શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 4.2

નાભાવો ભાવતાં યાતિ શશશૃઙ્ગે તથાગતેઃ
ભાવો નાભાવમ્ એતીહ તદુત્પત્ત્યાદિદોષતઃ ॥

સતો ઽસત્ત્વે તદુત્પાદસ્ તતો નાશો ઽપિ તસ્ય યત્
તન્નષ્ટસ્ય પુનર્ભાવઃ સદા નાશો ન તત્સ્થિતિઃ ॥

સ ક્ષણસ્થિતિધર્મા ચેદ્ દ્વિતીયાદિક્ષણસ્થિતૌ
યુજ્યતે હ્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અસ્ય તથા ચોક્તાનતિક્રમઃ ॥

ક્ષણસ્થિતૌ તદૈવાસ્ય નાસ્થિતિર્ યુક્ત્યસંગતેઃ
ન પશ્ચાદ્ અપિ સા નેતિ સતો ઽસત્ત્વં વ્યવસ્થિતમ્ ॥

ન તદ્ ભવતિ ચેત્ કિં ન સદા સત્ત્વ તદ્ એવ યત્
ન ભવત્ય્ એતદ્ એવાસ્ય ભવનં સૂરયો વિદુઃ ॥

કાદાચિત્કમદો યસ્માદ્ ઉત્પાદ્યસ્ય તદ્ ધ્રુવમ્
તુચ્છત્વાન્ નેત્ય્ અતુચ્છસ્યાપ્ય્ અતુચ્છત્વાત્ કથં નનુ ? ॥

તદા ભૂતેર્ ઇયં તુલ્યા તન્નિવૃત્તેર્ ન તસ્ય કિમ્
તુચ્છતાપ્તેર્ન ભાવો ઽસ્તુ નાસત્ સત્ સદસત્ કથમ્ ? ॥

સ્વહેતોર્ એવ તજ્જાતં તત્સ્વભાવં યતો નનુ
તદનન્તરભાવિત્વાદ્ ઇતરત્રાપ્ય્ અદઃ સમમ્ ॥

નાહેતોરસ્ય ભવનં ન તુચ્છે તત્સ્વભાવતા
તતઃ કથં નુ તદ્ભાવ ઇતિ યુક્ત્યા કથં સમમ્ ? ॥

સ એવ ભાવસ્ તદ્ધેતુસ્ તસ્યૈવ તથાસ્થિતેઃ
સ્વનિવૃત્તિઃ સ્વભાવો ઽસ્ય ભાવસ્યેવ તતો ન કિમ્ ? ॥

જ્ઞેયત્વવત્ સ્વભાવો ઽપિ ન ચાયુક્તો ઽસ્ય તદ્વિધઃ
તદભાવે ન તજ્જ્ઞાનં તન્નિવૃત્તેર્ ગતિઃ કથમ્ ? ॥

તત્ તદ્વિધસ્વભાવં યત્ પ્રત્યક્ષેણ તથૈવ હિ
ગૃહ્યતે તદ્ગતિસ્ તેન નૈતત્ ક્વચિદ્ અનિશ્ચયાત્ ॥

સમારોપાદસૌ નેતિ ગૃહીતં તત્ત્વતસ્ તુ તત્
યથાભાવગ્રહાત્ તસ્યા તિપ્રસંગાદદો ઽપ્યસત્ ॥

ગૃહીતં સર્વમ્ એતેન તત્ત્વતો નિશ્ચયઃ પુનઃ
મિતગ્રહસમારોપાદ્ ઇતિ તત્ત્વવ્યવસ્થિતેઃ ॥

એકત્ર નિશ્ચયો ઽન્યત્ર નિરંશાનુભવાદ્ અપિ
ન તથા પાટવાભાવાદ્ ઇત્ય્ અપૂર્વમ્ ઇદં તમઃ ॥

સ્વભાવક્ષણતો હ્ય્ ઊર્ધ્વં તુચ્છતા તન્નિવૃત્તિતઃ
નાસાવ્ એકક્ષણગ્રાહિ જ્ઞાનાત્ સમ્યગ્ વિભાવ્યતે ॥

તસ્યાં ચ નાગૃહીતાયાં તત્ તથેતિ વિનિશ્ચયઃ
ન હીન્દ્રિયમ્ અતીતાદિ ગ્રાહકં સદ્ભિર્ ઇષ્યતે ॥

અન્તે ઽપિ દર્શનં નાસ્ય કપાલાદિગતેઃ ક્વચિત્
ન તદ્ એવ ઘટાભાવો ભાવત્વેન પ્રતીતિતઃ ॥

ન તદ્ગતેર્ ગતિસ્ તસ્ય પ્રતિબન્ધવિવેકતઃ
તસ્યૈવાભવનત્વે તુ ભાવાવિચ્છેદતો ઽન્વયઃ ॥

તસ્માદ્ અવશ્યમ્ એષ્ટવ્યં તદ્ ઊર્ધ્વં તુચ્છમ્ એવ તત્
જ્ઞેયં સદ્ જ્ઞાયતે હ્ય્ એતદ્ અપરેણાપિ યુક્તિમત્ ॥

નોત્પત્ત્યાદેસ્ તયોર્ ઐક્યં તુચ્છેતરવિશેષતઃ
નિવૃત્તિભેદતશ્ ચૈવ બુદ્ધિભેદાચ્ ચ ભાવ્યતામ્ ॥

એતેનૈતત્ પ્રતિક્ષિપ્તં યદ્ ઉક્તં ન્યાયમાનિના
ન તત્ર કિઞ્ચિદ્ ભવતિ ન ભવત્ય્ એવ કેવલમ્ ॥

ભાવે હ્ય્ એષ વિકલ્પઃ સ્યાદ્ વિધેર્ વસ્ત્વનુરોધતઃ
ન ભાવો ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ અભાવો ભવતીત્ય્ અપિ ॥

એતેનાહેતુકત્વે ઽપિ હ્ય્ અભૂત્વા નાશભાવતઃ
સત્તાનાશિત્વદોષસ્ય પ્રત્યાખ્યાતં પ્રસઞ્જનમ્ ॥

પ્રતિક્ષિપ્તં ચ યત્ સત્તા ઽનાશિત્વાગો ઽનિવારિતમ્
તુચ્છરૂપા તદાસત્તા ભાવાપ્તેર્નાશિતોદિતા ॥

ભાવસ્યાભવનં યત્ તદ્ અભાવભવનં તુ યત્
તત્તથાધર્મકે હ્ય્ ઉક્ત વિકલ્પો ન વિરુધ્યતે ॥

તદ્ એવ ન ભવત્યેતદ્ વિરુદ્ધમિવ લક્ષ્યતે
તદ્ એવ વસ્તુસંસ્પર્શાદ્ ભવનપ્રતિષેધતઃ ॥

સતો ઽસત્ત્વં યતશ્ ચૈવં સર્વથા નોપપદ્યતે
ભાવો નાભાવમેતીહ તતશ્ ચૈતદ્ વ્યવસ્થિતમ્ ॥