વ-રૂપ-નિત્ય-ધર્મ-હેતુકં ભેદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નનુ ચિન્-માત્રો
જીવઃ યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ (બૃહદુ 3.7.22), વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે (તૈત્તુ
2.5.1) ઇત્ય્ આદૌ ચિદ્-ધાતુત્વ-શ્રવણાત્, ન તસ્ય ધર્મ-ભૂતં નિત્યં જ્ઞાનમ્
અસ્તિ યેન મોહ-મનને વર્ણનીયે । તસ્માત્ સત્ત્વા સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્ (ગીતા
14.17) ઇત્ય્ આદિ-વાક્યાત્, સત્ત્વે યા ચૈતન્યસ્ય ચ્છાયા, તદ્ એવ સત્ત્વોપહિતસ્ય
તસ્ય જ્ઞાનં યેન મોહ-મનને વ્યાસેન દૃષ્ટે સ્યાતામ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તદ્
એવમ્ ઇત્ય્ આદિના । છાયાભાવાચ્ ચ ન તત્-કલ્પનં યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । નનુ
સ્વરૂપ-ભૂતં જ્ઞાનં કથમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ પર્કાશૈકેતિ । અહિ-
કુણ્ડલાધિકરણે (વ્સ્. 3.2.28) ભાષિતમ્ એતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તૃતીય-સન્દર્ભે
વિસ્તરીષ્યામ એતત્ । તદ્ એવમ્ ઉપાધેર્ ઇતિ અન્તઃકરણં જીવઃ અન્તઃ-કરણ-
નાશો જીવસ્ય મોક્ષ ઇતિ શઙ્કર-મતં દૂસિતમ્ । તથા સતિ પરોઽપીત્ય્ આદિ-
વ્યાકોપાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અત્રેતિ તત્ર જીવ-મોહને કર્મણિ । તસ્યા માયાયાઃ ।
વિલજ્જેતિ બ્રહ્મ-વાક્યમ્ । અમુયા માયયા । અસહમાનેતિ દાસ્યા ઉચિતમ્ એતત્
કર્મ યત્ સ્વામિ-વિમુખાન્ દુઃખાકરોતીતિ । ઈશ-વૈમુખ્યેન પિહિતં જીવં
માયા પિધત્તે, ઘટેનાવૃતં દીપં યથા તમ આવૃણોતીતિ

શ્રી-ભગવાંશ્ ચાનાદિત એવ ભક્તાયાં પ્રપઞ્ચાધિકારિણ્યાં તસ્યાં
દાક્ષિણ્યં લઙ્ઘિતું ન શક્નોતિ । તથા તદ્-ભયેનાપિ જીવાનાં સ્વ-
સામ્મુખ્યં વાઞ્છન્ન્ ઉપદિશતિ --
દૈવી હ્ય્ એષા ગુણ-મયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ॥ ઇતિ [ગીતા 7.14]
સતાં પ્રસઙ્ગાન્ મમ વીર્ય-સંવિદો
ભવન્તિ હૃત્-કર્ણ-રસાયનાઃ કથાઃ ।
તજ્-જોષણાદ્ આશ્વ્ અપવર્ગ-વર્ત્મનિ
શ્રદ્ધા રતિર્ ભક્તિર્ અનુક્રમિષ્યતિ ॥ (3.25.25)
લીલયા શ્રીમદ્-વ્યાસ-રૂપેણ તુ વિશિષ્ટયા તદ્-ઉપદિષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અનન્તરમ્
એવાયાસ્યતિ । અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ દ્વયોર્ અપિ તત્ તત્ સમઞ્જસં
જ્ઞેયમ્ ।
નનુ માયા ખલુ શક્તિઃ શક્તિશ્ ચ કાર્ય-ક્ષમત્વં । તચ્ ચ ધર્મ-વિશેષઃ ।
તસ્યાઃ કથં લજ્જાદિકમ્ । ઉચ્યતે એવં સત્ય્ અપિ ભગવતિ તાસાં શક્તીનામ્
અધિષ્ઠાતૃ-દેવ્યઃ શ્રૂયન્તે, યથા કેનોપનિષદિ મહેન્દ્ર-માયયોઃ
સંવાદઃ । તદ્ આસ્તાં, પ્રસ્તુતં પ્રસ્તૂયતે

બ્દ્: નન્વ્ ઈશ્વરઃ કથં તન્ મોહનં સહતે । તત્રાહ ભગવાંશ્ ચેતિ । તર્હિ
કૃપાલુતા-ક્સિઃ । તત્રાહ તથેતિ । તદ્-ભયેનાપીતિ માયાતો યજ્-જીવાનાં ભયં
તેનાપિ હેતુનેત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચ ન તત્-ક્સતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દૈવીતિ પ્રપત્તિશ્
ચેયં સત્-પ્રસઙ્ગ-હેતુકૈવ તદ્-ઉપદિષ્ટા યયા સામ્મુખ્યં સ્યાત્ તદ્ વિદ્ધિ
પ્રણિપાતેન (ગીતા 4.34) ઇત્ય્ આદિ તદ્-વાક્યાત્ । સતાં પ્રસઙ્ગાત્ ઇત્ય્ આદ્ય્-અગ્રિમ-
વાક્યાચ્ ચ । લીલયેતિ લીલાવતારેણ । વિશિષ્ટતયેતિ આચાર્ય-રૂપેણેત્ય્ અર્થઃ ।
તસ્માદ્ ઇતિ દ્વયોર્ માયા-ભગવતોર્ અપિ । તત્ તદ્ ઇતિ । મોહનં સામ્મુખ્ય-
વાઞ્છા ચેત્ય્ અર્થઃ । નનુ માયાયા મોહન-લજ્જન-કર્તૃત્વમ્ ઉક્તં તત્ કથં
જડાયાસ્ તસ્યાઃ સમ્ભવેદ્ ઇતિ શઙ્કતે - નનુ માયેતિ । ધર્મ-વિશેષ
ઉત્સાહાદિવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સિદ્ધાન્તયતિ ઉચ્યત ઇતિ । અધિષ્ઠાતૃ-દેવ્ય ઇતિ ।
વિન્ધ્યાદિ-ગિરીણાં યથાધિષ્ઠાતૃ-મૂર્તયસ્ તદ્વત્ । કેનેતિ તસ્યાં બ્રહ્મ
હ દેવેભ્યો વિજિગ્યે (કેનૌ 3.1) ઇત્ય્ આદિ-વાક્યમ્ અસ્તિ । તત્રાગ્નિ-વાયુ-
મઘોનઃ સગર્વાન્ વીક્ષ્ય તદ્-ગર્વમ્ અપનેતું પરમાત્માવિરભૂત્ । તમ્
અજાનન્તસ્ તે જિજ્ઞાસયામાસુઃ । તેષાં વીર્યં પરીક્ષમાણઃ સ તૃણં
નિદધૌ । સર્વં દહેયમ્ ઇત્ય્ અગ્નિઃ । સર્વમ્ આદદીયેતિ વાયુશ્ ચ બ્રુવંસ્ તન્-
નિર્દગ્ધુમ્ આદયેતું ચ નાશકત્ । જ્ઞાતું પ્રવૃત્તાન્ મધોનસ્ તુ સ
તિરોઽધત્ત । તદ્-આકાશે મઘવા હૈમવતીમ્ ઉમામ્ આજગામ । કિમ્ એતદ્ ઇતિ
પપ્રચ્છ । સા ચ બ્રહ્મૈતદ્ ઇત્ય્ ઉવાચેતિ નિષ્કૃષ્ટમ્

તત્ર જીવસ્ય તાદૃશ-ચિદ્-રૂપત્વેઽપિ પરમેશ્વરતો વૈલક્ષણ્યં તદ્-અપાશ્રયમ્
ઇતિ, યથા સમ્મોહિત ઇતિ ચ દર્શયતિ

બ્દ્: તત્ર જીવસ્યેતિ માયાં ચ તદ્-અપાશ્રયામ્ ઇતીશ્વરસ્ય માયા-નિયન્તૃત્વં
યયા સમ્મોહિતો જીવ ઇતિ જીવસ્ય માયા-નિયમ્યત્વં ચ । તેન સ્વરૂપત ઈશાજ્
જીવસ્ય ભેદ-પર્યાયં વૈલક્ષણ્યં દૃષ્ટવાન્ ઇતિ પ્રસ્ફુટમ્ । અપશ્યત્ ઇત્ય્
અનેન કાલોઽપ્ય્ આનીતઃ । તદ્ એવમ્ ઈશ્વર-જીવ-માયા-કાલાખ્યાનિ ચત્વારિ
તત્ત્વાનિ સમાધૌ શ્રી-વ્યાસેન દૃષ્ટાનિ । તાનિ નિત્યાન્ય્ એવ । અથ હ વાવ
નિત્યાનિ પુરુષઃ પ્રકૃતિર્ આત્મા કાલઃ ઇત્ય્ એવં ભાલ્લવેય-શ્રુતેઃ । નિત્યો
નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ (કઠૌ
2.2.13) ઇતિ કાઠકાત્ ।
અજામ્ એકાં લોહિત-શુક્લ-કૃષ્ણાં
બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્ય્ એકો જુષમાણોઽનુશેતે
જહાત્ય્ એનાં ભુક્ત-ભોગામ્ અજોઽન્યઃ ॥ ઇતિ શ્વેતાશ્વતરાણાં મન્ત્રાચ્ ચ
(શ્વેતુ 4.5) ।
અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પર્માત્મને ।
સદૈક-રૂપ-રૂપાય વિષ્ણવે સર્વ-જિષ્ણવે ॥ (વિપ્ 1.2.1)
પ્રધાનં પુરુષં ચાપિ પ્રવિશ્યાત્મેચ્છયા હરિઃ ।
ક્ષોભયામાસ સમ્પ્રાપ્તે સર્ગ-કાલે વ્યયાવ્યયૌ ॥ (વિપ્ 1.2.29)
અવ્યક્તં કારણં યત્ તત્ પ્રધાન ઋષિ-સત્તમૈઃ ।
પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા નિત્યં સદ્-અસદ્-આત્મકમ્ ॥ (વિપ્ 1.2.19)
અનાદિર્ ભગવાન્ કાલો નાન્તોઽસ્ય દ્વિજ વિદ્યતે ।
અવ્યુચ્છિન્નાસ્ તતસ્ ત્વ્ એતે સર્ગ-સ્થિત્ય્-અન્ત-સંયમાઃ ॥ (વિપ્ 1.2.26)
ઇતિ શ્રી-વૈષ્ણવાચ્ ચ । તેષ્વ્ ઈશ્વરઃ શક્તિમાન્ સ્વતન્ત્રઃ જીવાદયસ્ તુ તચ્-
છક્તયોઽસ્વતન્ત્રાઃ ।
વિષ્ણુ-શક્તિઃ પરા પ્રોક્તા ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યા તથાપરા ।
અવિદ્યા-કર્મ-સંજ્ઞાન્યા તૃતીયા શક્તિર્ ઇષ્યતે ॥ (વિપ્ 6.7.61)
ઇતિ શ્રી-વૈષ્ણવાત્ । સ યાવદ્ ઉર્વ્યા ભરમ્ ઈશ્વરેશ્વરઃ સ્વકાલ-શક્ત્યા
ક્ષપયંશ્ ચરેદ્ ભુવિ (ભ્પ્ 10.1.22) ઇતિ શ્રી-ભાગવતાચ્ ચ । તત્ર
વિભુવિજ્ઞાનમ્ ઈશ્વરઃ, અણુ-વિજ્ઞાનં જીવઃ । ઉભયં નિત્ય-જ્ઞાન-ગુણકમ્ ।
સત્ત્વાદિ-ગુણ-ત્રય-વિશિષ્ટં જડં દ્રવ્યં માયા । ગુણ-ત્રય-શૂન્યં ભૂત-
વર્તમાનાદિ-વ્યવહાર-કારણં જડં દ્રવ્યં તુ કાલઃ । કર્માપ્ય્ અનાદિ
વિનાશિ ચાસ્તિ ન કર્માવિભાગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાનાદિત્વાત્ ઇતિ (વ્સ્ 2.1.35) ઇતિ સૂત્રાદ્ ઇતિ
વસ્તુ-સ્થિતિઃ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-સિદ્ધા વેદિતવ્યા

યર્હ્ય્ એવ યદ્ એકં ચિદ્-રૂપં બ્રહ્મ માયાશ્રયતા-વલિતં વિદ્યામયં તર્હ્ય્
એવ તન્-માયા-વિષયતાપન્નમ્ અવિદ્યા-પરિભૂતં ચેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ જીવેશ્વર-
વિભાગો æવગતઃ । તતશ્ ચ સ્વરૂપ-સામર્થ્ય-વૈલક્ષણ્યેન તદ્ દ્વિતયં
મિથો વિલક્ષણ-સ્વરૂપમ્ એવેત્ય્ આગતમ્

બ્દ્: યત્ તુ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ (છાઉ 6.2.1), વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ
(બૃહદુ 3.9.28), નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન (બૃહદુ 4.4.19) ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભ્યો
નિર્વિશેષ-ચિન્-માત્રાદ્વૈતં બ્રહ્મ વાસ્તવ્યમ્ । અથ સદસદ્-વિલક્ષણત્વાદ્
અનિર્વચનીયેન વિદ્યાવિદ્યા-વૃત્તિકેનાજ્ઞાનેન સમ્બન્ધાત્ તસ્માદ્
વિદ્યોપહિતમ્ ઈશ્વર-ચૈતન્યમ્ અવિદ્યોપહિતં જીવ-ચૈતન્યં ચાભૂત્ । સ્વરૂપ-
જ્ઞાનેન નિવૃત્તે ત્વ્ અજ્ઞાને ન તત્રેશ્વર-જીવ-ભાવઃ, કિન્તુ નિર્વિશેષાદ્વિતીય-
ચિન્માત્ર-રૂપાવસ્થિતિર્ ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ માયી શઙ્કરઃ । તત્રાહ યર્હ્ય્ એવ યદ્
એકમ્ ઇતિ વિસ્ફુટાર્થમ્ । ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ । યુગપદ્ એવાકસ્માદ્ એવાજ્ઞાન-યોગાદ્
એકસ્ય ભાગસ્ય વિદ્યાશ્રયત્વમ્ અન્યસ્યાવિદ્યા-પરાભૂતિર્ ઇતિ । કિમ્
અપરાદ્ધં તેન બ્રહ્મણા યેન વિવિધ-વિક્ષેપ-
ક્લેશાનુભવભાજનતાભૂત્ । પુનર્ અપ્ય્ આકસ્મિકાજ્ઞાન-
સમ્બન્ધસ્યાશક્યત્વાદ્ વક્તુમ્ ઇતિ ન તદ્ ઉક્તરીત્યા તદ્-વિભાગો વાચ્યઃ
કિન્તુ શ્રી-વ્યાસ-દૃષ્ટ-રીત્યૈવ સોઽસ્માભિર્ અવગત ઇત્ય્ અર્થઃ

