શઙ્ખાયન-આરણ્યક · અધ્યાય 2

ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 2,1
હિંકારેણ પ્રતિપદ્યત એતદ્ ઉક્થમ્ । પ્રાણો વૈ હિંકારઃ પ્રાણેનૈવૈતદ્ ઉક્થં પ્રતિપદ્યતે । અથો ઊર્ગ્ વૈ રસો હિંકાર ઊર્જમ્ એવ તદ્ રસમ્ એતસ્મિન્ ઉક્થે દધાતિ । અથો અમૃતત્વં વૈ હિંકારો ઽમૃતત્વમ્ એવ તદ્ આત્મન્ ધત્તે । રાજનં પૃષ્ઠં ભવતિ । એતદ્ વૈ પ્રત્યક્ષં સામ યદ્ રાજનમ્ । તદ્ એનત્ સ્વેન સામ્ના સમર્ધયતિ । તદ્ અનિરુક્તાસુ ભવતિ । અનિરુક્ત ઉ વૈ પ્રજાપતિઃ । તત્ પ્રાજાપત્યં રૂપમ્ । કવતીષુ સ્યાદ્ ઇતિ હૈક આહુઃ । કો વૈ પ્રજાપતિઃ । તત્ પ્રાજાપત્યં રૂપમ્ । અથૈતં તૂષ્ણીંશંસમ્ ઉપાંશુ શંસતિ । વાગ્ વા એતદ્ અહર્ મનસ્ તૂષ્ણીંશંસઃ । મનસૈવ તદ્ વાચં સમર્ધયતિ । તદ્ ઇદ્ આસ ભુવનેષુ જ્યેષ્ઠમ્ ઇતિ સ્તોત્રિયસ્તૃચઃ । વાવૃધાનઃ શવસા ભૂર્યોજા ઇતિ વૃધવન્ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ ।
સ એષ આત્મા પઞ્ચવિંશઃ । તન્ નદેનુપસૃષ્ટં શંસતિ । આત્મા વૈ પઞ્ચવિંશઃ પ્રજા પશવ ઉપસર્ગઃ । પ્રજયૈવ તત્ પશુભિઃ પ્રેષ્યૈર્ અન્નાદ્યેનેત્યાત્માનમ્ ઉપસૃજતે । નદં વ ઓદતીનામ્ ઇતિ ત્રૈષ્ટુભાનિ પૂર્વાણિ પદાનિ કરોતિ નદસ્યોત્તરાણિ । પ્રથમેન ત્રૈષ્ટુભેન પદેન પ્રથમં નદસ્ય પદમ્ ઉષસમાધાયાવસ્યતિ । દ્વિતીયેન ત્રૈષ્ટુભેન દ્વિતીયં સંધાય પ્રણૌતિ । તૃતીયેન ત્રૈષ્ટુભેન તૃતીયં સંધાયાવસ્યતિ । ચતુર્થેન ત્રૈષ્ટુભેન ચતુર્થં સંધાય પ્રણૌતિ । એવં વિહૃતાં પ્રથમાં ત્રિઃ શંસતિ, પરાચીર્ ઉત્તરા એવં વિહૃતા એવ । યા તૃતીયા સૂક્તસ્ય તસ્યા ઉત્તરમ્ અર્ધર્ચમ્ ઉત્સૃજતિ નદસ્ય ચોત્તરમ્ । સો ઽયં મુખસ્ય વિવરસ્ તેન વાચં વદતિ મુખેન વૈ વાચં વદતિ । તૌ પુરસ્તાદ્ દ્વિપદાનાં શંસતિ તથા હાસ્ય સ્તોત્રિયાનન્તર્હિતા ભવત્યાત્માનં શસ્ત્વા ।
અથ સૂદદોહસં પર્વાણિ સંહિતાનિ ભવન્તિ । અથો આપો વૈ સૂદદોહા અદ્ભિર્ વા ઇમાનિ પર્વાણિ સંહિતાનિ ભવન્તિ । અથો અમૃતત્વં વૈ સૂદદોહા અમૃતત્વં એવ તદ્ આત્મન્ ધત્તે । અથ વૈ સૂદદોહાસ્યૈતદ્ રૂપમ્ । તદ્ યથા હ વૈ દારુણઃ શ્લેષ્મ સંશ્લેષણં સ્યાત્ પરિચર્મણ્યં વૈવમ્ તૃચાશીતિર્ એવસૂદદોહાઃ સર્વેષાં વેદાનાં શંશ્લેષિણી ॥
શા 2,2
અથેતાનિ શીર્ષ્ણ્યાનિ શંસતિ । તાનિ વૈ ત્રીણિ તૃચાનિ ભવન્તિ । ત્રીણિ વા અસ્ય શીર્ષ્ણઃ કપાલાનિ ભવન્તિ । તાન્યેવૈતૈઃ સંદધાતિ । તાનિ ત્રીણિ પુનરેવૈકં ત્રેધા ત્રેધા તા નવ ઋચો ભવન્તિ । નવ વૈ શિરસિ પ્રાણાઃ । તાન્યર્કવન્તિ ભવન્તિ । તદ્ એતસ્યાહ્નો રૂપમ્ ॥
શા 2,3
અથૈતં ગ્રૈવં શંસતિ । તા વૈ તિસ્ર ઋચો ભવન્તિ । ત્રીણિ વા આસાં ગ્રીવાણાં પર્વાણિ ભવન્તિ । તાન્યેવૈતાભિઃ સંદધાતિ । ઉષ્ણિગ્ ઉત્તમા । સો ઽયં સ્કન્ધો વિદલો ઽવ્યૂળ્હઃ (લઃ) ॥
શા 2,4
અથૈતાં અક્ષાં શંસતિ । સા વૈ ત્રિષ્ટુબ્ ભવતિ । તસ્માદ્ અક્ષઃ સ્થવિષ્ઠઃ । ઋષ્વા ત ઇન્દ્ર સ્થવિરસ્ય બાહૂ ઇતિ બાહ્વોર્ અભિરૂપા । અથ રથન્તરસ્ય સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ શંસતિ । તયોર્ ઉક્તં બ્રાહ્મણમ્ । અથ ધાય્યાં શંસતિ । ઇયં વૈ ધાય્યા । ઇયં હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ હિતા । સા વૈ દક્ષિણે ભાગે ધીયતે । તસ્માદ્ દક્ષિણં ભાગં પુંસઃ સ્ત્ર્યધિશેતે । અથ રાથન્તરં પ્રગાથં શંસતિ । તસ્યોક્તં બ્રાહ્મણમ્ । સ એક ઇદ્ ધવ્યશ્ ચર્ષણીનામ્ ઇતિ સૂક્તં તત્ પચ્છઃ । તસ્ય દ્વિતીયામ્ ઉદ્ધૃત્ય વિશ્વો હ્યન્યો અરિરાજગામેતિ । યૈતસ્ય દ્વિતીયા તામ્ ઇહ દ્વિતીયાં કરોતિ । તદ્ ઇમૌ પક્ષૌ વ્યતિષજત્યવિવર્હાય ॥
શા 2,5
અથૈતં પ્રહસ્તકં શંસતિ । તા વૈ તિસ્ર ઋચો ભવન્તિ । ત્રીણિ વા અસ્ય પાણેઃ પર્વાણિ ભવન્તિ । તાન્યેવૈતાભિઃ સંદધાતિ । અતિચ્છન્દાઃ પ્રથમા સો ઽયમ્ અઙ્ગુષ્ઠઃ । તસ્માદ્ અયમ્ અઙ્ગુષ્ઠઃ સર્વા અઙ્ગુલીઃ પ્રત્યેતિ । દક્ષિણઃ પક્ષો રાથન્તરઃ । અથ વા ઉત્તરઃ પક્ષો બાર્હતઃ । એતેનૈવોક્તો બ્રાહ્મણઃ । તૌ વા એતૌ પક્ષૌ બાર્હતરાથન્તરૌ ચતુર્વિંશૌ । ચતુર્વિંશતિર્ વૈ સંવત્સરસ્યાર્ધમાસાઃ સંવત્સરસ્યાપ્ત્યૈ ॥
શા 2,6
અથૈતાનિ ચતુરુત્તરાણિ શંસતિ તદ્ અનૂકમ્ । તા એકવિંશતિર્ ઋચો ભવન્તિ । એકવિંશતિર્ વા અસ્યાનૂકસ્ય પર્વાણિ ભવન્તિ । તાન્યેવૈતાભિઃ સંદધાતિ । તાનિ વૈ સપ્ત તૃચાનિ ભવન્તિ । સપ્ત વૈ છન્દાંસિ સર્વેષામ્ એવ છન્દસામ્ આપ્ત્યૈ । તાન્યર્કવન્તિ ભવન્તિ । તદ્ એતસ્યાહ્નો રૂપમ્ ॥
શા 2,7
અથૈતા અશીતીઃ શંસતિ । સ્તોત્રિયાન્ એવૈતાભિર્ અનુશંસતિ ગાયત્ર્યા ગાયત્રમ્ ઔષ્ણિહ્યા ચ બાર્હત્યા ચ બૃહદ્રથન્તરે । ઇયમ્ એવ દક્ષિણં પાર્શ્વં ગાયત્રી સવ્યમ્ ઔષ્ણિહી મધ્યં બાર્હતી । મધ્યે વા ઇદમ્ આત્મનો ઽન્નં ધીયતે । ત્રિષ્ટુભાવન્તરેણ ત્રિષ્ટુમ્ નૈવિદી । વૈશ્વામિત્ર્યાવર્કવત્યાવભિરૂપે । વિશ્વામિત્રો હ્યેનદ્ અપશ્યત્ । મહદ્વત્યો વૃધવત્યઃ પ્રતિપદો ભવન્તિ । મહદ્વદ્ વૃધવત્ । મહદ્વત્ - મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ ॥
શા 2,8
મહાં ઇન્દ્રો ય ઓજસેત્યેતયા ગાયત્રીમ્ અશીતિં પ્રતિપદ્યતે સ્તોમૈર્ વત્સસ્ય વાવૃધ ઇતિ મહદ્વત્યા વૃધવત્યા । મહદ્વદ્ વૃધવત્ । મહદ્વત્ - મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ ॥
શા 2,9
યા ઇન્દ્ર ભુજ આભર ઇત્યેતયા બાર્હતીમ્ અશીતિં પ્રતિપદ્યતે સ્તોતારમ્ ઇન્ મઘવન્ન્ અસ્ય વર્ધયેતિ મહદ્વત્યા વૃધવત્યા । મહદ્વદ્ વૃધવત્ । મહદ્વત્ - મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । અયં તે અસ્તુ હર્યત આ મન્દ્રૈર્ ઇન્દ્ર હરિભિઃ સૂક્તે । તદ્ યદ્ એતે અન્તતઃ શંસતિ સંસિદ્ધાભિર્ બૃહતીભિર્ ઔષ્ણિહીમ્ અશીતિં સમારોહાણીતિ ॥
શા 2,10
ઇન્દ્રઃ સુતેષુ સોમેષ્વ્ ઇત્યેતયૌષ્ણિહીમ્ અશીતિં પ્રતિપદ્યતે વિદે વૃધસ્ય દક્ષસો મહાન્ હિ ષ ઇતિ વૃધવત્યા મહદ્વત્યા । વૃધવન્ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । તા વા એતા અશીતયઃ સંશસ્તાઃ સપ્તવિંશતિશતાન્યૃચાં સંપદ્યન્તે । સપ્ત વૈ વિંશતિ શતાનિ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણાં તદ્ અશીતિભિઃ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણ્યાપ્નોતિ । સામનિધનૈર્ હૈકે ગાયત્રીર્ ઉષ્ણિહઃ સંપાદયન્તિ । ચતુરક્ષરાણ્યુ હૈકે પુનર્ આદદતે । બાર્હત્યા અશીત્યા અશીતિં ચતુરક્ષરાણ્યુદ્ધરતિ કાકુભેભ્યઃ પ્રગાથેભ્યશ્ ચતુર્વિંશતિં ચતુરક્ષરાણિ તાનિ ચતુઃશતં ચતુરક્ષરાણિ ચતુઃશતે ગાયત્રીષૂપદધાતિ । તથા તા ગાયત્રીર્ ઉષ્ણિહઃ સંપદ્યન્તે । નાદ્રિયેત । અત્રૈવ સંપન્નમ્ । ઇન્દ્રાય સામ ગાયતેતિ । તદ્ યદ્ એતદ્ અન્તતઃ શંસતિ સંસિદ્ધાભિર્ ઉષ્ણિગ્ભિર્ વશં સમારોહાણીતિ ॥
શા 2,11
અથ વશં શંસતિ । ઉદરં વૈ વશઃ । તેન સંસિદ્ધેનાનન્તર્યં જિગમિષેત્ । યદ્ અતઃ કિંચ બહિર્ધા તત એવ તચ્ છ્રપયતિ યદ્ અન્તર્ ઉદરે । તસ્માદ્ બહ્વ્યો દેવતા બહૂનિ ચ્છન્દાંસિ વશે શસ્યન્તે । તસ્માદ્ ઇદં બહુ વિશ્વરૂપમ્ ઉદરે ઽન્નમ્ અવધીયતે । અથૈતૌ વિહૃતાવર્ધર્ચૌ । અથ સૂદદોહસમ્ । સા તત એવોત્સૃજ્યતે । અત્ર ચતુર્વિંશતિકૃત્વઃ શસ્તા ભવતિ ॥
શા 2,12
અથૈતા દ્વિપદાઃ શંસતિ । પ્રતિષ્ઠાનીયં વૈ છન્દો દ્વિપદાઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ ॥
શા 2,13
અથૈતદ્ ઐન્દ્રાગ્નં સૂક્તં ગાયત્રીશંસં શંસતિ । પ્રતિષ્ઠે વા ઇન્દ્રાગ્ની પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ ॥
શા 2,14
અથૈતદ્ આવપનં શંસતિ । પ્રતિષ્ઠા વા આવપનં પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ । અથૌ એતાન્યેવ પુનરર્વાચીનિ ભવન્તિ ॥
શા 2,15

