શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 9.1

અન્યે પુનર્ વદન્ત્ય્ એવં મોક્ષ એવ ન વિદ્યતે
ઉપાયાભાવતઃ કિં વા ન સદા સર્વદેહિનામ્ ॥

કર્માદિપરિણત્યાદિ સાપેક્ષો યદ્ય્ અસૌ તતઃ
અનાદિમત્ત્વાત્ કર્માદિ પરિણત્યાદિ કિં તથા ॥

તસ્યૈવ ચિત્રરૂપત્વાત્ તત્ તથેતિ ન યુજ્યતે
ઉત્કૃષ્ટા યા સ્થિતિસ્ તસ્ય યજ્ જાતાનેકશઃ કિલ ॥

અત્રાપિ વર્ણયન્ત્ય્ અન્યે વિદ્યતે દર્શનાદિકઃ
ઉપાયો મોક્ષતત્ત્વસ્ય પરઃ સર્વજ્ઞભાષિતઃ ॥

દર્શનં મુક્તિબીજં ચ સમ્યક્ત્વં તત્ત્વવેદનમ્
દુઃખાન્તકૃત્ સુખારમ્ભઃ પર્યાયાસ્ તસ્ય કીર્તિતાઃ ॥

અનાદિભવ્યભાવસ્ય તત્સ્વભાવત્વયોગતઃ
ઉત્કૃષ્ટાદ્યાસ્વતીતાસુ તથા કર્મસ્થિતિષ્વ્ અલમ્ ॥

તદ્ દર્શનમ્ અવાપ્નોતિ કર્મગ્રન્થિં સુદારુણમ્
નિર્ભિદ્ય શુભભાવેન કદાચિત્ કશ્ચિદ્ એવ હિ ॥

સતિ ચાસ્મિન્ન્ અસૌ ધન્યઃ સમ્યગ્દર્શનસંયુતઃ
તત્ત્વશ્રદ્ધાનપૂતાત્મા રમતે ન ભવોદધૌ ॥

સ પશ્યત્ય્ અસ્ય યદ્ રૂપં ભાવતો બુદ્ધિચક્ષુષા
સમ્યક્શાસ્ત્રાનુસારેણ રૂપં નષ્ટાક્ષિરોગવત્ ॥

તદ્ દૃષ્ટ્વા ચિન્તયત્ય્ એવં પ્રશાન્તેનાન્તરાત્મના
ભાવગર્ભં યથાભાવં પરં સંવેગમ્ આશ્રિતઃ ॥

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિ રોગશોકાદ્યુપદ્રુતઃ
ક્લેશાય કેવલં પુંસામ્ અહો ભીમો મહોદધિઃ ॥

સુખાય તુ પરં મોક્ષો જન્માદિક્લેશવર્જિતઃ
ભયશક્ત્યા વિનિર્મુક્તો વ્યાબાધાવર્જિતઃ સદા ॥

હેતુર્ ભવસ્ય હિંસાદિર્ દુઃખાદ્યન્વયદર્શનાત્
મુક્તેઃ પુનર્ અહિંસાદિર્ વ્યાબાધાવિનિવૃત્તિતઃ ॥

બુદ્ધ્વૈવં ભવનૈર્ગુણ્યં મુક્તેશ્ ચ ગુણરૂપતામ્
તદ્ અર્થં ચેષ્ટતે નિત્યં વિશુદ્ધાત્મા યથાગમમ્ ॥

દુષ્કરં ક્ષુદ્રસત્ત્વાનામ્ અનુષ્ઠાનં કરોત્ય્ અસૌ
મુક્તૌ દૃઢાનુરાગત્વાત્ કામીવ વિનિતાન્તરે ॥

ઉપાદેયવિશેષસ્ય ન યત્ સમ્યક્ પ્રસાધનમ્
દુનોતિ ચેતો ઽનુષ્ઠાનં તદ્ભાવપ્રતિબન્ધતઃ ॥

તતશ્ ચ દુષ્કરં તન્ ન સમ્યગ્ આલોચ્યતે યદા
અતો ઽન્યદ્ દુષ્કરં ન્યાયાદ્ હેયવસ્તુપ્રસાધકમ્ ॥

વ્યાધિગ્રસ્તો યથારોગ્ય લેશમ્ આસ્વાદયન્ બુદ્ધઃ
કષ્ટે ઽપ્ય્ ઉપક્રમે ધીરઃ સમ્યક્ પ્રીત્યા પ્રવર્તતે ॥

સંસારવ્યાધિના ગ્રસ્તસ્ તદ્વજ્ જ્ઞેયો નરોત્તમઃ
શમારોગ્યલવં પ્રાપ્ય ભાવતસ્ તદુપક્રમે ॥

પ્રવર્તમાન એવં ચ યથાશક્તિ સ્થિરાશયઃ
શુદ્ધં ચારિત્રમ્ આસાદ્ય કેવલં લભતે ક્રમાત્ ॥

તતઃ સ સર્વવિદ્ ભૂત્વા ભવોપગ્રાહિકર્મણઃ
જ્ઞાનયોગાત્ ક્ષયં કૃત્વા મોક્ષમ્ આપ્નોતિ શાશ્વતમ્ ॥

જ્ઞાનયોગસ્ તપઃ શુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આદિ યદ્ ઉદીરિતમ્
ઐદમ્પર્યેણ ભાવાર્થસ્ તસ્યાયમ્ અભિધીયતે ॥

જ્ઞાનયોગસ્ય યોગીન્દ્રૈઃ પરા કાષ્ઠા પ્રકીર્તિતા
શૈલેશીસંજ્ઞિતં સ્થૈર્યં તતો મુક્તિર્ અસંશયમ્ ॥

ધર્મસ્ તચ્ ચાત્મધર્મત્વાન્ મુક્તિદઃ શુદ્ધિસાધનાત્
અક્ષયો ઽપ્રતિપાતિત્વાત્ સદા મુક્તૌ તથા સ્થિતેઃ ॥

ચારિત્રપરિણામસ્ય નિવૃત્તિર્ ન ચ સર્વથા
સિદ્ધ ઉક્તો યતઃ શાસ્ત્રે ન ચારિત્રી ન ચેતરઃ ॥

ન ચાવસ્થાનિવૃત્ત્યેહ નિવૃત્તિસ્ તસ્ય યુજ્યતે
સમયાતિક્રમે યદ્વત્ સિદ્ધભાવશ્ ચ તત્ર વૈ ॥

જ્ઞાનયોગાદ્ અતો મુક્તિર્ ઇતિ સમ્યગ્ વ્યવસ્થિતમ્
તન્ત્રાન્તરાનુરોધેન ગીતં ચેત્થં ન દોષકૃત્ ॥