ન ચોપાધિતારતમ્યમય-પરિચ્છેદ-પ્રતિબિમ્બત્વાદિ-વ્યવસ્થયા તયોર્
વિભાગઃ સ્યાત્

બ્દ્: યત્ તુ ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુ-રૂપ ઈયતે (ર્વ્ 6.47.18, બૃહદુ 2.5.19) ઇત્ય્
આદિ-શ્રુતેસ્ તસ્યાદ્વિતીયસ્ય બ્રહ્મણો માયયા પરિચ્છેદાદ્ ઈશ્વર-જીવ-
વિભાગઃ સ્યાત્ । તત્ર વિદ્યયા પરિચ્છિન્નો મહાન્ ખણ્ડ ઈશ્વરઃ । અવિદ્યયા
પરિચ્છિન્નઃ કનીયાન્ ખણ્ડસ્ તુ જીવઃ । યથા ઘટેનાવચ્છિન્નઃ
શરાવેણાવચ્છિન્નશ્ ચાકાશ-ખણ્ડો મહદ્-અલ્પતા-વ્યપદેશં ભજતિ ।
યથા હ્ય્ અયં જ્યોતિર્ આત્મા વિવસ્વાન્
અપો ભિત્ત્વા બહુધૈકોઽનુગચ્છન્ ।
ઉપાધિના ક્રિયતે ભેદ-રૂપો
દેવઃ ક્ષેત્રેષ્વ્ એવમ્ અજોઽયમ્ આત્મા ॥ (શ્રુતિ?)
ઇત્ય્ આદિષુ બ્રહ્મણસ્ તસ્ય પ્રતિબિમ્બ-શ્રવણાત્ તદ્-વિભાગઃ સ્યાત્ । વિદ્યાયાં
પ્રતિબિમ્બ ઈશ્વરઃ । અવિદ્યાયાં પ્રતિબિમ્બસ્ તુ જીવઃ । યથા સરસિ રવેઃ
પ્રતિબિમ્બઃ યથા ચ ઘટે પ્રતિબિમ્બો મહદ્-અલ્પત્વ-વ્યપદેશં ભજતે
તદ્વદ્ ઇત્ય્ આહ શઙ્કરઃ । તદ્ ઇદં નિરસનાય દર્શયતિ ન ચેતિ । અનયા રીત્યા
તયોર્ વિભાગો ન ચ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અન્વયઃ

તત્ર યદ્ય્ ઉપાધેર્ અનાવિદ્યકત્વેન વાસ્તવત્વં તર્હ્ય્ અવિષયસ્ય તસ્ય
પરિચ્છેદ-વિષયત્વાસમ્ભવઃ । નિર્ધર્મકસ્ય વ્યાપકસ્ય નિરવયવસ્ય
ચ પ્રતિબિમ્બત્વાયોગોઽપિ । ઉપાધિ-સમ્બન્ધાભાવાત્ બિમ્બ-પ્રતિબિમ્બ-
ભેદાભાવાત્, દૃશ્યત્વાભાવાચ્ ચ । ઉપાધિ-પરિચ્છિન્નાકાશસ્થ-જ્યોતિર્-
અંશસ્યેવ પ્રતિબિમ્બો દૃશ્યતે, ન ત્વ્ આકાશસ્ય દૃશ્યત્વાભાવાદ્ એવ

બ્દ્: કુતો ન વાચ્ય ઇતિ તદ્-અનુપપત્તેર્ એવેત્ય્ આહ તત્ર યદ્ય્ ઉપાધેર્ ઇતિ ।
પરિચ્છેદ-પક્ષં નિરાકરોતિ અનાવિદ્યકત્વેન રજ્જુ-ભુજઙ્ગવદ્-અજ્ઞાન-
રચિતત્વાભાવેન વસ્તુ-ભૂતત્વે સતીત્ય્ અર્થઃ । અવિષયસ્યેતિ અગૃહ્યો ન હિ
ગૃહ્યતે ઇતિ (બૃહદુ 3.9.26) શ્રુતેઃ સર્વાસ્પૃશ્યસ્ય તસ્ય બ્રહ્મણ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઇદમ્ અત્ર બોધ્યમ્ - ન ચ ટઙ્ક-ચ્છિન્ન-પાષાણ-ખણ્ડવદ્-વાસ્તવોપાધિ-
ચ્છિન્નો બ્રહ્મ-ખણ્ડ-વિશેષ ઈશ્વરો જીવશ્ ચ । બ્રહ્મણોઽચ્છેદ્યત્વાદ્
અખણ્ડત્વાભ્યુપગમાચ્ ચ । આદિમત્ત્વાપત્તૈશ્ ચેશ્વર-જીવયોઃ । યત એકસ્ય
દ્વિધા ત્રિધા વિધાનં છેદઃ । નાપ્ય્ અચ્છિન્ન એવોપાધિ-સંયુક્તો બ્રહ્મ-
પ્રદેશ-વિશેષ એવ સ સઃ । ઉપાધૌ ચલત્ય્ ઉપાધિ-સંયુક્તિ-બ્રહ્મ-પ્રદેશ-
ચલનાયોગાત્ પ્રતિક્ષણમ્ ઉપાધિ-સંયુક્ત-બ્રહ્મ-પ્રદેશ-ભેદાદ્
અનુક્ષણમ્ ઉપહિતત્વાનુપહિતત્વાપત્તેઃ । ન ચ કૃત્સ્નં બ્રહ્મૈવોપહિતં સ
સઃ । અનુપહિત-બ્રહ્મ-વ્યપદેશાસિદ્ધેઃ । નાપિ બ્રહ્માધિષ્ઠાનમ્ ।
ઉપાધિર્ એવ સ સઃ । મુક્તાવીશ-જીવાભાવાપત્તેર્ ઇતિ તુચ્છઃ પરિચ્છેદ-
વાદઃ ।
અથ પ્રતિબિમ્બ-પક્ષં નિરાકરોતિ નિર્ધર્મકસ્યેત્ય્ આદિના ।
નિર્ધર્મકસ્યોપાદિ-સમ્બન્ધાભાવાત્ । વ્યાપકસ્ય બિમ્બ-પ્રતિબિમ્બ-
ભેદાભાવાત્ । નિરવયવસ્ય દૃશ્યત્વાભાવાચ્ ચ બ્રહ્મણઙ્ પ્રતિબિમ્બ
ઈશ્વરો જીવશ્ ચ નેત્ય્ અર્થઃ । રૂપાદિ-ધર્મ-વિશિષ્ટસ્ય પરિચ્છિન્નસ્ય
સાવયવસ્ય ચ સૂર્યાદેસ્ તદ્-વિદૂરે જલાદ્ય્-ઉપાધૌ પ્રતિબિમ્બો દૃષ્ટઃ તદ્-
વિલક્ષણસ્ય બ્રહ્મણઃ સ ન શક્યો વક્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નન્વ્ આકાશસ્ય
તાદૃશસ્યાપિ પ્રતિબિમ્બ-દર્શનાદ્ બ્રહ્મણઃ સ ભવિષ્યતીતિ ચેત્ તત્રાહ
ઉપાધીતિ ગ્રહ-નક્ષત્ર-પ્રભા-મણ્ડલસ્યેત્ય્ અર્થઃ । અન્યથા વાયુકાલ-
દિશામ્ અપિ સ દર્શનીયઃ । યત્ તુ ધ્વનેઃ પર્તિધ્વનિર્ ઇવ બ્રહ્મણઃ
પ્રતિબિમ્બઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ તન્ ન ચારુ । અર્થાન્તરત્વાદ્ ઇતિ પ્રતિબિમ્બ-વાદોઽપ્ય્
અતિતુચ્છઃ

તથા વાસ્તવ-પરિચ્છેદાદૌ સતિ સામાનાધિકરણ્ય-જ્ઞાન-માત્રેણ ન તત્-
ત્યાગશ્ ચ ભવેત્ । તત્-પદાર્થ-પ્રભાવસ્ તત્ર કારણમ્ ઇતિ ચેદ્ અસ્માકમ્ એવ
મત-સમ્મતમ્

બ્દ્: બ્રહ્મૈવાહમ્ ઇતિ જ્ઞાન-માત્રેણ તદ્-રૂપાવસ્થિતિઃ સ્યાદ્ ઇતિ યદ્-
અભિમતં તત્ કહ્લૂપાધેર્ વાસ્તવત્વ-પક્ષે ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ તથા
વાસ્તવેતિ । આદિના પ્રતિબિમ્બો ગ્રાહ્યઃ । ન ખલુ નિગડિતઃ કશ્ચિદ્ દીનો
રાજૈવાહમ્ ઇતિ જ્ઞાન-માત્રાદ્ રાજા ભવન્ દૃષ્ટ ઇતિ ભાવઃ । નનુ
બ્રહ્માનુસન્ધિ-સામર્થ્યાદ્ ભવેદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તત્-પદાર્થેતિ । તથા ચ
ત્વન્-મત-ક્ષતિર્ ઇતિ

ઉપાધેર્ આવિદ્યકત્વે તુ તત્ર તત્-પરિચ્છિન્નત્વાદેર્ અપ્ય્ અઘટમાનત્વાદ્
આવિદ્યકત્વમ્ એવેતિ ઘટાકાશાદિષુ વાસ્તવોપાધિમય-તદ્-દર્શનયા ન
તેષામ્ અવાસ્તવ-સ્વપ્ન-દૃષ્ટાન્તોપજીવિનાં સિદ્ધાન્તઃ સિધ્યતિ,
ઘટમાનાઘટમાનયોઃ સઙ્ગતેઃ કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ । તતશ્ ચ તેષાં તત્
તત્ સર્વમ્ અવિદ્યાવિલસિતમ્ એવેતિ સ્વરૂપમ્ અપ્રાપ્તેન તેન તેન તત્-તદ્-
વ્યવસ્થાપયિતુમ્ અશક્યમ્

બ્દ્: અથોપાધેર્ આવિદ્યકત્વ-પક્ષે પરિચ્ચેહ્દાદિ-વાદ-દ્વયં નિરાકરોતિ
ઉપાધેર્ ઇતિ । આવિદ્યકત્વે રજ્જુ-ભુજઙ્ગાદિવન્ મિથ્યાત્વે સતીત્ય્ અર્થઃ ।
તત્રોપાધિ-પરિચ્છિન્નત્વ-તત્-પ્રતિબિમ્બત્વયોર્ અપ્ય્ અનુપપદ્યમાનત્વાન્
મિથ્યાત્વમ્ એવેતિ હેતોઃ । ઘટાકાશાદિષ્ ઘટ-પરિચ્છિન્નાકાશે ઘટામ્બુ-
પ્રતિબિમ્બાકાશે ચ વાસ્તવોઓપાધિમય-તદ્-ઉભય-દૃષ્ટાન્ત-દર્શનયા તેષાં
ચિન્માત્રાદ્વૈત્નામ્ એકજીવવાદ-પરિનિષ્ઠત્વાદ્ અવાસ્તવ-સ્વપ્ન-
દૃષ્ટાન્તોપજીવિનાં સિદ્ધાન્તો ન સિધ્યતિ ।
ઉપાધેર્ મિથ્યાત્વે તેન પરિચ્છેદઃ પ્રતિબિમ્બશ્ ચ બ્રહ્મણો મિથૈવ સ્યાત્ ।
અતો મિથ્યોપાધિ-દૃષ્ટાન્તત્વેન સત્ય-ઘટ-ઘટામ્બુનોઃ પ્રદર્શનમ્
અસમઞ્જસમ્ એવ । ઘટ-ઘટામ્બુ-દૃષ્ટાન્ત-પ્રદર્શનં ઘટમાનં,
વિદ્યાવિધા-વૃત્તિ-રૂપ-દાર્ષ્ટાન્તિક-પ્રદર્શનં સ્વ-ઘટ-માનમ્ । તયોઃ
સઙ્ગતિઃ સાદૃશ્ય-વિલક્ષણા કર્તુમ્ અશક્યૈવ સાદૃશ્યાભાવાત્ । તતશ્ ચેતિ તત્
તત્ સર્વં પરિચ્છેદ-પ્રતિબિમ્બ-કલ્પનમ્ અવિદ્યાવિલસિતમ્ અજ્ઞાન-
વિજૃમ્ભિતમ્ એવ । ઇતિ એવમ્-ઉક્ત-રીત્યા । સ્વરૂપમ્ અપ્રાપ્તેન અસિદ્ધેન । તેન
પરિચ્છેદવાદેન । તેન પ્રતિબિમ્બવાદેન ચ । તત્-તદ્-વ્યવસ્થાપયિતું
પ્રતિપાદયિતુમ્ અશક્યમ્ । તતશ્ ચ હન્તૃ-હત-ન્યાયેન વ્યાસ-દૃષ્ટ-
પ્રકારકસ્ તદ્-વિભાગો ધ્રુવઃ

ઇતિ બ્રહ્માવિદ્યયોઃ પર્યવસાને સતિ યદ્ એવ બ્રહ્મ ચિન્-
માત્રત્વેનાવિદ્યાયોગસ્યાત્યન્તાભાવાસ્પદત્વાચ્ છુદ્ધં તદ્ એવ તદ્-યોગાદ્
અશુદ્ધ્યા જીવઃ । પુનસ્ તદ્ એવ જીવાવિદ્યા-કલ્પિત-માયાશ્રયત્વાદ્ ઈશ્વરસ્ તદ્
એવ ચ તન્-માયા-વિષયત્વાજ્ જીવ ઇતિ વિરોધસ્ તદ્-અવસ્થ એવ સ્યાત્ । તત્ર ચ
શુદ્ધાયાં ચિત્ય્ અવિદ્યા । તદ્-અવિદ્યા-કલ્પિતોપાધૌ તસ્યામ્ ઈશ્વરાખ્યાયાં
વિદ્યેતિ, તથા વિદ્યાવત્ત્વેઽપિ માયિકત્વમ્ ઇત્ય્ અસમઞ્જસા ચ કલ્પના સ્યાદ્ ઇત્ય્
આદ્ય્ અનુસન્ધેયમ્