અથૈતમ્ આનુષ્ટુભં સમામ્નાયં શંસતિ । વાગ્ વા એતદ્ અહર્ વાગ્ અનુષ્ટુબ્ વાચ્યેવ તદ્ વાચં પ્રતિષ્ઠાપયતિ । દિવં યયેતિ દેવાન્ એવૈતેન સૂક્તેનૈતિ । સ પ્રત્નથા કવિવૃધ ઇતિ તૃચમ્ અર્કવત્ તેન સમૃદ્ધમ્ । ગાયત્ર્યુત્તમા તયા સમૃદ્ધમ્ । શાસ ઇત્થા મહાં અસીતિ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ ॥
શા 2,16
અથૈતં ત્રિષ્ટુપ્છતં શંસતિ । +ઇન્દ્રસ્યૈવૈતચ્ છન્દો યત્ ત્રિષ્ટુપ્ તદ્ એનં સ્વેન છન્દસા સમર્ધયતિ । હૈરણ્યસ્તૂપીયં ચ યાતઊતીયં ચ બાર્હતરાથન્તરે બૃહદ્રથન્તરે હિ પુરસ્તાત્ કૃતે ભવતઃ । સજનીયં ચાધ્વર્યવો ભરતેન્દ્રાય સોમમ્ ઇતિ ચ તાઃ સપ્તવિંશતિર્ ઋચો ભવન્તિ । સપ્તવિંશતિર્ વૈ નક્ષત્રાણિ । તન્ નક્ષત્રિયાં વિરાજં આપ્નોતિ । વિશ્વામિત્રસ્ય શંસેત્ । વિશ્વામિત્રો હ્યેનદ્ અપશ્યત્ । વામદેવસ્ય શંસેદ્ વામં હ્યેતદ્ દેવાનામ્ । વસિષ્ઠસ્ય શંસેદ્ વસિષ્ઠં હ્યેતદ્ દેવાનામ્ । તત્ર પુરસ્તાદ્ ઉદ્બ્રહ્મીયસ્ય પદાનુષઙ્ગાઞ્ છંસતિ । સર્વે વૈ કામા એતસ્મિન્ અન્તરુક્થે । તદ્ યથા વ્રજે પશૂન્ અવસૃજ્યાર્ગલેષીકે પરિવ્યયેત્ । એવમ્ એવૈતૈઃ પદાનુષઙ્ગૈઃ સર્વાન્ કામાન્ ઉભયતઃ પરિગૃહ્યાત્મન્ ધત્તે । અથો ઉદ્બ્રહ્મીયસ્યાર્કવત્યુત્તમા । તદ્ એતસ્યાહ્નો રૂપમ્ । ત્રિઃ શસ્તયા પરિદધાતિ । પરિધાયોક્થવીર્યં જપતિ । ઐકાહિકં પૂર્વં । પ્રતિષ્ઠા વા એવાહઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ । માહાવ્રતિકમ્ ઉત્તરમ્ । મહદ્ અસીતિ મહદ્વત્ ।
મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ ॥
શા 2,17
તદ્ એતત્ સકૃચ્છસ્તાયાં સૂદદોહસિ, યાવચ્છસ્ત્રં ઉપસર્જન્યાં સંખ્યાયમાનાયામ્ ઋતે તૂષ્ણીંશંસં બૃહતીસહસ્રં સંપદ્યતે । તસ્ય વા એતસ્ય બૃહતીસહસ્રસ્ય ષટ્ત્રિંશદ્ અક્ષરાણાં સહસ્રાણિ ભવન્તિ । તાવન્તિ શતસંવત્સરસ્યાહાનિ ભવન્તિ । તચ્ છતસંવત્સરસ્યાહાન્યાપ્નોતિ । અનુષ્ટુપ્સંપન્નમ્ ઉ હૈકે । વાગ્ વા એતદ્ અહઃ । વાગ્ અનુષ્ટુપ્ । વાગ્ +ઘ સર્વાણિ ભૂતાનિ । અથો વાગ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ । બૃહતીસંપન્નમ્ ઇતિ ત્વેવ સ્થિતમ્ । બાર્હતો વા એષ ય એષ તપતિ । તદ્ એનં સ્વેન છન્દસા સમર્ધયતિ । ત્રિર્ એવાહ્વયતે । ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ । ઇમાન્ એવ તલ્ લોકાન્ આપ્નોતિ । એકાહિકી યાજ્યા પ્રતિષ્ઠા વા એકાહઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ । અનનુવષટ્-કૃત એવ પ્રેઙ્ખં શ્રથ્નન્તિ । સગ્રહમ્ એવાયં તં પ્રાઙ્ ઉપાવરોહતિ પ્રત્યઙ્ પ્રેઙ્ખફલકમ્ અપોહતિ । પરામૃશન્ ગ્રહં જપતિ - યમ્ ઇમં પ્રજયં પ્રાજૈષં તમ્ અન્વસાનીતિ નેદ્ અસ્માત્ પ્રજયાદ્ આત્માનમ્ અપાદધાનીતિ । વૈશ્વકર્મણો ઽતિગ્રાહ્યઃ । પ્રાજાપત્યં વા એતદ્ અહઃ । પ્રજાપતિર્ વિશ્વકર્મા તદ્ એનં સ્વેન રૂપેણ સમર્ધયતિ । તદ્ ધૈતદ્ અહર્ ઇન્દ્રો ઽગિરસે
પ્રોવાચાઙ્ગિરા દીર્ઘતમસે । તત ઉ હ દીર્ઘતમા દશ પુરુષાયુષાણિ જિજીવ । તદ્ અપ્યેતદ્ ઋષિર્ આહ દીર્ઘતમા મામતેયો જુજુર્વાન્ દશમે યુગ ઇતિ । તદ્ એતય્ આયુષ્કામસ્ય શસ્ત્રમ્ ઇતિ હ સ્માહ કૌષીતકિઃ । તદ્ ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ અહઃ શંસતિ સર્વમ્ આયુર્ અસ્મિંલ્ લોક એતિ । આપ્નોત્યમૃતત્વમ્ અક્ષિતિં સ્વર્ગે લોકે ॥
શા 2,18
તત્ સવિતુર્ વૃણીમહ ઇતિ વૈશ્વદેવસ્ય +પ્રતિપત્ । વૃણીમહ ઇતિ મહદ્વતી । મહદ્વત્ - મહદ્વત્ ધ્યેતદ્ અહઃ । અદ્યા નો દેવ સવિતર્ ઇત્યનુચરઃ । વિશ્વા વામાનિ ધીમહીતિ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । તદ્ દેવસ્ય સવિતુર્ વાર્યં મહદ્ ઇતિ સાવિત્રં મહદ્વત્। મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । તે હિ દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વશંભુવ ઇતિ દ્યાવાપૃથિવીયમ્ ઉરુવ્યચસો મહિની અસશ્ચતેતિ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । કિમ્ ઉ શ્રેષ્ઠઃ કિં યવિષ્ઠો ન આજગન્ન્ ઇત્યાર્ભવમ્ । ન નિન્દિમ ચમસં યો મહાકુલ ઇતિ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । અસ્ય વામસ્ય પલિતસ્ય હોતુર્ ઇતિ સલિલં વૈશ્વદેવમ્ । સલિલં હ્યેતદ્ દેવાનામ્ । ઐકાહિકે નિવિદં દધાતિ । પ્રતિષ્ઠા વા એકાહઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ । ઐકાહિકં વૈશ્વાનરીયમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા વા એકાહઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ । પ્રયજ્યવો મરુતો ભ્રાજદૃષ્ટય ઇતિ મારુતમ્ । બૃહન્ મહાન્ત ઉર્વિયા વિ રાજથેતિ બૃહદ્વત્ । મહદ્વત્ - મહદ્વત્ ધ્યેતદ્ અહઃ । બળ ઇત્યા તદ્ વપેષુ ધાયિ દર્શિતમ્ ઇતિ જાતવેદસીયં તસ્ય અસ્તાવ્યગ્નિઃ શિમીવદ્ભિર્ અર્કૈર્ ઇત્ય્ અર્કવત્યુત્તમા । તદ્ એતસ્યાહ્નો રૂપમ્ ઇત્યગ્નિમારુતસૂક્તાનીતિ । એતસ્યાહ્નઃ સૂક્તાનિ । તદ્ અગ્નિષ્ટોમઃ સંતિષ્ઠતે । બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ । બ્રહ્મૈતદ્ અહઃ । બ્રહ્મન્યેવ તદ્ બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠાપ્યન્તિ । તે ઽમૃતત્વમ્ આપ્નુવન્તિ ય એતદ્ અહર્ ઉપયન્તિ ય એતદ્ અહર્ ઉપયન્તિ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 3,1 = કુ 1,1
ચિત્રો હ વૈ ગાઙ્ગ્યાયનિર્ યક્ષ્યમાણ આરુણિં વવ્રે । સ હ પુત્રં શ્વેતકેતું પ્રજિઘાય યાજયેતિ । તં હાભ્યાગતં પપ્રચ્છ - ગોતમસ્ય પુત્ર, અસ્તિ સંવૃતં લોકે યસ્મિન્ મા ધાસ્યસિ, અન્યતમો વાધ્વા, તસ્ય મા લોકે ધાસ્યસીતિ । સ હોવાચ - નાહમ્ એતદ્ વેદ હન્તાચાર્યં પૃચ્છાનીતિ । સ હ પિતરમ્ આસાદ્ય પપ્રચ્છ - ઇતીતિ માપ્રાક્ષીત્ કથં પ્રતિબ્રવાણીતિ । સ હોવાચ - અહમ્ અપ્યેતન્ ન વેદ । સદસ્યેવ વયં સ્વાધ્યાયમ્ અધીત્ય હરામહે યન્ નઃ પરે દદતિ । એહ્યુભૌ ગમિષ્યાવ ઇતિ । સ હિ સમિત્પાણિશ્ ચિત્રં ગાઙ્ગ્યાયનિં પ્રતિચક્રમ ઉપાયાનીતિ । તં હોવાચ - બ્રહ્માર્હો ઽસિ ગોતમ યો ન માનમ્ ઉપાગાઃ । એહિ વ્યેવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ ॥
શા 3,2 = કુ 1,2
સ હોવાચ યે વૈ કે ચાસ્માલ્ લોકાત્ પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમ્ એવ તે સર્વં ગચ્છન્તિ । તેષાં પ્રાણૈઃ પૂર્વપક્ષ આપ્યાયતે । તાન્ અપરપક્ષેણ પ્રજનયતિ । એતદ્ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારં યચ્ ચન્દ્રમાઃ । તં યઃ પ્રત્યાહ તમ્ અતિષ્ર્જતે । અથ યો ન પ્રત્યાહ તમ્ ઇહ વૃષ્ટિર્ ભૂત્વા વર્ષતિ । સ ઇહ કીટો વા પતઙ્ગો વા મત્સ્યો વા શકુનિર્ વા સિંહો વા વરાહો વા પરશ્વા વા શાર્દૂલો વા પુરુષો વાન્યો વા તેષુ તેષુ સ્થનેષુ પ્રત્યાજાયતે યથાકર્મ યથાવિદ્યમ્ । તમ્ આગતં પૃચ્છતિ, કો ઽસીતિ । તં પ્રતિબ્રૂયાત્ - વિચક્ષણાદ્ ઋતવો રેત આભૃતં પઞ્ચદશાત્ પ્રસૂતાત્ પિત્ર્યાવતઃ । તન્ મા પુંસિ કર્તર્યેરયધ્વં પુંસા કર્ત્રા માતરિ માસિષિઞ્ચ ॥ સ જાયમાન ઉપજાયમાનો દ્વાદશોત્રયોદશોપમાસઃ । દ્વાદશત્રયોદશેન પિત્રા સં તદ્ વિદે ઽહં પ્રતિ તદ્ વિદે ઽહં તન્ મ ઋતવો ઽમૃત્યવ આરમ્ભધ્વમ્ ॥ તેન સત્યેન તેન તપસા ઋતુર્ અસ્મિ આર્તવો ઽસ્મિ । કો ઽસિ ત્વમ્ અસ્મીતિ તમ્ અતિસૃજતે ॥
શા 3,3 = કુ 1,3
સ એતં દેવયાનં પન્થાનમ્ આપદ્યાગ્નિલોકમ્ આગચ્છતિ । સ વાયુલોકમ્ । સ વરુણલોકમ્ । સ ઇન્દ્રલોકમ્ । સ પ્રજાપતિલોકમ્ । સ બ્રહ્મલોકમ્ । તસ્ય વા એતસ્ય બ્રહ્મલોકસ્યારોહદઃ, મુહૂર્તા યષ્ટિહાઃ, વિજરા નદી, ઇલ્યો વૃક્ષઃ, સાલજ્યં સંસ્થનમ્, અપરાજિતમ્ આયતનમ્, ઇન્દ્રપ્રજાપતી દ્વારગોપૌ, વિભુ પ્રમિતમ્, વિચક્ષણાસન્દી, અમિતૌજાઃ પર્યઙ્કઃ, પ્રિયા ચ માનસી, પ્રતિરૂપા ચ ચાક્ષુષી, પુષ્પાણ્યાદાયાવયતો વૈ ચ જગાનિ, અમ્બાશ્ ચામ્બાયવીશ્ ચાપ્સરસઃ, અમ્બયા નદ્યઃ । તમ્ ઇત્થંવિદ્ આગચ્છતિ । તં બ્રહ્માહ - અભિધાવ ત મમ યશસા । વિજરાં વા અયં નદીં પ્રાપત્ । ન વા અયં જરયિષ્યતીતિ ॥
શા 3,4 = કુ 1,4

તં પઞ્ચ શતાન્યપ્સરસાં પ્રતિયન્તિ - શતં ફલહસ્તાઃ, શતમ્ આઞ્જનહસ્તાઃ, શતં માલ્યહસ્તાઃ, શતં વાસોહસ્તાઃ, શતં ચૂઋનહસ્તાઃ । તં બ્રહ્માલઙ્કારેણાલઙ્કુર્વન્તિ । સ બ્રહ્મઆલઙ્કારેણાલઙ્કૃતો બ્રહ્મ વિદ્વાન્ બ્રહ્માભિપ્રૈતિ । સ આગચ્છત્યારં હ્રદમ્ । તં મનસાત્યેતિ । તમ્ ઇત્વા સંપ્રતિવિદો મજ્જન્તિ । સ આગચ્છતિ મુહૂર્તાન્ યષ્ટિહાન્ । તે ઽસ્માદ્ અપદ્રવન્તિ । સ આગચ્છતિ વિજરાં નદીમ્ । તાં મનસૈવાત્યેતિ । તત્ સુકૃતદુષ્કૃતે ધુનુવાતે । તસ્ય પ્રિયા જ્ઞાતયઃ સુકૃતમ્ ઉપયન્તિ, અપ્રિયા દુષ્કૃતમ્ । તદ્ યથા રથેન ધાવયન્ રથચક્રે પર્યવેક્ષેત । એવમ્ આહોરાત્રે પર્યવેક્ષેત । એવં સુકૃતદુષ્કૃતે સર્વાણિ ચ દ્વન્દ્વાનિ । સ એષ વિસુકૃતો દુષ્કૃતો બ્રહ્મ વિદ્વાન્ બ્રહ્મૈવાભિપ્રૈતિ ॥
શા 3,5 = કુ 1,5
સ આગચ્છતીલ્યં વૃક્ષમ્ । તં બ્રહ્મગન્ધઃ પ્રવિશતિ । સ આગચ્છતિ સાલજ્યં સંસ્થાનમ્ । તં બ્રહ્મરસઃ પ્રવિશતિ । સ આગચ્છત્યપરાજિતમ્ આયતનમ્ । તં બ્રહ્મયશઃ પ્રવિશતિ । સ આચચ્છતીન્દ્રપ્રજાપતી દ્વારગોપૌ । તાવ્ અસ્માદ્ અપદ્રવતઃ । સ આગચ્છતિ વિભુ પ્રમિતમ્ । તં બ્રહ્મતેજઃ પ્રવિશતિ । સ આગચ્છતિ વિચક્ષનામ્ આસન્દીમ્ । બૃહદ્રથન્તરે સામની પૂર્વૌ પાદૌ । શ્યૈતનૌધસે ચાપરૌ । વૈરૂપવૈરાજે અનૂચ્યે । શાક્વરરૈવતે તિરશ્ચી । સા પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞયા હિ વિપશ્યતિ । સ આગચ્છત્યમિતૌજસં પર્યઙ્કમ્ । સ પ્રાણઃ । તસ્ય ભૂતં ચ ભવિષ્યચ્ ચ પૂર્વૌ પાદૌ । શ્રીશ્ ચેરા ચાપરૌ । ભદ્રયજ્ઞાયજ્ઞીયે શીર્ષણ્યે । બૃહદ્રથન્તરે અનૂચ્યે । ઋચશ્ ચ સામાનિ ચ પ્રાચીનાતાનાનિ । યજૂંષિ તિરશ્ચીનાનિ । સોમાંશવઃ ઉપસ્તરણમ્ । ઉદ્ગીથો ઽપશ્રયઃ । શ્રીર્ ઉપબર્હણમ્ । તસ્મિન્ બ્રહ્માસ્તે । તમ્ ઇત્થંવિદ્ પાદેનૈવાગ્ર આરોહતિ । તં બ્રહ્મા પૃચ્છતિ । - કો ઽસીતિ । તં પ્રતિબ્રૂયાત્
॥
શા 3,6 = કુ 1,6
ઋતુર્ અસ્મિ । આર્તવો ઽસ્મિ । આકાશાદ્ યોનેઃ સંભૂતો ભાર્યાયૈ રેતઃ, સંવત્સરસ્ય તેજોભૂતસ્ય ભૂતસ્યાત્મા । ભૂતસ્ય ભૂતસ્ય ત્વમ્ આત્માસિ । યસ્ ત્વમ્ અસિ સો ઽહમ્ અસ્મિ । તમ્ આહ - કો ઽહમ્ અસ્મીતિ । સત્યમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ । કિં તદ્ યત્સત્યમ્ ઇતિ । યદ્ અન્યદ્ દેવેભ્યશ્ચ પ્રાણેભ્યશ્ ચ તત્ સત્ । અથ યદ્ દેવાશ્ ચ પ્રાણાશ્ ચ તત્ સત્યમ્ । તદ્ એકયા વાચાભિવ્યાહ્રિયતે સત્ત્યમ્ ઇતિ । એતાવદ્ ઇદં સર્વમ્ । ઇદં સર્વમ્ અસ્મીત્યેવૈનં તદ્ આહ । તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભ્યુક્તમ્ ॥
શા 3,7 = કુ 1,7
યજૂદરઃ સામશિરા અસાવ્ ઋઙ્મૂર્ત્તિર્ અવ્યયઃ । સ બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞેય ઋષિર્ બ્રહ્મમયો મહાન્ ॥ ઇતિ । તદ્ આહ - કેન મે પૌંસ્નાનિ નામાન્યાપ્નોષીતિ । પ્રાણેનેતિ બ્રૂયાત્ । કેન નપુંસકાનીતિ । મનસેતિ । કેન સ્ત્રીનામાનીતિ । વાચેતિ । કેન ગન્ધાન્ ઇતિ । ઘ્રાણેનેતિ । કેન રૂપાણીતિ । ચક્ષુષેતિ । કેન શબ્દાન્ ઇતિ । શ્રોત્રેણેતિ । કેનાન્નરસાન્ ઇતિ । જિહ્વયેતિ । કેન કર્માણીતિ । હસ્તાભ્યામ્ ઇતિ । કેન સુખદુઃખે ઇતિ । શરીરેણેતિ । કેનાનન્દં રતિં પ્રજાતિમ્ ઇતિ । ઉપસ્થેનેતિ । કેનેત્યા ઇતિ । પાદાભ્યામ્ ઇતિ । કેન ધિયો વિજ્નાતવ્યં કામાન્ ઇતિ । પ્રજ્ઞયૈવેતિ બ્રૂયાત્ ।
તમ્ આહ - આપો વૈ ખલુ મે લોકો ઽયં તે ઽસાવ્ ઇતિ । સા યા બ્રહ્મણો જિતિર્ યા વ્યષ્ટિઃ, તાં જિતિં જયતિ, તાં વ્યષ્ટિં વ્યશ્નુતે ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 4,1 = કુ 2,1
પ્રાણો બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ કૌષીતકિઃ । તસ્ય વા એતસ્ય પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણો મનો દૂતમ્, ચક્ષુર્ ગોપ્તૃ, શ્રોત્રં શ્રાવયિતૃ, વાક્ પરિવેષ્ટ્રી । સ યો હ વા એતસ્ય પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણો મનો દૂતં વેદ દૂતવાન્ ભવતિ । યશ્ ચક્ષુર્ ગોપ્તૃ ગોપ્તૃમાન્ ભવતિ । યઃ શ્રોત્રં શ્રાવયિતૃ સંશ્રાવયિતૃમાન્ ભવતિ । યો વાચં પરિવેષ્ટ્રીં પરિવેષ્ટ્રીમાન્ ભવતિ । તસ્મૈ વા એતસ્મૈ બ્રહ્મણ એતા દેવતા અયાચમાનાય બલિં હરન્તિ । એવં હૈવાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યયાચમાનાયૈવ બલિં હરન્તિ ય એવં વેદ । તસ્યોપનિષન્ ન યાચેદ્ ઇતિ । તદ્ યથા ગ્રામં ભિક્ષિત્વાલબ્ધ્વુપવિશેન્ નાહમ્ અતો દત્તમ્ અશ્નીયામ્ ઇતિ । ત એવૈનમ્ ઉપમન્ત્રયન્તે યે પુરસ્તાત્ પ્રત્યાચક્ષીરન્ । એષ ધર્મો ઽયાચતો ભવતિ । અન્નદાસ્ ત્વેવૈનમ્ ઉપમન્ત્રયન્તે - દદામ ત ઇતિ ॥
શા 4,2 = કુ 2,2
પ્રાણો બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ પૈઙ્ગ્યઃ । તસ્ય વા એતસ્ય પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણો વાક્ પરસ્તાચ્ ચક્ષુર્ આરુન્ધતે । ચક્ષુઃ પરસ્તાત્ચ્ છ્રોત્રં આરુન્ધતે । શ્રોત્રં પરસ્તાન્ મન આરુન્ધથે । મનઃ પરસ્તાત્ પ્રાણ આરુન્ધતે । તસ્મૈ વા એતસ્મૈ પ્રાણાય બ્રહ્મણ એતા દેવતા અયાચમાનાય બલિં હરન્તિ । એવં હૈવાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યયાચમાનાયૈવ બલિં હરન્તિ । ય એવં વેદ તસ્યોપનિષન્ ન યાચેદ્ ઇતિ । તદ્ યથા ગ્રામં ભિક્ષિત્વાલબ્ધ્વુપવિશેન્ નાહમ્ અતો દત્તમ્ અશ્નીયામ્ ઇતિ । ત એવૈનમ્ ઉપમન્ત્રયન્તે યે પુરસ્તાત્ પ્રત્યાચક્ષીરન્ । એષ ધર્મો ઽયાચતો ભવતિ । અન્નદાસ્ ત્વેવૈનમ્ ઉપમન્ત્રયન્તે - દદામ ત ઇતિ ॥
શા 4,3 = કુ 2,3
અથાત એકધનાવરોધનમ્ । ય એકધનમ્ અભિધ્યાયાત્ પૌર્ણમાસ્યાં વામાવાસ્યાયાં વા શુદ્ધપક્ષે વા પુણ્યે નક્ષત્ર એતેષામ્ એકસ્મિન્ પર્વણ્યગ્નિમ્ ઉપસમાધાય પરિસમુહ્ય પરિસ્તીર્ય પર્યુક્ષ્ય દક્ષિણં આન્વાચ્ય સ્રુવેણાયહુતીર્ જુહોતિ । વાઙ્ નામ દેવતાવરોધિની સા મે ઽમુષ્માદ્ ઇદમ્ અવરુન્ધ્યાત્ તસ્યૈ સ્વાહા । પ્રાણો નામ દેવતાવરોધિની સા મે ઽમુષ્માદ્ ઇદમ્ અવરુન્ધ્યાત્ તસ્યૈ સ્વાહા । શ્રોત્રં નામ દેવતાવરોધિની સા મે ઽમુષ્માદ્ ઇદમ્ અવરુન્ધ્યાત્ તસ્યૈ સ્વાહા । મનો નામ દેવતાવરોધિની સા મે ઽમુષ્માદ્ ઇદમ્ અવરુન્ધ્યાત્ તસ્યૈ સ્વાહા । પ્રજ્ઞા નામ દેવતાવરોધિની સા મે ઽમુષ્માદ્ ઇદમ્ અવરુન્ધ્યાત્ તસ્યૈ સ્વાહા । અથ ધૂમગન્ધં પ્રજિઘ્રાયાજ્યલેપનેનાઙ્ગાન્યનુવિમૃજ્ય વાચંયમો ઽભિપ્રવ્રજ્યાર્થં +બ્રૂયાદ્ દૂતં વા પ્રહિણુયાત્ । લભતે હૈવ ॥
શા 4,4 = કુ 2,4
અથાતો દૈવઃ સ્મરઃ । યસ્ય પ્રિયો બુભૂષેદ્ યસ્યૈ યેષાં વા યાસાં વૈતેષામ્ એવૈકસ્મિન્ પર્વણ્યેતયૈવાવૃતૈતા આજ્યાહુતીર્ જુહોતિ । વાચં તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહા । પ્રાણં તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહા । મયિ ચક્ષુસ્ તે જુહોમ્યસૌ સ્વાહા । શ્રોત્રં તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહા । મનસ્ તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહા । પ્રજ્ઞાં તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહેતિ । અથ ધૂમગન્ધં પ્રજિઘ્રાયાજ્યલેપનેનાઙ્ગાન્યનુવિમૃજ્ય વાચંયમો ઽભિપ્રવ્રજ્ય્ સંસ્પર્શં જિગમિષેત્ । અભિવાતાદ્ વા તિષ્ઠેત્ સંભાષમાણઃ । પ્રિયો હૈવ ભવતિ । સ્મરતે હૈવાસ્ય ॥
શા 4,5 = કુ 2,5
અથાતઃ સાંયમનં પ્રાતર્દનમ્ । આન્તરમ્ અગ્નિહોત્રમ્ ઇત્યાચક્ષતે । યાવદ્ વૈ પુરુષો ભાષતે ન તાવત્ પ્રાણિતું શક્નોતિ । પ્રાણં તદા વાચિ જુહોતિ । યાવદ્ વૈ પુરુષઃ પ્રાણિતિ ન તાવદ્ ભાષિતું શક્નોતિ । વાચં તદા પ્રાણે જુહોતિ । એતે અનન્તે અમૃતે આહુતી જાગ્રચ્ચ સ્વપંશ્ચ સંતતં જુહોતિ । અથ યા અન્યા આહુતયો ઽન્તવત્યસ્ તાઃ કર્મમય્યો હિ ભવન્તિ । તદ્ ધ સ્મૈતત્ પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાઞ્ચક્રુઃ ॥
શા 4,6 = કુ 2,6

