સાંખ્યસૂત્રવિવરણ · શ્લોક 21-23

]
ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગઃ ।
તત્રાષ્ટાવિકલ્પો દૈવસ્તૈર્યગ્યોનઃ પઞ્ચધા માનુષ્ય એકવિધઃ બ્રાહ્મઃ પ્રાજાપત્યઃ પૈત્રે ગાન્ધર્વો યાક્ષો રાક્ષસઃ પૈશાચાશ્ચ દૈવસર્ગઃ પશુમૃગસરીસૃપસ્થાવરાઃ તિરશ્ચાં સર્ગઃ ।
બ્રાહ્મણાદિજાતિભેદે ઽપિ સંસ્થાને વિશેષાભાવાત્ એકવિધો માનુષ્ય ઇતિ ચતુર્દશવિધાઃ સ્થૂલદેહાઃ ।
[ત્રિવિધો બન્ધઃ

]
કઃ પુનર્બન્ધઃ કતિધા ચ ।
ત્રિવિધો બન્ધઃ ।
કાઃ પુનસ્તા વિધા ઉચ્યન્તે ।
પ્રાકૃતિકો વૈકૃતિકો દાક્ષણિકશ્ચ બન્ધઃ ।
પ્રકૃતિમાત્માનં જ્ઞાત્વા તચ્ચિન્તનાત્ પ્રાકૃતિકઃ અત્રોચ્યતે પૂર્ણવર્ષસહસ્રં તુ તિષ્ઠન્ત્યવ્યક્તચિન્તકા ઇતિ ।
મહદાદીનાત્મત્વેન જ્ઞાત્વા તચ્ચિન્તનાદ્વૈકારિકઃ ।
અત્રોચ્યતે ।
દશમન્વન્તરાણીહ તિષ્ઠન્તીન્દ્રિયચિન્તકાઃ ।
ભૌતિકાસ્તુ શતં પૂર્ણં સહસ્રં ચાભિમાનિકાઃ ॥
બૌદ્ધા દશસહસ્રાણિ તિષ્ઠન્તિ વિગતજ્વરાઃ ।
અમી વિદેહાઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્ત્તી દક્ષિણા તન્નિમિત્તો દાક્ષણિકઃ અત્રોચ્યતે ।
સ્વર્ગસ્થા નરકં યાન્તિ નારકાશ્ચ ત્રિવિષ્ટપમિતિ ।
ગતાગતં કામકામા લભન્ત ઇતિ ચ ।
અત એવ હિ ત્રિષ્વપિ બન્ધેષુ એકૈકાપાયે તતસ્તતો મોક્ષ ઇતિ ।
[ત્રિવિધો મોક્ષઃ

]
ત્રિવિધો મોક્ષઃ ।
કર્મણો વિકારાત્ પ્રાકૃતશ્ચ મોક્ષઃ ।
યદુક્તમ્ ।
પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેણ ચ ।
દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન વૃદ્ધો નાન્યેન મુચ્યતે ॥
ઇતિ ।
અથ કુતસ્ત્યાનાં તત્ત્વાનાં સિદ્ધિઃ ।
પ્રમાણાદિતિ બ્રૂમઃ ।
[ત્રિવિધં પ્રમાણમ્