સાંખ્યતત્ત્વવિવેચન · શ્લોક 21-25

જ્ઞાનોદ્રેકાદુપરતેશ્ચ ધર્માધર્મક્ષયો ભવેત્ ।
ધર્માધર્મક્ષયાચ્ચાથ કૈવલ્યમિતિ ગીયતે ॥
તદુક્તમ્ ।
આદ્યો હિ મોક્ષો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્ ।
કૃત્સ્નક્ષયાત્ તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્ ॥
ત્રિવિધં પ્રમાણમ્

દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચૈતત્ પ્રમાણકમ્ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પ્રત્યક્ષં વૃષ્ટિર્મેઘોદયેન તુ ॥
અનુમાનમિન્દ્રો દેવાનાં રાજાશબ્દઃ પ્રમાપકઃ ॥
આગમે ઽપિ,
સ્વકર્મભિર્વિનિર્મુક્તો રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ॥
જ્ઞાનવાન્ શીલસમ્પન્નઃ સો ઽપિ જ્ઞેયશ્ચ તાદૃશઃ ॥
ત્રિવિધં દુઃખમ્

દુઃખં તુ ત્રિવિધં પ્રોક્તમધ્યાત્મમધિભૂતકમ્ ।
આધિદૈવં ચ તત્રાપિ પ્રથમં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ॥
શારીરં માનસં ચેતિ વાતકામાદિદોષજમ્ ।
ભૂતેભ્યો માનુષાદિભ્યો જાતં સ્યાદાધિભૌતિકમ્ ॥
દેવેભ્યઃ શીતવાતાદિભવં સ્યાદાધિદૈવિકમ્ ।
એતત્ સમાસતઃ પ્રોક્તા સૂત્રવ્યાખ્યા યથામતિ ॥
પ્રક્રિયાં ચ પ્રવક્ષ્યામિ પૌરાણિકહિતાય વૈ ॥
એતત્ પરમ્પરયા યાથાતથ્યમ્

એતત્ સર્વં જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યઃ સ્યાત્

ન પુનસ્ત્રિવિધેન દુઃખેનાભિભૂયતે