બ્દ્: નનુ પરિચ્છેદાદિ-વાદ-દ્વયે નાસ્માકં તાત્પર્યં તસ્યાજ્ઞ-બોધનાય
કલ્પિતત્વાત્ । કિન્ત્વ્ એક-જીવ-વાદ એવ તદ્ અસ્તિ ।
સ એવ માયા પરિમોહિતાત્મા
શરીરમ્ આસ્થાય કરોતિ સર્વમ્ ।
સ્ત્રિયન્ન-પાનાદિ-વિચિત્ર-ભોગૈઃ
સ એવ જાગ્રત્ પરિતુષ્ટિમ્ એતિ ॥ (કૈવલ્યૌ 12)
ઇત્ય્ આદિ કૈવલ્યોપનિષદિ તસ્યિઅવોપપાદિતત્વાત્ । તદ્-વાદશ્ ચેત્થમ્ એકમ્
એવાદ્વિતીયમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત-શ્રુતિભ્યોઽદ્વિતીય-ચિન્-માત્રો હ્ય્ આત્મા । સ ચાત્મન્ય્
અવિદ્યયા ગુણમયીં માયાં તદ્-વૈષમ્યજાં કાર્ય-સંહિતં ચ કલ્પન્યન્ન્
અસ્મદ્-અર્થમ્ એકં યુષ્મદ્-અર્થાંશ્ ચ બહૂન્ કલ્પયતિ । તત્રાસ્મદ્-અર્થઃ
સ્વ-સ્વરૂપઃ પુરુષઃ । યુષ્મદ્-અર્થશ્ ચ મહદ્-આદીનિ ભૂમ્ય્-અન્તાનિ જડાનિ ।
સ્વ-તુલ્યાનિ પુરુષાન્તરાણિ, સવશ્વરાખ્યઃ પુરુષ-વિશેષશ્ ચેત્ય્ એવં
ત્રિવિધઃ । જીવેશાવ્ આભાસેન કરોતિ માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમ્ એવ ભવતિ ઇતિ
(ન્તુ 2.9) ઇતિ શ્રુત્ય્-અન્તરાચ્ ચ । ગુણ-યોગાદ્ એવ કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વે
તત્રાત્મન્ય્ અધ્યસ્તે । યથા સ્વપ્ને કશ્ચિદ્ રાજધાનીં રાજાનં તત્-પ્રજાશ્ ચ
કલ્પયતિ, તન્-નિયમ્યમ્ આત્માનં ચ મન્યતે, તદ્વત્ । જાતે ચ જ્ઞાને, જાગરે
ચ સતિ, તતોઽન્યન્ ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ ચિન્માત્રમ્ એકમ્ આત્મ-સ્વસ્ત્વ્ ઇતિ ।
તમ્ ઇમં વાદં નિરાકર્તુમ્ આહ ઇતિ બ્રહ્મેતિ । ઇતિ એવં પૂર્વોક્ત-રીત્યા
પરિચ્છેદાદિ-વાદ-દ્વયસ્ય પ્રત્યાખ્યાને જાતે, બ્રહ્મ ચાવિદ્યા ચેતિ દ્વયોઃ
પર્યવસાને સતીત્ય્ અર્થઃ । અત્યન્તાભાવાસ્પદત્વાદ્ ઇતિ અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે
(બૃહદુ 3.9.26) ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેર્ એવેત્ય્ અર્થઃ । વિરોધસ્ તદ્-અવસ્થ ઇતિ
વોરોધત્વાદ્ એવાશક્ય-વ્યવસ્થાપન ઇત્ય્ અર્થઃ । તવ ચ શુદ્ધાયામ્ ઇતિ
શુદ્ધે બ્રહ્મણ્ય્ અકસ્માદ્ અવિદ્યા-સમ્બન્ધસ્ તત્-સમ્બન્ધાત્ તસ્ય
જીવત્વમ્ । તેન જીવેન કલ્પિતાયા માયાયા આશ્રયો ભૂત્વા તદ્
બ્રહ્મૈવેશ્વરઃ । તસ્યેશ્વરસ્ય માયયા પરિભૂતં બ્રહ્મૈવ તજ્-જીવઃ । ઇત્ય્
આદિ વિપ્રલાપોઽયમ્ અવિદુષામ્ એવ, ન તુ વિદુષામ્ ઇતિ ભાવઃ । માયિકત્વં
પ્રતારકત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ એવ માયા ઇતિ શ્રુતિસ્ તુ બ્રહ્માયત્ત-વૃત્તિકત્વ-
બ્રહ્મ-વ્યાપ્યત્વાભ્યાં બ્રહ્મણોઽનતિરિક્તો જીવ ઇત્ય્ એવ નિવેદયન્તી
ગતાર્થા । જીવેશૌ ઇતિ શ્રુતિસ્ તુ માયા-વિમોહિત-તાર્કિકાદિ-પરિકલ્પિત-જીવેશ-
પરતયા ગતાર્થેતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્

કિં ચ, યદ્ય્ અત્રાભેદ એવ તાત્પર્યમ્ અભવિષ્યત્ તર્હ્ય્ એકમ્ એવ
બ્રહ્માજ્ઞાનેન ભિન્નં, જ્ઞાનેન તુ તસ્ય ભેદમયં દુઃખં વિલીયત ઇત્ય્
અપશ્યદ્ ઇત્ય્ એવાવક્ષ્યત્ । તથા શ્રી-ભગવલ્-લીલાદીનાં વાસ્તવત્વાભાવે સતિ
શ્રી-શુક-હૃદય-વિરોધશ્ ચ જાયતે

બ્દ્: અનુપપત્ત્ય્-અન્તરમ્ આહ કિં ચેતિ । અત્ર શ્રી-ભાગવતે શાસ્ત્રે । ઇત્ય્ એવેતિ
પૂર્ણઃ પુરુષઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ તદ્-આશ્રિતયા માયયા જીવો વિમોહિતોઽનર્થં
ભજતિ । તદ્-અનર્થોપશમની ચ પૂર્ણસ્ય તસ્ય ભક્તિઃ ઇત્ય્ અપશ્યત્ । ઇત્ય્ એવં
નાવક્ષ્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તસ્માત્ પરિચ્છેદ-પ્રતિબિમ્બત્વાદિ-પ્રતિપાદક-શાસ્ત્રાણ્ય્ અપિ કથઞ્ચિત્ તત્-
સાદૃશ્યેન ગૌણ્યૈવ વૃત્ત્યા પ્રવર્તેરન્ । અમ્બુવદ્ અગ્રહણાત્ તુ ન તથાત્વમ્
(વ્સ્. 3.2.19), વૃદ્ધિ-હ્રાસ-ભાક્ત્વમ્ અન્તર્- (પગે 98) ભાવાદ્ ઉભય-
સામઞ્જસ્યોદેવમ્ (વ્સ્ 3.2.20) ઇતિ પૂર્વોત્તર-પક્ષમય-ન્યાયાભ્યામ્

બ્દ્: તસ્માદ્ ઇતિ । તત્-સાદૃશ્યેન પરિચ્છિન્ન-પ્રતિબિમ્બ-તુલ્યત્વેનેત્ય્ અર્થઃ ।
સિંહો દેવદત્તઃ ઇત્ય્ અત્ર યથા ગૌણ્યા વૃત્ત્યા સિંહ-તુલ્યત્વં
દેવદત્તસ્યોચ્યતે, ન તુ સિંહત્વં તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નન્વ્ એવં કેન નિર્ણીતમ્
ઇતિ ચેત્ । સૂત્રકૃતા શ્રી-વ્યાસેનૈવેતિ તત્ સૂત્ર-દ્વયં દર્શયતિ ।
તત્રૈકેન તદ્વાદ-દ્વયમ્ અસમ્ભવાન્ નિરસ્યતિ અમ્બુવદ્ ઇતિ । યથામ્બુના
ભૂ-ખણ્ડસ્ય પરિચ્છેદઃ, એવમ્ ઉપાધિના બ્રહ્મ-પ્રદેશસ્ય સ સ્યાત્ । ન,
અમ્બુના ભૂખણ્ડસ્યેવોપાધિના બ્રહ્મ-પ્રદેશસ્ય ગ્રહણાભાવાત્ । અગૃહ્યો
ન હિ ગૃહ્યતે (બૃહદુ 3.9.26) ઇતિ હિ શ્રુતિઃ । અતો ન તથાત્વં બ્રહ્મણ
ઉપાધિ-પરિચ્છિન્નત્વં નેત્ય્ અર્થઃ ।
યદ્ વા, અમ્બુનિ યથા રવેઃ પર્તિબિમ્બઃ પરિચ્છિન્નસ્ય ગૃહ્યતે, એવમ્
ઉપાધૌ બ્રહ્મણઃ પ્રતિબિમ્બો વ્યાપકસ્ય ન ગૃહ્યતે । અતો ન તથાત્વમ્
તસ્ય પ્રતિબિમ્બો નેત્ય્ અર્થઃ । તર્હિ શાસ્ત્ર-દ્વયં કથં સઙ્ગચ્છતે ।
તત્રાહ, વૃદ્ધીતિ દ્વિતીયેન । તદ્ દ્વયં ન મુખ્ય-વૃત્ત્યા પ્રવર્તતે । કિન્તુ
વૃદ્ધિ-હ્રાસ-ભાક્ત્વં ગુણાંશમ્ આદાયૈવ । યથા મહદ્-અલ્પૌ ભૂ-
ખણ્ડૌ, યથા ચ રવિ-તત્-પ્રતિબિમ્બૌ વૃદ્ધિ-હ્રાસ-ભાજૌ, તથા પરેશ-
જીવૌ સ્યાતામ્ । કુતઃ? અન્તર્ભાવાત્ । એતસ્મિન્ન્ અંશે શાસ્ત્ર-તાત્પર્ય-પૂર્તેઃ ।
એવં સત્ય્ ઉભયોર્ દૃષ્ટાન્તાન્તિકયોઃ સામઞ્જસ્યાત્ સઙ્ગતેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વ-
ન્યાયેન પરિચ્છેદાદિ-વાદ-દ્વયસ્ય ખણ્ડનમ્, ઉત્તર-ન્યાયેન તુ ગૌણ-
વૃત્ત્યા તસ્ય વ્યવસ્થાપનમ્ ઇતિ । બ્રહ્મણઃ ખણ્ડઃય્ પ્રતિબિમ્બો વા જીવ
એવેતિ સૂત્ર-કૃતાં મતમ્ । ઈશોઽપિ બ્રહ્મણઃ ખણ્ડઃ પ્રતિબિમ્બો વેતિ
માયિનામ્ ઈશ-વિમુખાનાં મતમ્ ઇતિ બોધવ્યમ્

તત એવાભેદ-શાસ્ત્રાણ્ય્ ઉભયોશ્ ચિદ્-રૂપત્વે જીવ-સમૂહસ્ય દુર્ઘટ-
ઘટના-પટીયસ્યા સ્વાભાવિક-તદ્-અચિન્ત્ય-શક્ત્યા સ્વભાવત એવ તદ્-રશ્મિ-
પરમાણુ-ગુણ-સ્થાનીયત્વાત્ તદ્-વ્યતિરેકેણાવ્યતિરેકેણ ચ વિરોધં
પરિહૃત્યાગ્રે મુહુર્ અપિ તદ્ એતદ્-વ્યાસ-સમાધિ-લબ્ધ-સિદ્ધાન્ત-યોજનાય
યોજનીયાનિ

બ્દ્: તત ઇતિ પરિચ્છેદાદિ-શાસ્ત્ર-દ્વયસ્ય તત્-સાદૃશ્યાર્થકત્વેન નીતત્વાદ્ એવ
હેતોઃ । ત્વં વા અહમ્ અસ્મિ ભગવો દેવ, અહં વૈ ત્વમ્ અસિ તત્ત્વમ્ અસિ ઇત્ય્
આદીન્ય્ અભેદ-શાસ્ત્રાણિ । તદ્ એતદ્ વ્યાસ-સમાધિ-સિદ્ધાન્ત-યોજનાય મુહુર્
અપ્ય્ અગ્રે યોજનીયાનીતિ સમ્બન્ધઃ । કેન હેતુનેત્ય્ આહ ઉભયોર્ ઈશ-જીવયોશ્
ચિદ્-રૂપત્વેન હેતુના । યથા ગૌર-શ્યામયોસ્ તરુણ-કુમારયોર્ વા વિપ્રયોર્
વિપ્રત્વેનૈક્યમ્ । તતશ્ ચ જાત્યૈવાભેદો, નતુ વ્યક્તોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા જીવ-
સમૂહસ્ય દુર્ઘટ-ઘટના-પટીયસ્યા તદ્-અચિન્ત્ય-શક્ત્યા સ્વભાવત એવ
તદ્-રશ્મિ-પરમાણુ-ગુણ-સ્થાનીયત્વાત્ તદ્-વ્યતિરેકેણ, અવ્યતિરેકેણ ચ
હેતુના વિરોધં પરિહૃત્યેતિ । પરેશસ્ય કહ્લુ સ્વરૂપાનુબન્ધિની પરાખ્યા
શક્તિર્ ઉષ્ણતેવ રવેર્ અસ્તિ । પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી
જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ (શ્વેતુ 6.8) ઇતિ મન્ત્ર-વર્ણાત્ । વિષ્ણુ-શક્તિઃ પરા પ્રોક્તા
(વિપ્ 6.7.61) ઇતિ સ્મરણાચ્ ચ । સા હિ તદ્-ઇતરાન્ નિખિલાન્ નિયમયતિ । યસ્માત્ તદ્
અન્યે સર્વેઽર્થાઃ સ્વસ્વભાવમ્ અત્યજન્તો વર્તન્તે । પ્રકૃતિઃ કાલઃ કર્મ ચ
સ્વાન્તઃ-સ્થિતમ્ અપીશ્વરં સ્પર્ષ્ટું ન શક્નોતિ । કિન્તુ તતો બિભ્યેદ્ એવ
સ્વસ્વભાવે તિષ્ઠતિ । જીવ-ગણાશ્ ચ તત્-સજાતીયોઽપિ ન તેન સમ્પર્ચિતું
શક્નોતિ કિન્તુ તમાશ્રયન્ન્ એવ વૃત્તિં લભતે । મુખ્ય-પ્રાણમ્ ઇવ શ્રોત્રાદિર્
ઇન્દ્રિય-ગણ ઇતિ । તથા યદ્-અત્તિર્ યદ્-અધીના સ તદ્-રૂપઃ ઇત્ય્ અભેદ-
શાસ્ત્રસ્યાપિ ભેદ-શાસ્ત્રેણ સાર્ધમ્ અવિરોધોઽયં શ્રી-વ્યાસ-સમાધિ-લબ્ધ-
સિદ્ધાન્ત-સવ્યપેક્ષ ઇતિ । તથા ચાત્રેશ-જીવયોઃ સ્વરુઊપાભેદો નાસ્તીતિ
સિદ્ધમ્

તદ્ એવં માયાશ્રયત્વ-માયા-મોહિતત્વાભ્યાં સ્થિતે દ્વયોર્ ભેદે તદ્-
ભજનસ્યૈવાભિધેયત્વમ્ આયાતમ્

