સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.6

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે આત્મવૈધર્મ્યગણપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ।
વિવેકમેવ સદ્યુક્ત્યા મત્વા તદનુભૂયતે ।
રાજયોગં યથા કુર્યાત્ સમાસેન તદુચ્યતે

અશક્તો રાજયોગસ્ય હઠયોગે ઽધિકારવાન્ ।
વાસિષ્ઠે ચ વસિષ્ઠાય ભુસુણ્ડેનૈવમીરિતમ્

જ્ઞાનાવૃત્તી રાજયોગે પ્રાણાયમાસને હઠે ।
મુખ્યે તે ઽઙ્ગતયા ઽન્યોન્યં સેવ્યે શક્ત્યનુસારતઃ

વિષયે ઽનન્તદોષા યે શ્રુતિસ્મૃતિસમીરિતાઃ ।
ત આદૌ પરિદ્રષ્ટવ્યાશ્ચિત્તસ્થૈર્યાય યોગિભિઃ

કામબીજાન્યનન્તાનિ સમ્પ્રરોહન્તિ યદ્ધૃદિ ।
તત્રાટવીનિભે જ્ઞાનપુણ્યસસ્યં ન વર્ધતે

દોષદૃષ્ટ્યગ્નિસન્દગ્ધે કામબીજે તુ ચેતસિ ।
ગુરુશાસ્ત્રહલૈઃ કૃષ્ટે સુક્ષેત્રે તદ્વિવર્ધતે

સત્યેષ્વસત્તાં પ્રચુરાં તથા રમ્યેષ્વરમ્યતામ્ ।
સુખેષુ પ્રચુરં દુઃખં પશ્યન્ ધીરો વિરજ્યતે

બ્રહ્મલોકો ઽપિ નરકો વિનાશામેધ્યપૂરિતઃ ।
યુક્તશ્ચ સ્વાધિકૈરન્યૈસ્ત્રૈગુણ્યાદપિ દુઃખયુક્

તત્રત્યૈરપિ મુક્ત્યર્થં યત્યતે જન્મભીરુભિઃ ।
અતો જ્ઞેયઃ સમાસેન લોકઃ સર્વો ઽપિ દુઃખયુક્ત્

ઇદં મે સ્યાદિદં મા સ્યાદિતીચ્છાવ્યથિતં મનઃ ।
સ્વભાવાત્ તેન વિજ્ઞેયં દુઃખં ચિત્તેન સઙ્ગતિઃ

સુખં સુષુપ્તિઃ પરમા દુઃખં વિષયવેદનમ્ ।
સુખદુઃખસમાસો ઽયં કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ

તસ્માદનર્થાનર્થાભાન્ પરીક્ષ્ય વિષયાન્ સુધીઃ ।
ઉત્સૃજેત્ પરમાર્થાર્થી બાલરમ્યાનહીનિવ

ઇત્યાદિકાનન્તદોષદૃષ્ટ્યા રાગસ્ય તાનવે ।
માયાવિવેકતઃ શુદ્ધમાત્માનં ચિન્તયેત્ સદા

ઇદં તદિતિ નિર્દેષ્ટું ગુરુણા ઽપિ ન શક્યતે ।
ઉદાસીનસ્યાત્મતત્ત્વં સ્વયમેવ પ્રકાશતે

બુદ્ધિબોધાત્મકો બુદ્ધિસાક્ષી બુદ્ધેઃ પરો વિભુઃ ।
કૂટસ્થો ઽહં ચિદાદિત્ય ઇત્યેકાગ્રો ઽનુચિન્તયેત્

વૃત્તિબોધો ઘટચ્છિદ્રમિવ નાશ્યલ્પ ઈક્ષ્યતે ।
વસ્તુતો વૃત્તિબોધો ઽહં પૂર્ણો વ્યોમવદક્ષયઃ

