સાર્ધત્રિશતિકાલોત્તરાગમ · અધ્યાય 23

શૃણુ ષણ્મુખ તત્ત્વેન જ્ઞાનામૃતમનુત્તમમ્
યન્ન કસ્યચિદાખ્યાતં નાખ્યેયં કથયામિ તત્ ॥

દેહસ્થઃ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો દેહવર્જિતઃ
આપ્તોપદેશગમ્યો ઽસૌ સર્વતઃ કિમપિ સ્થિતઃ ॥

હંસ હંસેતિ યો બ્રૂયદ્ ધંસો દેવઃ સદાશિવઃ
ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યેત પ્રત્યક્ષં સર્વતોમુખઃ ॥

તિલેષુ ચ યથા તૈલં પુષ્પે ગન્ધ ઇવ સ્થિતઃ
પુરુષસ્તુ શરીરે ઽસ્મિન્ સબાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતઃ ॥

ઉલ્કાહસ્તો યથા કશ્ચિદ્ દ્રવ્યમાલોક્ય તાં ત્યજેત્
જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્ય તથા જ્ઞાનં પરિત્યજેત્ ॥

પુષ્પં તુ સકલં વિદ્યાદ્ ગન્ધસ્તસ્ય તુ નિષ્કલઃ
વૃક્ષં તુ સકલં વિદ્યાચ્ છાયા તસ્ય તુ નિષ્કલા ॥

સકલે નિષ્કલો ભાવઃ સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ
ઉપાયઃ સકલસ્તદ્વદ્ ઉપેયશ્ચૈવ નિષ્કલઃ ॥

સકલે સકલો ભાવો નિષ્કલે નિષ્કલસ્તથા
ત્રિમાત્રશ્ચ દ્વિમાત્રશ્ચ એકમાત્રસ્તથૈવ ચ ॥

અર્ધમાત્રા પરા સૂક્ષ્મા તસ્યા ઊર્ધ્વં પરાત્પરમ્
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરઃ શિવ એવ વા ॥

પઞ્ચધા પઞ્ચદૈવત્યઃ સકલઃ પરિપઠ્યતે
બ્રહ્મણો હૃદયં સ્થાનં કણ્ઠે વિષ્ણુઃ સમાશ્રિતઃ ॥

તાલુમધ્યે સ્થિતો રુદ્રો લલાટસ્થો મહેશ્વરઃ
નાસાગ્રે તુ શિવં વિદ્યાત્ તસ્યાન્તે તુ પરં પદમ્ ॥

પરસ્માત્તુ પરં નાસ્તિ ઇતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ
ગમાગમઃ કથં તસ્ય કેન વા નીયતે તુ સઃ ॥

સંશયો મે મહાદેવ કથયસ્વ યથાર્થતઃ
શક્ત્યા તુ નીયતે જીવસ્ તસ્મિન્પ્રાપ્ય નિવર્તતે ॥

અસ્યાન્તં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ષણ્મુખ તત્ત્વતઃ
દેહાતીતં તુ તદ્વિદ્યાન્ નાસાગ્રે દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ॥

તદન્તં તદ્વિજાનીયાત્ તત્રસ્થો વ્યાપયેત્પ્રભુઃ
મનો ઽપ્યન્યત્ર નિક્ષિપ્તં ચક્ષુરન્યત્ર પાતિતમ્ ॥

તથાપિ યોગિનાં યોગો હ્યવિચ્છિન્નઃ પ્રવર્તતે
એતત્તત્પરમં ગુહ્યમ્ એતત્તત્પરમાક્ષરમ્ ॥

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્ નાતઃ પરતરં શિવમ્
નાતઃ પરતરં જ્ઞાનમ્ ઇત્યાહ ભગવાઞ્શિવઃ ॥

શિવજ્ઞાનામૃતં પ્રાપ્ય સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્
કથિતો દેવદેવેન પરમાક્ષરનિર્ણયઃ ॥

એતત્તે શિવસદ્ભાવં શિવવક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતમ્
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં ગુહ્યં ગૂહનીયં પ્રયત્નતઃ ॥

નાશિષ્યાય પ્રદાતવ્યં નાપુત્રાય કદાચન
ગુરુદેવાગ્નિભક્તાય નિત્યં મુક્તિરતાય ચ ॥

પ્રદાતવ્યમિદં શાસ્ત્રં નેતરેભ્યઃ પ્રદાપયેત્
દાતાસ્ય નરકં યાતિ સિદ્ધ્યેચ્ચ ન કદાચન ॥

શિવામૃતં મયા ખ્યાતં સત્યં સત્યમિદં તવ
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી વિચરેત્તુ યથાસુખમ્ ॥

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો ઽથ ભૈક્ષુકઃ
યત્ર યત્ર સ્થિતો જ્ઞાની પરમાક્ષરવિત્ સદા ॥

વિષયી વિષયાસક્તો યાતિ દેહાન્તકે શિવમ્
જ્ઞાનાદેવાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય સર્વાવસ્થો ઽપિ માનવઃ ॥

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાદ્યૈઃ પુણ્યપાપૈર્ન લિપ્યતે
ચોદકો બોધકશ્ચૈવ મોક્ષદશ્ચ પરઃ સ્મૃતઃ ॥

ઇત્યેવં ત્રિવિધો જ્ઞેય આચાર્યસ્તુ મહીતલે
ચોદકો દર્શયેન્માર્ગં બોધકઃ સ્થાનમાદિશેત્
મોક્ષદસ્તુ પરં તત્ત્વં યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ॥