તદ્ એવમ્ ઇતિ સ્ફુટાર્થમ્ । તદ્-ભજનસ્ય માયા-નિવારકસ્યેત્ય્ અર્થઃ

અતઃ શ્રી-ભગવત એવ સર્વ-હિતોપદેષ્ટૃત્વાત્, સર્વ-ધુઃખ-હરત્વાત્,
રશ્મીનાં સૂર્યવત્ સર્વેષાં પરમ-સ્વરૂપત્વાત્ સર્વાધિક-ગુણ-શાલિત્વાત્,
પરમ-પ્રેમયોગત્વમ્ ઇતિ પ્રયોજનં ચ સ્થાપિતમ્

બ્દ્: માયા-મોહ-નિવારકત્વાદ્ યસ્ય ભજનમ્ અભિધેયં, સ ભગવાન્ એવ
ભજતાં પ્રેમ-યોગ્ય ઇત્ય્ અર્થાદ્ આગતમ્ ઇત્ય્ આહ અત ઇતિ । અતો માયામોહ-
નિવારક-ભજનત્વાદ્ ભગવત એવ પરમ-પ્રેમ-યોગ્યત્વમ્ ઇતિ
સમ્બન્ધઃ । જીવાત્મા પ્રેમ-યોગ્યઃ, પરમાત્મા ભગવાંસ્ તુ પરમ-
પ્રેમ-યોગ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । કુત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં હેતુ-ચતુષ્ટયમ્ આહ સર્વેતિ ।
રશ્મીનામ્ ઇત્ય્ આદિ - સૂર્યો યથા રશ્મીનાં સ્વરૂપં ન, કિન્તુ પરમ-
સ્વરૂપમ્ એવ ભવત્ય્ એવં જીવાનાં ભગવાન્ ઇતિ સ્વરૂપૈક્યં નિરસ્તમ્ ।
અન્તર્યામિ-બ્રાહ્મણાત્ સૌબાલ-બ્રાહમણાચ્ ચ જીવાત્મનઃ પરમાત્મનઃ
શરીરાણિ ભવન્તિ, સ તુ તેષાં શરીરી ઇતિ ભેદઃ પ્રસ્ફુટો જ્ઞાતઃ । અતઃ
સર્વાધિકેતિ

તત્રાભિધેયં ચ તાદૃશત્વેન દૃષ્ટવાન્ અપિ, યતસ્ તત્-પ્રવૃત્ત્ય્-અર્થં શ્રી-
ભાગવતાખ્યામ્ ઇમાં સાત્વત-સંહિતાં પ્રવર્તિતવાન્ ઇત્ય્ આહ અનર્થેતિ ।
ભક્તિયોગઃ શ્રવણ-કીર્તનાદિ-લક્ષણઃ સાધન-ભક્તિઃ, ન તુ પ્રેમ-
લક્ષણઃ । અનુષ્ઠાનં હ્ય્ ઉપદેશાપેક્ષં પ્રેમ તુ તત્-પ્રસાદાપેક્ષમ્ ઇતિ
તથાપિ તસ્ય તત્-પ્રસાદ-હેતોસ્ તત્-પ્રેમ-ફલ-ગર્ભત્વાત્ સાક્ષાદ્
એવાનર્થોપશમનત્વં, ન ત્વ્ અન્યસાપેક્ષત્વેન । યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા
જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ ઇત્ય્ આદૌ (ભ્પ્ 11.20.32), સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન
મદ્-ભક્તો લભતેઽઞ્જસા । સ્વર્ગાપવર્ગં (ભ્પ્ 11.20.33) ઇત્ય્ આદેઃ । જ્ઞાનાદેસ્
તુ ભક્તિ-સાપેક્ષત્વમ્ એવ શ્રેયઃ-સૃતિં ભક્તિમ્ (ભ્પ્ 10.14.4) ઇત્ય્ આદેઃ ।
અથવા અનર્થસ્ય સંસાર-વ્યસનસ્ય તાવત્ સાક્ષાદ્-અવ્યવધાનેનોપશમનં
સમ્મોહાદિ-દ્વયસ્ય તુ પ્રેમાખ્ય-સ્વીય-ફલ-દ્વારેત્ય્ અર્થઃ । અતઃ
પૂર્વવદ્ એવાત્રાભિધેયં દર્શિતમ્

બ્દ્: તત્રાભીતિ । તાદૃશત્વેન માયાનિવારકત્વેન । દૃષ્ટવાન્ અપિ શ્રી-વ્યાસઃ ।
અનુષ્ઠાનં કૃતિ-સાધ્યમ્ । તત્-પ્રસાદેતિ ભગવદ્-અનુગ્રહેત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય
શ્રવણાદિ-લક્ષણસ્ય । અન્ય-સાપેક્ષત્વેન કર્માદિ-પરિકરત્વેન । જ્ઞાનાદેસ્
ત્વ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અત્ર યસ્ય બ્રહ્મ (પગે 6) ઇત્ય્ ઉક્ત-બ્રહ્મ-વિષયકમ્ ।
સમ્મોહાદીયાદિ-પદાદ્ આત્મનો જડ-દેહાદિ-રૂપતા-મનનં ગ્રાહ્યમ્ । અત
ઇતિ । અત્ર અનર્થેતિ વાક્યે

અથ પૂર્વદેવ પ્રયોજનં ચ સ્પષ્ટયિતું પૂર્વોક્તસ્ય પૂર્ણ-પુરુષસ્ય ચ
શ્રી-કૃષ્ણ-સ્વરૂપત્વં વ્યઞ્જયિતું, ગ્રન્થ-ફલ-નિર્દેશ-દ્વારા તત્ર તદ્-
અનુભવાન્તરં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ યસ્યામ્ ઇતિ । ભક્તિઃ પ્રેમા શ્રવણ-
રૂપયા (પગે 109) સાધન-ભક્ત્યા સાધ્યત્વાત્ । ઉત્પદ્યતે આવિર્ભવતિ ।
તસ્યાનુષઙ્ગિકં ગુણમ્ આહ શોકેતિ । અત્રૈષાં સંસ્કારોઽપિ નશ્યતીતિ ભાવઃ ।
(પગે 110) પ્રીતિર્ ન યાવન્ મયિ વાસુદેવ ન મુચ્યતે દેહ-યોગેન તાવત્ ઇતિ
(ભ્પ્ 5.5.6) શ્રી-ઋષભદેવ-વાક્યાત્ । પરમ-પુરુષે પૂર્વોક્ત-પૂર્ણ-પુરુષે ।
કિમ્ આકાર ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ કૃષ્ણે । કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇત્ય્ આદિ
શાસ્ત્ર-સહસ્ર-ભાવિતાન્તઃ-કરણાનાં પરમ્પરયા તત્-પ્રસિદ્દિ-મધ્ય-
પાતિનાં ચાસાઙ્ખ્ય-લોકાનાં તન્-નામ-શ્રવણ-માત્રેણ યઃ પ્રથમ-
પ્રતીતિ-વિષયઃ સ્યાત્, તથા તન્-નામ્નઃ પ્રથમાક્ષર-માત્રં મન્ત્રાય
કલ્પમાનં યસ્યાભિમુખ્યાય સ્યાત્ તદ્-આકાર ઇત્ય્ અર્થઃ । આહુશ્ ચ નામ-
કૌમુદી-કારાઃ । કૃષ્ણ-શબ્દસ્ય તમાલ-શ્યામલ-ત્વિષિ યશોદાયાઃ
સ્તનન્ધયે પર-બ્રહ્મણિ રૂઢિઃ ઇતિ

બ્દ્: અથેતિ । પ્રયોજનં ભગવત્-પ્રેમ-લક્ષણમ્ । તત્રેતિ તત્ર સમાધૌ શ્રી-
વ્યાસસ્યાન્યમ્ અનુભવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આવિર્ભવતીતિ પ્રેમ્ણઃ
પરાસારાંશત્વેનોત્પત્ત્ય્-અસમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્યેતિ પ્રેમ્ણઃ । અત્ર પ્રેમ્ણિ
સતિ । કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયં ઇતિ શ્રી-સૂતાદીનાં શ્રી-જયદેવાદીનાં
ચાસઙ્ખ્ય-લોકાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્-નામ ઇતિ તન્-નામ્નઃ ઇતિ ચોભયત્ર
કૃષ્ણેતિ નામ બોધ્યમ્ । રૂઢિર્ ઇતિ પ્રકૃતિ-પ્રત્યય-સમ્બન્ધં વિનૈવ
યશોદા-સુતે પ્રસિદ્ધિર્ મણ્ડપ-શબ્દસ્યેવ ગૃહ-વિશેષ ઇત્ય્ અર્થઃ

અથ તસ્યૈવ પ્રયોજનસ્ય બ્રહ્માનન્દાનુભવાદ્ અપિ પરમત્વમ્
અનુભૂતવાન્ । યતસ્ તાદૃશં શુકમ્ અપિ તદ્-આનન્દ-વૈશિષ્ટ્ય-લમ્ભનાય
તામ્ અધ્યાપયામાસેત્ય્ આહ સ સંહિતામ્ ઇતિ । કૃત્વાનુક્રમ્ય ચેતિ પ્રથમતઃ
સ્વયં સઙ્ક્ષેપેણ કૃત્વા પશ્ચાત્ તુ શ્રી-નારદોપદેશાદ્ અનુક્રમેણ વિવૃત્યેત્ય્
અર્થઃ । અતએવ શ્રીમદ્-ભાગવતં ભારતાનન્તરં યદ્ અત્ર શ્રૂયતે, યચ્
ચાન્યત્રાષ્ટાદશ-પુરાણાનન્તરં ભારતમ્ ઇતિ તદ્-દ્વયમ્ અપિ સમાહિતં
સ્યાત્ । બ્રહ્માનન્દાનુભવ-નિમગ્નત્વાત્ નિવૃત્તિ-નિરતં સર્વતો નિવૃત્તૌ
નિરતં, તત્રાવ્યભિચારિણમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ

બ્દ્: અથેતિ બ્રહ્માનન્દાદ્ યસ્ય બ્રહ્મેત્ય્ ઉક્ત-વસ્તુ-સુખાદ્ અપિ ।
પરમત્વમ્ ઉત્કૃષ્ટત્વમ્ અનુભૂતવાન્ શ્રી-વ્યાસઃ । તાદૃશં તદ્-
આનન્દાનુભવૈનમ્ અપિ । તદ્-આનન્દેતિ કૃષ્ણ-પ્રેમાનન્દ-પ્રાપણાયેત્ય્
અર્થઃ । અત એવેતિ । યદ્ અત્રેતિ અત્ર શ્રી-ભાગવતે । અયત્ર માત્સ્યાદૌ અષ્ટાદ્શ-
પુરાણાનિ કૃત્વા સત્યવતી-સુતઃ । ચક્રે ભારતમ્ આખ્યાનં વેદાર્થૈર્
ઉપબૃંહિતમ્ ઇત્ય્ અનેનેત્ય્ અર્થઃ । તત્રેતિ નિવૃત્તાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તમ્ એતં શ્રી-વેદ-વ્યાસસ્ય સમાધિ-જાતાનુભવં શ્રી-શૌનક-
પ્રશ્નોત્તરત્વેન વિશદયન્ સર્વાત્મારામાનુભવેન સહેતુકં સંવાદયતિ
આત્મારામાશ્ ચેતિ । નિર્ગ્રન્થા વિધિ-નિષેધાતીતા નિર્ગતાહઙ્કાર-ગ્રન્થયો
વા । અહૈતુકીં ફલાનુસન્ધિ-રહિતામ્ । અત્ર સર્વાક્ષેપપરિહારાર્થમ્ આહ
ઇત્થમ્ભૂત આત્મારામાણામ્ અપ્ય્ આકર્ષણ-સ્વભાવો ગુણો યસ્ય સ ઇતિ । તમ્
એવાર્થં શ્રી-શુકસ્યાપ્ય્ અનુભવેન સંવાદયતિ હરેર્ ગુણેતિ । શ્રી-
વ્યાસદેવાદ્ યત્-કિઞ્ચિચ્-છ્રુતેન ગુણેન પૂર્વમ્ આક્ષિપ્તા મતિર્ યસ્ય સઃ ।
પશ્ચાદ્ અધ્યગાત્ મહદ્-વિસ્તીર્ણમ્ અપિ । તતશ્ ચ તત્-સઙ્કથા-સૌહાર્દેન
નિત્યં વિષ્ણુ-જનાઃ પ્રિયા યસ્ય તથાભૂતો વા, તેષાં પ્રિયો વા સ્વયમ્ અભવદ્
ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અયં ભાવઃ બ્રહ્મ-વૈવર્તાનુસારેણ પૂર્વં તાવદ્ અયં ગર્ભમ્ આરભ્ય
શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વરિતયા માયા-નિવારકત્વં જ્ઞાતવાન્ । તત્ર શ્રી-વ્યેદ-વ્યાસસ્
તુ તં વશીકર્તું તદ્-અનન્ય-સાધનં શ્રી-ભાગવતમ્ એવ જ્ઞાત્વા, તદ્-
ગુણાતિશય-પ્રકાશમયાંસ્ તદીય-પદ્ય-વિશેષાન્ કથઞ્ચ્ચ્ છ્રાવયિત્વા તેન
તમ્ આક્ષિપ્ત-મતિં કૃત્વા, તદ્ એવ પૂર્ણં તમ્ અધ્યાપયામાસેતિ શ્રી-
ભાગવત-મહિમાતિશયઃ પ્રોક્તઃ । તદ્ એવં દર્શિતં વક્તુઃ શ્રી-શુકસ્ય
વેદવ્યાસસ્ય ચ સમાન-હૃદયમ્ । તસ્માદ્ વક્તુર્ હૃદયાનુરૂપમ્ એવ
સર્વત્ર તાત્પર્યં પર્યાલોચનીયં નાન્યથા । યદ્ યત્ તદ્ અન્યથા
પર્યાલોચનં, તત્ર તત્ર કુપથ-ગામિતૈવેતિ નિષ્ટઙ્કિતમ્ ॥ 1.7 ॥ શ્રી-સૂતઃ

બ્દ્: સમાધિ-દૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય સર્વ-તત્ત્વજ્ઞ-સમ્મતત્વમ્ આહ તમ્ ઇત્ય્
આદિના । નિર્ગતાહઙ્કારેતિ । મહત્-તત્ત્વાજ્ જાતોઽયમ્ અહઙ્કારઃ । ન તુ
સ્વરૂપાનુબન્ધીતિ બોધ્યં, દ્વિતીયે સન્દર્ભે એવમ્ એવ નિર્ણેષ્યમાણત્વાત્ ।
તદીય-પદ્ય-વિશેષાન્ ઇતિ પૂતનાધાત્રી-ગતિ-દાન-પાણ્ડવ-સારથ્ય-
પ્રતીહારત્વાદિ-પ્રદર્શકાન્ કતિચિચ્ છ્લોકાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્મ-વૈવર્તે શુકો
યોનિ-જાતઃ, ભારતે ત્વ્ અયોનિ-જાતઃ કથ્યતે । દાર-ગ્રહણં કન્યા-સન્તતિશ્
ચેતિ । તદ્ એતત્ સર્વં કલ્પ-ભેદેન સઙ્ગમનીયમ્