અન્તર્યદ્ દૃશ્યતે સર્વં તદ્બુદ્ધેર્વૃત્તિરુચ્યતે ।
તેભ્યો દુઃખાત્મકેભ્યો ઽહં સાક્ષાત્ તદ્વીક્ષિતા પૃથક્

કર્મકર્તૃવિરોધો હિ વૃત્ત્યા વૃત્તિપ્રકાશને ।
વૃત્તિધારાકલ્પને ચ ગૌરવાદિતિ નિશ્ચિતમ્

હર્ષશોકભયક્રોધલોભમોહમદૈસ્તથા ।
દ્વેષાભિમાનકાર્પણ્યનિદ્રાલસ્યસ્મરાદિભિઃ

ધર્માધર્મૈશ્ચ સમ્પૂર્ણા બુદ્ધિર્દુઃખમયી તુ મે ।
આત્માનં દર્શયત્યેવ ભાસ્કરાયેવ રોગિણઃ

અહં સર્વગતં શાન્તં પરમાત્મઘનં શુચિ ।
અચિન્ત્યચિન્માત્રનભો વિશ્વદર્પણમક્ષયમ્

નિરઞ્જનં નિરાધારં નિર્ગુણં નિરુપદ્રવમ્ ।
નિર્વિશેષં સજાતીયાત્ સમસ્તાર્થાવભાસકમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ચ ચેતનાઃ ।
અવૈધર્મ્યાત્મકાભેદાદહમિત્યનુચિન્તયેત્

અહમન્યે ચ પુરુષાઃ સમચિદ્વ્યોમરૂપિણઃ ।
અત આત્મૈક એવા ઽહમિતિ શ્રુતિષુ ગીયતે

ઇતિ પશ્યન્ સ્વભોગૈશ્ચ યોગી વિશ્વં પ્રપૂજયેત્ ।
આત્મયોગો ઽપ્યયં પ્રોક્તઃ શ્રુત્યુક્તઃ સાઙ્ખ્યયોગિનામ્

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સમં પશ્યન્નાત્મયાજી સ્વારાજ્યમધિગચ્છતિ

ઇત્યેવં મનુના ઽપ્યાત્મયાગો જ્ઞાનાઙ્ગમીરિતઃ ।
તસ્માદભયદાનેન સ્વભોગાદ્યર્ચનેન ચ

સમ્માનયન્ ભૂતજાતમાત્માનમનુચિન્તયેત્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં ભોગે રાગશ્ચ હીયતે

તેષાં સ્વસામ્યદૃષ્ટ્યા ઽતઃ સામ્યં યોગી વિચિન્તયેત્ ।
ઉત્પત્તૌ પ્રલયે ચૈવ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

સર્વેષામેકરૂપત્વં દ્રષ્ટૂ રાગાદિકં કુતઃ ।
વિષ્ણ્વાદયો મહૈશ્વર્યં ભુઞ્જ ના અપિ નાધિકા

મત્તો ઽતો ઽલં તદૈશ્વર્યૈરવિવેકિજનપ્રિયૈઃ ।
ગુણકર્માદિભિઃ કિઞ્ચિન્નિરીક્ષ્યાધિકમાત્મનઃ

તદર્થં યતતે લોકો નાહં પશ્યામિ મે ઽધિકમ્ ।
તથા ન્યૂનં ન પશ્યામિ યદતિક્રમશઙ્કયા

દેવા દૈત્યજયાયેવ યતિષ્યે તજ્જયાશયા ।
અહં યથા તથૈવાન્યે આબ્રહ્મા નારકા જનાઃ

દૃશ્યન્તે સ્વાત્મવત્ પ્રેમ્ણા પિતૃભ્રાતૃસુતાદિવત્ ।
ક ઈશ ઈશિતવ્યો વા કઃ શ્રેષ્ઠઃ કો ઽધમો ઽપિ વા

અભિન્ને ભેદદૃષ્ટ્યા સ્યાન્મૃત્યોર્ભયમિતિ શ્રુતિઃ ।
ચિદ્વ્યોમસ્વેકરૂપેષુ ઈશાનીશાદિરૂપકઃ

