શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 4.4

યાપિ રૂપાદિસામગ્રી વિશિષ્ટપ્રત્યયોદ્ભવા
જનકત્વેન બુદ્ધ્યાદેઃ કલ્પ્યતે સાપ્ય્ અનર્થિકા ॥

સર્વેષાં બુદ્ધિજનને યદિ સામર્થ્યમ્ ઇષ્યતે
રૂપાદીનાં તતઃ કાર્ય ભેદસ્ તેભ્યો ન યુજ્યતે ॥

રૂપાલોકાદિકં કાર્યમ્ અનેકં ચોપજાયતે
તેભ્યસ્ તાવદ્ભ્ય એવેતિ તદ્ એતચ્ ચિન્ત્યતાં કથમ્ ॥

પ્રભૂતાનાં ચ નૈકત્ર સાધ્વી સામર્થ્યકલ્પના
તેષાં પ્રભૂતભાવેન તદેકત્વવિરોધતઃ ॥

તાન્ અશેષાન્ પ્રતીત્યેહ ભવદ્ એકં કથં ભવેત્
એકસ્વભાવમ્ એકં યત્ તત્ તુ નાનેકભાવતઃ ॥

યતો ભિન્નસ્વભાવત્વે સતિ તેષામ્ અનેકતા
તાવત્ સામર્થ્યજત્વે ચ કુતસ્ તસ્યૈકરૂપતા ॥

યજ્ જાયતે પ્રતીત્યૈક સામર્થ્યં નાન્યતો હિ તત્
તયોર્ અભિન્નતાપત્તેર્ ભેદે ભેદસ્ તયોર્ અપિ ॥

ન પ્રતીત્યૈકસામર્થ્યં જાયતે તત્ર કિઞ્ચન
સર્વસામર્થ્યભૂતિસ્વ ભાવત્વાત્ તસ્ય ચેન્ ન તત્ ॥

પ્રત્યેકં તસ્ય તદ્ભાવે યુક્તા હ્ય્ ઉક્તસ્વભાવતા
ન હિ તત્સર્વસામર્થ્યં તત્પ્રત્યેકત્વવર્જિતમ્ ॥

અત્ર ચોક્તં ન ચાપ્ય્ એષાં તત્સ્વભાવત્વકલ્પના
સાધ્વીત્ય્ અતિપ્રસંગાદેર્ અન્યથાપ્ય્ ઉક્તિસંભવાત્ ॥

અથાન્યત્રાપિ સામર્થ્યં રૂપાદીનાં પ્રકલ્પ્યતે
ન તદ્ એવ તદ્ ઇત્ય્ એવં નાના ચૈકત્ર તત્ કુતઃ ॥

સામગ્રીભેદતો યશ્ ચ કાર્યભેદઃ પ્રગીયતે
નાનાકાર્યસમુત્પાદાદ્ એકસ્યાઃ સો ઽપિ બાધ્યતે ॥

ઉપાદાનાદિભાવેન ન ચૈકસ્યાસ્તુ સંગતા
યુક્ત્યા વિચાર્યમાણેહ તદેનકત્વકલ્પના ॥

રૂપં યેન સ્વભાવેન રૂપોપાદાનકારણમ્
નિમિત્તકારણં જ્ઞાને તત્ તેનાન્યેન વા ભવેત્ ॥

યદિ તેનૈવ વિજ્ઞાનં બોધરૂપં ન યુજ્યતે
અથાન્યેન બલાદ્ રૂપં દ્વિસ્વભાવં પ્રસજ્યતે ॥

અબુદ્ધિજનકવ્યાવૃત્ -ત્યા ચેદ્ બુદ્ધિપ્રસાધકઃ
રૂપક્ષણો હ્ય્ અબુદ્ધિત્વાત્ કથં રૂપસ્ય સાધકઃ ॥

સ હિ વ્યાવૃત્તિભેદેન રૂપાદિજનકો નનુ
ઉચ્યતે વ્યવહારાર્થમ્ એકરૂપો ઽપિ તત્ત્વતઃ ॥

અગન્ધજનનવ્યાવૃત્ત્ય્ -આયં કસ્માન્ ન ગન્ધકૃત્
ઉચ્યતે તદભાવાચ્ ચેદ્ ભાવો ઽન્યસ્યાઃ પ્રસજ્યતે ॥

એવં વ્યાવૃત્તિભેદે ઽપિ તસ્યાનેકસ્વભાવતા
બલાદ્ આપદ્યતે સા ચા -યુક્તાભ્યુપગમક્ષતેઃ ॥

વિભિન્નકાર્યજનન -સ્વભાવાશ્ ચક્ષુર્ આદયઃ
યદિ જ્ઞાને ઽપિ ભેદઃ સ્યાત્ ન ચેદ્ ભેદો ન યુજ્યતે ॥

સામગ્ર્યપેક્ષયાપ્ય્ એવં સર્વથા નોપપદ્યતે
યદ્ હેતુહેતુમદ્ભાવસ્ તદ્ એષાપ્ય્ ઉક્તિમાત્રકમ્ ॥