શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 1.2

પૃથિવ્યાદિમહાભૂત કાર્યમાત્રમ્ ઇદં જગત્
ન ચાત્મદૃષ્ટસદ્ભાવં મન્યન્તે ભૂતવાદિનઃ ॥

અચેતનાનિ ભૂતાનિ ન તદ્ધર્મો ન તત્ફલમ્
ચેતનાસ્તિ ચ યસ્યેયં સ એવાત્મેતિ ચાપરે ॥

યદીયં ભૂતધર્મઃ સ્યાત્ પ્રત્યેકં તેષુ સર્વદા
ઉપલમ્ભ્યેત સત્ત્વાદિ કાઠિનત્વાદયો યથા ॥

શક્તિરૂપેણા સા તેષુ સદાતો નોપલભ્યતે
ન ચ તેનાપિ રૂપેણ સત્યસત્ય્ એવ ચેન્ ન તત્ ॥

શક્તિવેતનયોરૈવ્યં નાનાત્વં વાથ સર્વથા
ઐક્યે સા ચેતનેવેતિ નાનાત્વે ઽન્યસ્ય સા યતઃ ॥

અનભિવ્યક્તિર્ અપ્ય્ અસ્યા ન્યાયતો નોપપદ્યતે
આવૃતિર્ ન યદ્ અન્યેન તત્ત્વસંખ્યાવિરોધતઃ ॥

ન ચાસૌ તત્સ્વરૂપેણ તેષામ્ અન્યતરેણ વા
વ્યઞ્જકત્વપ્રતિજ્ઞાનાત્ નાવૃતિર્ વ્યઞ્જકં યતઃ ॥

વિશિષ્ટપરિણામભા -વે ઽપિ હ્ય્ અત્રાવૃતિર્ ન વૈ
ભાવતાપ્તેસ્તથા નામ વ્યઞ્જકત્વપ્રસઙ્ગતઃ ॥

ન ચાસૌ ભૂતભિન્નો યત્ તતો વ્યક્તિઃ સદા ભવેત્
ભેદે ત્વધિકભાવેન તત્ત્વસંખ્યા ન યુજ્યતે ॥

સ્વકાલે ઽભિન્ન ઇત્ય્ એવં કાલાભાવે ન સઙ્ગતમ્
લોકસિદ્ધાશ્રયે ત્વ્ આત્મા હન્ત ! નાશ્રીયતે કથમ્ ॥

નાત્માપિ લોકે નો સિદ્ધો જાતિસ્મરણસંશ્રયાત્
સર્વેષાં તદભાવશ્ ચ ચિત્રકર્મવિપાકતઃ ॥

લોકે ઽપિ નૈકતઃ સ્થાનાદ્ આગતાનાં તથેક્ષ્યતે
અવિશેષેણ સર્વેષામ્ અનુભૂતાર્થસંસ્મૃતિઃ ॥

દિવ્યદર્શનતશ્ ચૈવ તચ્છિષ્ટાવ્યભિચારતઃ
પિતૃકર્માદિસિદ્ધેશ્ ચ હન્ત ! નાત્માપ્ય્ અલૌકિકઃ ॥

કાઠિન્યાબોધરૂપાણિ ભૂતાન્ય્ અધ્યક્ષસિદ્ધિતઃ
ચેતના તુ ન તદ્રૂપા સા કથં તત્ફલં ભવેત્ ? ॥

પ્રત્યેકમ્ અસતી તેષુ ન ચ સ્યાદ્ રેણુતૈલવત્
સતી ચેદ્ ઉપલભ્યેત ભિન્નરૂપેષુ સર્વદા ॥

અસત્ સ્થૂલત્વમ્ અણ્વાદૌ ઘટાદૌ દૃશ્યતે યથા
તથાસત્યેવ ભૂતેષુ ચેતનાપીતિ ચેન્ મતિઃ ॥

નાસત્ સ્થૂલત્વમ્ અણ્વાદૌ તેભ્ય એવ તદુદ્ભવાત્
અસતસ્તત્સમુત્પાદો ન યુક્તો ઽતિપ્રસઙ્ગતઃ ॥

પઞ્ચમસ્યાપિ ભૂતસ્ય તેભ્યો ઽસત્ત્વાવિશેષતઃ
ભવેદ્ ઉત્પત્તિર્ એવં ચ તત્ત્વસંખ્યા ન યુજ્યતે ॥

ન તજ્જનનસ્વભાવાશ્ ચેત્ તે ઽત્ર માનં ન વિદ્યતે
સ્થૂલત્વોત્પાદ ઇષ્ટશ્ ચેત્ તત્સદ્ભાવે ઽપ્ય્ અસૌ સમઃ ॥

ન ચ મૂર્ત્તાણુસઙ્ઘાત ભિન્નં સ્થૂલત્વમ્ ઇત્ય્ અદઃ
તેષામ્ એવ તથાભાવો ન્યાય્યં માનાવિરોધતઃ ॥

ભેદે તદદલં યસ્માત્ કથં સદ્ભાવમ્ અશ્નુતે
તદભાવે ઽપિ તદ્ભાવે સદા સર્વત્ર વા ભવેત્ ॥

ન ચૈવં ભૂતસઙ્ઘાત માત્રં ચૈતન્યમ્ ઇષ્યતે
અવિશેષેણ સર્વત્ર તદ્વત્ તદ્ભાવસઙ્ગતેઃ ॥

એવં સતિ ઘટાદીનાં વ્યક્તચૈતન્યભાવતઃ
પુરુષાન્ ન વિશેષઃ સ્યાત્ સ ચ પ્રત્યક્ષબાધિતઃ ॥

