શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 2.1

હિંસાદિભ્યો ઽશુભં કર્મ તદન્યેભ્યશ્ ચ તચ્છુભમ્
જાયતે નિયમો માનાત્ કુતો ઽયમ્ ઇતિ નાપરે ॥

આગમાખ્યાત્ તદન્યે તુ તચ્ ચ દૃષ્ટાદ્યબાધિતમ્
સર્વાર્થવિષયં નિત્યં વ્યક્તાર્થં પરમાત્મના ॥

ચન્દ્રસૂર્યોપરાગાદેસ્ તતઃ સંવાદદર્શનાત્
તસ્યાપ્રત્યક્ષે ઽપિ પાપાદૌ ન પ્રામાણ્યં ન યુજ્યતે ॥

યદિ નામ ક્વચિદ્ દૃષ્ટઃ સંવાદો ઽન્યત્ર વસ્તુનિ
તદ્ભાવસ્ તસ્ય તત્ત્વં વા કથં સમવસીયતે ? ॥

આગમૈકત્વતસ્ તચ્ ચ વાક્યાદેસ્ તુલ્યતાદિના
સુવૃદ્ધસંપ્રદાયેન તથા પાપક્ષયેણ ચ ॥

અન્યથા વસ્તુતત્ત્વસ્ય પરીક્ષૈવ ન યુજ્યતે
આશઙ્કા સર્વગા યસ્માત્ છદ્મસ્થસ્યોપજાયતે ॥

અપરીક્ષાપિ નો યુક્તા ગુણદોષાવિવેકતઃ
મહત્ સંકટમાયાતમ્ આશઙ્કે ન્યાયવાદિનઃ ॥

તસ્માદ્ યથોદિતાત્ સમ્યગ્ આગમખ્યાત્ પ્રમાણતઃ
હિંસાદિભ્યો ઽશુભાદીનિ નિયમો ઽયં વ્યવસ્થિતઃ ॥

ક્લિષ્ટાદ્ હિંસાદ્યનુષ્ઠાનાત્ પ્રાપ્તિઃ ક્લિષ્ટસ્ય કર્મણઃ
યથાપથ્યભુજો વ્યાધેર્ અક્લિષ્ટસ્ય વિપર્યયાત્ ॥

સ્વભાવ એષ જીવસ્ય યત્ તથાપરિણામભાક્
બધ્યતે પુણ્યપાપાભ્યાં માધ્યસ્થ્યાત્ તુ વિમુચ્યતે ॥

સુદૂરમ્ અપિ ગત્વેહ વિહિતાસૂપપત્તિષુ
કઃ સ્વભાવાગમાવન્તે શરણં ન પ્રપદ્યતે ॥

પ્રતિપક્ષસ્વભાવેન પ્રતિપક્ષાગમેન ચ
બાધિત્વાત્ કથં હ્ય્ એતૌ શરણં યુક્તિવાદિનામ્ ॥

પ્રતીત્યા બાધ્યતે યો યત્ સ્વભાવો ન સ યુજ્યતે
વસ્તુનઃ કલ્પ્યમાનો ઽપિ વહ્ન્યાદેઃ શીતતાદિવત્ ॥

વહ્નેઃ શીતત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ તત્કાર્યં કિં ન દૃશ્યતે
દૃશ્યતે હિ હિમાસન્ને કથમ્ ઇત્થં સ્વભાવતઃ ॥

હિમસ્યાપિ સ્વભાવો ઽયં નિયમાદ્ વહ્નિસંનિધૌ
કરોતિ દાહમ્ ઇત્ય્ એવં વહ્ન્યાદેઃ શીતતા ન કિમ્ ॥

વ્યવસ્થાભાવતો હ્ય્ એવં યા ત્વદ્બુદ્ધિર્ ઇહેદૃશી
સા લોષ્ટાદ્ અસ્ય યત્ કાર્યં તત્ ત્વત્તસ્ તત્સ્વભાવતઃ ॥

એવં સુબુદ્ધિશૂન્યત્વં ભવતો ઽપિ પ્રસજ્યતે
અસ્તુ ચેત્ કો વિવાદો નો બુદ્ધિશૂન્યેન સર્વથા ॥

