શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 10.1

અત્રાપ્ય્ અભિદધત્ય્ અન્યે સર્વજ્ઞો નૈવ વિદ્યતે
તદ્ગ્રાહકપ્રમાભાવાદ્ ઇતિ ન્યાયાનુસારિણઃ ॥

પ્રત્યક્ષેણ પ્રમાણેન સર્વજ્ઞો નૈવ ગૃહ્યતે
લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અવિનાભાવિ તેન કિઞ્ચિન્ ન વિદ્યતે ॥

ન ચાગમેન યદ્ અસૌ વિધ્યાદિપ્રતિપાદકઃ
અપ્રત્યક્ષત્વતો નૈવો પમાનેનાપિ ગમ્યતે ॥

નાર્થાપત્ત્યાપિ સર્વો ઽર્થસ્ તં વિનાપ્ય્ ઉપપદ્યતે
પ્રમાણપઞ્ચકાવૃત્તેસ્ તત્રાભાવપ્રમાણતા ॥

ધર્માધર્મવ્યવસ્થા તુ વેદાખ્યાદ્ આગમાત્ કિલ
અપૌરુષેયો ઽસૌ યસ્માદ્ હેતુદોષવિવર્જિતઃ ॥

આહ ચાલોકવદ્ વેદે સર્વસાધારણે સતિ
ધર્માધર્મપરિજ્ઞાતા કિમ્ અર્થં કલ્પ્યતે નરઃ ॥

ઈષ્ટાપૂર્તાદિભેદો ઽસ્માત્ સર્વલોકપ્રતિષ્ઠિતઃ
વ્યવહારપ્રસિદ્ધયૈવ યથૈવ દિવસાદયઃ ॥

ઋત્વિગ્ભિર્ મન્ત્રસંસ્કારૈર્ બ્રાહ્મણાનાં સમક્ષતઃ
અન્તર્વેદ્યાં તુ યદ્ દત્તમ્ ઇષ્ટં તદ્ અભિધીયતે ॥

વાપીકૂપતઙાગાનિ દેવતાયતનાનિ ચ
અન્નપ્રદાનમ્ ઇત્ય્ એતત્ પૂર્ત્તમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

અતો ઽપિ શુક્લં યદ્ વૃત્તં નિરીહસ્ય મહાત્મનઃ
ધ્યાનાદિ મોક્ષફલદં શ્રેયસ્ તદ્ અભિધીયતે ॥

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાપિ સર્વા તત્પ્રભવૈવ હિ
અતીન્દ્રિયાર્થદ્રષ્ટા તન્ નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ ॥

અત્રાપિ બ્રુવતે કેચિદ્ ઇત્થં સર્વજ્ઞવાદિનઃ
પ્રમાણપઞ્ચકાવૃત્તિઃ કથં તત્રોપપદ્યતે ॥

સર્વાર્થવિષયં તચ્ ચેત્ પ્રત્યક્ષં તન્ નિષેધકૃત્
અભાવઃ કથમ્ એતસ્ય ન ચેદ્ અત્રાપ્ય્ અદઃ સમમ્ ॥

ધર્માદયો ઽપિ ચાધ્યક્ષાઃ જ્ઞેયભાવાદ્ ઘટાદિવત્
કસ્યચિત્ સર્વ એવેતિ નાનુમાનં ન વિદ્યતે ॥

આગમાદ્ અપિ તત્સિદ્ધિર્ યદ્ અસૌ ચોદનાફલમ્
પ્રામાણ્યં ચ સ્વતસ્ તસ્ય નિત્યત્વમ્ ચ શ્રુતેર્ ઇવ ॥

હૃદ્ગતાશેષસંશીતિ નિર્ણયાત્ તદ્ગ્રહે પુનઃ
ઉપમાન્યગ્રહે તત્ર ન ચાન્યત્રાપિ ચાન્યથા ॥