અથ ભિન્નસ્વભાવાનિ ભૂતાન્ય્ એવ યતસ્તતઃ
તત્સંઘાતેષુ ચૈતન્યં ન સર્વેષ્વ્ એતદ્ અપ્ય્ અસત્ ॥

સ્વભાવો ભૂતમાત્રત્વે સતિ ન્યાયાન્ ન ભિદ્યતે
વિશેષણં વિના યસ્માન્ ન તુલ્યાનાં વિશિષ્ટતા ॥

સ્વરૂપમાત્રભેદે ચ ભેદો ભૂતેતરાત્મકઃ
અન્યભેદકભાવે તુ સ એવાત્મા પ્રસજ્યતે ॥

હવિર્ ગુડકણિક્કાદિ દ્રવ્યસઙ્ઘાતજાન્ય્ અપિ
યથા ભિન્નસ્વભાવાનિ ખાદ્યકાનિ તથેતિ ચેત્ ॥

વ્યક્તિમાત્રત એવૈષાં નનુ ભિન્નસ્વભાવતા
રસવીર્યવિપાકાદિ કાર્યભેદો ન વિદ્યતે ॥

તદાત્મકત્વમાત્રત્વે સંસ્થાનાદિવિલક્ષણા
યથેયમ્ અસ્તિ ભૂતાનાં તથા સાપિ કથં ન ચેત્ ॥

કર્ત્રભાવાત્ તથા દેશ કાલભેદાદ્યયોગતઃ
ન ચાસિદ્ધમદો ભૂત માત્રત્વે તદસંભવાત્ ॥

તથા ચ ભૂતમાત્રત્વે ન તત્સઙ્ઘાતભેદયોઃ
ભેદકાભાવતો ભેદો યુક્તઃ સમ્યગ્ વિચિન્ત્યતામ્ ॥

એકસ્ તથાપરો નેતિ તન્માત્રત્વે તથાવિધઃ
યતસ્ તદ્ અપિ નો ભિન્નં તતસ્ તુલ્યં ચ તત્ તયોઃ ॥

સ્યાદેતદ્ ભૂતજત્વે ઽપિ ગ્રાવાદીનાં વિચિત્રતા
લોકસિદ્ધેતિ સિદ્ધૈવ ન સા તન્માત્રજા નનુ ॥

અદૃષ્ટાકાશકાલાદિ સામગ્રીતઃ સમુદ્ભવાત્
તથૈવ લોકસંવિત્તેર્ અન્યથા તદભાવતઃ ॥

ન ચેહ લૌકિકો માર્ગઃ સ્થિતો ઽસ્માભિર્ વિચાર્યતે
કિં ત્વ્ અયં યુજ્યતે ક્વેતિ ત્વન્નીતૌ ચોક્તવન્ ન સઃ ॥

મૃતદેહે ચ ચૈતન્યમ્ ઉપલભ્યેત સર્વથા
દેહધર્માદિભાવેન તત્ તદ્ધર્માદિ નાન્યથા ॥

ન ચ લાવણ્યકાર્કશ્ય શ્યામત્વૈર્ વ્યભિચારિતા
મૃતદેહે ઽપિ સદ્ભાવાદ્ અધ્યક્ષેણૈવ સંગતેઃ ॥

ન ચેલ્ લાવણ્યસદ્ભાવો ન સ તન્માત્રહેતુકઃ
અત એવાન્યસદ્ભાવાદ્ અસ્ત્ય્ આત્મેતિ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

ન પ્રાણાદિર્ અસૌ માનં કિં તદ્ભાવે ઽપિ તુલ્યતા
તદભાવાદ્ અભાવશ્ ચેદ્ આત્માભાવે ન કા પ્રમા ॥

તેન તદ્ભાવભાવિત્વં ન ભૂયો નલિકાદિના
સંપાદિતે ઽપ્ય્ એતત્ સિદ્ધેઃ સો ઽન્ય એવેતિ ચેદ્ ન તત્ ॥

વાયુસામાન્યસંસિદ્ધેસ્ તત્સ્વભાવઃ સ નેતિ ચેત્
અત્રાપિ ન પ્રમાણં વશ્ ચૈતન્યોત્પત્તિર્ એવ ચેત્ ॥

ન તસ્યામ્ એવ સંદેહાત્ તવાયં કેન નેતિ ચેત્
તત્તત્સ્વરૂપભાવેન તદભાવઃ કથં નુ ચેત્ ॥

તદ્વૈલક્ષણ્યસંવિત્તેઃ માતૃચૈતન્યજે હ્ય્ અયમ્
સુતે તસ્મિન્ ન દોષઃ સ્યાન્ ન ન ભાવે ઽસ્ય માતરિ ॥

ન ચ સંસ્વેદજાદ્યેષુ માત્રભાવેન તદ્ ભવેત્
પ્રદીપજ્ઞાતમ્ અપ્ય્ અત્ર નિમિત્તત્વાન્ ન બાધકમ્ ॥

ઇત્થં ન તદુપાદાનં યુજ્યતે તત્ કથંચન
અન્યોપાદાનભાવે ચ તદ્ એવાત્મા પ્રસજ્યતે ॥

ન તથાભાવિનં હેતુમ્ અન્તરેણોપજાયતે
કિઞ્ચિન્ નશ્યતિ નૈકાન્તાદ્ યથાહ વ્યાસમહર્ષિઃ ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ
અભયોર્ અપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

નાભાવો ભાવમ્ આપ્નોતિ શશશૃઙ્ગે તથાગતેઃ
ભાવો નાભાવમ્ એતીહ દીપશ્ ચેન્ ન સ સર્વથા ॥

એવં ચૈતન્યવાન્ આત્મા સિદ્ધઃ સતતભાવતઃ
પરલોક્ય્ અપિ વિજ્ઞેયો યુક્તિમાર્ગાનુસારિભિઃ ॥