અન્યસ્ત્વાહેહ સિદ્ધે ઽપિ હિંસાદિભ્યો ઽશુભાદિકે
શુભાદેર્ એવ સૌખ્યાદિ કેન માનેન ગમ્યતે ॥

અત્રાપિ બ્રુવતે કેચિત્ સર્વથા યુક્તિવાદિનઃ
પ્રતીતિગર્ભયા યુક્ત્યા કિલૈતદ્ અવસીયતે ॥

તયાહુર્ નાશુભાત્ સૌખ્યં તદ્બાહુલ્યપ્રસંગતઃ
બહવઃ પાપકર્માણો વિરલાઃ શુભકારિણઃ ॥

ન ચૈતદ્ દૃશ્યતે લોકે દુઃખબાહુલ્યદર્શનાત્
શુભાત્ સૌખ્યં તતઃ સિદ્ધમ્ અતો ઽન્યચ્ ચાપ્ય્ અતો ઽન્યતઃ ॥

અન્યે પુનર્ ઇદં શ્રાદ્ધા બ્રુવતે આગમેન વૈ
શુભાદેર્ એવ સૌખ્યાદિ ગમ્યતે નાન્યતઃ ક્વચિત્ ॥

અતીન્દ્રિયેષુ ભાવેષુ પ્રાયઃ એવંવિધેષુ યત્
છદ્મસ્થસ્યાવિસંવાદિ માનમ્ અત્ર ન વિદ્યતે ॥

યચ્ ચોક્તં દુઃખબાહુલ્ય દર્શનં તન્ ન સાધકમ્
ક્વચિત્ તથોપલમ્ભે ઽપિ સર્વત્રાદર્શનાદ્ ઇતિ ॥

સર્વત્ર દર્શનં યસ્ય તદ્વાક્યાત્ કિં ન સાધનમ્
સાધનં તદ્ ભવત્ય્ એવમ્ આગમાત્ તુ ન ભિદ્યતે ॥

અશુભાદ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠાનાત્ સૌખ્યપ્રાપ્તિશ્ ચ યા ક્વચિત્
ફલં વિપાકવિરસા સા તથાવિધકર્મણઃ ॥

બ્રહ્મહત્યાનિદેશાનુ -ષ્ઠાનાદ્ ગ્રામાદિલાભવત્
ન પુનસ્ તત એવૈતદ્ આગમાદ્ એવ ગમ્યતે ॥

પ્રતિપક્ષાગમાનાં ચ દૃષ્ટેષ્ટાભ્યાં વિરોધતઃ
તથાનાપ્તપ્રણીતત્વાદ્ આગમત્વં ન યુજ્યતે ॥

દૃષ્ટેષ્ટાભ્યાં વિરોધાચ્ ચ તેષાં નાપ્તપ્રણીતતા
નિયમાદ્ ગમ્યતે યસ્માત્ તદ્ અસાવ્ એવ દર્શ્યતે ॥

અગમ્યગમનાદીનાં ધર્મસાધનતા ક્વચિત્
ઉક્તા લોકપ્રસિદ્ધેન પ્રત્યક્ષેણ વિરુદ્ધ્યતે ॥

સ્વધર્મોત્કર્ષાદ્ એવ તથા મુક્તિર્ અપીષ્યતે
હેત્વભાવેન તદ્ભાવો નિત્ય ઇષ્ટેન બાધ્યતે ॥

માધ્યસ્થ્યમ્ એવ તદ્ધેતુર્ અગમ્યગમનાદિના
સાધ્યતે તત્ પરં યેન તેન દોષો ન કશ્ચન ॥

એતદ્ અપ્ય્ ઉક્તિમાત્રં યદ્ અગમ્યગમનાદિષુ
તથાપ્રવૃત્તિતો યુક્ત્યા માધ્યસ્થ્યં નોપપદ્યતે ॥

અપ્રવૃત્ત્યૈવ સર્વત્ર યથાસામર્થ્યભાવતઃ
વિશુદ્ધભાવનાભ્યાસાત્ તન્માધ્યસ્થ્યં પરં યતઃ ॥