શાસ્ત્રાદ્ અતીન્દ્રિયગતેર્ અર્થાપત્ત્યાપિ ગમ્યતે
અન્યથા તત્ર નાશ્વાસશ્ છદ્મસ્થસ્યોપજાયતે ॥

પ્રમાણપઞ્ચકાવૃત્તિર્ એવં તત્ર ન યુજ્યતે
તથાપ્ય્ અભાવપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ધ્યાન્ધ્યવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

વેદાદ્ ધર્માદિસંસ્થાપિ હન્તાતીન્દ્રિયદર્શિનમ્
વિહાય ગમ્યતે સમ્યક્ કુત એતદ્ વિચિન્ત્યતામ્ ॥

ન વૃદ્ધસમ્પ્રદાયેન છિન્નમૂલત્વયોગતઃ
ન ચાર્વાગ્દર્શિના તસ્યાત્ -ઈન્દ્રિયાર્થો ઽવસીયતે ॥

પ્રામાણ્યં રૂપવિષયે સંપ્રદાયે ન યુક્તિમત્
યથાનાદિમદન્ધાનાં તથાત્રાપિ નિરૂપ્યતામ્ ॥

ન લૌકિકપદાર્થેન તત્પદાર્થસ્ય તુલ્યતા
નિશ્ચેતું પાર્યતે ઽન્યત્ર તદ્વિપર્યયદર્શનાત્ ॥

નિત્યત્વાપૌરુષેયત્વાદ્ યસ્તિ કિઞ્ચિદ્ અલૌકિકમ્
તત્રાન્યત્રાપ્ય્ અતઃ શઙ્કા વિદુષો ન નિવર્તતે ॥

તન્નિવૃત્તૌ ચ નોપાયો વિનાતીન્દ્રિયવેદિનમ્
એવં ચ કૃત્વા સાધ્વ્ એતત્ કીર્તિતં ધર્મકીર્તિના ॥

સ્વયં રાગાદિમાન્નાર્થં વેત્તિ વેદસ્ય નાન્યતઃ
ન વેદયતિ વેદો ઽપિ વેદાર્થસ્ય ગતિઃ કુતઃ ॥

તેનાગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇતિ શ્રુતૌ
ખાદેત્ શ્વમાંસમ્ ઇત્ય્ એષ નાર્થ ઇત્ય્ અત્ર કા પ્રમા ॥

પ્રદીપાદિવદિષ્ટશ્ ચેત્ તચ્છબ્દો ઽર્થપ્રકાશકઃ
સ્વત એવ પ્રમાણં ન કિઞ્ચિદ્ અત્રાપિ વિદ્યતે ॥

વિપરીતપ્રકાશશ્ ચ ધ્રુવમ્ આપદ્યતે ક્વચિત્
તથા હીન્દીવરે દીપઃ પ્રકાશયતિ રક્તતામ્ ॥

તસ્માન્ ન ચાવિશેષેણ પ્રતીતિર્ ઉપજાયતે
સઙ્કેતસવ્યપેક્ષત્વે સ્વત એવેત્યયુક્તિમત્ ॥

સાધુર્ ન વેતિ સઙ્કેતો ન ચાશઙ્કા નિવર્તતે
તદ્વૈચિત્ર્યોપલબ્ધેશ્ ચ સ્વાશયાભિનિવેશતઃ ॥

વ્યાખ્યાપ્ય્ અપૌરુષેય્યસ્ય માનાભાવાન્ ન સઙ્ગતા
મિથો વિરુદ્ધભાવાચ્ ચ તત્સાધુત્વાદ્યનિશ્ચિતેઃ ॥

નાન્યપ્રમાણસંવાદાત્ તત્સાધુત્વવિનિશ્ચયઃ
સો ઽતીન્દ્રિયે ન યન્ન્યાય્યસ્ તત્તદ્ભાવવિરોધતઃ ॥