અથ ક્રમેણ વિસ્તરતસ્ તથૈવ તાત્પર્યં નિર્ણેતું સમ્બન્ધાભિધેય-
પ્રયોજનેષુ ષડ્ભિઃ સન્દર્ભૈર્ નિર્ણેષ્યમાણેષુ પ્રથમં યસ્ય વાચ્ય-
વાચકતા-સમ્બન્ધીદં શાસ્ત્રં તદ્ એવ ધર્મઃ પ્રોજ્ઝિત-કૈતવઃ ઇત્ય્ આદિ-
પદ્યે સામાન્યાકારતસ્ તાવદ્ આહ વેદ્યં વાસ્તવમ્ અત્ર વસ્તુ (ભ્પ્ 1.1.2) ઇતિ ॥
ટીકા ચ અત્ર શ્રીમતિ સુન્દરે ભાગવતે વાસ્તવં પરમાર્થ-ભૂતં વસ્તુ
વેદ્યં, ન તુ વૈશેષિકાદિવદ્ દ્રવ્ય-ગુણાદિ-રૂપમ્ ઇત્ય્ એષા ॥1.1॥ વેદ-
વ્યાસઃ

બ્દ્: સઙ્ક્ષેપેણોક્તં સમ્બન્ધાદિકં વિસ્તરેણ દર્શયિતુમ્ ઉપક્રમતે
અથેત્યાદિ । તથૈવેતિ શ્રી-શુકાદિ-હૃદયાનુસારેણેત્ય્ અર્થઃ । સામાન્યત ઇતિ
અનિર્દિષ્ટ-સ્વરૂપ-ગુણ-વિભૂતિ-કથનાયેત્ય્ અર્થઃ । વૈશેષિકાદિવદ્ ઇતિ
કણાદ-ગૌતમોક્ત-શાસ્ત્રવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અથ કિં રૂપં તદ્-વસ્તુ-તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અત્રાહ વદન્તિ તત્ તત્ત્વ-વિદસ્ તત્ત્વં યજ્
જ્ઞાનમ્ અદ્વયમ્ ઇતિ (ભ્પ્ 1.2.11) । જ્ઞાનં ચિદ્-એક-રૂપમ્ । અદ્વયત્વં ચાસ્ય
સ્વયં-સિદ્ધતાદૃશાતાદૃશતત્ત્વાન્તરાભાવઆત્ સ્વશક્ત્યેક-સહાયત્વાત્ ।
પરમાશ્રયં તં વિના તાસામ્ અસિદ્ધત્વાચ્ ચ । તત્ત્વમ્ ઇતિ પરમ-
પુરુષાર્થતા-દ્યોતનયા પરમ-સુખ-રૂપત્વં તસ્ય બોધ્યતે । અતએવ તસ્ય
નિત્યત્વં ચ દર્શિતમ્ ॥1.2॥ શ્રી-સુતઃ

બ્દ્: સ્વરૂપ-નિદેશ-પૂર્વકં તત્ત્વં વક્તુમ્ અવતારયતિ અથ કિમ્ ઇતિ । સ્વયં
સિદ્ધેતિ આત્મનૈવ સિદ્ધં ખલુ સ્વયં સિદ્ધમ્ ઉચ્યતે । સ્વયં દાસાસ્
તપસ્વિનઃ ઇત્ય્ અત્ર તપસ્વ્-દાસ્યમ્ આત્મના તપસ્વિનૈવ સિદ્ધં પ્રતીયતે
તદ્વત્ । તાદૃશં ચ પરેશ-વસ્ત્વ્ એવ, ન તુ તાદૃશમ્ અપિ જીવ-ચૈતન્યં, ન ત્વ્
અતાદૃશં પ્રકૃતિ-કાલ-લક્ષણં જડ-વસ્તુ । તદ્-અભાવાદ્ અદ્વયત્વમ્ । તયોઃ
સ્વયંસિદ્ધત્વાભાવઃ કુતઃ । ઇત્ય્ અત્રાહ પરમાશ્રયં તં વિનેતિ । સ્વ-
શક્ત્યેક-સહાયેઽપ્ય્ અદ્વય-પદં પ્રયુજ્યતે ધનુર્ દ્વિતીયઃ પાણ્ડુર્ ઇતિ ।
નનુ વેદાન્તે વ્જ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ ઇતિ । વિજ્ઞાનાનદ-સ્વરૂપં બ્રહ્મ
પઠ્યતે, ઇહ જ્ઞાનમ્ ઇતિ કથમ્ । તત્રાહ તત્ત્વમ્ ઇતિ । ઇદમ્ અત્ર તત્ત્વમ્ ઇત્ય્
ઉક્તે સારે વસ્તુનિ તત્ત્વ-શબ્દો નીયતે । સારં ચ સુખમ્ એવ સર્વેષામ્
ઉપાયાનાં તદ્-અર્થત્વાત્ । તથા ચ સુખ-રૂપત્વમ્ અપિ તસ્યાગતમ્ । નનુ
જ્ઞાનં સુખં ચાનિત્યં દૃષ્ટં તત્રાહ અતએવેતિ । સ્વયંસિદ્ધત્વેન
વ્યાખ્યાનાન્ નિત્યં તદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સદ્-અકારણં યત્ તન્ નિત્યં ઇતિ હિ
તીર્થકારાઃ । એવં ચ તાદૃશ-બ્રહ્મ-સમ્બન્ધીદં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

નનુ નીલ-પીતાદ્ય્-આકારં ક્ષણિકમ્ એવ જ્ઞાનં દૃષ્ટમ્, તત્ પુનર્ અદ્વયં
નિત્યં જ્ઞાનં કથં લક્ષ્યતે યન્-નિષ્ઠમ્ ઇદં શાસ્ત્રમ્ । ઇત્ય્ અત્રાહ સર્વ-
વેદાન્ત-સારં યદ્ બ્રહ્માત્વેકત્વ-લક્ષણમ્ । વસ્ત્વ્ અદ્વિતીયં તન્-નિષ્ઠમ્
ઇતિ (ભ્પ્ 12.13.12) સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ ઇતિ યસ્ય સ્વરૂપમ્ ઉક્તમ્,
યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિ (છા 6.1.3) ઇતિ યદ્-વિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાનં
પ્રતિજ્ઞાતમ્ । સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ (છા ઉ 6.2.1) ઇત્ય્ આદિના નિખિલ-
જગદ્-એક-કારણતા । તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યામ્ (છાઉ 6.2.3) ઇત્ય્ અનેન સત્ય-
સઙ્કલ્પતા ચ યસ્ય પ્રતિપાદિતા, તેન બ્રહ્મણા સ્વરૂપ-શક્તિભ્યાં સર્વ-
બૃહત્તમેન સાર્ધમ્ । અનેન જીવેનાત્મના (છા ઉ 6.3.2) ઇતિ
તદીયોક્તાવિદન્તાનિર્દેશેન તતો ભિન્નત્વેઽપ્ય્ આત્મતાનિર્દેશેન તદ્-આત્માંશ-
વિશેષત્વેન લબ્ધસ્ય બાદરાયણ-સમાધિ-દૃષ્ટ-યુક્તેર્ અત્યભિન્નતા-
રહિતસ્ય જીવાત્મનો યદ્ એકત્વં તત્ત્વમ્ અસિ (છાઉ 6.8.7) ઇત્ય્ આદૌ જાત્યા તદ્-
અંશ-ભૂત-ચિદ્-રૂપત્વેન સમાનાકારતા । તદ્ એવ લક્ષણં પ્રથમતો જ્ઞાને
સાધકતમં યસ્ય તથાભૂતં યત્ સર્વ-વેદાન્ત-સારમ્ અદ્વિતીયં વસ્તુ તન્-
નિષ્ઠં તદ્-એક-વિષયમ્ ઇદં શ્રી-ભાગવતમ્ ઇતિ પ્રાક્તન-
પદ્યસ્થેનાનુષઙ્ગઃ । યથા જન્મ-પ્રભૃતિ કશ્ચિદ્ ગૃહ-ગુહાવરુદ્ધઃ
સૂર્યં વિવિદિષુઃ કથઙ્ચિદ્ ગવાક્ષ-પતિતં સૂર્યાંશુ-કણં દર્શયિત્વા
કેનચિદ્ ઉપદિશ્યતે એષ સ ઇતિ । એતત્ તદ્-અંશ-જ્યોતિઃ-સમાનાકારતયા તન્-મહા-
જ્યોતિર્-મણ્ડલમ્ અનુસન્ધીયતામ્ ઇત્ય્ અર્થસ્ તદ્વત્ । જીવસ્ય તથા તદ્-
અંશત્વં ચ તચ્-છક્તિ-વિશેષ-સિદ્ધત્વેનૈવ પરમાત્મ-સન્દર્ભે
સ્થાપયિષ્યામઃ । તદ્ એતજ્-જીવાદિ-લક્ષણાંશ-વિશિષ્ટતયૈવોપનિષદસ્ તસ્ય
સાંશત્વમ્ અપિ ક્વચિદ્ ઉપદિશન્તિ । નિરંશત્વોપદેશિકા શ્રુતિસ્ તુ કેવલ-તન્-
નિષ્ઠા । અત્ર કૈવલ્યૈક-પ્રયોજનમ્ ઇતિ ચતુર્થ-પાદશ્ ચ કૈવલ્ય-પદસ્ય
શુદ્ધત્વ-માત્ર-વચનત્વેન શુદ્ધત્વસ્ય ચ શુદ્ધ-ભક્તિત્વેન
પર્યવસાનેન પ્રીતિ-સન્દર્ભે વ્યાખ્યાસ્યતે ॥12।13॥ શ્રી-સૂતઃ

બ્દ્: આર્થિકં નિત્યત્વં સ્થિરં કુર્વન્, શાસ્ત્રસ્ય વિશિષ્ટ-બ્રહ્મ-
સમ્બન્ધિત્વમ્ આહ - નનુ નીલેત્ય્ આદિના । અનેન જીવેનેત્ય્ આદિ । તદીયોક્તૌ
પરદેવતા-વાક્યે । તદ્-આત્માંશ-વિશેષત્વેન તદ્-વિભિન્નાંશત્વેન, ન તુ
મત્સ્યાદિવત્ સ્વાંશત્વેનેત્ય્ અર્થઃ । જીવાત્મનો યદ્ એકત્વમ્ ઇતિ જીવસ્ય ચિદ્-
રૂપત્વેન જાત્યા યદ્-બ્રહ્મ-સમાનાકારત્વં તદ્ એવ તસ્ય બ્રહ્મણા
સહૈક્યમ્ ઇતિ વ્યક્તિ-ભેદઃ પ્રસ્ફુટઃ । એવમ્ એવ યથેત્યાદિ-દૃષ્ટાન્તેનાપિ
દર્શિતઃ । તદ્ એતદ્ ઇતિ ઉપનિષદઃ સોઽકામયત બહુ સ્યામ્ ઇત્ય્ આદ્યાઃ ।
નિરંશત્વોપદેશિકેતિ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તમ્ (તૈત્તુ 2.1), નિષ્કલં નિષ્રિયં
શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ (શ્વેતુ 6.19) ઇત્ય્ આદ્યા શ્રુતિસ્ તુ કેવલ-તન્-
નિષ્ઠા વિશેષ્યમાત્ર-પરેત્ય્ અર્થઃ । અનભિવ્યક્ત-સંસ્થાન-ગુણકં બ્રહ્મ
વદતીતિ યાવત્

તત્ર યદિ ત્વમ્-પદાર્થય્સ જીવાત્મનો જ્ઞાનત્વં નિત્યત્વં ચ પ્રથમતો
વિચાર-ગોચરઃ સ્યાત્ તદૈવ તત્-પદાર્થસ્ય તાદૃશત્વં સુબોધં સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્
બોધયિતુમ્ અન્યાર્થશ્ ચ પરામર્શઃ (વ્સ્. 1.3.20) ઇતિ ન્યાયેન જીવાત્મનસ્ તદ્-
રૂપત્વમ્ આહ ।
નાત્મા જજાન ન મરિષ્યતિ નૈધતેઽસૌ
ન ક્ષીયતે સવનવિદ્-વ્યભિચારિણાં હિ ।
સર્વત્ર શશ્વદ્ અનપાય્ય્ ઉપલબ્ધિ-માત્રં
પ્રાણો યથેન્દ્રિય-બલેન વિકલ્પિતં સત્ ॥ (ભ્પ્ 11.3.38)
આત્મા શુદ્ધો જીવઃ । ન જજાન ન જાતઃ । જન્માભાવાદ્ એવ તદ્-અનન્તરાસ્તિતા-
લક્ષણો વિકારોઽપિ નાસ્તિ । નૈધતે ન વર્ધતે । વૃદ્ધ્ય્-અભાવાદ્ એવ
વિપરિણામોઽપિ નિરસ્તઃ । હિ યસ્માત્ । વ્યભિચારિણામ્ આગમાપાયિનાં બાલ-
યુવાદિ-દેહાનાં દેવ-મનુષ્યાદ્ય્-આકાર-દેહાનાં વા । સવનવિત્ તત્-તત્-કાલ-
દ્રષ્ટા । નહ્ય્ અવસ્થાવતાં દ્રષ્ટા તદ્-અવસ્થો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । નિરવસ્થઃ
કોઽસાવ્ આત્મા । અત આહ ઉપલબ્ધિ-માત્રં જ્ઞાનૈક-રૂપમ્ । કથમ્ભૂતમ્ ।
સર્વત્ર દેહે, શશ્વત્ સર્વદા અનુવર્તમાનમ્ ઇતિ ।
નનુ નીલ-જ્ઞાનં નષ્ટં પીત-જ્ઞાનં જાતમ્ ઇતિ પ્રતીતેર્ ન
જ્ઞાનસ્યાનપાયિત્વમ્ । તત્રાહ ઇન્દ્રિય-બલેનેતિ । સદ્ એવ જ્ઞાનમ્ એકમ્ ઇન્દ્રિય-
બલેન વિવિધં કલ્પિતમ્ । નીલાદ્ય્-આકારા વૃત્તય એવ જાયન્તે નશ્યન્તિ ચ ન
જ્ઞાનમ્ ઇતિ ભાવઃ । અયમ્ આગમાપાયિતદવધિ-ભેદેન પ્રથમસ્ તર્કઃ ।
દ્રષ્ટૃ-દૃશ્ય-ભેદેન દ્વિતીયોઽપિ તર્કો જ્ઞેયઃ । વ્યભિચારિષ્વ્ અવસ્થા-
વ્યભિચારે દૃષ્ટાન્તઃ પ્રાણો યથેતિ ।
બ્દ્: જીવાત્મનિ જ્ઞાતે પરમાત્મા સુજ્ઞાતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ અર્થં
જીવાત્માનં નિરૂપયિષ્યન્ન્ અવતારયતિ તત્ર યદીત્ય્ આદિના । અન્યાર્થશ્ ચેતિ
બ્રહ્મ-સૂત્રમ્ । દહર-વિદ્યા છાન્દોગ્યે પઠ્યતે યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મ-
પુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરોઽસ્મિન્ન્ અન્તર્-આકાશસ્ તસ્મિન્ યદ્-અન્તસ્
તદ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ (છાઉ 8.1.1) ઇતિ । અત્રોપાસકસ્ય શરીરં બ્રહ્મ-પુરં, તત્ર
હૃત્-પુણ્ડરીકસ્થો દહરઃ પરમાત્મા ધ્યેયઃ કથ્યતે । તત્રાપહત-
પાપ્મત્વાદિ-ગુણાષ્ટકમ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ ઉપદિશ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ । તદ્-
વાક્ય-મધ્યે સ એષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્ છરીરાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતિર્
ઉપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે, સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ (છા 8.12.3) ઇતિ
વાક્યં પઠિતમ્ । અત્ર સમ્પ્રસાદો લબ્ધ-વિજ્ઞાનો જીવસ્ તેન યત્ પરં જ્યોતિર્
ઉપપન્નં સ એવ પુરુષોત્તમ ઇત્ય્ અર્થઃ । દહર-વાક્યાન્તરાલે જીવ-
પરામર્શઃ કિમ્ અર્થમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ અન્યાર્થ ઇતિ । તત્ર જીવ-
પરામર્શોઽન્યાર્થઃ । યં પ્રાપ્ય જીવઃ સ્વ-સ્વરૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ
પરમાત્મેતિ પરમાત્મ-જ્ઞાનાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન જજાનેતિ જાયતેઽસ્તિ વર્ધતે
વિપરિણમતેઽપક્ષીયતે નશ્યતિ ચ ઇતિ ભાવ-વિકારાઃ ષટ્ પઠિતાઃ । તે જીવસ્ય
ન સન્તિ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । નનુ નીલ-જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આદિ જ્ઞાન-રૂપમ્
આત્મવસ્તુ જ્ઞાતૃ ભવતિ । પ્રકાશ-વસ્તુ સૂર્યઃ પ્રકાશયિતા યથા । તતશ્ ચ
સ્વરૂપાનુબન્ધિત્વાજ્ જ્ઞાનં તસ્ય નિત્યં, તસ્યેન્દ્રિય-પ્રણાલ્યા નીલાદિ-નિષ્ઠા
યા વિષયતા વૃત્તિ-પદ-વાચ્યા સૈવ નીલાદ્યપગમે નશ્યતીતિ

