શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 3.2

પ્રધાનોદ્ભવમ્ અન્યે તુ મન્યન્તે સર્વમ્ એવ હિ
મહદ્ આદિક્રમેણેહ કાર્યજાતં વિપશ્ચિતઃ ॥

પ્રધાનાદ્ મહતો ભાવો ઽહંકારસ્ય તતો ઽપિ ચ
અક્ષતન્માત્રવર્ગસ્ય તન્માત્રાદ્ ભૂતસંહતેઃ ॥

ઘટાદ્ય્ અપિ પૃથિવ્યાદિ પરિણામસમુદ્ભવમ્
નાત્મવ્યાપારજં કિઞ્ચિત્ તેષાં લોકે ઽપિ વિદ્યતે ॥

અન્યે તુ બ્રુવતે હ્ય્ એતત્ પ્રક્રિયામાત્રવર્ણનમ્
અવિચાર્યૈવ તદ્ યુક્ત્યા શ્રદ્ધયા ગમ્યતે પરમ્ ॥

યુક્ત્યા તુ બાધ્યતે યસ્માત્ પ્રધાનં નિત્યમ્ ઇષ્યતે
તથાત્વાપ્રચ્યુતૌ ચાસ્ય મહદાદિ કથં ભવેત્ ? ॥

તસ્યૈવ તત્સ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ કિં ન સર્વદા
અત એવેતિ ચેત્ તસ્ય તથાત્વે નનુ તત્ કુતઃ ? ॥

નાનુપાદાનમ્ અન્યસ્ય ભાવે ઽન્યજ્ જાતુચિદ્ ભવેત્
તદુપાદાનતાયાં ચ ન તસ્યૈકાન્તનિત્યતા ॥

ઘટાદ્યપિ કુલાલાદિ સાપેક્ષં દૃશ્યતે ભવત્
અતો ન તત્ પૃથિવ્યાદિ પરિણામસમુદ્ભવમ્ ॥

તત્રાપિ દેહઃ કર્તા ચેન્ નૈવાસાવ્ આત્મનઃ પૃથક્
પૃથગ્ એવેતિ ચેદ્ ભોગ આત્મનો યુજ્યતે કથમ્ ? ॥

દેહભોગેન નૈવાસ્ય ભાવતો ભોગ ઇષ્યતે
પ્રતિબિમ્બોદયાત્ કિન્તુ યથોક્તં પૂર્વસૂરિભિઃ ॥

"પુરુષો ઽવિકૃતાત્મૈવ સ્વનિર્ભાસમ્ અચેતનમ્
મનઃ કરોતિ સાન્નિધ્યાદ્ ઉપાધિઃ સ્ફટિકં યથા ॥

વિભક્તેદૃક્પરિણતૌ બુદ્ધૌ ભોગો ઽસ્ય કથ્યતે
પ્રતિબિમ્બોદયઃ સ્વચ્છે યથા ચન્દ્રમસો ઽમ્ભસિ" ॥

પ્રતિબિમ્બોદયો ઽપ્ય્ અસ્ય નામૂર્તત્વેન યુજ્યતે
મુક્તૈર્ અતિપ્રસંગાચ્ ચ ન વૈ ભોગઃ કદાચન ॥

ન ચ પૂર્વસ્વભાવત્વાત્ સ મુક્તાનામ્ અસંગતઃ
સ્વભાવાન્તરભાવે ચ પરિણામો ઽનિવારિતઃ ॥

દેહાત્ પૃથક્ત્વ એવાસ્ય ન ચ હિંસાદયઃ ક્વચિત્
તદભાવે ઽનિમિત્તત્વાત્ કથં બન્ધઃ શુભાશુભઃ ॥

બન્ધાદૃતે ન સંસારો મુક્તિર્ વાસ્યોપપદ્યતે
યમાદિ તદભાવે ચ સર્વમ્ એવ હ્ય્ અપાર્થકમ્ ॥

આત્મા ન બધ્યતે નાપિ મુચ્યતે ઽસૌ કદાચન
બધ્યતે મુચ્યતે ચાપિ પ્રકૃતિઃ સ્વાત્મનેતિ ચેત્ ॥

એકાન્તેનૈકરૂપાયા નિત્યાયાશ્ ચ ન સર્વથા
તસ્યાઃ ક્રિયાન્તરાભાવાદ્ બન્ધમોક્ષૌ તુ યુજ્તિતઃ ॥

મોક્ષઃ પ્રકૃત્યયોગો યદ્ અતો ઽસ્યઃ સ કથં ભવેત્
સ્વરૂપવિગમાપત્તેસ્ તથા તન્ત્રવિરોધતઃ ॥

પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

પુરુષસ્યોદિતા મુક્તિર્ ઇતિ તન્ત્રે ચિરન્તનૈઃ
ઇત્થં ન ઘટતે ચેયમ્ ઇતિ સર્વમયુક્તિમત્ ॥

અત્રાપિ પુરુષસ્યાન્યે મુક્તિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ
પ્રકૃતિં ચાપિ સન્ન્યાયાત્ કર્મપ્રકૃતિમ્ એવ ચ ॥

તસ્યાશ્ ચાનેકરૂપત્વાત્ પરિણામિત્વયોગતઃ
આત્મનો બન્ધનત્વાચ્ ચ નોક્તદોષસમુદ્ભવઃ ॥

નામૂર્તં મૂર્તતાં યાતિ મૂર્તં ન યાત્ય્ અમૂર્તતામ્
યતો બન્ધાદ્ યતો ન્યાયાદ્ આત્મનો ઽસંગતં તયા ॥

દેહસ્પર્શાદિસંવિત્ત્યા ન યાત્ય્ એવેત્ય્ અત્યુક્તિમત્
અન્યોન્યવ્યાપ્તિજા ચેયમ્ ઇતિ બન્ધાદિ સંગતમ્ ॥

મૂર્તયાપ્યાત્મનો યોગો ઘટતે નભસો યથા
ઉપઘાતાદિભાવશ્ ચ જ્ઞાનસ્યેવ સુરાદિના ॥

એવં પ્રકૃતિવાદો ઽપિ વિજ્ઞેયઃ સત્ય એવ હિ
કપિલોક્તત્વતશ્ ચૈવ દિવ્યો હિ સ મહામુનિઃ ॥