શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 6.1

યચ્ચોક્તં પૂર્વમ્ અત્રૈવ ક્ષણિકત્વપ્રસાધકમ્
નાશહેતોર્ અયોગાદિ તદ્ ઇદાનીં પરીક્ષ્યતે ॥

હેતોઃ સ્યાન્ નશ્વરો ભાવો ઽનશ્વરો વા વિકલ્પ્ય યત્
નાશહેતોર્ અયોગિત્વમ્ ઉચ્યતે તન્ ન યુક્તિમત્ ॥

હેતું પ્રતીત્ય યદ્ અસૌ તથા નશ્વર ઇષ્યતે
યથૈવ ભવતો હેતુર્ વિશિષ્ટફલસાધકઃ ॥

તથાસ્વભાવ એવાસૌ સ્વહેતોર્ એવ જાયતે
સહકારિણમ્ આસાદ્ય યસ્ તથાવિધકાર્યકૃત્ ॥

ન પુનઃ ક્રિયતે કિઞ્ચિત્ તેનાસ્ય સહકારિણા
સમાનકાલભાવિત્વાત્ તથા ચોક્તમ્ ઇદં તવ ॥

ઉપકારી વિરોધી ચ સહકારી ચ યો મતઃ
પ્રબન્ધાપેક્ષયા સર્વો નૈકકાલે કદાચન ॥

સહકારિકૃતો હેતોર્ વિશેષો નાસ્તિ યદ્ય્ અપિ
ફલસ્ય તુ વિશેષો ઽસ્તિ તત્કૃતાતિશયાપ્તિતઃ ॥

ન ચાસ્યાતત્સ્વભાવત્વે સ ફલસ્યાપિ યુજ્યતે
સભાગક્ષણજન્માપ્તેસ્ તથાવિધતદન્યવત્ ॥

અસ્થાનપક્ષપાતશ્ ચ હેતોર્ અનુપકારિણી
અપેક્ષાયાં નિયુઙ્ક્તે યત્ કાર્યમેતદ્ વૃથોદિતમ્ ॥

યસ્માત્ તસ્યાપ્ય્ અદસ્ તુલ્યં વિશિષ્ટફલસાધકમ્
ભાવહેતું સમાશ્રિત્ય નનુ ન્યાયાન્ નિદર્શિતમ્ ॥

એવં ચ વ્યર્થમ્ એવેહ વ્યતિરિક્તાદિચિન્તનમ્
નાશ્યમાશ્રિત્ય નાશસ્ય ક્રિયતે યદ્ વિચક્ષણૈઃ ॥

કિઞ્ચ નિર્હેતુકે નાશે હિંસકત્વં ન યુજ્યતે
વ્યાપાદ્યતે સદા યસ્માન્ ન કશ્ચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્ ॥

કારણત્વાત્ સ સન્તાન વિશેષપ્રભવસ્ય ચેત્
હિંસકસ્ તન્ ન સન્તાન સમુત્પત્તેર્ અસંભવાત્ ॥

સાંવૃતત્વાત્ વ્યયોત્પાદૌ સન્તાનસ્ય ખપુષ્પવત્
ન સ્તસ્તદધર્મત્વાચ્ ચ હેતુસ્ તત્પ્રભવે કુતઃ ॥

વિસભાગક્ષણસ્યાથ જનકો હિંસકો ન તત્
સ્વતો ઽપિ તસ્ય તત્પ્રાપ્તેર્ જનકત્વાવિશેષતઃ ॥

હન્મ્યેનમ્ ઇતિ સંક્લેશાદ્ હિંસકશ્ ચેત્ પ્રકલ્પ્યતે
નૈવં ત્વન્નીતિતો યસ્માદ્ અયમ્ એવ ન યુજ્યતે ॥

સંક્લેશો યદ્ ગુણોત્પાદઃ સ ચાક્લિષ્ટાન્ ન કેવલાત્
ન ચાન્યસચિવસ્યાપિ તસ્યાનતિશયાત્ તતઃ ॥

તં પ્રાપ્ય તત્સ્વભાવત્વાત્ તતઃ સ ઇતિ ચેન્ નનુ
નાશહેતુમ્ અવાપ્યૈવં નાશપક્ષે ઽપિ ન ક્ષતિઃ ॥

અન્યે તુ જન્યમ્ આશ્રિત્ય સત્સ્વહ્બાવાદ્યપેક્ષયા
એવમ્ આહુર્ અહેતુત્વં જનકસ્યાપિ સર્વથા ॥

ન સત્સ્વભાવજનકસ્ તદ્વૈફલ્યપ્રસંગતઃ
જન્માયોગાદિદોષાચ્ ચ નેતરસ્યાપિ યુજ્યતે ॥

ન ચોભયાદિભાવસ્ય વિરોધાસંભવાદિતઃ
સ્વનિવૃત્ત્યાદિભાવાદૌ કાર્યાભાવાદિતો ઽપરે ॥

ન ચાધ્યક્ષવિરુદ્ધત્વં જનકત્વસ્ય માનતઃ
અસિદ્ધેસ્ તત્ર નીત્યા તદ્ વ્યવહારનિષેધતઃ ॥

માનાભાવે પરેણાપિ વ્યવહારો નિષિધ્યતે
સજ્જ્ઞાનશબ્દવિષયસ્ તદ્વદ્ અત્રાપિ દૃશ્યતામ્ ॥