દૃષ્ટાન્તં વિવૃણ્વન્ન્ ઇન્દ્રિયાદિલયેન નિર્વિકારાત્મોપલબ્ધિં દર્શયતિ --
અણ્ડેષુ પેશિષુ તરુષ્વ્ અવિનિશ્ચિતેષુ
પ્રાણો હિ જીવમ્ ઉપધાવતિ તત્ર તત્ર ।
સન્ને યદ્ ઇન્દ્રિય-ગણેઽહમિ ચ પ્રસુપ્તે
કૂટસ્થ આશયમ્ ઋતે તદ્ અનુસ્મૃતિર્ નઃ ॥ [ભ્પ્ 11.3.39]
અણ્ડેષુ અણ્ડજેષુ । પેશિષુ જરાયુજેષુ । તરુષુ ઉદ્ભિજ્જેષુ । અવિનિશ્ચિતેષુ
સ્વેદજેષુ । ઉપધાવતિ અનુવર્તતે । એવં દૃષ્ટાન્તે નિર્વિકારત્વં પ્રદર્શ્ય
દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપિ દર્શયતિ । કથમ્ । તદૈવાત્મા સવિકાર ઇવ પ્રતીયતે યદા
જાગરે ઇન્દ્રિય-ગણઃ । યદા ચ સ્વપ્ને તત્-સંસ્કારવાન્ અહઙ્કારઃ । યદા તુ
પ્રસુપ્તં તદા તસ્મિન્ પ્રસુપ્ત ઇન્દ્રિય-ગણે સન્ને લીને । અહમિ અનઙ્કારે ચ
સન્ને લીને । કૂટસ્થો નિર્વિકાર એવાત્મા । કુતઃ । આશયમ્ ઋતે લિઙ્ગ-શરીરમ્
ઉપાધિં વિના । વિકાર-હેતોર્ ઉપાધેર્ અભાવાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નન્વ્ અહઙ્કાર-પર્યન્તસ્ય સર્વસ્ય લયે શૂન્યમ્ એવાવશિષ્યતે । ક્વ તદા
કૂટસ્થ આત્મા । અત આહ તદ્-અનુસ્મૃતિર્ નઃ । તસ્યાખણ્ડાત્મનઃ સુષ્પ્તિ-
સાક્ષિણઃ સ્મૃતિઃ નઃ અસ્માકં જાગ્રદ્-દ્રષ્ટૄણાં જાયતે એતાવન્તં કાલં
સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિદ્ અવેદિષમ્ ઇતિ । અતોઽનનુભૂતસ્ય
તસ્યાસ્મરણાદ્ અસ્ત્ય્ એવ સુષ્પ્તૌ તાદ્ર્ગ્-આત્માનુભવઃ । વિષય-
સમ્બન્ધાભાવાચ્ ચ ન સ્પષ્ટ ઇતિ ભાવઃ । અતઃ સ્વ-પ્રકાશ-માત્ર-વસ્તુનઃ
સૂર્યાદેઃ પ્રકાશવદ્ ઉપલભ્દિ-માત્રસ્યાપ્ય્ આત્મન ઉપલભ્દિઃ સ્વાશ્રયેઽસ્ત્ય્
એવેત્ય્ આયાતમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- યદ્ વૈ તન્ ન પશ્યતિ પશ્યન્ વૈ
દ્રષ્ટવ્યાન્ ન પશ્યતિ, ન હિ દ્રષ્ટુર્ દૃષ્ટોર્વિપરિલોપો વિદ્યતે (બૃહદુ
4.3.23) ઇતિ ।
અયં સાક્ષિ-સાક્ષ્ય-વિભાગેન તૃતીયસ્ તર્કઃ । દુઃખિ-પ્રેમાસ્પદત્વ-
વિભાગેન ચતુર્થોઽપિ તર્કોઽવગન્તવ્યઃ

બ્દ્: દૃષ્ટાન્તમ્ ઇતિ પ્રાણસ્ય નાના-દેહેષ્વ્ ઐકરૂપ્યાન્ નિર્વિકારત્વમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તસ્મિન્ન્ આત્મનિ । ઉપાધેર્ લિઙ્ગ-શરીરસ્ય । અભાવાદ્ વિશ્લેષાદ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તદાપ્ય્ અતિસૂક્ષ્માયા વાસનાયાઃ સત્ત્વાન્ મુક્તેર્ અભાવ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
પ્રાકૃતાહઙ્કારે લીનેઽપિ સ્વરૂપાનુબન્ધિનોઽહમ્ અર્થસ્ય સત્ત્વાત્ તેન સુખમ્
અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ વિમર્શો ભવતીતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ નન્વ્ ઇત્ય્ આદિ ।
શૂન્યમ્ એવેતિ અહં-પ્રત્યય્ં વિનાત્મનોઽપ્રતીતેર્ ઇતિ ભાવઃ । અખણ્ડાત્મન
ઇતિ । અણુ-રૂપત્વાદ્ વિભાગાનર્હસ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ સ્વાપાદ્ ઉત્થિતસ્યાત્મનો,હઙ્કારેણ યોગાત્ સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ
વિમર્શો જાગરે સિધ્યતિ । સુષુપ્તૌ તુ ચિન્-માત્રઃ સ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ
અતોઽનનુભૂતસ્યેતિ । અનુભવ-સ્મરણયોઃ સામાનાધિકરણ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તસ્માત્ તસ્યામ્ અપ્ય્ અનુભવિતૈવાત્મેતિ સિદ્ધમ્ । નનૂપલબ્ધિ-માત્રમ્ ઇત્ય્
ઉક્તમ્ । તસ્યોપલબ્ધૃત્વં કથમ્ । તત્રાહ અત ઇત્ય્ આદિ । યદ્ વૈ ઇતિ । તદ્-આત્મ-
ચૈતન્યં કર્તૃ । સુષુપ્તૌ ન પશ્યતીતિ યદ્ ઉચ્યતે તત્ ખલુ દ્રષ્ટવ્ય-
વિષયાભાવાદ્ એવ, ન તુ દ્રષ્ટૃત્વાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

તદ્ ઉક્તં -
અન્વય-વ્યતિરેકાખ્યસ્ તર્કઃ સ્યાચ્ ચતુરાત્મકઃ ।
આગમાપાયિતદવધિ-ભેદેન પ્રથમો મતઃ ॥
દ્રષ્ટૃ-દૃશ્ય-વિભાગેન દ્વિતીયોઽપિ મતસ્ તથા ।
સાક્ષિ-સાક્ષ્ય-વિભાગેન તૃતીયઃ સમ્મતઃ સતામ્ ॥
દુઃખિ-પ્રેમાસ્પદત્વેન ચતુર્થઃ સુખ-બોધકઃ ॥
॥11.3॥ ઇતિ શ્રી-પિપ્પલાયનો નિમિમ્

બ્દ્: પદ્યયોર્ વ્યાખ્યાને ચત્વારસ્ તર્કા યોજિતાસ્ તાન્ અભિયુક્તોક્તાભ્યાં
સાર્ધકારિકાભ્યાં નિર્દિશતિ અન્વયેતિ । તર્ક-શબ્દેન તર્કાઙ્ગકમ્
અનુમાનં બોધ્યમ્ । આગમાપાયિનો દૃશ્યાત્ સાક્ષ્યાદ્ દુઃખાસ્પદાચ્ ચ
દેહાદેર્ આત્મા ભિદ્યતે । તદ્-અવધિત્વાત્, તદ્-દ્રષ્ટૃત્વાત્, તત્-સાક્ષિત્વાત્,
પ્રેમાસ્પદત્વાચ્ ચેતિ ક્રમેણ હેતવો નેયાઃ । વ્યતિરેકશ્ ચોહ્યઃ

એવમ્ભૂતાનાં જીવાનાં ચિન્-માત્રં યત્ સ્વરૂપં તયૈવાકૃત્યા તદ્-અંશિત્વેન
ચ તદ્-અભિન્નં યત્ તત્ત્વં તદ્ અત્ર વાચ્યમ્ ઇતિ વ્યષ્ટિ-નિર્દેશ-દ્વારા
પ્રોક્તમ્ । તદ્ એવ હ્ય્ આશ્રય-સંજ્ઞકં મહાપુરાણ-લક્ષણ-રૂપૈઃ
સર્ગાદિભિર્ અર્થૈઃ સમષ્ટિ-નિર્દેશ-દ્વારાપિ લક્ષ્યત ઇત્ય્ અત્રાહ દ્વાભ્યામ્ -
અત્ર સર્ગો વિસર્ગશ્ ચ સ્થાનં પોષણમ્ ઊતયઃ ।
મન્વન્તરેશાનુકથા નિરોધો મુક્તિર્ આશ્રયઃ ॥
દશમસ્ય વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં નવાનામ્ ઇહ લક્ષણમ્ ।
વર્ણયન્તિ મહાત્માનઃ શ્રુતેનાર્થેન ચાઞ્જસા ॥ (ભ્પ્ 2.10.1-2)
મન્વન્તરાણિ ચેશાનુકથાશ્ ચ મન્વન્તરેશાનુકથાઃ । અત્ર સર્ગાદયો
દશાર્થા લક્ષ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર ચ દશમસ્ય વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં તત્ત્વ-
જ્ઞાનાર્થં નવાનાં લક્ષણં સ્વરૂપં વર્ણયન્તિ । નન્વ્ અત્ર નૈવં
પ્રતીયતે । અત આહ શ્રુતેન શ્રુત્યા કણ્ઠોક્ત્યૈવ સ્તુતયાદિ-સ્થાનેષુ, અઞ્જસા
સાક્ષાદ્ વર્ણયન્તિ । અર્થેન તાત્પર્ય-વૃત્ત્યા ચ તત્-તદ્-આખ્યાનેષુ

બ્દ્: ઈશ્વર-જ્ઞાનાર્થં જીવ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનં નિર્ણીતમ્ । અથ તત્-
સાદૃશ્યેનેશ્વર-સ્વરૂપં નિર્ણેતું પૂર્વોક્તં યોજયતિ એવમ્ભૂતાનામ્ ઇત્ય્
આદિના । ચિન્-માત્રં યત્ સ્વરૂપમ્ ઇતિ ચેતયિતૃ ચેતિ બોધ્યં પૂર્વ-નિરૂપણાત્ ।
તતહિવાકૃત્યેતિ ચિન્માત્રત્વે સતિ ચેતયિતૃત્વં યાકૃતિર્ જાતિસ્ તયેત્ય્ અર્થઃ । આકૃતિસ્
તુ સ્ત્રિયાં રૂપે સામાન્ય-વપુષોર્ અપિ ઇતિ મેદિની । તદ્-અંશિત્વેન જીવાંશિત્વેન
ચેત્ય્ અર્થઃ । તદ્-અભિન્નં જીવાભિન્નં યદ્ બ્રહ્મ-તત્ત્વમ્ । અંશઃ ખલ્વ્
અંશિનો ન ભિદ્યતે વ્યષ્ટિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । જીવાદિ-શક્તિમદ્ બ્રહ્મ સમષ્ટિઃ ।
જીવસ્ તુ વ્યષ્ટિઃ । તાદૃશ-સમષ્ટિ-બ્રહ્મ-નિરૂપણેન તસ્ય તથાત્વં
વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દશમસ્ય ચેશ્વરસ્ય । અવશિષ્ટઃ સ્ફુટાર્થઃ