યાવદ્ એવંવિધં નૈવં પ્રવૃત્તિસ્ તાવદ્ એવ યા
સાવિશેષેણ સાધ્વીતિ તસ્યોત્કર્ષપ્રસાધનાત્ ॥

નાપ્રવૃત્તેર્ ઇયં હેતુઃ કુતશ્ચિદ્ અનિવર્ત્તનાત્
સર્વત્ર ભાવાવિચ્છેદાદ્ અન્યથાગમ્યસંસ્થિતિઃ ॥

તચ્ ચાસ્તુ લોકશાસ્ત્રોક્તં તત્રૌદાસીન્યયોગતઃ
સંભાવ્યતે પરં હ્ય્ એતદ્ ભાવશુદ્ધેર્ મહાત્મનામ્ ॥

સંસારમોચકસ્યાપિ હિંસા યદ્ ધર્મસાધનમ્
મુક્તિશ્ ચાસ્તિ તતસ્ તસ્યાપ્ય્ એષ દોષો ઽનિવારિતઃ ॥

મુક્તિકર્મક્ષયાદ્ એવ જાયતે નાન્યતઃ ક્વચિત્
જન્માદિરહિતા યત્ તત્ સ એવાત્ર નિરૂપ્યતે ॥

હિંસાદ્યુત્કર્ષસાધ્યો વા તદ્વિપર્યયજો ઽપિ વા
અન્યહેતુર્ અહેતુર્ વા સ વૈ કર્મક્ષયો નનુ ॥

હિંસાદ્યુત્કર્ષસાધ્યત્વે તદભાવે ન તત્સ્થિતિઃ
કર્મક્ષયાસ્થિતૌ ચ સ્યાન્ મુક્તાનાં મુક્તતાક્ષિતિઃ ॥

તદ્વિપર્યયસાધ્યત્વે પરસિદ્ધાન્તસંસ્થિતિઃ
કર્મક્ષયઃ સતાં યસ્માદ્ અહિંસાદિપ્રસાધનઃ ॥

તદન્યહેતુસાધ્યત્વે તત્સ્વરૂપમ્ અસંસ્થિતમ્
અહેતુત્વે સદા ભાવો ઽભાવો વા સ્યાત્ સદૈવ હિ ॥

મુક્તિઃ કર્મક્ષયાદ્ ઇષ્ટા જ્ઞાનયોગફલં ચ સઃ
અહિંસાદિ ચ તદ્ધેતુર્ ઇતિ ન્યાયઃ સતાં મતઃ ॥

એવં વેદવિહિતાપિ હિંસાપાયાય તત્ત્વતઃ
શાસ્ત્રચોદિતભાવે ઽપિ વચનાન્તરબાધનાત્ ॥

ન હિંસ્યાદ્ ઇહ ભૂતાનિ હિંસનં દોષકૃન્ મતમ્
દાહવદ્ વૈદ્યકે સ્પષ્ટમ્ ઉત્સર્ગપ્રતિષેધતઃ ॥

તતો વ્યાધિનિવૃત્ત્યર્થં દાહઃ કાર્યસ્ તુ ચોદિતે
ન તતો ઽપિ ન દોષઃ સ્યાત્ ફલોદ્દેશેન ચોદનાત્ ॥

એવં તત્ફલભાવે ઽપિ ચોદનાતો ઽપિ સર્વથા
ધ્રુવમ્ ઔત્સર્ગિકો દોષો જાયતે ફલચોદનાત્ ॥

અન્યેષામ્ અપિ બુદ્ધ્યૈવં દૃષ્ટેષ્ટાભ્યાં વિરુદ્ધતા
દર્શનીયા કુશાસ્ત્રાણાં તતશ્ ચ સ્થિતમિત્યદઃ ॥

ક્લિષ્ટં હિંસાદ્યનુષ્ઠાનં ન યત્ તસ્યાન્યતો ભવેત્
તતઃ કર્તા સ એવ સ્યાત્ સર્વસ્યૈવ હિ કર્મણઃ ॥

અનાદિકર્મયુક્તત્વાત્ તન્મોહાત્ સંપ્રવર્તતે
અહિતે ઽપ્ય્ આત્મનઃ પ્રાયો વ્યાધિપીડિતચિત્તવત્ ॥