ઉક્થં બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ શુષ્કભૃઙ્ગારઃ । તદ્ ઋગ્ ઇત્યુપાસીત । સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતનિ શ્રૈષ્ઠ્યાયાભ્યચ્યન્તે । તદ્ યજુર્ ઇત્યુપાસીત । સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય યુજ્યન્તે । તત્ સામ ઇત્યુપાસીત । સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય સંનમન્તે । તચ્ છ્રીર્ ઇત્યુપાસીત્ । તદ્ યશ ઇત્યુપાસીત । તત્ તેજ ઇત્યુપાસીત । તદ્ યથૈતચ્ છ્રીમત્તમં યશસ્વિતમં તેજસ્વિતમમ્ ઇતિ શસ્ત્રેષુ ભવતિ । એવં હૈવ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ શ્રીમત્તમો યશસ્વિતમસ્ તેજસિતમો ભવતિ ય એવં વેદ । તદ્ એતદ્ ઐષ્ટિકં કર્મ યમ્ આત્માનમ્ અધ્વર્યુઃ સંસ્કરોતિ । તસ્મિન્ યજુર્મયં પ્રવયતિ । યજુર્મય ઋઙ્મયં હોતા । ઋઙ્મયે સામમયમ્ ઉદ્ગાતા । સ એષ ત્રય્યૈ વિદ્યાયા આત્મા । એષ ઉ એવૈતદ્ ઇન્દ્રસ્યાત્મા ભવતિ ય એવં વેદ ॥
શા 4,7 = કુ 2,7
અથાતઃ સર્વજિતઃ કૌષીતકેસ્ ત્રીણ્યુપાસનાનિ ભવન્તિ । સર્વજિદ્ ધ સ્મ કૌષીતકિર્ ઉદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે યજ્ઞોપવીતં કૃત્વોદકમ્ આનીય ત્રિઃ પ્રસિચ્યોદકપાત્રમ્ । વર્ગો ઽસિ પાપ્માનં મે વૃઙ્ધીતિ । એતયૈવાવૃતા મધ્યે સન્તમ્ । ઉદ્વર્ગો ઽસિ પાપ્માનં મ ઉદ્વૃઙ્ધીતિ । એતયૈવાવૃતાસ્તં યન્તમ્ । સંવર્ગો ઽસિ પાપ્માનં મે સંવૃઙ્ધીતિ । તદ્ યદ્ અહોરાત્રાભ્યાં પાપં કરોતિ સં તદ્ વૃઙ્ક્તે । તથો એવૈવં વિદ્વાન્ એતયૈવાવૃતાદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે । યદ્ અહોરાત્રાભ્યાં પાપં કરોતિ સં તદ્ વૃઙ્ક્તે ॥
શા 4,8 = કુ 2,8
અથ માસિમાસ્યાવાસ્યાયાં વૃત્તાયાં પશ્ચાચ્ ચન્દ્રમસં દૃશ્યમાનમ્ ઉપતિષ્ઠેતૈતયૈવાવૃતા । હરિતતૃણે વા પ્રત્યસ્ય - યન્ મે સુસીમં હૃદયં દિવિ ચન્દ્રમસિ શ્રિતમ્ । મન્યે ઽહં માં તદ્ વિદ્વાંસં માહં પુત્ર્યમ્ અઘં રુદમ્ ॥ ઇતિ । ન હ્યસ્માત્ પૂર્વા પ્રજા પ્રૈતીતિ નુ જાતપુત્રસ્ય । અથાજાતપુત્રસ્ય - આપ્યાયસ્વ સમેતુ +તે, સં તે પયાંસિ સમ્ ઉ યન્તુ વાજાઃ, યમ્ આદિત્યા અંશુમ્ આપ્યાયયન્તીત્યેતાસ્ તિસ્ર ઋચો જપિત્વા - માસ્માકં પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિર્ આપ્યાયયિષ્ઠાઃ । યોઽ સ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્ તસ્ય પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિર્ આપ્યાયયસ્વેત્યૈન્દ્રીમ્ આવૃતમ્ આવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમ્ અન્વાવર્ત ઇતિ દક્ષિણં બાહુમ્ અન્વાવર્તતે ॥
શા 4,9 = કુ 2,9
અથ પૌર્ણમાસ્યાં પુરસ્તાચ્ ચન્દ્રમસં દૃશ્યમાનમ્ ઉપતિષ્ઠૈતયૈવાવૃતા । સોમો રાજાસિ વિચક્ષણઃ પઞ્ચમુખો ઽસિ પ્રજાપતિઃ । બ્રાહ્મણસ્ ત એકં મુખં તેન મુખેન રાજ્ઞો ઽત્સિ । તેન મુખેન માં અન્નાદં કુરુ । રાજા ત એકં મુખં તેન મુખેન વિશો ઽત્સિ । તેન મુખેન માં અન્નાદં કુરુ । શ્યેનસ્ ત એકં મુખં તેન મુખેન પક્ષિણો ઽત્સિ । તેન મુખેન માં અન્નાદં કુરુ । અગ્નિષ્ ટ એકં મુખં તેન મુખેનેમં લોકમ્ અત્સિ । તેન મુખેન માં અન્નાદં કુરુ । માસ્માકં પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિર્ અપક્ષેષ્ઠાઃ । યોઽ સ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્ તસ્ય પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિર્ અપક્ષીયસ્વેતિ દૈવીમ્ આવૃતમ્ આવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમ્ અન્વાવર્ત ઇતિ દક્ષિણં બાહુમ્ અન્વાવર્તતે ॥
શા 4,10 = કુ 2,10
અથ સંવેક્ષ્યન્ જાયાયૈ હૃદયમ્ અભિ મૃશેત્ - યત્ તે સુસીમે હૃદયં શ્રિતમ્ અન્તઃ પ્રજાપતૌ । તેનામૃતત્વસ્યેશાને મા ત્વં પુત્ર્યમ્ અઘં નિ ગા ઇતિ ॥ ન હ્યસ્યાઃ પૂર્વા પ્રજા પ્રૈતીતિ ॥
શા 4,11 = કુ 2,11
અથ પ્રોષ્યાયન્ પુત્રસ્ય મૂર્ધનમ્ અભિજિઘ્રેત્ - અઙ્ગાદ્ અઙ્ગાત્ સંભવસિ હૃદયાદ્ અધિ જાયસે । આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્ ઇતિ નામાસ્ય દધાતિ । અશ્મા ભવ પરશુર્ ભવ, હિરણ્યમ્ અસ્તૃતં ભવ । તેજો વૈ પુત્રાનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્ ઇતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાતિ । અથૈનં પરિગૃહ્ણાતિ । યેન પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ પર્યગૃહ્ણાત્ તદ્ અરિષ્ટ્યૈતેન ત્વા પરિગૃહ્ણામિ, અસાવ્ ઇતિ । અથાસ્ય દક્ષિણે કર્ણે જપતિ - અસ્મે પ્રયન્ધિ મઘવન્ન્ ઋજીષિન્ ઇતિ । ઇન્દ્રં શ્રેષ્ઠાનિ દ્રવિણાનિ ધેહીતિ સવ્યે । મા ભેત્થા મા વ્યથિષ્ઠાઃ શતં શરદ આયુષઃ । જીવસ્વ પુત્ર તે નામ્ના મૂર્ધાનમ્ અભિજિઘ્રામીતિ ત્રિર્ અસ્ય મૂર્દાનમ્ અભિજિઘ્રેત્ । ગવાં ત્વાં હિંકારેણાભિહિંકરોમીતિ ત્રિર્ અસ્ય મૂર્ધાનમ્ અભિહિંકરોતિ ॥
શા 4,12 = કુ 2,12
અથતો દૈવઃ પરિમરઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્ અગ્નિર્ જ્વલતિ । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન જ્વલતિ । તસ્યાદિત્યમ્ એવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્ આદિત્યો દૃશ્યતે । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન દૃશ્યતે । તસ્ય ચન્દ્રમસમ્ એવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ ચન્દ્રમા દૃશ્યતે । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન દૃશ્યતે । તસ્ય વિદ્યુતમ્ એવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્ વિદ્યુદ્ વિદ્યોતતે । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન વિદ્યોતતે । તસ્યાદિશ એવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણઃ । તા વા એતા સર્વા દેવતા વાયુમ્ એવ પ્રવિશ્ય વાયૌ મૃત્વા ન મૃચ્છન્તે । તસ્માદ્ એવ પુનરુદીરતે । ઇત્યધિદૈવમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ ॥
શા 4,13 = કુ 2,13
એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્ વાચા વદતિ । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન વદતિ । તસ્ય ચક્ષુર્ એવ તેજો ગચ્છતિ । પ્રાણં પ્રાણઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ ચક્ષુષા પશ્યતિ । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન પશ્યતિ । તસ્ય શ્રોત્રમ્ એવ તેજો ગચ્છતિ । પ્રાણં પ્રાણઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ છ્રોત્રેણ શૃણોતિ । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન શૃણોતિ । તસ્ય મન એવ તેજો ગચ્છતિ । પ્રાણં પ્રાણઃ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યન્ મનસા ધ્યાયતિ । અથૈતન્ મ્રિયતે યન્ ન ધ્યાયતિ । તસ્ય પ્રાણમ્ એવ તેજો ગચ્છતિ । પ્રાણં પ્રાણઃ । તા વા એતા સર્વા દેવતા પ્રાણમ્ એવ પ્રવિશ્ય પ્રાણે મૃત્વા ન મૃચ્છન્તે । તસ્માદ્ એવ પુનર્ ઉદીરતે । તદ્ યદ્ ઇહ વા એવં વિદ્વાંસમ્ ઉભૌ પર્વતાવ્ અભિપ્રવર્તેયાતાં દક્ષિણશ્ચોત્તરશ્ ચ તુસ્તૂર્ષમાણૌ ન હૈનં સ્તૃણ્વીયાતામ્ । અથ ય એનં દ્વિષન્તિ યાંશ્ ચ સ્વયં દ્વેષ્ટિ ત એવૈનં પરિમ્રિયન્તે ॥
શા 4,14 = કુ 2,14
અથાતો નિઃશ્રેયસાદાનમ્ । એતા હ વૈ દેવતા અહંશ્રેયસે વિવિદમાના અસ્માચ્ છરીરાદ્ ઉચ્ચક્રમુઃ । તદ્ ધ પપાત, શુષ્કં દારુભૂતં શિશ્યે । અથૈનદ્ વાક્ પ્રવિવેશ । તદ્ વાચા વદચ્ છિશ્ય એવ । અથૈનચ્ ચક્ષુઃ પ્રવિવેશ । તદ્ વાચા વદચ્ ચક્ષુષા પશ્યચ્ છિશ્ય એવ । અથૈનચ્ છ્રોત્રં પ્રવિવેશ । તદ્ વાચા વદચ્ ચક્ષુષા પશ્યચ્ છ્રોત્રેણ શૃણ્વચ્ છિશ્ય એવ । અથૈનન્ મનઃ પ્રવિવેશ । તદ્ વાચા વદચ્ ચક્ષુષા પશ્યચ્ છ્રોત્રેણ શૃણ્વન્ મનસા ધ્યાયચ્ છિશ્ય એવ । અથૈનત્ પ્રાણઃ પ્રવિવેશ । તત્ તત એવ સમુત્તસ્થૌ । તા વા એતા સર્વા દેવતા પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિદિત્વા પ્રાણમ્ એવ પ્રજ્ઞાત્માનમ્ અભિસંભૂય +સહૈવૈતૈઃ સર્વૈર્ અસ્માચ્ છરીરાદ્ ઉચ્ચક્રમુઃ । તે વાયુપ્રતિષ્ઠા આકાશાત્માનઃ સ્વર્ ઈયુઃ । તથો એવૈવં વિદ્વાન્ પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિદિત્વા પ્રાણમ્ એવ પ્રજ્ઞાત્માનમ્ અભિસંભૂય +સહૈવૈતૈઃ સર્વૈર્ અસ્માચ્ છરીરાદ્ ઉત્ક્રામતિ । સ વાયુપ્રતિષ્ઠ આકાશાત્મા સ્વર્ એતિ । સ તદ્ ગચ્છતિ યત્રૈતે દેવાઃ । તત્ પ્રાપ્ય યદ્ અમૃતા દેવાઃ । તદ્ અમૃતો ભવતિ ય એવં વેદ ॥
શા 4,15 = કુ 2,15