તમ્ એવ દશમં વિસ્પષ્ટયિતું તેષાં દશાનાં વ્યુત્પાદિકાં સપ્ત-શ્લોકીમ્
આહ --
ભૂત-માત્રેન્દ્રિય-ધિયાં જન્મ સર્ગ ઉદાહૃતઃ
બ્રહ્મણો ગુણ-વૈષમ્યાદ્ વિસર્ગઃ પૌરુષઃ સ્મૃતઃ ॥ (ભ્પ્ 2.10.3)
ભૂતાનિ ખાદીનિ । માત્રાણિ ચ શબ્દાદીનિ ઇન્દ્રિયાણિ ચ । ધી-શબ્દેન મહદ્-
અહઙ્કારૌ । ગુણાનાં વૈષમ્યાત્ પરિણામાત્ । બ્રહ્મણઃ પરમેશ્વરાત્
કર્તૃ-ભૂતાદીનાં જન્મ સર્ગઃ । પુરુષો વૈરાજો બ્રહ્મા, તત્-કૃતઃ પૌરુષશ્
ચરાચર-સર્ગો વિસર્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ્થિતિર્ વૈકુણ્ઠ-વિજયઃ પોષણં તદ્-અનુગ્રહઃ
મન્વન્તરાણિ સદ્-ધર્મ ઊતયઃ કર્મ-વાસનાઃ
અવતારાનુચરિતં હરેશ્ ચાસ્યાનુવર્તિનામ્
પુંસામ્ ઈશ-કથાઃ પ્રોક્તા નાનાખ્યાનોપબૃંહિતાઃ ॥ (ભ્પ્ 2.10.4-5)
વૈકુણ્ઠસ્ય ભગવતો વિજયઃ સૃષ્ટાનાં તત્-તન્-મર્યાદા-પાલનેનોત્કર્ષઃ ।
સ્થિતિઃ સ્થાનમ્ । તતઃ સ્થિતેષુ સ્વભક્તેષુ તસ્યાનુગ્રહઃ પોષણમ્ ।
મન્વન્તરાણિ તત્-તન્-મન્વન્તર-સ્થિતાનાં મન્વાદીનાં તદ્-અનુગૃહીતાનાં
સતાં ચરિતાનિ, તાન્ય્ એવ ધર્મસ્ તદ્-ઉપાસનાખ્યઃ સદ્-ધર્મઃ । તત્રૈવ
સ્થિતૌ નાના-કર્મ-વાસના ઊતયઃ । સ્થિતાવ્ એવ હરેર્ અવતારાનુચરિતમ્
અસ્યાનુવર્તિનાં ચ કથા ઈશાનુકથાઃ પ્રોક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નિરોધો ઽસ્યાનુશયનમ્ આત્મનઃ સહ શક્તિભિઃ ।
મુક્તિર્ હિત્વાન્યથા રૂપં સ્વ-રૂપેણ વ્યવસ્થિતિઃ ॥ (ભ્પ્ 2.10.6)
સ્થિત્ય્-અનન્તરં ચાત્મનો જીવસ્ય શક્તિભિઃ સ્વોપાધિભિઃ સહાસ્ય હરેર્
અનુશયનં, હરિ-શયનાનુગતત્વેન શયનં નિરોધ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હરેઃ
શયનં પ્રપઞ્ચં પ્રતિ દૃષ્ટિ-નિમીલનમ્ । જીવાનાં શયનં તત્ર લય ઇતિ
જ્ઞેયમ્ । તત્રૈવ નિરોધેઽન્યથારૂપમ્ અવિદ્યાધ્યસ્તમ્ અજ્ઞત્વાદિકં હિત્વા
સ્વરૂપેણ વ્યવસ્થિતિર્ મુક્તિઃ

બ્દ્: સર્ગાદીન્ દશ વ્યુત્પાદયતિ તદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આદિના । બ્રહ્મણઃ
પરમેશ્વરાદ્ ઇતિ । કારણ-સૃષ્ટિઃ પારમેશ્વરી । કાર્ય-સૃષ્ટિસ્ તુ વૈરિઞ્ચીત્ય્
અર્થઃ । મુક્તિર્ ઇતિ ભગવદ્-વૈમુખ્યાનુગતયાઽવિદ્યયા રચિતમ્ અન્યથા-
રૂપં દેવમ્ આનવાદિભાવં હિત્વા તત્-સામ્મુખ્યાનુપ્રવૃત્તયા તદ્-ભક્ત્યા
વિનાશ્ય, સ્વરૂપેણાપહત-પાપ્મત્વાદિ-ગુણાષ્ટક-વિશિષ્ટેન જીવ-સ્વરૂપેણ
જીવસ્ય વ્યવસ્થિતિર્ વિશિષ્ટા પુનર્ આવૃત્તિ-શૂન્યા પુનર્ આવૃત્તિ-શૂન્યા ભગવત્-
સન્નિધૌ સ્થિતિર્ મુક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

આભાસશ્ ચ નિરોધશ્ ચ યતો ઽસ્ત્ય્ અધ્યવસીયતે
સ આશ્રયઃ પરં બ્રહ્મ પરમાત્મેતિ શબ્દ્યતે । [ભ્પ્ 2.10.7]
આભાસઃ સૃષ્ટિઃ । નિરોધો લયશ્ ચ યતો ભવતિ । અધ્યવસીયત ઉપલભ્યતે
જીવાનાં જ્ઞાનેન્દ્રિયેષુ પ્રકાશતે ચ । સ બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ પ્રસિદ્ધ
આશ્રયઃ કથ્યતે । ઇતિ શબ્દઃ પ્રકારાર્થઃ । તેન ભગવાન્ ઇતિ ચ । અસ્ય વિવૃતિર્
અગ્રે વિધેયા

બ્દ્: અથ નવભિઃ સર્ગાદિભિર્ લક્ષણીયમ્ આશ્રય-તત્ત્વમ્ આહ આભાસશ્ ચેતિ ।
યત ઇતિ હેતૌ પઞ્ચમી

સ્થિતૌ ચ તત્રાશ્રય-સ્વરૂપમ્ અપરોક્ષાનુભવેન વ્યષ્ટિ-દ્વારાપિ સ્પષ્ટં
દર્શયિતુમ્ અધ્યાત્માદિ-વિભાગમ્ આહ -
યો ઽધ્યાત્મિકો ઽયં પુરુષઃ સો ઽસાવ્ એવાધિદૈવિકઃ ।
યસ્ તત્રોભય-વિચ્છેદઃ પુરુષો હ્ય્ આધિભૌતિકઃ ॥
એકમ્ એકતરાભાવે યદા નોપલભામહે ।
ત્રિતયં તત્ર યો વેદ સ આત્મા સ્વાશ્રયાશ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 2.10.8-9]
યોઽયમ્ આધ્યાત્મિકઃ પુરુષશ્ ચક્ષુર્-આદિ-કરણાભિમાની દ્રષ્ટા જીવઃ । સ
એવાધિદૈવિકશ્ ચક્ષુર્ આદ્ય્-અધિષ્ઠાતા સૂર્યાદિઃ । દેહ-સૃષ્ટેઃ પૂર્વં
કરણાનાઆમ્ અધિષ્ઠાનાભાવેનાક્ષમતયા કરણ-પ્રકાશ-
કર્તૃત્વાભિમાનિ-તત્-સહાયયોર્ ઉભયોર્ અપિ તયોર્ વૃત્તિ-ભેદાનુદયેન જીવત્વ-
માત્રાવિશેષાત્ । તતશ્ ચોભયઃ કરણાભિમાનિ-તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપો
દ્વિરૂપો વિચ્છેદો યસ્માત્ । સ આધિભૌતિકશ્ ચક્ષુર્ ગોલકાદ્ય્-ઉપલક્ષિતો દૃશ્યો
દેહઃ પુરુષ ઇતિ પુરુષસ્ય જીવસ્યોપાધિઃ । સ વા એષ પુરુષોઽન્ન-રસ-મયઃ
[તૈત્તૌ 2.1] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ

બ્દ્: નનુ કરણાભિમાનિનો જીવસ્ય કરણ-પ્રવર્તક-સૂર્યાદિત્વમ્ અત્ર
કથમ્ । તત્રાહ દેહ-સૃષ્ટેઃ પૂર્વમ્ ઇતિ કરણાનામ્ ઇતિ । અધિષ્ઠાનાભાવેન
ચક્ષ્ર્ ગોલકાદ્યભાવેનેત્ય્ અર્થઃ । ઉભયોર્ અપિ તયોર્ વૃત્તિ-ભેદાનુદયેનેતિ
કરણાનાં વિષય-ગ્રહણં વૃત્તિઃ । દેવતાનાં તુ તત્ર પ્રવર્તકત્વં વૃત્તિઃ ।
અયમ્ અત્ર નિષ્કર્ષઃ દેહોત્પત્તેઃ પૂર્વમ્ અપિ જીવેન સાર્ધમ્ ઇન્દ્રિયાણિ તદ્-
દેવતાશ્ ચ સન્ત્ય્ એવ । તદા તેષાં વૃત્ત્ય્-અભાવાજ્ જીવેઽન્તર્ભાવો વિવક્ષિતઃ ।
ઉત્પન્ને તુ દેહે તયોર્ વિભાગો યદ્-ભવતીત્ય્ આહ તતશ્ ચોભય ઇતિ

એકમ્ એકતરાભાવ ઇત્ય્ એષામ્ અન્યોન્ય-સાપેક્ષ-સિદ્ધત્વે નાનાશ્રયત્વં
દર્શયતિ । તથા હિ દૃશ્યં વિના તત્-પ્રતીત્ય્-અનુમેયં કરણં ન સિધ્યતિ ।
નાપિ દ્રષ્ટા ન ચ તદ્ વિના કરણ-પ્રવૃત્ત્ય્-અનુમેયસ્ તદ્-અધિષ્ઠાતા
સૂર્યાદિઃ । ન ચ તં વિના કરણં પ્રવર્તતે । ન ચ તદ્ વિના દૃયમ્ ઇત્ય્
એકતરસ્યાભાવ એકં નોપલભામહે । તત્ર તદા તત્-ત્રિતયમ્
આલોચનાત્મકેન પ્રત્યયેન । યો વેદ સાક્ષિતયા પશ્યતિ સ પરમાત્મા
આશ્રયઃ । તેષામ્ અપિ પરસ્પરમ્ આશ્રયત્વમ્ અસ્તીતિ તદ્-વ્યવચ્છેદાર્થં
વિશેષણં સ્વાશ્રયોઽનન્યાશ્રયઃ । સ ચાસાવ્ અન્યેષામ્ આશ્રયશ્ ચેતિ ।
તત્રાંશાંશિનોઃ શુદ્ધ-જીવ-પરમાત્મનોર્ અભેદાંશ-સ્વીકારેણૈવાશ્રય
ઉક્તઃ । અતઃ પરોઽપિ મનુતેઽનર્થમ્ [ભ્પ્ 1.7.5] ઇતિ ।
જાગ્રત્-સ્વપ્ન-સુષુપ્તં ચ ગુણતો બુદ્ધિ-વૃત્તયઃ ।
તાસાં વિલક્ષણો જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિવક્ષિતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.13.27] ઇતિ ।
શુદ્ધો વિચષ્ટે હ્ય્ અવિશુદ્ધ-કર્તુઃ [ભ્પ્ 5.11.12] ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તસ્ય સાક્ષિ-
સંજ્ઞિનઃ શુદ્ધ-જીવસ્યાશ્રયત્વં ન શઙ્કનીયમ્ । અથવા નન્વ્
આધ્યાત્મિકાદીનામ્ અપ્ય્ આશ્રયત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ । સત્યમ્ । તથાપિ
પરસ્પરાશ્રયત્વાન્ ન તત્રાશ્રયતાકૈવલ્યમ્ ઇતિ તે ત્વ્ આશ્રય-શબ્દેન
મુખ્યતયા નોચ્યન્ત ઇત્ય્ આહ એકમ્ ઇતિ । તર્હિ સાક્ષિણ એવાસ્તામ્ આશ્રયત્વમ્ ।
તત્રાહ ત્રિતયમ્ ઇતિ । સ આત્મા સાક્ષી જીવસ્ તુ યઃ સ્વાશ્રયોઽનન્યાશ્રયઃ
પરમાત્મા સ એવાશ્રયો યસ્ય તથાભૂત ઇતિ । વક્ષ્યતે ચ હંસ-ગુહ્ય-સ્તવે
સર્વં પુમાન્ વેદ ગુણાંશ્ ચ તજ્-જ્ઞો ન વેદ સર્વજ્ઞમ્ અનન્તમ્ ઈડે ઇતિ [ભ્પ્
6.4.25] । તસ્માત્ આભાસશ્ ચ ઇત્ય્ આદિનોક્તઃ પરમાત્મૈવાશ્રય ઇતિ ॥2.10॥ શ્રી-
શુકઃ

બ્દ્: આધ્યાત્મિકાદીનાં ત્રયાણાં મિથઃ સાપેક્ષત્વેન સિદ્ધેસ્ તેષામ્
આશ્રયત્વં નાસ્તીતિ વ્યાચષ્ટે એકમ્ એકતરેત્ય્ આદિના । ત્રિતયમ્ આધ્યાત્મિકાદિ-
ત્રિતયમ્ । નનુ શુદ્ધસ્ય જીવસ્ય દેહેન્દ્રિયાદિ-સાક્ષિત્વાભિધાનેનાન્યાન્
અપેક્ષત્વ-સિદ્ધેસ્ તસ્યાશ્રયત્વં કુતો ન બ્રૂસ તત્રાહ અત્રાંશાંશિનોર્ ઇતિ ।
અંશિનાંશોઽપીહ ગૃહીત ઇત્ય્ અર્થઃ । અસન્તોષાદ્ વ્યાખ્યાન્તરમ્ અથવેતિ । તર્હીતિ
સાક્ષિણઃ શુદ્ધ-જીવસ્ય । સર્વમ્ ઇતિ પુમાન્ જીવઃ

