શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 5.1

વિજ્ઞાનમાત્રવાદો ઽપિ ન સમ્યગુપપદ્યતે
માનં યત્ તત્ત્વતઃ કિઞ્ચિદ્ અર્થાભાવે ન વિદ્યતે ॥

ન પ્રત્યક્ષં યતો ઽભાવા લમ્બનં ન તદ્ ઇષ્યતે
નાનુમાનં તથાભૂત સલ્લિઙ્ગાનુપપત્તિતઃ ॥

ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ -તો ઽર્થો યન્ નોપલભ્યતે
તતશ્ ચાનુપલબ્ધ્યૈવ તદભાવો ઽવસીયતે ॥

ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ -તિસ્ તદ્ધત્વન્તરસંહતિઃ
એષાં ચ તત્સ્વભાવત્વે તસ્યાસિદ્ધિઃ કથં ભવેત્ ॥

સહાર્થેન તજ્જનન સ્વભાવાનીતિ ચેન્ નનુ
જનયત્ય્ એવ સત્ય્ એવમ્ અન્યથાતત્સ્વભાવતા ॥

યોગ્યતામ્ અધિકૃત્યાથ તત્સ્વભાવત્વકલ્પના
હન્તૈવમ્ અપિ સિદ્ધો વઃ કદાચિદ્ ઉપલબ્ધિતઃ ॥

અન્યથા યોગ્યતા તેષાં કથં યુક્ત્યોપપદ્યતે
ન હિ લોકે ઽશ્વમ્ આષાદેઃ સિદ્ધા પક્ત્યાદિયોગ્યતા ॥

પરાભિપ્રાયતો હ્ય્ એતદ્ એવં ચેદ્ ઉચ્યતે ન યત્
ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ -તો ઽર્થસ્ તસ્યોપલભ્યતે ॥

અતદ્ગ્રહણભાવૈશ્ ચ યદિ નામ ન ગૃહ્યતે
તત એતાવતાસત્ત્વં ન તસ્યાતિપ્રસંગતઃ ॥

વિજ્ઞાનં યત્ સ્વસંવેદ્યં ન ત્વર્થો યુક્ત્યયોગતઃ
અતસ્ તદ્વેદને તસ્ય ગ્રહણં નોપપદ્યતે ॥

એવં ચાગ્રહણાદ્ એવ તદભાવો ઽવસીયતે
અતઃ કિમુચ્યતે માનમ્ અર્થાભાવે ન વિદ્યતે ॥

અર્થગ્રહણરૂપં યત્ તત્ સ્વસંવેદ્યમ્ ઇષ્યતે
તદ્વેદને ગ્રહસ્ તસ્ય તતઃ કિં નોપપદ્યતે ॥

ઘટાદિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આદિ સંવિત્તેસ્ તત્પ્રવૃત્તિતઃ
પ્રાપ્તેર્ અર્થક્રિયાયોગાત્ સ્મૃતેઃ કૌતુકભાવતઃ ॥

જ્ઞાનમાત્રે તુ વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમ્ એવેત્ય્ અદો ભવેત્
પ્રવૃત્ત્યાદિ તતો ન સ્યાત્ પ્રસિદ્ધં લોકશાસ્ત્રયોઃ ॥

તદન્યગ્રહણે ચાસ્ય પ્રદ્વેષો ઽર્થે ઽનિબન્ધનઃ
જ્ઞાનાન્તરે ઽપિ સદૃશં તદસંવેદનાદિ યત્ ॥

યુક્ત્યયોગાશ્ ચ યો ઽર્થસ્ય ગીયતે જાતિવાદતઃ
ગ્રાહ્યાદિભાવદ્વારેણ જ્ઞાનવાદે ઽપ્ય્ અસૌ સમઃ ॥

નૈકાન્તગ્રાહ્યભાવં તદ્ ગ્રાહકાભાવતો ભુવિ
ગ્રાહકૈકાન્તભાવં તુ ગ્રાહ્યાભાવાદ્ અસંગતમ્ ॥

વિરોધાન્ નોભયાકારમ્ અન્યથા તદ્ અસદ્ ભવેત્
નિઃસ્વભાવત્વતસ્ તસ્ય સત્તૈવં યુજ્યતે કથમ્ ॥

પ્રકાશૈકસ્વભાવં હિ વિજ્ઞાનં તત્ત્વતો મતમ્
અકર્મકં તથા ચૈતત્ સ્વયમ્ એવ પ્રકાશતે ॥

યથાસ્તે શેત ઇત્ય્ આદૌ વિના કર્મ સ એવ હિ
તથોચ્યતે જગત્ય્ અસ્મિંસ્ તથા જ્ઞાનમ્ અપીષ્યતામ્ ॥

ઉચ્યતે સાંપ્રતમ્ અદઃ સ્વયમ્ એવ વિચિન્ત્યતામ્
પ્રમાણાભાવતસ્ તત્ર યદ્ય્ એતદ્ ઉપપદ્યતે ॥

એવં ન યત્ તદાત્માનમ્ અપિ હન્ત પ્રકાશયેત્
અતસ્ તદ્ ઇત્થં નો યુક્તમ્ અન્યથા ન વ્યવસ્થિતિઃ ॥

વ્યવસ્થિતૌ ચ તત્ત્વસ્ય તથાભાવપ્રકાશકમ્
ધ્રુવં યતસ્ તતો ઽકર્મ -કત્વમ્ અસ્ય કથં ભવેત્ ॥

વ્યવસ્થાપકમ્ અસ્યૈવં ભ્રાન્તં ચૈતત્ તુ ભાવતઃ
તથેત્ય્ અભ્રાન્તમ્ અત્રાપિ નનુ માનં ન વિદ્યતે ॥

ભ્રાન્તાચ્ ચાભ્રાન્તરૂપા ન યુક્તિયુક્તા વ્યવસ્થિતિઃ
દૃષ્ટા તૈમિરિકાદીનામ્ અક્ષાદાવ્ ઇતિ ચેન્ ન તત્ ॥

નાક્ષાદિદોષવિજ્ઞાનં તદન્યભ્રાન્તિવદ્યતઃ
ભ્રાન્તં તસ્ય તથાભાવે ભ્રાન્તસ્યાભ્રાન્તતા ભવેત્ ॥

ન ચ પ્રકાશમાત્રં તુ લોકે ક્વચિદ્ અકર્મકમ્
દીપાદૌ યુજ્યતે ન્યાયાદ્ અતશ્ ચૈતદ્ અપાર્થકમ્ ॥

દૃષ્ટાન્તમાત્રતઃ સિદ્ધિસ્ તદત્યન્તવિધર્મિણઃ
ન ચ સાધ્યસ્ય યત્ તેન શબ્દમાત્રમ્ અસાવ્ અપિ ॥