અથાતઃ પિતાપુત્રીયં સંપ્રદાનમ્ ઇતિ ચાચક્ષતે । પિતા પુત્રં પ્રેષ્યન્ન્ આહ્વયતિ । નવૈસ્ તૃણૈર્ અગારં સંસ્તીર્યાગ્નિમ્ ઉપસમાધાયોદકુમ્ભં સપાત્રમ્ ઉપનિધાયાહતેન વાસસા સંપ્રચ્છન્નઃ પિતા શેતે । એત્ય પુત્ર ઉપરિષ્ટાદ્ અભિનિપદ્યત ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયાણિ સંસ્પૃશ્ય । અપિ વાસ્મા આસીનાયાભિમુખાયૈવ સંપ્રદદ્યાત્ । અથાસ્મૈ સંપ્રયચ્છતિ । વાચં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । વાચં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । પ્રાણં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । પ્રાણં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ચક્ષુર્ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । ચક્ષુસ્ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । શ્રોત્રં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । શ્રોત્રં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અન્નરસાન્ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । અન્નરસાંસ્ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । કર્માણિ મે ત્વયિ દધાનીતિ
પિતા । કર્માણિ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । સુખદુઃખે મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । સુખદુઃખે તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । આનન્દં રતિં પ્રજાતિં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । આનન્દં રતિં પ્રજાતિં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ઇત્યાં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । ઇત્યાં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાન્ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાંસ્ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । મનો મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । મનસ્ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । પ્રજ્ઞાં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । પ્રજ્ઞાં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । યદ્ ઉ વા ઉપાભિગદઃ સ્યાત્ સમાસેનૈવ બ્રૂયાત્ । પ્રાણાન્ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા । પ્રાણાંસ્ તે મયિ દધ ઇતિ
પુત્રઃ । અથ દક્ષિણાવૃદ્ ઉપનિષ્ક્રામતિ । તં પિત્રાનુમન્ત્રયતે । યશો બ્રહ્મવર્ચસં કીર્તિસ્ ત્વા જુષતામ્ ઇતિ । અથેતરઃ સવ્યમ્ અન્વંસમ્ અભ્યવેક્ષતે । પાણિનાન્તર્ધાય વસનાન્તેન વા પ્રચ્છાદ્ય સ્વર્ગાંલ્ લોકાન્ કામાન્ આપ્નુહીતિ । સ યદ્યુગદઃ સ્યાત્ પુત્રસ્યૈશ્વર્યે પિતા વસેત્ । પરિ વા વ્રજેત્ । યદ્યુ વૈ પ્રેયાત્ તથૈવૈનં સમાપયેયુઃ । યથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ યથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 5,1 = કુ 3,1
પ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિર્ ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચ । તં ઇન્દ્ર ઉવાચ પ્રતર્દનં વરં વૃણીષ્વેતિ । સ હોવાચ પ્રતર્દનઃ - ત્વમ્ એવ મે વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસ ઇતિ । તં ઇન્દ્ર ઉવાચ - ન વૈ વરો ઽવરસ્મૈ વૃણીતે । ત્વમ્ એવ વૃણીષ્વેતિ । અવરો વૈ કિલ મેતિ હોવાચ પ્રતર્દનઃ । અથો ખલ્વિન્દ્રઃ સત્યાદ્ એવ નેયાય । સત્યં હીન્દ્રઃ । તં હેન્દ્ર ઉવાચ - મામ્ એવ વિજાનીહિ । એતદ્ એવાહં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યે યો માં વિજાનીયાત્ । ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમ્ અહનમ્ । અરુર્મુખાન્ યતીન્ સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છ્હમ્ । બહ્વીઃ સંધા અત્રિક્રમ્ય દિવિ પ્રહ્લાદીયાન્ અતૃણહમ્ અન્તરિક્ષે, પૌલોમાન્ પૃથિવ્યાં કાલખઞ્જા । તસ્ય મે તત્ર ન લોમચનામીયત । સ યો માં વેદ ન હ વૈ તસ્ય કેન ચ કર્મણા લોકો મીયતે । ન સ્તેયેન ન ભ્રૂણહત્યયા ન માતૃવધેન ન પિતૃવધેન । નાદ્ય પાપં ચક્રુષો મુખાન્ નીલં વ્યેતીતિ ॥
શા 5,2 = કુ 3,2
સ હોવાચ પ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા । તં મામ્ આયુર્ અમૃતમ્ ઇત્યુપાસ્વ । આયુઃ પ્રાણઃ । પ્રાણો વા આયુઃ । યાવદ્ +ધ્યસ્મિન્ શરીરે પ્રાણો ભવતિ યાવદ્ આયુઃ । પ્રાણેન હ્યેવાસ્મિંલ્ લોકે ઽમૃતત્વમ્ આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા સત્યં સંકલ્પં । સ યો મામ્ આયુર્ અમૃતમ્ ઇત્યુપાસ્તે । સર્વમ્ આયુર્ અસ્મિલ્ લોક એતિ । આપ્નોત્યમૃતત્વમ્ અક્ષિતિં સ્વર્ગે લોકે । તદ્ ધૈક આહુર્ એકભૂયં વૈ પ્રાણા ગચ્છન્તીતિ । ન હિ કશ્ચન શક્નુયાત્ સકૃદ્ વાચા નામ પ્રજ્ઞાપયિતું ચક્ષુષા રૂપં શ્રોત્રેણ શબ્દં મનસા ધ્યાતુમ્ । એકભૂયં વૈ પ્રાણા ભૂત્વૈવૈકૈકમ્ એતાનિ સર્વાણિ પ્રજ્ઞાપયન્તીતિ । વાચં વદન્તીં સર્વે પ્રાણા અનુવદન્તિ । ચક્ષુઃ પશ્યત્ સર્વે પ્રાણા અનુપશ્યન્તિ । શ્રોત્રં શૃણ્વત્ સર્વે પ્રાણા અનુશૃણ્વન્તિ । મનો ધ્યાયત્ સર્વે પ્રાણા અનુધ્યાયન્તિ । પ્રાણં પ્રાણન્તં સર્વે પ્રાણા અનુપ્રાણન્તિ । એવમ્ ઉ હૈતદ્ ઇતિ હેન્દ્ર ઉવાચ । અસ્તિ ત્વેવ પ્રાણાનાં નિઃશ્રેયસમ્ ઇતિ ॥
શા 5,3 = કુ 3,3
જીવતિ વાગપેતઃ । મૂકાન્ હિ પશ્યામઃ । જીવતિ ચક્ષુરપેતઃ । અન્વાન્ હિ પશ્યામઃ । જીવતિ શ્રોત્રાપેતઃ । બધિરાન્ હિ પશ્યામઃ । જીવતિ મનોઽપેતઃ । બાલાન્ હિ પશ્યામઃ । જીવતિ બાહુચ્છિન્નઃ । જીવત્યૂરુચ્છિન્નઃ । ઇત્યેવં હિ પશ્યામ ઇતિ । અથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિ । તસ્માદ્ એતદ્ એવોક્થમ્ ઉપાસીતેતિ । સૈષા પ્રાણે સર્વાપ્તિઃ । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા । યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ । તસ્યૈષૈવ દૃષ્ટિઃ । એતદ્ વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કંચન પશ્યતિ । અથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ । તદ્ એનં વાક્ સર્વૈર્ નામભિઃ સહાપ્યેતિ । ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ । શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ । મનઃ સર્વૈર્ ધ્યાનૈઃ સહાપ્યેતિ । સ યદા પ્રતિબુધ્યતે । યથાગ્નેર્ જ્વલતઃ સર્વા દિશો
વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્ એવમ્ એવૈતસ્માદ્ આત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે । પ્રાણેભ્યો દેવાઃ । દેવેભ્યો લોકાઃ । સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિ । તસ્માદ્ એતદ્ એવોક્થમ્ ઉપાસીતેતિ । સૈષા પ્રાણે સર્વાપ્તિઃ । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા । યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ । તસ્યૈષૈવ સિદ્ધિઃ । એતદ્ વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્ પુરુષ આર્તો મરિષ્યન્ન્ આબલ્યમ્ એત્ય સંમોહમ્ એતિ । તમ્ આહુઃ - ઉદક્રમીચ્ ચિત્તમ્ । ન શૃણોતિ । ન પશ્યતિ । ન વાચા વદતિ । ન ધ્યાયતિ । અથાસ્મિન્ પ્રાણ એકૈકધા ભવતિ । તદ્ એનં વાક્ સર્વૈર્ નામભિઃ સહાપ્યેતિ । ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ । શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ । મનઃ સર્વૈર્ ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ । સ યદાસ્માચ્ છરીરાદ્ ઉત્ક્રામતિ સહૈવૈતૈઃ સર્વૈર્ ઉત્ક્રામતિ ॥
શા 5,4 = કુ 3,4
વાગ્ એવાસ્મિન્ સર્વાણિ નામાન્યભિવિસૃજ્યન્તે । વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ । પ્રાણ એવાસ્મિન્ સર્વે ગન્ધા અભિવિસૃજ્યન્તે । પ્રાણેન સર્વા ગન્ધાન્ આપ્નોતિ । ચક્ષુર્ એવાસ્મિન્ સર્વાણિ રૂપાણ્યભિવિસૃજ્યન્તે । ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ । શ્રોત્રમ્ એવાસ્મિન્ સર્વે શબ્દા અભિવિસૃજ્યન્તે । શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ છબ્દાન્ આપ્નોતિ । મન એવાસ્મિન્ સર્વાણિ ધ્યાતાન્યભિવિસૃજ્યન્તે । મનસા સર્વાણિ ધ્યાતાન્યાપ્નોતિ । સહ હ્યેતાવસ્મિઞ્ છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃ । અથ યથાસ્મૈ પ્રજ્ઞાયૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યેકં ભવન્તિ । તદ્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
શા 5,5 = કુ 3,5

વાગ્ એવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્યૈ નામ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । પ્રાણ એવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્ય ગન્ધઃ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । ચક્ષુર્ એવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્ય રૂપં પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । શ્રોત્રમ્ એવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્ય શબ્દઃ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । જિહ્વૈવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્યા અન્નરસઃ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । હસ્તાવેવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તયોઃ કર્મ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । શરીરમેવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્ય સુખદુઃખે પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । ઉપસ્થ એવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્યાનન્દો રતિઃ પ્રજાતિઃ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । પાદાવેવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તયોર્ ઇત્યાઃ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । મન એવાસ્યા એકમ્ અઙ્ગમ્ ઉદૂળ્હમ્ । તસ્ય ધીઃ કામાઃ પરસ્તાત્ પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ॥
શા 5,6 = કુ 3,6
પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા પ્રાણં સમારુહ્ય પ્રાણેન સર્વાન્ ગન્ધાન્ આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા ચક્ષુઃ સમારુહ્ય ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા શ્રોત્રં સમારુહ્ય શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ છબ્દાન્ આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા જિહ્વાં સમારુહ્ય જિહ્વયા સર્વાન્ રસાન્ આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા હસ્તૌ સમારુહ્ય હસ્તાભ્યાં સર્વાણિ કર્માણ્યાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્ય શરીરેણ સુખદુઃખે આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયોપસ્થં સમારુહ્યુપસ્થેનાનન્દં રતિં પ્રજાતિમ્ આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા પાદૌ સમારુહ્ય પાદાભ્યાં સર્વા ઇત્યા આપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા મનઃ સમારુહ્ય મનસા સર્વાણિ ધ્યાતાન્યાપ્નોતિ ।
શા 5,7 = કુ 3,7
ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા વાઙ્ નામ કિંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતન્ નામ પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતઃ પ્રાણો ગન્ધં કંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતં ગન્ધં પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં ચક્ષૂ રૂપં કિંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતદ્ રૂપં પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં શ્રોત્રં શબ્દં કંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતં શબ્દં પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા જિહ્વાન્નરસં કંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતમ્ અન્નરસં પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતૌ હસ્તૌ કર્મ કિંચન પ્રજ્ઞાપયેતામ્ । અન્યત્ર નૌ મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહતુઃ । નાવામ્ એતત્ કર્મ પ્રાજ્ઞાસિષ્વેતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં શરીરં ન સુખં ન દુઃખં કિંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતં ન સુખં ન દુઃખં પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેત ઉપસ્થ આનન્દં ન રતિં ન પ્રજાતિં કાંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાહમ્ એતમ્ આનન્દં ન રતિં પ્રજાતિં પ્રાજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ
। ન હિ પ્રજ્ઞાપેતૌ પાદાવ્ ઇત્યાં કાંચન પ્રજ્ઞાપયેત્ । અન્યત્ર નૌ મનો ઽભૂદ્ ઇત્યાહ । નાવામ્ એતામ્ ઇત્યાં પ્રાજ્ઞાસિષ્વેતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા ધીઃ કાંચન સિધ્યેત્,ન પ્રજ્ઞાતવ્યં પ્રજ્ઞાયેત્ ॥
શા 5,8 = કુ 3,8
ન વાચં વિજિજ્ઞાસીતિ । વક્તારં વિદ્યાત્ । ન ગન્ધં વિજિજ્ઞાસીતિ । ઘ્રાતારં વિદ્યાત્ । ન રૂપં વિજિજ્ઞાસીતિ । દ્રષ્ટારં વિદ્યાત્ । ન શબ્દં વિજિજ્ઞાસીતિ । શ્રોતારં વિદ્યાત્ । નાન્નરસં વિજિજ્ઞાસીતિ । અન્નરસસ્ય વિજ્ઞાતારં વિદ્યાત્ । ન કર્મ વિજિજ્ઞાસીતિ । કર્તારં વિદ્યાત્ । ન સુખદુઃખે વિજિજ્ઞાસીતિ । સુખદુઃખયોર્ વિસ્તારં વિદ્યાત્ । નાનન્દં ન રતિં ન પ્રજાતિં વિજિજ્ઞાસીતિ । આનન્દસ્ય રતેઃ પ્રજાતેર્ વિજ્ઞાતારં વિદ્યાત્ । નેત્યાં વિજિજ્ઞાસીતિ । એતારં વિદ્યાત્ । ન મનો વિજિજ્ઞાસીતિ । મન્તારં વિદ્યાત્ । તા વા એતા દશૈવ ભૂતમાત્રા અધિપ્રજ્ઞમ્ । દશ પ્રજ્ઞામાત્રા અધિભુતમ્ । યદ્ ધિ ભૂતમાત્રા ન સ્યુર્ ન પ્રજ્ઞામાત્રાઃ સ્યુઃ । યદ્ વા પ્રજ્ઞામાત્રા ન સ્યુર્ ન ભૂતમાત્રાઃ સ્યુઃ ।
ન હ્યન્યતરતો રૂપં કિંચન સિધ્યેત્ । નો એત નાના । તદ્ યથા રથસ્યારેષુ નેમિર્ અર્પિતઃ । નાભાવરા અર્પિતાઃ । એવમ્ એવૈતા ભૂતામાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ । પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે ઽર્પિતાઃ । સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્તો ઽજરો ઽમૃતો ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્ ભવતિ ન્પ્ એવાસાધુના કનીયાન્ । એષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ એભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતે । એષ ઉ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ અધો નિનીષતે । એષ લોકપાલઃ । એષ લોકાધિપતિઃ । એષ લોકેશઃ । સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્ સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 6,1 = કુ 4,1
અથ ગાર્ગ્યો બાલાકિર્ અનૂચાનઃ સંસ્પષ્ટ આસ । સો ઽવસદ્ ઉશીનરેષુ સો ઽવસન્ મત્સ્યેષુ કુરુપઞ્ચાલેષુ કાશિવિદેહેષ્વિતિ । સ હાજાતશત્રું કાશ્યમ્ આવ્રજ્યોવાચ - બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ । તં હોવાચાજતશત્રુઃ - સહસ્રં દદ્મિ ત ઇત્યેતસ્યાં વાચિ । જનકો જનક ઇતિ વા ઉ જના ધાવન્તીતિ ॥
શા 6,2 = કુ 4,2
આદિત્યે બૃહત્, ચન્દ્રમસ્યન્નમ્, વિદ્યુતિ સત્યમ્, સ્તનયિત્નૌ શબ્દઃ, વાયાવિન્દ્રો વૈકુણ્ઠઃ, આકાશે પૂર્ણમ્, અગ્નૌ વિષાસહિઃ, અપ્સુ તેજઃ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અતાધ્યાત્મમ્ - આદર્શે પ્રતિરૂપઃ, છાયાયાં દ્વિતીયઃ, પ્રતિશ્રુત્કાયામ્ અસુરિતિ, શબ્દે મૃત્યુઃ, સ્વપ્ને યમઃ, શરીરે પ્રજાપતિઃ, દક્ષિણેઽ ક્ષિણિ વાચઃ, સવ્યે ઽક્ષિણિ સત્યસ્ય ॥
શા 6,3 = કુ 4,3
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ આદિત્યે પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । બૃહન્ પાણ્ડરવાસા અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે ઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા ભવતિ ॥
શા 6,4 = કુ 4,4
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ ચન્દ્રમસિ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । અન્નસ્યાત્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે ઽન્નસ્યાત્મા ભવતિ ॥
શા 6,5 = કુ 4,5
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ વિદ્યુતિ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । સત્યસ્યાત્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે સત્યસ્યાત્મા ભવતિ ॥
શા 6,6 = કુ 4,6
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ સ્તનયિત્નૌ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । શબ્દસ્યાત્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે શબ્દસ્યાત્મા ભવતિ ॥
શા 6,7 = કુ 4,7
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ વાયૌ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠો ઽપરાજિતા સેનેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે જિષ્ણુર્ હ વા અપરાજિષ્ણુર્ અન્યતસ્ત્યજાયી ભવતિ ॥
શા 6,8 = કુ 4,8

સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ આકાશે પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । પૂઋનમ્ અપ્રવર્તિ બ્રહ્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 6,9 = કુ 4,9
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષો ઽગ્નૌ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । વિષાસહિર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે વિષાસહિર્ હૈવાન્યેષુ ભવતિ ॥
શા 6,10 = કુ 4,10
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષો ઽપ્સુ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । તેજસ આત્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે તેજસ આત્મા ભવતિ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ ॥
શા 6,11 = કુ 4,11
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ આદર્શે પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । પ્રતિરૂપ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે પ્રતિરૂપો હૈવાસ્ય પ્રજાયામ્ આજાયતે નાપ્રતિરૂપઃ ॥
શા 6,12 = કુ 4,12
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ ચ્છાયાયાં પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । દ્વિતીયો ઽનપગ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે વિન્દતે દ્વિતીયાત્ । દ્વિતીયવાન્ ભવતિ ॥
શા 6,13 = કુ 4,13
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । અસુર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે ન પુરા કાલાત્ સંમોહમ્ એતિ ॥
શા 6,14 = કુ 4,14
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ શબ્દે પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । મૃત્યુર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે ન પુરા કાલાત્ પ્રૈતિ ॥
શા 6,15 = કુ 4,15
સ હોવાચ બાલાકિઃ - યેનૈતત્ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નયા ચરતિ તમુ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । યમો રાજેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે સર્વં હાસ્મા ઇદં શ્રૈષ્ઠ્યાય યમ્યતે ॥
શા 6,16 = કુ 4,16
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ શરીરે પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । પ્રજાપતિર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે પ્રજાયતે પ્રજયા પશ્ભિર્ યશસા બ્રહ્મવરચસેમ સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 6,17 = કુ 4,17
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ દક્ષિણે ઽક્ષિણિ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । વાચ આત્માગ્નેર્ આત્મા જ્યોતિષ આત્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે એતેષાં સર્વેષામ્ આત્મા ભવતિ ॥
શા 6,18 = કુ 4,18
સ હોવાચ બાલાકિઃ - ય એવૈષ સવ્યે ઽક્ષિણિ પુરુષસ્ તમ્ એવાહમ્ ઉપાસ ઇતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મા મૈતસ્મિન્ સંવાદયિષ્ઠાઃ । સત્યસ્યાત્મ્ વિદ્યુત આત્મા તેજસ આત્મેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ । સ યો હૈતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે એતેષાં સર્વેષામ્ આત્મા ભવતિ ॥
શા 6,19 = કુ 4,19
તત ઉ હ બાલાકિસ્ તૂષ્ણીમ્ આસ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - એતાવાન્ નુ બાલાકા3 ઇતિ । એતાવદ્ ઇતિ હોવાચ બાલાકિઃ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - મૃષા વૈ ખલુ મા સંવાદયિષ્ઠા બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ । સ હોવાચ - યો વૈ બાલાક એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્ કર્મ સ વૈ વેદિતવ્ય ઇતિ । તત ઉ હ બાલાકિઃ સમિત્પાણિઃ પ્રતિચક્રમ ઉપાયાનીતિ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - પ્રતિલોમરૂપમ્ એવ તન્ મન્યે યત્ ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયેત । એહિ વ્યેવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ । તં હ પાણાવભિપદ્ય પ્રવવ્રાજ । તૌ હ સુપ્તં પુરુષમ્ આજગ્મતુઃ । તં હાજાતશત્રુર્ આમન્ત્રયાઞ્ચક્રે - બૃહન્ પાણ્ડરવાસઃ સોમ રાજન્ન્ ઇતિ । સ ઉ હ શિશ્ય એવ । તત્ ઉ હૈનં યષ્ટ્યા વિચિક્ષેપ । સ તત એવ સમુત્તસ્થૌ । તં હોવાચાજાતશત્રુઃ - ક્વૈષ એતદ્ બાલાકે પુરુષો ઽશયિષ્ટ, યત્રૈતદ્ અભૂત્, યત એતદ્ આગાદ્ ઇતિ । હિતા નમ પુરુષસ્ય નાડ્યો હૃદયાત્ પુરીતતમ્ અભિપ્રતન્વન્તિ તદ્ યથા સહસ્રધા કેશો વિપાટિતસ્ત્વાવદ્ અણ્વ્યઃ ।
પિઙ્ગલસ્યાણિમ્ન્યસ્ તિષ્ઠન્તિ શુક્લસ્ય કૃષ્ણસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્ય ચ । તાસુ તદા ભવતિ યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કંચન પશ્યતિ ॥
શા 6,20 = કુ 4,20
અથાસ્મિન્ પ્રાણ એકૈકધા ભવતિ । તદ્ એનં વાક્ સર્વૈર્ નામભિઃ સહાપ્યેતિ । ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ । શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ । મનઃ સર્વૈર્ ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ । સ યદ પ્રતિબુધ્યતે, યથાગ્નેર્ જ્વલતઃ સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્ એવમ્ એવૈતસ્માદ્ આત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવાઃ દેવેભ્યો લોકાઃ । સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરમ્ અત્મનમ્ અનુપ્રવિષ્ટ આ લોમભ્ય આ નખેભ્યઃ । તદ્ યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધાને વોપહિતો વિશ્વંભરો વા વિશ્વંબરકુલાય એવમ્ એવૈષ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરમ્ આત્માનમ્ અનુપ્રવિષ્ટ આ લોમભ્ય આ નખેભ્યઃ । તમ્ એતમ્ આત્માનમ્ એત આત્માનો ઽન્વવસ્યન્તે યથા શ્રેષ્ઠિનં સ્વાઃ । તદ્ યથ શ્રેષ્ઠી સ્વૈર્ ભુઙ્ક્તે યથા વા સ્વાઃ શ્રેષ્ઠિનં ભુઞ્જન્તિ । એવમ્ એવૈષ પ્રજ્ઞાત્મૈતૈર્ આત્મભિર્ ભુઙ્ક્તે । એવમ્ એવૈત આત્માન એતમ્ આત્માનં ભુઞ્જન્તિ । સ યાવદ્ ધ વા ઇન્દ્ર એતમ્ આત્માનં ન વિજજ્ઞે તાવદ્ એનમ્ અસુરા અભિબભૂવુઃ । સ યદા વિજજ્ઞે ઽથ હત્વાસુરાન્ વિજિત્ય સર્વેષાં ચ દેવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમ્ આધિપત્યં પર્યૈત્ ।
તથૌ એવૈવં વિદ્વાન્ સર્વાન્ પાપ્મનો ઽપહત્ય્ સર્વેષાં ચ ભૂતાનામ્ શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્ય આધિપત્યં પર્યેતિ । ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 7,1
ઓમ્ ઋતં વદિષ્યામિ । સત્યં વદિષ્યામિ । તન્ મામ્ અવતુ તદ્ વક્તારમ્ અવત્વવતુ મામ્ અવતુ વક્તારમ્ । મયિ ભર્ગો મયિ મહઃ । વાઙ્ મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા । મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આવિર્ આવિર્ મય્યાભૂઃ । વેદસ્ય મ આણીઃ । ઋત મા મા હિંસીઃ । અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્ ત્સંવસામિ । અગ્ને ઇળા નમ ઇળા નમઃ । ઋષિભ્યો મન્ત્રકૃદ્ભ્યો મન્ત્રપતિભ્યો નમો ઽસ્તુ દેવેભ્યઃ । શિવા નઃ શટમા ભવ સુમૃડીકા સરસ્વતિ મા તે વ્યોમ સંદૃશિ । અદબ્ધં મન ઇષિરં ચક્ષુઃ સૂર્યો જ્યોતિષાં શ્રેષ્ઠઃ । દીક્ષે મા મા હિંસીઃ ॥
શા 7,2

અથાતઃ સંહિતાયા ઉપનિષત્ । પૃથિવી પૂર્વરૂપં દ્યૌર્ ઉત્તરરૂપં વાયુઃ સંહિતેતિ શૌરવીરો માણ્ડૂકેયઃ । આકાશઃ સંહિતેત્યસ્ય માણ્ડવ્યો વેદયાઞ્ ચક્રે - સ હાવિપરિહૃતો મેને ન મે ઽસ્ય પુત્રેણ સમગાદ્ ઇતિ । પરિહૃતો મેન ઇત્ય્ આગસ્ત્યઃ । સમાનં હ્યત્ર પિતુશ્ચ પુત્રસ્ય ચ વાયુશ્ ચાકાશશ્ ચ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ । વાક્ પૂર્વરૂપં મન ઉત્તરરૂપં પ્રાણઃ સંહિતેતિ શૌરવીરો માણ્ડૂકેયઃ । અથ હ સ્માસ્ય પુત્ર આહ દીર્ઘઃ - મનસા વા અગ્રે કીર્તયતિ તદ્ વાચા વદતિ । તસ્માન્ મન એવ પૂર્વરૂપં વાગ્ ઉત્તરરૂપં મનો વાક્ પ્રાણસ્ ત્વેવ સંહિતેતિ । સ એષો ઽશ્વરથઃ પ્રષ્ટિવાહનો મનોવાક્પ્રાણસંહિતઃ સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતીતિ નુ માણ્ડૂકેયાનામ્ ॥
શા 7,3
શાકલ્યસ્ય પૃથિવ્યગ્નિઃ પૃથિવી વાગ્ અનુવ્યાહારાઃ । સ યદિ નિર્ભુજઃ ખલુ વૈ વયં મધ્યમો વાક્ પ્રાણેન માતા જાયા પ્રજ્ઞા વાગ્ બૃહદ્ગતિર્વાલિસર્વમુત્તમમ્ ॥
શા 7,4
અથ શાકલ્યસ્ય । પૃથિવી પૂર્વરૂપં દ્યૌર્ ઉત્તરરૂપં વાયુઃ સંહિતા વૃષ્ટિઃ સંધિઃ સંધાતા । તદ્ ઉતાપિ યત્રૈતદ્ બલવદ્ અનુગૃહ્ણન્ મહામેઘો વૃષ્ટિં વર્ષતિ । દ્યાવાપૃથિવ્યૌ સમધાતામ્ ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ । પુરુષો ઽયં સર્વમ્ આણ્ડમ્ । દ્વે વિદલે ભવતઃ । તત્રેદમ્ એવ પૂર્વરૂપમ્ ઇદમ્ ઉત્તરરૂપમ્ । તત્રાયમ્ અન્તરેણાકાશઃ । યથાસૌ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ અન્તરેણાકાશ એતસ્મિન્ન્ આકાશે પ્રાણ આયત્તો ભવતિ યથામુષ્મિન્ન્ આકાશે વાયુર્ આયત્તો ભવતિ । યથામૂનિ ત્રીણિ જ્યોતીંષ્યેવમ્ ઇમાનિ પુરુષે ત્રીણિ જ્યોતીંષિ । યથાસૌ દિવ્યાદિત્ય એવમ્ ઇદં શિરસિ ચક્ષુઃ । યથાસાવન્તરિક્ષે વિદ્યુદ્ એવમ્ ઇદમ્ આત્મનિ હૃદયમ્ । યથાયમ્ અગ્નિઃ પૃથિવ્યમ્ એવમ્ ઇદમ્ ઉપસ્થે રેતઃ । એવમિવ હ સ્મ સર્વત આત્માનમ્ અનુવિધાયાહ - ઇદમ્ એવ પૂર્વરૂપમ્ ઇદમ્ ઉત્તરરૂપં મનો વાક્ પ્રાણસ્ ત્વેવ સંહિતેતિ । સ એષો ઽ શ્વરથઃ પ્રષ્ટિવહનો મનોવાક્પ્રાણસંહિતઃ સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં +વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન
સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,5
પૃથિવી પૂર્વરૂપં દ્યૌર્ ઉત્તરરૂપં વાયુઃ સંહિતા દિશઃ સંધિર્ આદિત્યઃ સંધાતેતિ વૈશ્વામિત્રઃ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ । વાક્ પૂર્વરૂપં મન ઉત્તરરૂપં પ્રાણઃ સંહિતા શ્રોત્રં સંધિશ્ ચક્ષુઃ સંધાતા । સ ય એવમ્ એતાં એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,6
અગ્નિઃ પૂર્વરૂપં ચન્દ્રમા ઉત્તરરૂપં વિદ્યુત્ સંહિતેતિ સૂર્યદત્તઃ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ - વાક્ પૂર્વરૂપં મન ઉત્તરરૂપં સત્યં સંહિતા । સ ય એવમ્ એતાં એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,7
પૃથિવી પૂર્વરૂપં દ્યૌર્ ઉત્તરરૂપં કાલઃ સંહિતેતિ રાધેયઃ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ - વાક્ પૂર્વરૂપં મન ઉત્તરરૂપં આત્મા સંહિતા । સ ય એવમ્ એતાં એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,8
વાક્ પૂર્વરૂપં મન ઉત્તરરૂપં વિદ્યા સંહિતેતિ પૌષ્કરસાદિઃ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,9
અથાતો ઽનુવ્યાહારાઃ । પ્રાણો વંશ ઇતિ વિદ્યાત્ । સ ય એનં પ્રાણં વંશં બ્રુવન્ પરમ્ ઉપવદેત્ શક્નુવન્ કશ્ચિચ્ ચેન્ મન્યેત - પ્રાણં વંશં +સમધામ્ । પ્રાણં વંશં સંધિત્સિતું ન શક્નોષીત્યાત્થ । પ્રાણસ્ ત્વા વંશો હાસ્યતીત્યેવૈનં બ્રૂયાત્ । અથ ચેદ્ અશક્નુવન્ મન્યેત પ્રાણં વંશં સમધિત્સીઃ તં નાશકઃ સંધાતું પ્રાણસ્ ત્વા વંશો હાસ્યતીત્યેવૈનં બ્રૂયાત્ । યથા નુ કથા ચ બ્રુવન્ વાબ્રુવન્ વા બ્રૂયાદ્ અભ્યાશમ્ એવ યત્ તત્ તથા સ્યાત્ । ન ત્વેવાન્યત્ કુશલાદ્ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાદ્ અતિદ્યુમ્ન એવ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાન્ નાતિદ્યુમ્ને ચ ન બ્રાહ્મણં બ્રૂયાન્ નમો ઽસ્તુ બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ શૌરવીરો માણ્ડૂકેયઃ ॥
શા 7,10
સ યદિ પ્રાણં વંશં બ્રુવન્તં પરમ્ ઉપવદેત્ શક્નુવન્તં ચેન્ મન્યેત - પ્રાણં વંશં સમધિત્સિષમ્ પ્રાણં વંશં સંધિત્સિતું ન શક્નોષીત્યાત્થ । પ્રાણસ્ ત્વા વંશો હાસ્યતીત્યેવૈનં બ્રૂયાત્ । અથ ચેદ્ અશક્નુવન્તં મન્યેત - પ્રાણં વંશં સમધિત્સીસ્ તન્ નાશકઃ સંધાતુમ્ । પ્રાણસ્ ત્વા વંશો હાસ્યતીત્યેવૈનં બ્રૂયાત્ । યથા નુ કથા ચ બ્રુવન્તં વાબ્રુવન્તં વા બ્રૂયાદ્ અભ્યાશમ્ એવ યત્ તત્ તથા સ્યાત્ । ન ત્વેવાન્યત્ કુશલાદ્ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાદ્ અતિદ્યુમ્ન એવ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાન્ નાતિદ્યુમ્ને ચ ન બ્રાહ્મણં બ્રૂયાન્ નમો ઽસ્તુ બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ શૌરવીરો માણ્ડૂકેયઃ ॥
શા 7,11
અથાતો નિર્ભુજપ્રવાદાઃ । પૃથિવ્યાયતનં નિર્ભુજં દિવાયતનં પ્રતૃણ્ણમ્ અન્તર્તિક્ષાયતનમ્ ઉભયમ્ અન્તરેણ । સ ય એનં નિર્ભુજં બ્રુવન્ પરમ્ ઉપવદેત્ । પૃથિવીં દેવતામ્ આરઃ પૃથિવી ત્વા દેવતારિષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ । અથ યદિ પ્રતૃણ્ણમ્ બ્રુવન્ પરમ્ ઉપવદેદ્ દિવં દેવતામ્ આરો દ્યૌસ્ ત્વા દેવતારિષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ । અથ યદ્યુભયમ્ અન્તરેણ બ્રુવન્ પરમ્ ઉપવદેદ્ અન્તરિક્ષં દેવતામ્ આર અન્તરિક્ષં ત્વા દેવતારિષ્યતીતિયેનં બ્રૂયાત્ । યદ્ ધિ સંધિં વિવર્તયતિ તન્ નિર્ભુજસ્ય રૂપમ્ । અથ યચ્ છુદ્ધે અક્ષરે અભિવ્યાહરતિ તત્ પ્રતૃણ્ણસ્યાગ્ર ઉ એવ । ઉભયમ્ અન્તરેણોભયં વ્યાપ્તં ભવતિ । અન્નાદ્યકામો નિર્ભુજં બ્રૂયાત્ સ્વર્ગકાંઅઃ પ્રતૃણ્ણમ્ ઉભયકામ ઉભયમન્તરેણ । સ ય એનં નિર્ભુજં બ્રુવન્ પરમ્ ઉપવદેદ્ અચ્યોષ્ઠા અવરાભ્યાં સ્થાનાભ્યામ્ ઇત્યેનં બ્રૂયાત્ । અથ યદિ પ્રતૃણ્ણમ્ બ્રુવન્ પરમ્ ઉપવદેદ્ અચ્યોષ્ઠા ઉત્તરાભ્યાં સ્થાનાભ્યામ્ ઇત્યેવૈનં બ્રૂયાત્ । યસ્ત્વેવોભયમ્ અન્તરેણાહ તસ્ય તસ્ય નાસ્ત્યુપવાદઃ । યથા નુ કથા ચ બ્રુવન્ વાબ્રુવન્ વા બ્રૂયાદ્ અભ્યાશમ્ કુશલાદ્ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાદ્ અતિદ્યુમ્ન એવં બ્રાહ્મણં બ્રૂયાન્ નાતિદ્યુમ્ને ચ ન બ્રાહ્મણં બ્રૂયાત્ । નમો ઽસ્તુ બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ શૌરવીરો માણ્ડૂકેયઃ ॥
શા 7,12
અથ ખલ્વાહુર્ નિર્ભુજવક્ત્રાઃ । પૂર્વમ્ એવાક્ષરં પૂર્વરૂપમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરરૂપમ્ । યકારવકારાવન્તરેણ સા સંહિતેતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,13
અથ વૈ વયં બ્રૂમો નિર્ભુજવક્ત્રાઃ સ્મ ઇતિ હ સ્માહ હ્વસ્ત્રો માણ્ડૂકેયઃ । પૂર્વમ્ એવાક્ષરં પૂર્વરૂપમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરરૂપમ્ । તદ્ યાસૌ માત્રા પૂર્વરૂપોત્તરૂપે અન્તરેણ યેન સંધિં વિવર્તયતિ યેન માત્રામાત્રં વિભજતિ યેન સ્વરાત્ સ્વરં વિજ્ઞાપયતિ સા સંહિતેતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,14

