શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 11.1

અન્યે ત્વ્ અભિદધત્ય્ અત્ર યુક્તિમાર્ગકૃતશ્રમાઃ
શબ્દાર્થયોર્ ન સંબન્ધો વસ્તુસ્થિત્યેહ વિદ્યતે ॥

ન તાદાત્મ્યં દ્વયાભાવ પ્રસંગાદ્ બુદ્ધિભેદતઃ
શસ્ત્રાદ્યુક્તૌ મુખચ્છેદા -દિસંગાત્ સમયસ્થિતેઃ ॥

અર્થાસંનિધિભાવેન તદ્દૃષ્ટાવન્યથોક્તિતઃ
અન્યાભાવનિયોગાચ્ ચ ન તદુત્પત્તિર્ અપ્ય્ અલમ્ ॥

પરમાર્થૈકતાનત્વે શબ્દાનામ્ અનિબન્ધના
ન સ્યાત્ પ્રવૃત્તિર્ અર્થેષુ દર્શનાન્તરભેદિષુ ॥

અતીતાજાતયોર્ વાપિ ન ચ સ્યાદ્ અનૃતાર્થતા
વાચઃ કસ્યાશ્ચિદ્ ઇત્ય્ એષા બૌદ્ધાર્થવિષયા મતા ॥

વાચ્ય ઇત્થમ્ અપોહસ્ તુ ન જાતિઃ પારમાર્થિકી
તદયોગાદ્ વિના ભેદં તદન્યેભ્યસ્ તથાસ્થિતેઃ ॥

સતિ ચાસ્મિન્ કિમ્ અન્યેન શબ્દાત્ તદ્વત્પ્રતીતિતઃ
તદભાવે ન તદ્વત્ત્વં તદ્ભ્રાન્તત્વાત્ તથા ન કિમ્ ॥

અભ્રાન્તજાતિવાદે તુ ન દણ્ડાદ્ દણ્ડિવદ્ ગતિઃ
તદ્વત્ય્ ઉભયસાઙ્કર્યે ન ભેદાદ્ વો ઽપિ તાદૃશમ્ ॥

અન્યે ત્વ્ અભિદધત્ય્ એવં વાચ્યવાચકલક્ષણઃ
અસ્તિ શબ્દાર્થયોર્ યોગસ્ તત્પ્રતીત્યાદિતસ્ તતઃ ॥

નૈતદ્ દૃશ્યવિકલ્પ્યર્થૈ -કીકરણેન ભેદતઃ
એકપ્રમાત્રભાવાચ્ ચ તયોસ્ તત્ત્વાપ્રસિદ્ધિતઃ ॥

શબ્દાત્ તદ્વાસનાબોધો વિકલ્પસ્ય તતો હિ યત્
તદ્ ઇત્થમ્ ઉચ્યતે ઽસ્માભિર્ ન તતસ્ તદસિદ્ધિતઃ ॥

વિશિષ્ટં વાસનાજન્મ બોધસ્ તચ્ ચ ન જાતુચિત્
અન્યતસ્ તુલ્યકાલાદેર્ વિશેષો ઽન્યસ્ય નો યતઃ ॥

નિષ્પન્નત્વાદ્ અસત્ત્વાચ્ ચ દ્વાભ્યામ્ અન્યોદયો ન સઃ
ઉપાદાનાવિશેષેણ તત્સ્વભાવં તુ તત્કુતઃ ॥

ન હ્ય્ ઉક્તવત્ સ્વહેતોસ્ તુ સ્યાચ્ ચ નાશઃ સહેતુકઃ
ઇત્થં પ્રકલ્પને ન્યાયાદ્ અત એવ ન યુક્તિમત્ ॥

અનભ્યુપગમાચ્ ચેહ તાદાત્મ્યાદિસમુદ્ભવાઃ
ન દોષા નો ન ચાન્યે ઽપિ તદ્ભેદાદ્ હેતુભેદતઃ ॥

વન્ધ્યેતરાદિકો ભેદો રામાદીનાં યથૈવ હિ
મૃષાસત્યાદિશબ્દાનાં તદ્વત્ તદ્ધેતુભેદતઃ ॥

પરમાર્થૈકતાનત્વે ઽપ્ય્ અન્યદોષોપવર્ણનમ્
પ્રત્યાખ્યાતં હિ શબ્દાનામ્ ઇતિ સમ્યગ્ વિચિન્ત્યતામ્ ॥

અન્યદોષો યદ્ અન્યસ્ય યુક્ત્યા યુક્તો ન જાતુચિત્
વક્ત્યવર્ણં ન બુદ્ધાનાં ભિક્ષ્વાદિઃ શબરાદિવત્ ॥

જ્ઞાયતે તદ્વિશેષસ્ તુ પ્રમાણેતરયોર્ ઇવ
સ્વરૂપાલોચનાદિભ્યસ્ તથા દર્શનતો ભુવિ ॥

સમયોપેક્ષણં ચેહ તત્ક્ષયોપશમં વિના
તત્કર્તૃત્વેન સફલં યોગિનાં તુ ન વિદ્યતે ॥

સર્વવાચકભાવત્વાચ્ છબ્દાનાં ચિત્રશક્તિતઃ
વાચ્યસ્ય ચ તથાન્યત્ર નાગો ઽસ્ય સમયે ઽપિ હિ ॥

અનન્તધર્મકં વસ્તુ તદ્ધર્મઃ કશ્ચિદ્ એવ ચ
વાચ્યો ન સર્વ એવેતિ તતશ્ ચૈતન્ ન બાધકમ્ ॥

અન્યદ્ એવેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્ અન્યચ્ છબ્દસ્ય ગોચરઃ
શબ્દાત્ પ્રત્યેતિ ભિન્નાક્ષઃ ન તુ પ્રત્યક્ષમ્ ઈક્ષતે ॥

અન્યથા દાહસમ્બન્ધાદ્ દાહં દગ્ધો ઽભિમન્યતે
અન્યથા દાહશબ્દેન દાહાર્થઃ સંપ્રતીયતે ॥

ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યતો ઽન્યો ઽપિ વાચ્યો ઽસૌ ન ચ દાહકૃત્
તથાપ્રતીતિતો ભેદા -ભેદસિદ્ધ્યૈવ વસ્તુ નઃ ॥

અપોહસ્યાપિ વાચ્યત્વમ્ ઉપપત્ત્યા ન યુજ્યતે
અસત્ત્વાદ્ વસ્તુભેદેન બુદ્ધ્યા તસ્યાપિ બોધતઃ ॥

ક્ષણિકાઃ સર્વસંસ્કારા અન્યથૈતદ્ વિરુધ્યતે
અપોહો યન્ ન સંસ્કારો ન ચ ક્ષણિક ઇષ્યતે ॥

એવં ચ વસ્તુનસ્ તત્ત્વં હન્ત શાસ્ત્રાદ્ અનિશ્ચિતમ્
તદભાવે ચ સુવ્યક્તં તદ્ એતત્ તુષખણ્ડનમ્ ॥

બુદ્ધાવર્ણે ઽપિ ચાદોષઃ સંસ્તવે ઽપ્ય્ અગુણસ્ તથા
આહ્વાનાપ્રતિપત્ત્યાદિ શબ્દાર્થાયોગતો ધ્રુવમ્ ॥