શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 2.2

કાલાદીનાં ચ કર્તૃત્વં મન્યન્તે ઽન્યે પ્રવાદિનઃ
કેવલાનાં તદન્યે તુ મિથઃ સામગ્ર્યપેક્ષયા ॥

ન કાલવ્યતિરેકેણ ગર્ભબાલશુભાદિકમ્
યત્ કિઞ્ચિજ્ જાયતે લોકે તદ્ અસૌ કારણં કિલ ॥

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતિ પ્રજાઃ
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્ત્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

કિઞ્ચ કાલાદૃતે નૈવ મુદ્ગપક્તિર્ અપીષ્યતે
સ્થાલ્યાદિસંનિધાને ઽપિ તતઃ કાલાદ્ અસૌ મતા ॥

કાલાભાવે ચ ગર્ભાદિ સર્વં સ્યાદ્ અવ્યવસ્થયા
પરેષ્ટહેતુસદ્ભાવ માત્રાદ્ એવ તદુદ્ભવાત્ ॥

ન સ્વભાવાતિરેકેણ ગર્ભબાલશુભાદિકમ્
યત્ કિઞ્ચિજ્ જાયતે લોકે તદ્ અસૌ કારણં કિલ ॥

સર્વભાવાઃ સ્વભાવેન સ્વસ્વભાવે તથા તથા
વર્ત્તન્તે ઽથ નિવર્ત્તન્તે કામચારપરાઙ્મુખાઃ ॥

ન વિનેહ સ્વભાવેન મુદ્ગપક્તિર્ અપીષ્યતે
તથાકાલાદિભાવે ઽપિ નાશ્વમાષસ્ય સા યતઃ ॥

અતત્સ્વભાવાત્ તદ્ભાવે ઽતિપ્રસંગો ઽનિવારિતઃ
તુલ્યે તત્ર મૃદઃ કુમ્ભો ન પટાદીત્યયુક્તિમત્ ॥

નિયતેનૈવ રૂપેણ સર્વે ભાવા ભવન્તિ યત્
તતો નિયતિજા હ્ય્ એતે તત્સ્વરૂપાનુવેધતઃ ॥

યદ્ યદૈવ યતો યાવત્ તત્ તદૈવ તતસ્ તથા
નિયતં જાયતે ન્યાયાત્ ક એતાં બાધિતું ક્ષમઃ ॥

ન ચર્તે નિયતિં લોકે મુદ્ગપક્તિર્ અપીક્ષ્યતે
તત્સ્વભાવાદિભાવે ઽપિ નાસાવનિયતા યતઃ ॥

અન્યથાનિયતત્વેન સર્વભાવઃ પ્રસજ્યતે
અન્યોન્યાત્મકતાપત્તેઃ ક્રિયાવૈફલ્યમ્ એવ ચ ॥

ન ભોક્તૃવ્યતિરેકેણ ભોગ્યં જગતિ વિદ્યતે
ન ચાકૃતસ્ય ભોગઃ સ્યાન્ મુક્તાનાં ભોગભાવતઃ ॥

ભોગ્યં ચ વિશ્વં સત્ત્વાનાં વિધિના તેન તેન યત્
દૃશ્યતે ઽધ્યક્ષમ્ એવેદં તસ્માત્ તત્ કર્મજં હિ તત્ ॥

ન ચ તત્ કર્મવૈધુર્યે મુદ્ગપક્તિર્ અપીક્ષ્યતે
સ્થાલ્યાદિભઙ્ગભાવેન યત્ ક્વચિન્ નોપપદ્યતે ॥

ચિત્રં ભોગ્યં તથા ચિત્રાત્ કર્મણો ઽહેતુતાન્યથા
તસ્ય યસ્માદ્ વિચિત્રત્વં નિયત્યાદેર્ ન યુજ્યતે ॥

નિયતેર્ નિયતાત્મત્વાન્ નિયતાનાં સમાનતા
તથાનિયતભાવે ચ બલાત્ સ્યાત્ તદ્વિચિત્રતા ॥

ન ચ તન્માત્રભાવાદેર્ યુજ્યતે ઽસ્યા વિચિત્રતા
તદન્યભેદકં મુક્ત્વા સમ્યગ્ ન્યાયાવિરોધતઃ ॥

ન જલસ્યૈકરૂપસ્ય વિયત્પાતાદ્ વિચિત્રતા
ઊષરાદિધરાભેદમ્ અન્તરેણોપજાયતે ॥

તદ્ભિન્નભેદકત્વે ચ તત્ર તસ્યા ન કર્તૃતા
તત્કર્તૃત્વે ચ ચિત્રત્વં તદ્વત્ તસ્યાપ્યસંગતમ્ ॥

તસ્યા એવ તથાભૂતઃ સ્વભાવો યદિ ચેષ્યતે
ત્યક્તઃ નિયતિવાદઃ સ્યાત્ સ્વભાવાશ્રયણાન્ નનુ ॥

સ્વો ભાવશ્ ચ સ્વભાવો ઽપિ સ્વસત્તૈવ હિ ભાવતઃ
તસ્યાપિ ભેદકાભાવે વૈચિત્ર્યં નોપપદ્યતે ॥

તતસ્ તસ્યાવિશિષ્ટત્વાદ્ યુગપદ્ વિશ્વસંભવઃ
ન ચાસાવ્ ઇતિ સદ્યુક્ત્યા તદ્વાદો ઽઇપ્ ન સંગતઃ ॥

તત્તત્કાલાદિસાપેક્ષો વિશ્વહેતુઃ સ ચેન્ નનુ
મુક્તઃ સ્વભાવવાદઃ સ્યાત્ કાલવાદપરિગ્રહાત્ ॥

કાલો ઽપિ સમયાદિર્ યત્ કેવલં સો ઽપિ કારણમ્
તત એવ હ્ય્ અસંભૂતેઃ કસ્યચિન્ નોપપદ્યતે ॥

અતશ્ ચ કાલે તુલ્યે ઽપિ સર્વત્રૈવ ન તત્ફલમ્
અતો હેત્વન્તરાપેક્ષં વિજ્ઞેયં તદ્ વિચક્ષણૈઃ ॥

અતઃ કાલાદયઃ સર્વે સમુદાયેન કારણમ્
ગર્ભાદેઃ કાર્યજાતસ્ય વિજ્ઞેયા ન્યાયવાદિભિઃ ॥

ન ચૈકૈકત એવેહ ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અપીક્ષ્યતે
તસ્માત્ સર્વસ્ય કાર્યસ્ય સામગ્રી જનિકા મતા ॥

સ્વભાવો નિયતિશ્ ચૈવ કર્મણો ઽન્યે પ્રચક્ષતે
ધર્માવન્યે તુ સર્વસ્ય સામાન્યેનૈવ વસ્તુનઃ ॥