અથ હ સ્માસ્ય પુત્ર આહ મધ્યમઃ પ્રાતિયોધીપુત્રો મગધવાસી પૂર્વમ્ એવાક્ષરં પૂર્વરૂપમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરરૂપમ્ । તદ્ યાસૌ માત્રા સંધિવિજ્ઞાપની સામ તદ્ ભવતિ સામૈહાવં સંહિતાં મન્ય ઇતિ । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ - મા નઃ સ્તેનેભ્યો યે અભિ દ્રુહસ્ પદે નિરામિણો રિપવો ઽન્નેષુ જાગૃધુઃ । આ દેવાનામ્ ઓહતે વિ વ્રયો હૃદિ બૃહસ્પતે ન પરઃ સામ્નો વિદુઃ ॥ ઇતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,15
વાક્ પ્રાણેન સંધીયત ઇતિ કૌણ્ઠરવ્યઃ । પ્રાણઃ પવમાનેન પવમાનો વિશ્વૈર્ દેવૈર્ વિશ્વે દેવાઃ સ્વર્ગેણ લોકેન સ્વર્ગો લોકો બ્રહ્મણા સૈષાવરપરા સંહિતા । સ ય એવમ્ એતામ્ અવરપરાં સંહિતાં વેદ એવં હૈવ સ પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સંધીયતે યથૈષાવરપરા સંહિતા । સ યદિ પરેણ વોપસૃષ્ટઃ સ્વેન વાર્થેનાભિવ્યાહરેદ્ અભિવ્યાહરન્ન્ એવ વિદ્યાત્ - દિવં સંહિતાગમદ્ વિદુષો દેવાન્ અભિવ્યાહારાર્થમ્ એવં ભવિષ્યતીતિ । એતેનાવરપરેણ તથા હૈવ તદ્ ભવતિ ॥
શા 7,16
માતા પૂર્વરૂપં પિતોત્તરરૂપં પ્રજા સંહિતેતિ ભાર્ગવઃ । તદ્ એતદ્ એકમ્ એવ સર્વં અભ્યનૂક્તમ્ । માતા ચ હ્યેવેદં પિતા ચ પ્રજા ચ સર્વમ્ । સૈષાદિતિસંહિતા । અદિતિર્ હેવેદં સર્વં યદ્ ઇદં કિંચિદ્ વિશ્વભૂતમ્ । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ - અદિતિર્ દ્યૌર્ અદિતિર્ અન્તરિક્ષં અદિતિર્ માતા સા પિતા સ પુત્રઃ । વિશ્વે દેવા અદિતિઃ પઞ્ચ જના અદિતિર્ જાતમ્ અદિતિર્ જનિત્વમ્ ॥ સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,17
જાયા પૂર્વરૂપં પતિર્ ઉત્તરરૂપં પુત્રઃ સંહિતા રેતઃ સંધિઃ પ્રજનનં સંધાનમ્ ઇતિ સ્થવિરઃ શાકલ્યઃ । સૈષા પ્રજાપતિસંહિતા । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,18
પ્રજ્ઞા પૂર્વરૂપં શ્રદ્ધોત્તરરૂપં કર્મ સંહિતા સત્યં સંધાનમ્ ઇતિ કાશ્યપઃ । સૈષા સત્યસંહિતા । તદ્ આહુર્ યત્ સત્યસંધા દેવા ઇતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,19
વાક્ સંહિતેતિ પઞ્ચાલચણ્ડઃ । વાચા વૈ વેદાઃ સંધીયન્તે વાચા છન્દાંસિ વાચા મિત્રાણિ સંદધતિ । તદ્ યત્રૈતદ્ અધીતે વા ભાષતે વા વાચિ તદા પ્રાણો ભવતિ । વાક્ તદા પ્રાણં રેળ્હિ । અથ યત્ સ્વપિતિ વા તૂષ્ણીં વા ભવતિ પ્રાણે તદા વાગ્ ભવતિ પ્રાણસ્તદા વાચં રેળ્હિ. તાવ્ અન્યોન્યં રીળ્હઃ । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ - એકઃ સુપર્ણઃ સ સમુદ્રમ્ આવિવેશ, સ ઇદં વિશ્વં ભુવનં વિચષ્ટે । તં પાકેન મનસાપશ્યમ્ અન્તિતસ્, તં માતા રેળ્હિ સ ઉ રેળ્હિ માતરમ્ ॥ ઇતિ । વાગ્ વૈ માતા પ્રાણો વત્સઃ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,20
બૃહદ્રથંતરેણ રૂપેણ સંહિતા સંધીયત ઇતિ તાર્ક્ષ્યઃ । વાગ્ વૈ રથંતરસ્ય રૂપં પ્રાણો બૃહતઃ । ઉભાભ્યામ્ ઉ ખલુ સંહિતા સંધીયતે વાચા ચ પ્રાણેન ચ । એતસ્યાં હ સ્મોપનિષદિ સંવત્સરં ગા રક્ષયત ઇતિ તાર્ક્ષ્યઃ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,21
ગતિઃ પૂર્વ્વરૂપં નિવૃત્તિર્ ઉત્તરરૂપં સ્થિતિઃ સંહિતેતિ જારત્કારવ આર્તભાગઃ । તસ્યામ્ એતસ્યાં સંહિતાયાં ધ્વંસયો નિમેષાઃ કાષ્ઠાઃ કલાઃ ક્ષણા મુહૂર્તા અહોરાત્રા અર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવત્સરાશ્ ચ સંધીયન્તે । સૈષા સંહિતૈનાન્ કાલાન્ સંદધાતિ । કાલો ગતિનિવૃત્તિસ્થિતીઃ સંદધાતિ । ગતિનિવૃત્તિસ્થિતિભિર્ ઇદં સર્વં સંધીયતે । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ - ભૂતં પૂર્વરૂપં ભવિષ્યદ્ ઉત્તરરૂપં ભવત્ સંહિતેતિ કાલસંધિઃ । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ - મહત્ તન્ નામ ગુહ્યં પુરુસ્પૃગ્ યેન ભુતં જનયો યેન ભવ્યમ્ । પ્રત્નં જાતં જ્યોતિર્ યદ્ અસ્ય પ્રિયં પ્રિયાઃ સમવિશન્ત પઞ્ચ ॥ ઇતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,22
અથાતો વાલિશિખાયનેર્ વચઃ । પઞ્ચેમાનિ મહાભૂતાનિ ભવન્તીતિ હ સ્માહ વાલિશિખયનિઃ । પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો જ્યૌતીંષિ તાનિ મિથઃ સંહિતનિ ભવન્તિ । અઅથ યાન્યન્યાનિ ક્ષુદ્રાણિ મહાભૂતૈઃ સંધીયન્તે સૈષા સર્વવિભૂતસંહિતા । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 7,23
સર્વા વાગ્ બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ લૌહિક્યઃ । યે તુ કેચન શબ્દા વાચમ્ એવ તાં વિદ્યાત્ । તદ્ અપ્યેતદ્ ઋષિર્ આહ - અહં રુદ્રેભિર્ વસુભિશ્ ચરામીતિ । સૈષા વાક્ સર્વશબ્દા ભવતિ । સ ય એવમ્ એતાં સંહિતાં વેદ સંધીયતે પ્રજયા પશુભિર્ યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન સ્વર્ગેણ લોકેન સર્વમ્ આયુર્ એતિ । યતા ચૈતદ્ બ્રહ્મ કામરૂપિ કામચારિ ભવત્યેવં હૈવ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ કામરૂપી કામચારી ભવતિ । ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 8,1
પ્રાણો વંશ ઇતિ હ સ્માહ સ્થવિરઃ શાકલ્યઃ । તદુ યથા શાલાવંશે સર્વે ઽન્યે વંશાઃ સમાહિતાઃ સ્યુર્ એવમ્ એવૈતસ્મિન્ પ્રાણે સર્વ આત્મા સમાહિતઃ । તસ્યૈતદ્યાત્મનઃ પ્રાણ ઊષ્મરૂપમ્ અસ્થીનિ સ્પર્શરૂપં મજ્જાનઃ સ્વરરૂપં માંસં લોહિતમ્ ઇત્યેતચ્ ચતુર્થમ્ અન્તસ્થારૂપમ્ ઇતિ । ત્રેયં ત્વેવ ન એતત્ પ્રોક્તમ્ ઇતિ હ સ્માહ હ્વસ્ત્રો માણ્ડૂકેયઃ । તસ્યૈતસ્ય ત્રયસ્ય ત્રીણીતઃ ષષ્ટિશતાનિ ભવન્તિ સંધીનાં ત્રીણીતસ્ તાનિ સપ્તવિંશતિશતાનિ ભવન્તિ । સપ્ત વૈ વિંશતિશતાનિ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણામ્ । તત્ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણ્યાપ્નોતિ । સ એષ સંવત્સરસંમાનશ્ ચક્ષુર્મયશ્ શ્રોત્રમયશ્ છન્દોમયો મનોમયો વાઙ્મય આત્મા । સ ય એવમ્ એતં સંવત્સરસંમાનં ચક્ષુર્મયં શ્રોત્રમયં છન્દોમયં મનોમયં વામયમ્ આત્માનં વેદ સંવત્સરસ્ય સાયૌજ્યં સલોકતાં સરૂપતાં સભક્ષતામ્ અશ્નુતે । પુત્રી પશુમાન્ ભવતિ સર્વમ્ આયુર્ એત્યસ્યારુણિકેયો દેવયાઞ્ચક્રે ॥
શા 8,2

અથ કૌષ્ઠરવ્યઃ । ત્રીણિ ષષ્ટિશતાન્યક્ષરાણામ્ । ત્રીણિ ષષ્ટિશતાન્યૂષ્મણામ્ । ત્રીણિ ષષ્ટિશતાનિ સંધીનામ્ । યાન્યક્ષરાણ્યવોચામાહાનિ તાનિ । યાન્ ઊષ્મણો રાત્રયસ્તાઃ । યાન્ સંધીન્ અવોચામાહોરાત્રાણાં તે સંધયઃ । ઇત્યધિદૈવતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ - યાન્યક્ષરાણ્યધિદૈવતમ્ અવોચામાસ્થીનિ તાન્યધ્યાત્મમ્ । યાન્ ઊષ્મણો ઽધિદૈવતમ્ અવોચામ +મજ્જાનસ્ તે ઽધ્યાત્મમ્ । એષ ઉ હ વૈ સંપ્રતિપ્રાણો યન્ મજ્જા એતદ્ રેતઃ ન વા ઋતે પ્રાણાદ્ રેતસઃ સિદ્ધિર્ અસ્તિ । યદ્ વા ઋતે પ્રાણાદ્ રેતઃ સિચ્યેત તત્ પૂયેન્ ન સંભવેત્ । યાન્ સંધીન્ અધિદૈવતમ્ અવોચામ પર્વાણિ તાન્યધ્યાત્મમ્ । તસ્યૈતસ્યાસ્થ્નાં +મજ્જા પર્વણામ્ ઇતિ પઞ્ચેતશ્ચત્વારિંશચ્છતાનિ ભવન્તિ । સંધીનાં પઞ્ચેતસ્તદશીતિસહસ્રં ભવતિ । અશીતિસહસ્રં વાર્કલિનો બૃહતીર્ અહરહનિ સંપાદયન્તિ । સ એષો ઽહઃસંમાનશ્ ચક્ષુર્મયશ્ શ્રોત્રમયશ્ છન્દોમયો મનોમયો વાઙ્મય આત્મા । સ ય એવમ્ એતદ્ અહઃસંમાનં ચક્ષુર્મયં શ્રોત્રમયં છન્દોમયં મનોમયં વામયમ્ આત્માનં વેદ અહ્નાં સાયૌજ્યં સલોકતાં સરૂપતાં સભક્ષતામ્ અશ્નુતે । પુત્રી પશુમાન્ ભવતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
શા 8,3
ચત્વારઃ પુરુષા ઇતિ વાસ્ત્યઃ - શરીરપુરુષશ્ છન્દઃપુરુષો વેદેપુરુષો મહાપુરુષ ઇતિ । શરીરપુરુષ ઇતિ યમ્ અવોચમ્ ય એવાયં દૈવિક આત્મા તસ્યૈતસ્ય યો ઽયમ્ અશરીરઃ પ્રજ્ઞાત્મા સ રસઃ । છન્દઃપુરુષ ઇતિ યમ્ અવોચામાક્ષરસમામ્નાય એવ । તસ્યૈતસ્યાકારો રસઃ । વેદપુરુષ ઇતિ યમ્ અવોચામ યેન દેવાન્ વેદર્ગ્વેદં યજુર્વેદં સામવેદમ્ ઇતિ તસ્યૈતસ્ય બ્રહ્મરસઃ । તસ્માદ્ બ્રહ્મિષ્ઠં બ્રહ્માણમ્ ઋત્વિજં કુર્વીત યો યજ્ઞસ્યોલ્વણં વિદ્યાત્ । મહાપુરુષ ઇતિ યમ્ અવોચામ સંવત્સર એવ તસ્યૈતસ્યાસાવ્ આદિત્યો રસઃ । સ યશ્ ચાયમ્ અશરીરઃ પ્રજ્ઞાત્મા યશ્ ચાસાવ્ આદિત્ય એકમ્ એતદ્ ઇતિ વિદ્યાત્ । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ ॥
શા 8,4
ચિત્રં દેવાનામ્ ઉદગાદ્ અનીકં ચક્ષુર્ મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં સૂર્ય આત્મા જગતસ્ તસ્થુષશ્ ચ ॥ ઇતિ । એતામ્ એવાનુવિદ્યાં સંહિતાં સંધીયમાનાં મન્ય ઇતિ હ સ્માહ વાત્સ્યઃ -- એતમ્ ઉ હૈવ બહ્વૃચા મહદુક્થે મીમાંસન્ત એતમ્ અગ્નાવ્ અધ્વર્યવ એતં મહાવ્રતે છન્દોગા એતમ્ અસ્યામ્ એતમ્ અન્તરિક્ષ એતં દિવિ એતમ્ અગ્નાવ્ એતં વાયાવ્ એતં ચન્દ્રમસ્ય્ એતં નક્ષત્રેષ્વ્ એતમ્ અપ્સ્વ્ એતમ્ ઓષધીષ્વ્ એતં સર્વેષુ ભૂતેષ્વ્ એતમ્ અક્ષરેષ્વ્ એતમ્ એવ બ્રહ્મેત્યુપાસતે । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ ॥
શા 8,5
ઉદ્ વયં તમસસ્ પરિ જ્યોતિષ્ પશ્યન્ત ઉત્તરમ્ । દેવં દેવત્રા સૂર્યમ્ અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ॥ ઇતિ । સ એષો ઽક્ષરસંમાનશ્ ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમયશ્ છન્દમયો મનોમયો વાઙ્મય આત્મા । સ ય એવમ્ એતમ્ અક્ષરસંઆનં ચક્ષુર્મયં શ્રોત્રમયં છન્દમયં મનોમયં વાઙ્મયમ્ આત્માનં પરસ્મૈ શંસતિ દુગ્ધદોહા અસ્ય વેદા ભવન્તિ । અભાગો વાચિ ભવતિ અભાગો ઽનૂક્તે । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુદિતમ્ ॥
શા 8,6
યસ્ તિત્યાજ સચિવિદં સખાયં ન તસ્ય વાચ્ય્ અપિ ભાગો અસ્તિ । યદ્ ઈં શૃનોત્ય્ અલકં શૃણોતિ ન હિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય પન્થામ્ ॥ ઇતિ । નાસ્યાનૂક્તે વાચો ભાગો અસ્તીત્ય્ એવ તદ્ આહ તન્ ન પરસ્મા એતદ્ અહઃ શંસેત્ । નાગ્નિં ચિનુયાન્ ન મહાવ્રતેન સ્તુયાન્ નેદ્ આત્મનો ઽપિહીયા ઇતિ । સ યશ્ ચાયમ્ અશરીરઃ પ્રજ્ઞાત્મા યશ્ ચાસાવ્ આદિત્ય એકમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અવોચામ તૌ યત્ર વિપ્રદૃશ્યેતે ॥
શા 8,7
ચન્દ્રમા ઇવાદિત્યો દૃશ્યતે ન રશ્મયઃ પ્રાદુર્ ભવન્તિ । લોહિની દ્યૌર્ ભવતિ યથા મઞ્જિષ્ઠાઃ । વ્યસ્તઃ પાયુર્ ભવતિ । સંપરેતો ઽસ્યાત્મા ન ચિરમ્ ઇવ જીવિષ્યતીતિ વિદ્યાત્ । સ યત્ કરણીયં મન્યેત તત્ કુર્યાત્ । અથાપ્યાદર્શે વોદકે વા જિહ્મશિરસં વાશિરસં વાત્માનં પશ્યેન્ ન વા પશ્યેત્ । તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથાપિ ચ્છિદ્રા છાયા ભવતિ ન વા ભવતિ તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથાપિ ચ્છિદ્ર ઇવાદિત્યો રથનાભિર્ ઇવાખ્યાયેત્ તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથાપિ નીલ ઇવાગ્નિર્ દૃશ્યેત યથા મયૂરગ્રીવા મહામેઘે વા મરીચીર્ ઇવ પશ્યેત્ । અનભ્રે વા વિદ્યુતં પશ્યેત્ । અભ્ર એનાં મ્ન પશ્યેત્ તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથાપ્ય્ અપિધાયાક્ષિણી ઉપેક્ષેત તત્રૈતદ્ વરાટકાનીવ ન પશ્યેત્ તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથાપ્ય્ અપિધાય કર્ણા ઉપાસીત । ય એષો ઽગ્નેર્ ઇવ જ્વલતઃ શબ્દો રથસ્યેવોપબ્દિસ્ તં ન યદા શૃણુયાત્ તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથાપિ વિપર્યસ્તે કન્યકે દૃશ્યેતે દ્વિજિહ્મેવા ન વા દૃશ્યેતેતદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । સ યો ઽતો ઽશ્રુતો ઽમતો ઽવિજ્ઞાતો ઽદૃષ્ટો ઽનાદિષ્ટો ઽઘુષ્ટઃ શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા દ્રષ્ટાદેષ્ટા ઘોષ્ટા સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આન્તરઃ પુરુષઃ સ મ આત્મેતિ
વિદ્યાત્ । સ ઉત્ક્રામન્ન્ એવૈતમ્ અશરીરં પ્રજ્ઞાત્માનમ્ અભિસંપદ્યતે વિજહાતીતરં દૌહિકમ્ । સૈષા સર્વસ્યૈ વાચ ઉપનિષત્ । સર્વા હૈવેમાઃ સર્વસ્યૈ વાચૌપનિષદઃ । ઇમાં ત્વ્ એવમ્ આચક્ષતે ॥
શા 8,8
પૃથિવ્યા રૂપં સ્પર્શા અન્તરિક્ષસ્યોષ્માણો દિવઃ સ્વરાઃ । અગ્ને રૂપં સ્પર્શા વાયોર્ ઊષ્માણ આદિત્યસ્ય સ્વરાઃ । ઋગ્વેદસ્ય રૂપં સ્પર્શા યજુર્વેદસ્યોષ્માણઃ સામવેદસ્ય સ્વરાઃ । રથન્તરસ્ય રૂપં સ્પર્શા વામદેવ્યસ્યોષ્માણો બૃહતઃ સ્વરાઃ । પ્રાણસ્ય રૂપં સ્પર્શા અપાનસ્યોષ્માણો મનસઃ સ્વરાઃ । પ્રાણસ્ય રૂપં સ્પર્શા અપાનસ્યોષ્માણ ઉદાનસ્ય સ્વરાઃ સ્વરા ઇતિ પુનર્દત્તઃ । એષ ઉ હૈવ સર્વાં વાચં વેદ ય એવં વેદ ॥
શા 8,9
અથ ખલ્વ્ ઇયં દૈવી વીણા ભવતિ તદનુકૃતિર્ અસૌ માનુષી ભવતિ । તદ્ યથેયં શસ્ત્રવતી તર્દ્મવતી ભવત્ય્ એવમ્ એવાસૌ શસ્ત્રવતી તર્દ્મવતી ભવતિ । તદ્ યથાસ્યાઃ શિર એવમ્ અમુષ્યાઃ શિરઃ । તદ્ યથાસ્યૈ વંશ એવમ્ અમુષ્યા દણ્ડઃ । તદ્ યથાસ્યા ઉદરમ્ એવમ્ અમુષ્યા અમ્ભણં । તદ્ યથાસ્યૈ મુખનાસિકે અક્ષિણી ઇત્ય્ એવમ્ અમુષ્યાશ્ છિદ્રાણિ । તદ્ યથાસ્યા અઙ્ગુલિનિગ્રહા ઉપસ્તરણાનીત્ય્ એવમ્ અમુષ્યાઃ પર્વાણિ । તદ્ યથાસ્યા અઙ્ગુલય એવમ્ અમુષ્યાસ્ તન્ત્ર્યઃ । તદ્ યથાસ્યૈ જિહ્વૈવમ્ અમુષ્યા વાદનમ્ । તદ્ યથાસ્યાઃ સ્વરા એવમ્ અમુષ્યાઃ સ્વરાઃ । તદ્ યથા હૈવેયં રોમશેન ચર્મણાપિહિતા ભવત્ય્ એવમ્ એવાસૌ રોમશેન ચર્મણાપિહિતા ભવતિ । રોમશેન હ સ્મ ચર્મણા પુરા વીણા અપિદધતિ । સૈષા દૈવી વીણા ભવતિ । સ ય એવમ્ એતાં દૈવીં વીણાં વેદ શ્રુતવદનતમો ભવતિ ભૂમિપ્રાસ્ય કીર્તિર્ ભવતિ +શુશ્રૂષન્તે હાસ્ય પર્ષત્સુ ભાષ્યમાણસ્યેદમ્ અસ્તુ યદ્ અયમ્ ઈહતે યત્રાર્યા વાગ્ વદતિ વિદુર્ એનં તત્ર ॥
શા 8,10
અથાતસ્ તાણ્ડવિન્દસ્ય વચઃ । તદ્ યથેયં અકુશલેન વાદયિત્રાવીણારબ્ધા ન કૃત્સ્નં વીણાર્થં સાધયત્ય્ એવમ્ એવાકુશલેન વક્ત્રા વાગ્ આરબ્ધા ન કૃત્સ્નં વાગ્ અર્થં સાધયતિ । તદ્ યથા હૈવેયં કુશલેન વાદયિત્રા વીણારબ્ધા કૃત્સ્નં વીણાર્થં સાધયત્ય્ એવમ્ એવ કુશલેન વક્ત્રા વાગ્ આરબ્ધા કૃત્સ્નં વાગ્ અર્થં સાધયતિ । તસ્યૈ વા એતસ્યૈ વીણાયૈ યા ત્વિષિઃ સા સંહિતેતિ કાત્યાયનીપુત્રો જાતૂકર્ણ્યઃ । અથ હ સ્મૈતત્ કૃત્સ્નહારિતો બ્રાહ્મણમ્ એવોદાહરતિ ॥
શા 8,11

પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા વ્યસ્રંસત સ છન્દોભિર્ આત્માનં સમદધત્ । તદ્ યચ્ છન્દોભિર્ આત્માનં સમદધત્ તસ્માત્ સંહિતા । તસ્યૈ વા એતસ્યૈ સંહિતાયૈ ણકરો બલં ષકારઃ પ્રાણ આત્મા સંહિતા । અથૈષા ક્ષુદ્રમિશ્રા વિકૃતિસ્ તાનિ નખાનિ રોમાણિ વ્યઞ્જનાનીતિ । સ યો ઽત્ર વિચિકિત્સેત્ સણકારં એવ બ્રૂયાદ્ ઋતે ણકારમ્ ઇતિ સણકારમ્ એવ બ્રૂયાત્ । એવમ્ એવ યો ઽત્ર વિચિકિત્સેત્ સષકારં એવ બ્રૂયાદ્ ઋતે ષકારમ્ ઇતિ સષકારમ્ એવ બ્રૂયાત્ । તૌ વા એતૌ ણકારષકારૌ વિદ્વાન્ અનુસંહિતમ્ ઋચો ઽધીયીતાયુષ્યમ્ ઇતિ વિદ્યાદ્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । અથ વાગ્ ઇતિહાસપુરાણં યચ્ ચાન્યત્ કિંચિદ્ બ્રાહ્મીકૃત્યેવાધીયીત તદ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિદ્યાત્ । તે યદ્ વયમ્ અનુસંહિતમ્ ઋચો ઽધીમહે યચ્ ચ માણ્ડૂકેયીયમ્ અધ્યાયં પ્રબ્રૂમસ્ તેન નો ણકારષકારા ઉપાપ્તાવ્ ઇતિ હ સ્માહ હ્રસ્વો માણ્ડૂકેયઃ । અથ યદ્ વયમ્ અનુસંહિતમ્ ઋચો ઽધીમહે યચ્ ચ સ્વાધ્યાયમ્ અધીમહે તેન નો ણકારષકારા ઉપાપ્તાવ્ ઇતિ હ સ્માહ સ્થવિરઃ શાકલ્યઃ । એતદ્ ધ સ્મ વૈ તદ્ વિદ્વાંસ આહુઃ કાવષેયાઃ કિમર્થા વયં યક્ષ્યામહે કિમર્થા વયમ્ અધેષ્યામહે વાચિ હિ પ્રાણં જુહુમઃ પ્રાણે વાચં યો હ્ય્ એવ પ્રભવઃ સ એવાપ્યય ઇતિ । તા એતાઃ સંહિતા
નાનન્તેવાસિને બ્રૂયાન્ નાસંવત્સરવાસિને નાબ્રહ્મચારિણે નાવેદવિદે નાપવક્ત્ર ઇત્ય્ આચાર્યા ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 9,1
ઓમ્ । તત્ સવિતુર્ વૃણીમહે । વયં દેવસ્ય ભોજનમ્ । શ્રેષ્ઠં સર્વધાતમમ્ । તુરં ભગસ્ય ધીમહિ । તત્ સવિતુર્ વરેણ્યં । ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥ અદબ્ધં મન ઇષિરં ચક્ષુઃ । સૂર્યો જ્યોતિષાં શ્રેષ્ઠો દીક્ષે મા મા હિંસીઃ ॥
શા 9,2
યો હ વૈ જ્યેષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદ જ્યેષ્ઠશ્ ચ હ વૈ શ્રેષ્ઠશ્ ચ સ્વાનાં ભવતિ । પ્રાણો વૈ જ્યેષ્ઠશ્ ચ શ્રેષ્ઠશ્ ચ । યો હ વૈ વસિષ્ઠાં વેદ વસિષ્ઠો હ સ્વાનાં ભવતિ વાગ્ વૈ વસિષ્ઠા । યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ હ તિષ્ઠત્ય્ અસ્મિંશ્ ચ લોકે ઽમુષ્મિંશ્ ચ ચક્ષુર્ હ પ્રતિષ્ઠા । યો હ વૈ સંપદં વેદ સં હાસ્મૈ કામાઃ સંપદ્યન્તે શ્રોત્રં હ વા ઉ સંપત્ । યો હ વા આયતનં વેદાયતનો હ સ્વાનાં ભવતિ મનો વા આયતનમ્ । અથ હેમા દેવતાઃ પ્રજાપતિં પિતરમ્ એત્યાબ્રુવન્ કો વૈ નઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિર્ યસ્મિન્ વ ઉત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠમ્ ઇવ મન્યતે સ વૈ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ॥
શા 9,3
સા હ વાગ્ ઉચ્ચક્રામ । યથા મૂકા અવદન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમ્ ઇતિ ॥
શા 9,4
ચક્ષુર્ હોચ્ચક્રામ । યથાન્ધા અપશ્યન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમ્ ઇતિ ॥
શા 9,5
શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ । યથા બધિરા અશૃણ્વન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તઃ ચક્ષુષા ધ્યાયન્તો મનસૈવમ્ ઇતિ ॥
શા 9,6
મનો હોચ્ચક્રામ । યથા બાલા અમનસઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તઃ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણૈવમ્ ઇતિ ॥
શા 9,7
પ્રાણો હોચ્ચક્રામ । તતસ્ તદ્ યથેહ સૈન્ધવઃ સુહયઃ પડ્બીશશઙ્કૂન્ સંખિદેદ્ એવમ્ અસૌ પ્રાણાન્ સમખિદત્ । તે હ સમેત્યોચુર્ ભગવન્ મોત્ક્રમીર્ ઇતિ । સ હોવાચ પ્રાણઃ કિં મે ઽન્નં ભવિષ્યતીતિ । યત્ કિંચાશ્વભ્ય ઇવાશકુનિભ્ય ઇતિ । કિં મે વાસો ભવિષ્યતીત્ય્ આપ ઇતિ હોચુઃ । તસ્માદ્ વા અયમ્ અશિષ્યન્ પુરસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચાદ્ભિઃ પરિદધાતિ । લમ્ભુકો હાસ્ય વાસો ભવત્ય્ અનગ્નો હિ ભવતિ । હદ્ ધ સ્મૈતત્ સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતે વૈયાઘ્રપદ્યાયોક્ત્વોવાચ । અપ્ય્ એવં શુષ્કસ્ય સ્થાણોઃ પ્રબ્રૂયાજ્ જયેરન્ન્ અસ્ય શાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશનીતિ । વનસ્પતે શતવલ્શો વિરોહેતિ દ્યાં મા લેખીર્ અન્તરિક્ષં મા મા હિંસીર્ ઇતિ હ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ॥
શા 9,8
અથ યદિ મહજ્ જિગમિષેત્ ત્રિરાત્રં દીક્ષિત્વામાવાસ્યાયાં સર્વૌષદસ્ય મન્થં દધિમધુભ્યામ્ ઉપમન્થ્યાગ્નિમ્ ઉપસ્સમાધાય પરિસમુહ્ય પરિસ્તીર્ય પર્યુક્ષ્ય દક્ષિણં જાન્વ્ આચ્યોત્તરતો ઽગ્નેઃ કંસે મન્થં કૃત્વા હુત્વા હોમાન્ મન્થે સંપાતં આનયેત્ । જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ આનયેત્ । પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ આનયેત્ । સંપદે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ આનયેત્ । તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ઇતિ પચ્છઃ પ્રાશ્ય તત્ સવિતુર્ વૃણીમહ ઇતિ પચ્છ આચામતિ મહાવ્યાહૃતિભિશ્ ચતુર્થં નિર્ણિજ્ય કાંસ્યં ચર્મણિ વા સ્થણ્ડિલે વા સંવિશતિ । સ યદિ સ્ત્રિયં પશ્યેત્ સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્ સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે નવમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 10,1
અથાતો ઽધ્યાત્મિકમ્ । આન્તરમ્ અગ્નિહોત્રમ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે । એતા હ વૈ દેવતાઃ પુરુષ એવ પ્રતિષ્ઠિતા અગ્નિર્ વાચિ વાયુઃ પ્રાણ આદિત્યશ્ ચક્ષુષિ ચન્દ્રમા મનસિ દિશઃ શ્રોત્ર આપો રેતસિ । એતાસુ હ વૈ સર્વાસુ હુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ । સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,2
સ તૃપ્તો વાચં તર્પયતિ । વાક્ તૃપ્તાગ્નિં તર્પયતિ । અગ્નિસ્ તૃપ્તઃ પૃથિવીં તર્પયતિ । પૃથિવી તૃપ્તા યત્ કિંચિત્ પૃથ્હિવ્યાપિહિતં ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ભૂતં તત્ સર્વં તર્પયતિ । ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,3
સ તૃપ્તઃ પ્રાણં તર્પયતિ । પ્રાણસ્ તૃપ્તો વાયું તર્પયતિ । વાયુસ્ તૃપ્ત આકાશં તર્પયતિ । આકાશસ્ તૃપ્તો યત્ કિંચાકાશેનાપિહિતમ્ ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ભૂતં તત્ સર્વં તર્પયતિ । ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,4
સ તૃપ્તશ્ ચક્ષુસ્ તર્પયતિ । ચક્ષુસ્ તૃપ્તમ્ આદિત્યં તર્પયતિ । આદિત્યસ્ તૃપ્તો દિવં તર્પયતિ ।દ્યૌસ્ તૃપ્તા યત્ કિંચિદ્ દિવાપિહિતમ્ ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ભૂતં તત્ સર્વં તર્પયતિ । ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,5
સ તૃપ્તો મનસ્ તર્પયતિ । મનસ્ તૃપ્તં ચન્દ્રમસં તર્પયતિ । ચન્દ્રમાસ્ તૃપ્તો નક્ષત્રાણિ તર્પયતિ । નક્ષત્રાણિ તૃપ્તાનિ માસાંસ્ તર્પયન્તિ । માસાસ્ તૃપ્તા અર્ધમાસાંસ્ તર્પયન્તિ । અર્ધમાસાસ્ તૃપ્તા અહોરાત્રે તર્પયન્તિ । અહોરાત્રે તૃપ્તે ઋતૂંસ્ તર્પયતઃ । ઋતવસ્ તૃપ્તાઃ સંવત્સરં તર્પયન્તિ । સંવત્સરસ્ તૃપ્તો યત્ કિંચિત્ સંવત્સરેણાપિહિતમ્ ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ભૂતં તત્ સર્વં તર્પયતિ । ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,6
સ તૃપ્તઃ શ્રોત્રં તર્પયતિ । શ્રોત્રં તૃપ્તં દિશસ્ તર્પયતિ । દિશસ્ તૃપ્તા અવાન્તરદિશસ્ તર્પયન્તિ । અવાન્તરદિશસ્ તૃપ્તા યત્ કિંચાવાન્તરદિગ્ભિર્ અપિહિતમ્ ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ભૂતં તત્ સર્વં તર્પયતિ । ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,7