અસ્ય શ્રી-ભાગવતસ્ય મહા-પુરાણત્વ-વ્યઞ્જક-લક્ષણં પ્રકારાન્તરેણ ચ
વદન્ન્ અપિ તસ્યૈવાશ્રયત્વમ્ આહ દ્વયેન -
સર્ગોઽસ્યાથ વિસર્ગશ્ ચ વૃત્તી રક્ષાન્તરાણિ ચ ।
વંશો વંશાનુચરિતં સંસ્થા હેતુર્ અપાશ્રયઃ ॥
દશભિર્ લક્ષણૈર્ યુક્તં પુરાણં તદ્-વિદો વિદુઃ ।
કેચિત્ પઞ્ચ-વિધં બ્રહ્મન્ મહદ્-અલ્પ-વ્યવસ્થયા ॥[ભ્પ્ 12.7.9-10]
અન્તરાણિ મન્વન્તરાણિ । પઞ્ચ-વિધમ્ -
સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ ।
વંશાનુચરિતં ચેતિ પુરાણં પઞ્ચ-લક્ષણમ્ ॥ ઇતિ કેચિદ્ વદન્તિ ।
સ ચ મતભેદો મહદ્-અલ્પ-વ્યવસ્થયા મહા-પુરાણમ્ અલ્પ-પુરાણમ્ ઇતિ
ભિન્નાધિકરણત્વેન । યદ્યપિ વિષ્ણુ-પુરાણાદાવ્ અપિ દશાપિ તાનિ લક્ષ્યન્તે ।
તથાપિ પઞ્ચાનામ્ એવ પ્રાધાન્યેનોક્તત્વાદ્ અલ્પત્વમ્ । અત્ર દશાનામ્
અર્થાનાં સ્કન્ધેષુ યથાક્રમં પ્રવેશો ન વિવક્ષિતઃ । તેષામ્ દ્વાદશ-
સઙ્ખ્યત્વાત્ । દ્વિતીય-સ્કન્ધોક્તાનાં તેષાં તૃતીયાદિષ્ યથા-સઙ્ખ્યં ન
સમાવેશઃ । નિરોધાદીનાં દશમાદિષ્વ્ અષ્ટમ-વર્જમ્ । અન્યેષામ્ અપ્ય્
અન્યેષુ યથોક્ત-લક્ષણતયા સમાવેશનાશક્યત્વાદ્ એવ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-
સ્વામિભિર્ એવ -
દશમે કૃષ્ણ-સત્-કીર્તિ-વિતાનાયોપવર્ણ્યતે ।
ધર્મ-ગ્લાનિ-નિમિત્તસ્ તુ નિરોધો દુષ્ટ-ભૂભુજામ્ ॥ ઇતિ ।
પ્રાકૃતાદિ-ચતુર્ધા યો નિરોધઃ સ તુ વર્ણિતઃ । ઇતિ ।
અતોઽત્ર સ્કન્ધે શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપસ્યાશ્રયસ્યૈવ વર્ણન-પ્રાધાન્યં તૈર્
વિવક્ષિતમ્ । ઉક્તં ચ સ્વયમ્ એવ - દશમે દશમં લક્ષ્યમ્ આશ્રિતાશ્રય-
વિગ્રહમ્ ઇતિ । એવમ્ અન્યત્રાપ્ય્ ઉન્નેયમ્ । અતઃ પ્રાયશઃ સર્વેઽર્થાઃ સર્વેષ્વ્
એવ સ્કન્ધેષુ ગુણત્વેન વા મુખ્યત્વેન વા નિરૂપ્યન્ત ઇત્ય્ એવ તેષામ્
અભિમતમ્ । શ્રુતેનાર્થેન ચાઞ્જસા ઇત્ય્ અત્ર ચ તથૈવ પ્રતિપન્નં સર્વત્ર
તત્-તત્-સમ્ભવાત્ । તતશ્ ચ પર્થમ-દ્વિતીયયોર્ અપિ મહા-પુરાણતાયાં
પ્રવેશઃ સ્યાત્ । તસ્માત્ ક્રમો ન ગૃહીતઃ

બ્દ્: અસ્યેતિ । પ્રકારાન્તરેણેતિ ક્વચિન્-નામાન્તરત્વાદ્ અર્થાન્તરત્વાચ્ ચેત્ય્
અર્થઃ । એતાનિ દશ-લક્ષણાનિ કેચિત્ તૃતીયાદિષુ ક્રમેણ સ્થૂલ-ધિયો
યોજયન્તિ । તાન્ નિરાકુર્વન્ન્ આહ દ્વિતીય-સ્કન્ધોક્તાનામ્ ઇતિ । અષ્ટાદશ-
સહસ્રિત્વં દ્વાદશ-સ્કન્ધિત્વં ચ ભાગવત-લક્ષણં વ્યાકુપ્યેત ।
અધ્યાય-પૂર્તૌ ભાગવતત્વોક્તિશ્ ચ ન સમ્ભવેદ્ ઇતિ ચ બોધ્યમ્ । શુક-
ભાષિતં ચેદ્ ભાગવતં તર્હિ પ્રથમસ્ય દ્વાદશ-શેષસ્ય ચ
તત્ત્વાનાપત્તિઃ । તસ્માદ્ અષ્ટાદશ-સહસ્રિ તત્-પિતુર્ આચાર્યાચ્ છુકેનાધીતં
કથિતં ચેતિ સામ્પ્રતં સંવાદાસ્ તુ તથૈવાનાદિ-સિદ્ધા ઇતિ સામ્પ્રતમ્

અથ સર્ગાદીનાં લક્ષણમ્ આહ -
અવ્યાકૃત-ગુણ-ક્ષોભાન્ મહતસ્ ત્રિવૃતોઽહમઃ ।
ભૂત-માત્રેન્દ્રિયાર્થાનાં સમ્ભવઃ સર્ગ ઉચ્યતે ॥ (ભ્પ્ 12.7.11)
પ્રધાન-ગુણ-ક્ષોભાન્ મહાન્, તસ્માત્ ત્રિગુણોઽહઙ્કારઃ । તસ્માદ્ ભૂત-
માત્રાણાં ભૂત-સૂક્ષ્માણામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ । સ્થૂલ-ભૂતાનાં ચ । તદ્-
ઉપલક્ષિત-તદ્-દેવતાનાં ચ સમ્ભવઃ સર્ગઃ । કારણ-સૃષ્ટિઃ સર્ગ ઇત્ય્
અર્થઃ ।
પુરુષાનુગૃહીતાનામ્ એતેષાં વાસનામયઃ ।
વિસર્ગોઽયં સમાહારો બીજાદ્ બીજં ચરાચરમ્ ॥ (ભ્પ્ 12.7.12)
પુરુષઃ પરમાત્મા । એતેષાં મહદ્-આદીનાં, જીવસ્ય પૂર્વકર્મ-વાસના-
પ્રધાનોઽયં સમાહારઃ । કાર્ય-ભૂતશ્ ચરાચર-પ્રાણિ-રૂપો બીજાદ્ બીજમ્
ઇવ પ્રવાહાપન્નો વિસર્ગ ઉચ્યતે । વ્યષ્ટિ-સૃષ્ટિ-વિસર્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેનોતિર્ અય્
ઉક્તા -
વૃત્તિર્ ભૂતાનિ ભૂતાનાં ચરાણામ્ અચરાણિ ચ ।
કૃતા સ્વેન નૄણાં તત્ર કામાચ્ ચોદનયાપિ વા ॥ (ભ્પ્ 12.7.13)
ચરાણાં ભૂતાનાં સામાન્યતોઽચરાણિ, ચકારાચ્ ચરાણિ ચ કામાદ્ વૃત્તિઃ । તત્ર
તુ નૄણાં સ્વેન સ્વભાવેન કામાચ્ ચોદનયાપિ વા યા નિયતા વૃત્તિર્
જીવિકાકૃતા, સા વૃત્તિર્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
રક્ષાચ્યુતાવતારેહા વિશ્વસ્યાનુયુગે યુગે ।
તિર્યઙ્-મર્ત્યર્ષિદેવેષુ હન્યન્તે યૈસ્ ત્રયી-દ્વિષઃ ॥ (ભ્પ્ 12.7.14)
યૈર્ અવતારૈઃ । અનેનેશકથા । સ્થાનં પોષણં ચેતિ ત્રયમ્ ઉક્તમ્ ।
મન્વન્તરં મનુર્ દેવા મનુ-પુત્રાઃ સુરેશ્વરાઃ ।
ઋષયોઽંશાવતારાશ્ ચ હરેઃ ષડ્-વિધમ્ ઉચ્યતે ॥ (ભ્પ્ 12.7.15)
મન્વાદ્યાચરણ-કથનેન સદ્-ધર્મ એવાત્ર વિવક્ષિત ઇત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચ
પ્રાક્તન-ગ્રન્થેનૈકાર્થ્યમ્ ।
રાજ્ઞાં બ્રહ્મ-પ્રસૂતાનાં વંશસ્ ત્રૈકાલિકોઽન્વયઃ ।
વંશ્યાનુચરિતં તેષાં વૃત્તં વંશધરાશ્ ચ યે ॥ (ભ્પ્ 12.7.16)
તેષાં રાજ્ઞાં યે ચ વંશ-ધરાસ્ તેષાં વૃત્તં વંશ્યાનુચરિતમ્

બ્દ્: ઉદ્દિષ્ટાનાં સર્ગાદીનાં ક્રમેણ લક્ષણાનિ દર્શયિતુમ્ આહ -
અથેત્યાદિ । અવ્યાકૃતેતિ ત્રિવૃત્-પદં મહતોઽપિ વિશેષણં બોધ્યમ્ । સાત્ત્વિકી
રાજસશ્ ચૈવ તામસશ્ ચ ત્રિધા મહાન્ (વિપ્ 1.2.34) ઇતિ શ્રી-વૈષ્ણવાત્ ।
પુરુષઃ પરમાત્મા વિરિઞ્ચાન્તઃસ્થ ઇતિ બોધ્યમ્ । સ્ફુટાર્થાનિ શિષ્ટાનિ

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો નિત્ય આત્યન્તિકો લયઃ ।
સંસ્થેતિ કવિભિઃ પ્રોક્તશ્ ચતુર્ધાસ્ય સ્વભાવતઃ ॥ (ભ્પ્ 12.7.17)
અસ્ય પરમેશ્વરસ્ય । સ્વભાવતઃ શક્તિતઃ । આત્યન્તિક ઇત્ય્ અનેન મુક્તિર્ અપ્ય્
અત્ર પ્રવેશિતા ।
હેતુર્ જીવોઽસ્ય સર્ગાદેર્ અવિદ્યા-કર્મ-કારકઃ ।
યં ચાનુશયિનં પ્રાહુર્ અવ્યાકૃતમ્ ઉતાપરે ॥ (ભ્પ્ 12.7.18)
હેતુર્ નિમિત્તમ્ । અસ્ય વિશ્વસ્ય । યતોઽયમ્ અવિદ્યયા કર્મ-કારકઃ । યમ્ એવ
હેતું કેચિચ્ ચૈતન્ય-પ્રાધાનેનાનુશયિનં પ્રાહુઃ । અપર ઉપાધિ-
પ્રાધાન્યેનાવ્યાકૃતમ્ ઇતિ ।
વ્યતિરેકાન્વયો યસ્ય જાગ્રત્-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિષુ ।
માયામયેષુ તદ્ બ્રહ્મ જીવ-વૃત્તિષ્વ્ અપાશ્રયઃ ॥ (ભ્પ્ 12.7.19)
શ્રી-બાદરાયણ-સમાધિ-લબ્ધાર્થ-વિરોધાદ્ અત્ર ચ જીવ-શુદ્ધ-સ્વરૂપમ્
એવાશ્રયત્વેન ન વ્યાખ્યાયતે કિન્ત્વ્ અયમ્ એવાર્થઃ । જાગ્રદ્-આદિષ્વ્ અવસ્થાસુ,
માયામયેષુ માયા-શક્તિ-કલ્પિતેષુ મહદ્-આદિ-દ્રવ્યેષુ ચ । કેવલ-
સ્વરૂપેણ વ્યતિરેકઃ પરમ-સાક્ષિતયાન્વયશ્ ચ યસ્ય તદ્ બ્રહ્મ જીવાનાં
વૃત્તિષુ શુદ્દ-સ્વરૂપતયા સોપાધિતયા ચ વર્તનેષુ સ્થિતિષ્વ્ અપાશ્રયઃ ।
સર્વમ્ અત્ય્ અતિક્રમ્યાશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ । અપ ઇત્ય્ એતત્ કહ્લુ વર્જને, વર્જનં
ચાતિક્રમે પર્યવસ્યતીતિ । તદ્ એવમ્ અપાશ્રયાભિવ્યક્તિ-દ્વાર-ભૂતં હેતુ-
શબ્દ-વ્યપદિષ્ટસ્ય જીવસ્ય શુદ્ધ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનમ્ આહ દ્વાભ્યામ્ ।
પદાર્થેષુ યથા દ્રવ્યં તન્-માત્રં રૂપ-નામસુ ।
બીજાદિ-પઞ્ચતાં તાસુ હ્ય્ અવસ્થાસુ યુતાયુતમ્ ॥
વિરમેત યદા ચિત્તં હિત્વા વૃત્તિ-ત્રયં સ્વયમ્ ।
યોગેન વા તદ્-આત્માનં વેદેહાયા નિવર્તતે ॥ (ભ્પ્ 12.7.20-21)
રૂપ-નામાત્મકેષુ પદાર્થેષુ ઘટાદિષુ યથા દ્રવ્યં પૃથિવ્યાદિ યુતમ્
અયુતં ચ ભવતિ । કાર્ય-દૃષ્ટિં વિનાપ્ય્ ઉપલમ્ભાત્ । તથા તન્-માત્રં
શુદ્ધં જીવ-ચૈતન્ય-માત્રં વસ્તુ ગર્ભાધાનાદિ-પઞ્ચતાન્તાસુ નવસ્વ્ અપ્ય્
અવસ્થાસ્વ્ અવિદ્યયા યુતં સ્વતસ્ ત્વ્ અયુતમ્ ઇતિ શુદ્ધમ્ આત્માનમ્ ઇત્થં
જ્ઞાત્વા નિર્વિણ્ણઃ સન્ન્ અપાશ્રયાનુસન્ધાન-યોગ્યો ભવતીત્ય્ આહ વિરમેતેતિ ।
વૃત્તિ-ત્રયં જાગ્રત્-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિ-રૂપમ્ । આત્માનં પરમાત્માનમ્ । સ્વયં
વાસુદેવાદેર્ ઇવ માયામયત્વાનુસન્ધાનેન દેવ ત્યાદેર્ ઇવાનિષ્ઠિતેન
યોગેન વા । તતશ્ ચેહાયાસ્ તદ્-અનુશીલન-વ્યતિરિક્ત-ચેષ્ટાયાઃ ॥ 1.7 ॥ શ્રી-
સૂતઃ ॥ ઉદ્દિષ્ટઃ સમ્બન્ધઃ

બ્દ્: પૂર્વોક્તાયાં દશ-લક્ષણ્યાં મુક્તિર્ એક-લક્ષણમ્ । અસ્યાં તુ
ચતુર્વિધાનાં સંસ્થાયાં આત્યન્તિક-લય-શબ્દિતા મુક્તિર્ આનીતેતિ । યં
ચાનુશયિનમ્ ઇતિ ભુક્ત-શિષ્ટ-કર્મ-વિશિષ્ટો જીવોનુશયીત્ય્ ઉચ્યતે । રૂપેતિ
મૂર્ત્યા સંજ્ઞયા ચોપેતેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કાર્ય-દૃષ્ટિમ્ ઇતિ ઘટાદિભ્યઃ પૃથગ્
અપિ પૃથ્વ્યાદેઃ પ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અપાશ્રયેતિ ઈશ્વર-ધ્યાન-યોગ્યો ભવતીત્ય્
અર્થઃ । સ્વયમ્ ઇતિ વામદેવઃ ખલુ ગર્ભસ્ય એવ પરમાત્માનં બુબુધે,
યોગેન દેવહૂતીત્ય્ અર્થઃ