શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 4.3

અસતઃ સત્ત્વયોગે તુ તત્તથાશક્તિયોગતઃ
નાસત્ત્વં તદભાવે તુ ન તત્સત્ત્વં તદન્યવત્ ॥

અસદુત્પદ્યતે તદ્ધિ વિદ્યતે યસ્ય કારણમ્
વિશિષ્ટશક્તિમત્ તચ્ ચ તતસ્તત્સત્ત્વસંસ્થિતિઃ ॥

અત્યન્તાસતિ સર્વસ્મિન્ કારણસ્ય ન યુક્તિતઃ
વિશિષ્ટશક્તિમત્ત્વં હિ કલ્પ્યમાનં વિરાજતે ॥

તત્સત્ત્વસાધકં તન્ ન તદ્ એવ હિ તદા ન યત્
અત એવેદમિચ્છન્તુ ન વૈ તસ્યેત્યયોગતઃ ॥

વસ્તુસ્થિત્યા તથા તદ્યત્ તદનન્તરભાવિ તત્
નાન્યત્ તતશ્ ચ નામ્નેહ ન તથાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥

નામ્ના વિનાપિ તત્ત્વેન વિશિષ્ટાવિધિના વિના
ચિન્ત્યતાં યદિ સન્ન્યાયાદ્ વસ્તુસ્થિત્યાપિ તત્તથા ॥

સાધકત્વે તુ સર્વસ્ય તતો ભાવઃ પ્રસજ્યતે
કારણાશ્રયણો ઽપ્ય્ એવં ન તત્સત્ત્વં તદન્યવત્ ॥

કિઞ્ચ તત્ કારણં કાર્ય ભૂતિકાલે ન વિદ્યતે
તતો ન જનકં તસ્ય તદાસત્ત્વાત્ પરં યથા ॥

અનન્તરં ચ તદ્ભાવસ્ તત્ત્વાદ્ એવ નિરર્થકઃ
સમં ચ હેતુફલયોર્ નાશોત્પાદવસઙ્ગતૌ ॥

સ્તસ્તૌ ભિન્નાવભિન્નૌ વા તાભ્યાં બેદે તયોઃ કુતઃ
નાશોત્પાદાવભેદે તુ તયોર્વૈ તુલ્યકાલતા ॥

ન હેતુફલભાવશ્ ચ તસ્યાં સત્યાં હિ યુજ્યતે
તન્નિબન્ધનભાવસ્ય દ્વયોર્ અપિ વિયોગતઃ ॥

કલ્પિતશ્ ચેદ્ અયં ધર્મ ધર્મિભાવો હિ ભાવતઃ
ન હેતુફલભાવઃ સ્યાત્ સર્વથા તદભાવતઃ ॥

ન ધર્મી કલ્પિતો ધર્મ ધર્મિભાવસ્ તુ કલ્પિતઃ
પૂર્વો હેતુર્ નિરંશઃ સ ઉત્તરઃ ફલમ્ ઉચ્યતે ॥

પૂર્વસ્યૈવ તથાભાવા ભાવે હન્તોત્તરં કુતઃ
તસ્યૈવ તુ તથાભાવે ઽસતઃ સત્ત્વમદો ન સત્ ॥

તં પ્રતીત્ય તદુત્પાદ ઇતિ તુચ્છમ્ ઇદં વચઃ
અતિપ્રસંગતશ્ ચૈવ તથા ચાહ મહામતિઃ ॥

સર્વથૈવ તથાભાવિ વસ્તુભાવાદૃતે ન યત્
કારણાનન્તરં કાર્યં દ્રાગ્ નભસ્તસ્ તતો ન તત્ ॥

તસ્યૈવ તત્સ્વભાવત્વ કલ્પનાસમ્પદ્ અપ્ય્ અલમ્
ન યુક્તા યુક્તિવૈકલ્ય રાહુણા જન્મપીડનાત્ ॥

તદનન્તરભાવિત્વ માત્રતસ્ તદ્વ્યવસ્થિતેઃ
વિશ્વસ્ય વિશ્વકાર્યત્વં સ્યાત્ તદ્ભાવાવિશેષતઃ ॥

અભિન્નદેશતાદીનામ્ અસિદ્ધત્વાદ્ અનન્વયાત્
સર્વેષામ્ અવિશિષ્ટત્વાન્ ન તન્નિયમહેતુતા ॥

યો ઽપ્ય્ એકસ્યાન્યતો ભાવઃ સન્તાને દૃશ્યતે ઽન્યદા
તત એવ વિદેશસ્થાત્ સો ઽપિ યત્ તન્ ન બાધકમ્ ॥

એતેનૈતત્ પ્રતિક્ષિપ્તં યદ્ ઉક્તં સૂક્ષ્મબુદ્ધિના
નાસતો ભાવકર્તૃત્વં તદવસ્થાન્તરં ન સઃ ॥

વસ્તુનો ઽનન્તરં સત્તા કસ્યચિદ્ યા નિયોગતઃ
સા તત્ફલં મતા સૈવ ભાવોત્પત્તિસ્ તદાત્મિકા ॥

અસદુત્પત્તિર્ અપ્ય્ અસ્ય પ્રાગસત્ત્વાત્ પ્રકીર્તિતા
નાસતઃ સત્ત્વયોગેન કારણાત્ કાર્યભાવતઃ ॥

પ્રતિક્ષિપ્તં ચ તદ્ હેતોઃ પ્રાપ્નોતિ ફલતાં વિના
અસતો ભાવકર્તૃત્વં તદવસ્થાન્તરં ચ સઃ ॥

વસ્તુનો ઽનન્તરં સત્તા તત્તથાતાં વિના ભવેત્
નભઃપાતાદ્ અસત્સત્ત્વ યોગાદ્ વેતિ ન તત્ફલમ્ ॥

અસદુત્પત્તિર્ અપ્ય્ એવ નાસ્યૈવ પ્રાગ્ અસત્ત્વતઃ
કિં ત્વ્ અસત્ સદ્ ભવત્ય્ એવમ્ ઇતિ સમ્યગ્ વિચાર્યતામ્ ॥

એતચ્ ચ નોક્તવદ્ યુક્ત્યા સર્વથા યુજ્યતે યતઃ
નાભાવો ભાવતાં યાતિ વ્યવસ્થિતમ્ ઇદં તતઃ ॥