સ તૃપ્તો રેતસ્ તર્પયતિ । રેતસ્ તૃપ્તમ્ અપસ્ તર્પયતિ । આપસ્ તૃપ્તા નદીંસ્ તર્પયન્તિ । નદ્યસ્ તૃપ્તાઃ સમુદ્રં તર્પયન્તિ । સમુદ્રો તૃપ્તો યત્ કિંચિત્ સમુદ્રેણાપિહિતમ્ ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ભૂતં તત્ સર્વં તર્પયતિ । ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ સો ઽશ્નાતિ સ પિબતિ સ તૃપ્યતિ સ તર્પયતિ ॥
શા 10,8
સ તૃપ્તસ્ તદ્ એતદ્ વૈરાજં દશવિધં અગ્નિહોત્રં ભવતિ । તસ્ય પ્રાણ એવાહવનીયઃ । અપાનો ગાર્હપત્યો વ્યાનો ઽન્વાહાર્યપચનો મનો ધૂમો મન્યુર્ અર્ચિર્ દન્તા અઙ્ગારાઃ શ્રદ્ધા પયો વાક્ સમિત્ સત્યમ્ આહુતિઃ પ્રજ્ઞાત્મા સ રસઃ । તદ્ એતદ્ વૈરાજં દશવિધં અગ્નિહોત્રં હુતં ભવતિ । રોહોભ્યાં રોહોભ્યામ્ અભ્યારૂળ્હમ્ અભિ સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ ય એવં વિદ્વાન્ અશ્નાતિ ચ પિબતિ ચાશયતિ ચ પાયયતિ ચ । અથ ય ઇદમ્ અવિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યથાઙ્ગારાન્ અપોહ્ય ભસ્મનિ હુતં તાદૃક્ તત્યાસ્ તાદૃક્ તત્ સ્યાત્ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે દશમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 11,1
પ્રજાપતિર્ વા ઇમં પુરુષમ્ ઉદઞ્ચત । તસ્મિન્ન્ એતા દેવતા આવેશયદ્ વાચ્ય્ અગ્નિં પ્રાણે વાયું અપાને વિદ્યુત ઉદાને પર્જન્યં ચક્ષુષ્ય્ આદિત્યં મનસિ ચન્દ્રમસં શ્રોત્રે દિશઃ શરીરે પૃથિવીં રેતસ્ય્ અપો બલ ઇન્દ્રં મન્યાવ્ ઈશાનં મૂર્ધન્ય્ આકાશં આત્મનિ બ્રહ્મ । સ યથા મહાન્ અમૃતકુમ્ભઃ પિન્વમાનસ્ તિષ્ઠેદ્ એવં હૈવ સ તસ્થૌ । અથ હેમા દેવતા ઈક્ષાં ચક્રિરે કિમ્ અયમ્ અસ્માભિઃ પુરુષઃ કરિષ્યતિ કિં વા વયમ્ અનેન । હન્તાસ્માચ્ ચરીરાદ્ ઉત્ક્રમામેતિ । તા હોચ્ચક્રમુઃ । અથ હેદં શરીરં રિક્તમ્ ઇવ પરિસુષિરં સ હેક્ષાઞ્ચક્રે પ્રજાપતી રન્ધ્રાય ન ક્ષમમ્ । હન્તાહમ્ ઇમા અશનાયાપિપાસાભ્યામ્ ઉપસૃજા ઇતિ । તા હોપસસૃજે । તા હોપાષ્ર્ષ્ટાઃ સુખં અલભમાના ઇમમ્ એવ પુરુષં પુનઃ પ્રત્યાવિવિશુઃ ॥
શા 11,2
વાઙ્ મમેત્ય્ અગ્નિર્ આવિવેશ । પ્રાણો મમેતિ વાયુર્ આવિવેશ । અપાનો મમેતિ વિદ્યુત આવિવિશુઃ । ઉદાનો મમેતિ પર્જન્ય આવિવેશ । ચક્ષુર્ મમેત્ય્ આદિત્ય આવિવેશ । મનો મમેતિ ચન્દ્રમા આવિવેશ । શ્રોત્રમ્ અસ્માકમ્ ઇતિ દિશ આવિવિશુઃ । શરીરં મમેતિ પૃથિવ્ય્ આવિવેશ । રેતો ઽસ્માકમ્ ઇત્ય્ આપ આવિવિશુઃ । બલં મમેતીન્દ્ર આવિવેશ । મન્યુર્ મમેતીશાન આવિવેશ । મૂર્ધા મમેત્ય્ આકાશ આવિવેશ । આત્મા મમેતિ બ્રહ્માવિવેશ । સ યથા મહાન્ વૃક્ષ આર્દ્ર ઉપસિક્તમૂલસ્ તિષ્ઠેદ્ એવં હૈવ સ તસ્થૌ ॥
શા 11,3
અથાયં પુરુષઃ પ્રેષ્યન્ પુરા સંવત્સરાત્ સંવત્સરસ્ય દૃષ્ટીઃ પશ્યતિ । છિદ્રા છાયા ભવતિ ન વા ભવતિ । મહામેઘે વા મરીચીર્ ઇવ પશ્યેદ્ અનભ્રે વા વિદ્યુતં પશ્યેદ્ અભ્ર એનાં ન પશ્યેત્ । અક્ષિણી વા અપિધાય વરાટકાનીવા ન પશ્યતિ । કર્ણૌ વાપિધાયોપબ્દિમ્ ઇવ ન શૃણોતિ । નાસ્મિંલ્ લોકે રમતે નૈનં મનશ્ છન્દયતિ । ઇતિ પ્રત્યક્ષદર્શનાનિ ॥
શા 11,4
અથ સ્વપ્નાઃ । પુરુષં કૃષ્ણં કૃષ્ણદન્તં પશ્યતિ સ એનં હન્તિ વરાહ એનં હન્તિ મર્કટ એનં હન્તિ એનં હન્તિ બિસાનિ ખાદયતિ સુવર્ણં ભક્ષયિત્વાવગિરત્ય્ એકપૌણ્ડરીકં ધારયતિ ગાં સવત્સાં દક્ષિણામુખો નલદમાલી વ્રાજયતિ । સ યદ્ય્ એતેષાં કિંચિત્ પશ્યેત્ પાણ્ડુરદર્શનાં કાલીં સ્ત્રીં મુક્તકેશાં મુણ્ડાં તૈલાભ્યઙ્ગં કૌસુમ્ભપરિધાનં ગીતાન્ય્ ઉષ્ટ્રારોહનં દક્ષિણાશાગમનાદીનિ વીક્ષ્યોપોષ્ય પાયસં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા સરૂપવત્સાયા ગોઃ પયસિ ન ત્વ્ એવ તુ કૃષ્ણાયા અગ્નિમ્ ઉપસમાધાય પરિસમુહ્ય પરિસ્તીર્ય પર્યુક્ષ્ય દક્ષિણં જાન્વ્ આચ્ય સ્રુવેણાજ્યહુતીર્ જુહોતિ ॥
શા 11,5
વાચિ મે ઽગ્નિઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । પ્રાણે મે વાયુઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । અપાને મે વિદ્યુતઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સ્વાહા । ઉદાને મે પર્જન્યઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । ચક્ષુષિ મ આદિત્યઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । મનસિ મે ચન્દ્રમાઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । શ્રોત્રે મે દિશઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સ્વાહા । શરીરે મે પૃથિવી પ્રતિષ્ઠિતા સ્વાહા । રેતસિ મ આપઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સ્વાહા । બલે મ ઇન્દ્રઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । મન્યૌ મ ઈશાનઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । મૂર્ધનિ મ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વાહા । આત્મનિ મે બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠિતં સ્વાહા । અથૈતદ્ આજ્યાવશેષં સ્થાલીપાકે સમવનિનીય સ્થાલીપાકસ્યોપઘાતં જુહોતિ ॥
શા 11,6
વાચિ મે ઽગ્નિઃ પ્રતિષ્ઠિતો વાગ્ હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । પ્રાણે મે વાયુઃ પ્રતિષ્ઠિતો પ્રાણો હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । અપાને મે વિદ્યુતઃ પ્રતિષ્ઠિતા અપાનો હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । ઉદાને મે પર્જન્યઃ પ્રતિષ્ઠિત ઉદાનં હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । ચક્ષુષિ મ આદિત્યઃ પ્રતિષ્ઠિતશ્ ચક્ષુર્ હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । મનસિ મે ચન્દ્રમાઃ પ્રતિષ્ઠિતો મનો હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । શ્રોત્રે મે દિશઃ પ્રતિષ્ઠિતા દિશો હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । શરીરે મે પૃથ્હિવી પ્રતિષ્ઠિતા પૃથિવી હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । બલે મ ઇન્દ્રઃ પ્રતિષ્ઠિતા બલં હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । મન્યૌ મ ઈશાનઃ પ્રતિષ્ઠિતો મન્યુર્ હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । મૂર્ધનિ મ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠિતો
મૂર્ધા હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । આત્મનિ મે બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠિતમ્ આત્મા હૃદયે હૃદયમ્ આત્મનિ તત્ સત્યં દેવાનાં માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । અથૈતત્ સ્થાલીપાકશેષમ્ આત્મનિ સમવનિનીય જુહોતિ ॥
શા 11,7
અશ્મા જાગતમ્ અયસ્ ત્રૈષ્ટુભં લોહમ્ ઔષ્ણિહં સીસં કાકુભં રજતં સ્વારાજ્યં સુવર્ણં ગાયત્રમ્ અન્નં વૈરાજં તૃપ્તિર્ આનુષ્ટુભં નાકં સામ્રાજ્યં બૃહસ્પતિર્ બાર્હતં બ્રહ્મ પાઙ્ક્તં પ્રજાપતિર્ આતિછન્દસં સાવિત્રી સર્વવેદછન્દસેન છન્દસેતિ ॥
શા 11,8

અશ્મેવ સ્થિરો વસાનિ જાગતેન છન્દસા । પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ સૂત્રમ્ અન્નં ગ્રન્થિસ્ તં ગ્રન્થિમ્ ઉદ્ગ્રથ્નામ્ય્ અન્નકામઃ । મૃત્યવે બ્રાહ્મણં અપિ સર્વમ્ આયુર્ અશીયાયુષ્માન્ માહમ્ અકામો મરિષ્યામ્ય્ અન્નવાન્ અન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહા । અય ઇવ સ્થિરો વસાનિ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । લોહમ્ ઇવ સ્થિરો વસાન્ય્ ઔષ્ણિહેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । સીસમ્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ કાકુભેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । રજતમ્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ સ્વરાજ્યેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । સુવર્ણમ્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ ગાયત્રેણ છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । અન્નમ્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ વૈરાજેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । તૃપ્તિર્ ઇવ સ્થિરો વસાન્ય્ આનુષ્ટુભેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । નાકમ્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ
સામ્રાજ્યેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । બૃહસ્પતિર્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ બાર્હતેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । બ્રહ્મેવ સ્થિરો વસાનિ પાઙ્ક્તેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । પ્રજાપતિર્ ઇવ સ્થિરો વસાન્ય્ આતિછન્દસેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । સાવિત્રીર્ ઇવ સ્થિરો વસાનિ સર્વવેદછન્દસેન છન્દસા પુરુષો મણિઃ પ્રાણઃ ... સ્વાહા । પ્રિયાયૈ વા જાયાયૈ પ્રિયાય વાન્તેવાસિને ઽન્યસ્મૈ વાપિ યસ્મૈ કામયેત તસ્મા ઉચ્છિષ્ટં દદ્યાત્ । સ હાપિ શતં વર્ષાણિ જીવતિ પુનઃ પુનઃ પ્રયુઞ્જાનો જીવત્ય્ એવ જીવત્ય્ એવ ॥
ઇતિ શાઙ્ખાયનારણ્યકે એકાદશમો ઽધ્યાયઃ ॥
શા 12,1
ઓમ્ । હસ્તિવર્ચસં પ્રથતાં બૃહદ્ વયો યદ્ અદિત્યૈ તન્વઃ સંબભૂવ । તન્ મહ્યં સમદુઃ સર્વ એત આદિત્યાસો અદિત્યા સંવિદાનાઃ

યત્ તે વર્ચો જાતવેદો બૃહદ્ ભવત્ય્ આહિતમ્ । તેન મા વર્ચસા ત્વમ્ અગ્ને વર્ચસ્વિનં કુરુ

યચ્ ચ વર્ચો વા પુરુષે યચ્ ચ હસ્તિષ્વ્ આહિતમ્ । સુવર્ણે ગોષુ યદ્ વર્ચો મયિ તદ્ ધસ્તિવર્ચસમ્

યદ્ અક્ષેષુ હિરણ્યેષુ ગોષ્વ્ અશ્વેષુ યદ્ યશઃ । સુરાયાં પૂયમાનાયાં મયિ તદ્ ધસ્તિવર્ચસમ્

મયિ ભર્ગો મયિ મહો મયિ યજ્ઞસ્ય યદ્ યશઃ । તન્ મયિ પ્રજાપતિર્ દિવિ દિવમ્ ઇવ દૃંહતુ

શા 12,2
અશ્વિના સારઘેણ મા સમ્ અઙ્ક્તાં મધુના પયઃ । યથા મધુમતીં વાચમ્ આવદાનિ જનેષુ

ઘૃતાદ્ ઉલ્લુપ્તો મધુમાન્ પયસ્વાન્ ધનંજયો ધરુણો ધારયિષ્ણુઃ । રુજન્ સપત્નાન્ અધરાંશ્ ચ કૃણ્વન્ આ રોહ માં મહતે સૌભગાય

પ્રજાપતે ન ત્વદ્ એતાન્ય્ અન્યો વિશ્વા જતાનિ પરિ તા બભૂવ । યત્કામાસ્ તે જુહુમસ્ તન્ નો અસ્તુ વયં સ્યામ પતયો રયીણામ્

અયં સનો નુદતાં મે સપત્નાન્ ઇન્દ્ર ઇવ વૃત્રં પૃતનાસુ સાળ્હા । અગ્નિર્ ઇવ કક્ષં વિભૃતઃ પુરુત્રા વાતેષુ નસ્ તિગ્મજમ્ભો ઽનુ માર્ષ્ટિ

અયં સનો યો ઽનુવાદી કીલ ઇવ વૃત્રં વિ પુરો રુરોજ । અનેનેન્દ્રો વિ મૃધો વિહત્યા શત્રૂયતામ્ આભરા ભોજનાનિ

શા 12,3
જયેન્દ્ર શત્રૂઞ્ જહિ શૂર દસ્યૂન્ વૃત્રં હત્વેવ કુલિશેના વિ વૃશ્ચ । ઔઘ ઇવ શાપાન્ પ્ર ણુદાત્ સપત્નાઞ્ જહ્યાત્ સપત્નાન્ સ્વધિતિર્ વનેવ

અનુ વૃશ્ચ મધ્યાત્ પ્રતિ વૃશ્ચોપરિષ્ટાદ્ વિ વૃશ્ચ પશ્ચાત્ પ્રતિ શૂર વૃશ્ચ । ત્વયા પ્રણુત્તાન્ મઘવન્ન્ અમિત્રાન્ શૂર રિષન્તં મરુતો ઽનુ યન્તુ

ત્વાં રુદ્રૈર્ હેતિભિઃ પિન્વમાના ઇન્દ્રં મન્વાના મરુતો જુષન્ત । સુપર્ણાઃ કઙ્કાઃ પ્ર મૃશન્તો એનાન્ મહીયતાં દંષ્ટ્રી વર્ધનેષુ

બ્રહ્મણુત્તસ્ય મઘવન્ પૃતન્યતો વિષ્વગ્ ઇન્દ્ર ભઙ્ગાઃ પતન્તુ । મા જ્ઞાતારમ્ ઈશત મા પ્રતિષ્ઠાં મિથો વિઘ્નાના ઉપ યાન્તિ મૃત્યુમ્

અગ્ને યશસ્વિન્ યશસે સમ્ અર્પયેન્દ્રવતીમ્ અપચિતિમ્ ઇહા વહ । અયં મૂર્ધા પરમેષ્ઠી સુવર્ચાઃ સજાતાનામ્ ઉત્તમશ્લોકો અસ્તુ

શા 12,4
ભદ્રં પશ્યન્ત ઉપ સેદુર્ આગન્ તતો દીક્ષામ્ ઋષયઃ સ્વર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્રં બલમ્ ઓજશ્ ચ જાતં તદ્ અસ્મૈ દેવા અભિ સં નમન્તામ્

ધાતા વિધાતા પરમોત સંદૃક્ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી સુવર્ચ્ચાઃ । સ્તોમાંશ્ છન્દાંસિ નિવિદો મ આહુર્ એતસ્મૈ રાષ્ટ્રમ્ અભિ સં નમન્તામ્

અભ્ય્ આ વર્તધ્વમ્ ઉપ સેવતાગ્નિમ્ અયં શાસ્તાધિપતિર્ નો અસ્તુ । અસ્ય વિજ્ઞાનમ્ અનુ સં રભધ્વમ્ ઇમં પશ્ચાદ્ અનુ જીવાથ સર્વે

અલર્દો નામ જાતો ઽસિ પુરા સૂર્યાત્ પુરોષસઃ । તં ત્વા સપત્નક્ષયણં વેદાથ વિષ્ટમ્ભજમ્ભનમ્

નાર્ધે પ્રમીયેત તરેદ્ દ્વિષન્તં કલ્પેત વાક્યં પૃતનાઃ સહેત । પ્રમાયુકં તસ્ય દ્વિષન્તમ્ આહુર્ ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

શા 12,5
ન સ શપ્તમ્ અશ્નાતિ કિલ્બિષં કૃતં નૈનં દિવ્યો વરુણો હન્તિ ભીતમ્ । નૈનં ક્રુદ્ધં મન્યવો ઽભિ યન્તીરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

નાસ્ય ત્વચં હિંસતિ જાત્વેદા ન માંસમ્ અશ્નાતિ ન હન્તિ તાનિ । શતાયુર્ અસ્મિઞ્ જરદષ્ટિઃ પ્રૈતીરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

નાસ્ય પ્રજા દુષ્યતિ જાયમાના ન શૈલગો ભવતિ ન પાપકૃત્યા । નાન્યન્ મિથસ્ તસ્ય કુલેષુ જાયત ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

નાસ્યાપવાદા ન પ્રવાદકા ગૃહે ન સંપતત્ર્યો ન વિવેશ તસ્મૈ । નાસ્મિન્ન્ અલક્ષ્મીઃ કુરુતે નિવેશનમ્ ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

નૈનં રક્ષો ન પિશાચો હિનસ્તિ
ન જમ્ભકો નાપ્ય્ અસુરો ન યક્ષઃ । ન સૂતિકા તસ્ય કુલેષુ જાયતે ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

શા 12,6
નૈનં વ્યાઘ્રો ન વૃકો ન દ્વીપી ન શ્વાપદં હિંસતિ કિંચનૈનમ્ । ન હસ્તિનં ક્રુદ્ધમ્ ઉપૈતિ ભીતિમ્ ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

નૈનં સર્પો ન પૃદાકુર્ હિનસ્તિ ન વૃશ્ચિકો ન તિરશ્ચીનરાજિઃ । નૈનં કૃષ્ણો ઽહિર્ અભિ સંહત ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

નૈનં પ્રમત્તં વરુણો હિનસ્તિ ન મકરો ન ગ્રહઃ શિંશુમારઃ । પારાવરાચ્ છિવમ્ અસ્મૈ કૃણોતીરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

પ્રમાયુકમ્ અસ્ય દ્વિષન્તમ્ આહુઃ । પુષ્પમ્ ઇવ છિન્નં સહ બન્ધનેન । ઓઘ ઇવ શાપાન્ પ્ર ણુદાત્ સપત્નાન્ । ઇરામણિં બૈલ્વં યો બિભર્ત્તિ

અયં મણિઃ પ્રતિસરો
જામ્બો જીવાય બધ્યતે । અનેનેન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ન્ ઋષિણા ચ મનીષિણા

શા 12,7
સહેન્દ્ર દ્વિષતઃ સહસ્વારાતીઃ સહસ્વ પૃતનાયતઃ । નાગ ઇવ પૂર્વપાદાભ્યામ્ અભિ તિષ્ઠ પૃતન્યતઃ

આગાદ્ અયં બૈલ્વો મણિઃ સપત્નક્ષપણો વૃષા । તં પશ્યન્તિ કવયઃ સર્વવીરા યથા સપત્નાન્ સમરે સહેયુઃ

અનૃતં મે મણૌ સૂત્રમ્ અશ્વિનાવ્ અપિ નહ્યતામ્ । બૈલ્વઃ સહસ્રવીર્યો ઽસિ મા તે ભર્તા રિષમ્ અહમ્

ઘૃતાદ્ ઉલ્લુપ્તો મધુમાન્ પયસ્વાન્ ધનંજયો ધરુણો ધારયિષ્ણુઃ । રુજન્ સપત્નાન્ અધરાંશ્ ચ કૃણ્વન્ આ રોહ માં મહતે સૌભગાય

પ્રજાપતે ન ત્વદ્ એતાન્ય્ અન્યો વિશ્વા જતાનિ પરિ તા બભૂવ । યત્કામસ્ તે જુહુમસ્ તન્ નો અસ્તુ વયં સ્યામ પતયો રયીણામ્