તસ્માદ્ વ્યાખ્યાનમ્ અસ્યેદં સ્વાભિપ્રાયનિવેદનમ્
જૈમિન્યાદેર્ ન તુલ્યં કિં વચનેનાપરેણ વઃ ॥

એષ સ્થાણુર્ અયં માર્ગ ઇતિ વક્તીહ કશ્ચન
અન્યઃ સ્વયં બ્રવીમીતિ તયોર્ ભેદઃ પરીક્ષ્યતામ્ ॥

ન ચાપ્ય્ અપૌરુષેયો ઽસૌ ઘટતે સૂપપત્તિતઃ
વક્તૃવ્યાપારવૈકલ્યે તચ્છબ્દાનુપલબ્ધિતઃ ॥

વક્તૃવ્યાપારભાવેતિ તદ્ભાવે લૌકિકં ન કિમ્
અપૌરુષેયમ્ ઇષ્ટં વો વચો દ્રવ્યવ્યપેક્ષયા ॥

દૃશ્યમાને ઽપિ ચાશઙ્કા -દૃશ્યકર્તૃસમુદ્ભવા
નાતીન્દ્રિયાર્થદ્રષારમ્ અન્તરેણ નિવર્તતે ॥

પાપાદ્ અત્રેદૃશી બુદ્ધિર્ ન પુણ્યાદ્ ઇતિ ન પ્રમા
ન લોકો હિ વિગાનત્વાત્ તદ્બહુત્વાદ્યનિશ્ચિતેઃ ॥

બહૂનામ્ અપિ સંમોહ ભાવાન્ મિથ્યાપ્રવર્તનાત્
માનસંખ્યાવિરોધાચ્ ચ કથમ્ ઇત્થમ્ ઇદં નનુ ॥

અતીન્દ્રિયાર્થદ્રષ્ટા તુ પુમાન્ કશ્ચિદ્ યદીષ્યતે
સંભવદ્વિષયાપિ સ્યાદ્ એવંભૂતાર્થકલ્પના ॥

અપૌરુષેયતાપ્ય્ અસ્ય નાન્યતો હ્ય્ અવગમ્યતે
કર્તુર્ અસ્મરણાદીનાં વ્યભિચારાદિદોષતઃ ॥

નાભ્યાસ એવમ્ આદીનામ્ અપિ કર્તાવિગાનતઃ
સ્મર્યતે ચ વિગાનેન હન્તેહાપ્ય્ અષ્ટકાદયઃ ॥

અભ્યાસઃ કર્મણાં સત્યમ્ ઉત્પાદયતિ કૌશલમ્
સ્વકૃતાધ્યયનસ્યાપિ તદ્ભાવો ન વિરુધ્યતે
ગૌરવાપાદનાર્થં ચ તથા સ્યાદ્ અનિવેદનમ્ ॥

મન્ત્રાદીનાં ચ સામર્થ્યં શાબરાણામ્ અપિ સ્ફુટમ્
પ્રતીતં સર્વલોકે ઽપિ ન ચાપ્ય્ અવ્યભિચારિ તત્ ॥

વેદે ઽપિ પઠ્યતે હ્ય્ એષ મહાત્મા તત્ર તત્ર યત્
સ ચ માનમતો ઽપ્ય્ અસ્યા -સત્ત્વં વક્તું ન યુજ્યતે ॥

ન ચાપ્ય્ અતીન્દ્રિયાર્થત્વાજ્ જ્યાયો વિષયકલ્પનમ્
અસાક્ષાદ્દર્શિનસ્ તત્ર રૂપે ઽન્ધસ્ય્ એવ સર્વથા ॥

સર્વજ્ઞેન હ્ય્ અભિવ્યક્તાત્ સર્વાર્થાદાગમાત્ પરા
ધર્માધર્મવ્યવસ્થેયં યુજ્યતે નાન્યતઃ ક્વચિત્ ॥