રૂપભેદો હ્યસન્ સર્વઃ સ્ફટિકે રૂપભેદવત્ ।
ધિયાં રૂપૈઃ પુમાનેકો બહુરૂપ ઇવેયતે

વૃકચર્માદિરૂપાદ્યૈર્માયીવ બહુરૂપધૃક્ ।
મામાલિઙ્ગ્ય નિરાકારં વિવિધાકારધારિણી

માયૈવૈકા હિ નૃત્યન્તી મોહયત્યખિલા ધિયઃ ।
પુંસાં ભેદો બુદ્ધિભેદાદમ્બુભેદાદ્યથા રવેઃ

વ્યોમ્નશ્ચ છિદ્રરૂપેણ ભેદઃ કુમ્ભાદિભેદતઃ ।
અતઃ શુદ્ધો બુદ્ધમુક્તઃ સર્વદા સર્વગો ઽવ્યયઃ

અહમન્યે ચ તત્રા ઽહો શત્રુમિત્રાદિધીર્મૃષા ।
બ્રહ્મણીશે હરાવિન્દ્રે સર્વભૂતગણે તથા

ઉત્તમાધમમધ્યત્વવિભાગો માયયા મૃષા ।
ત્રિગુણાત્મકમાયાયાસ્ત્રૈવિધ્યાદાત્મનો ઽપિ હિ

ઉત્તમાધમમધ્યત્વત્રૈવિધ્યં નૈવ હિ સ્વતઃ ।
યથા દેહે તથા ઽન્યત્ર ચિત્પ્રકાશો ઽયમવ્યયઃ

વ્યક્તતાવ્યક્તતામાત્રભેદો હ્યન્તરબાહ્યયોઃ ।
એવમન્યે ઽપિ પુરુષા બદ્ધમુક્તાવિશેષતઃ

ઈશાનીશાવિશેષાચ્ચ પુરુષાર્થો ન મે ઽસ્ત્યતઃ ।
મહાનિદ્રૈવ મે સાધ્વી દુઃખભોગહરા પ્રિયા

અપ્રિયા મૂઢચિત્તાનામસાધ્વી ધીહતાત્મનામ્ ।
ચિદાદર્શે મયિ ધિયો યદ્યપિ પ્રતિબિમ્બનમ્

તત્ત્વતો નૈવ દોષાય તથા ઽપિ ત્યાજ્યમેવ તત્ ।
સ્વભાવાદસ્ય હેયત્વં સ્વાનુભૂત્યા હિ સિધ્યતિ

યથા કો ઽપિ પરસ્યાપિ વૈરૂપ્યં ન દિદૃક્ષતિ ।
સ્વામિન્યારોપ્યાત્મદોષાન્ સાધ્વીયમનુતપ્યતે

નિર્દોષં સ્વામિનં દૃષ્ટ્વા નિર્દોષા સ્યાત્ પતિવ્રતા ।
એવમસ્યા રૂપભેદે ઽપ્યેકરૂપો ઽસ્મિ સર્વદા

ભુઞ્જાનો વા ઽપ્યભુઞ્જાનસ્તાં મદર્થામનન્યગામ્ ।
યથૈકરૂપતોપાધિયોગાયોગદશાસ્વહો

આદર્શસ્યામલસ્યૈવ ચિન્નભોદર્પણસ્ય મે ।
દૃશ્યબુદ્ધિગતા દોષાઃ સાક્ષાત્તદ્દ્રષ્ટરિ પ્રભૌ

ન સન્તિ મયિ મોહાદ્યા ભાસ્કરે ભાસ્યદોષવત્ ।
દુઃખૈર્બદ્ધા સ્વમાત્માનં ત્યક્ત્વા મદ્ભાવમાગતા

મુચ્યતે દુઃખબન્ધાદ્ધીર્ન મે મોક્ષો ન બન્ધનમ્ ।
કૂટસ્થાસઙ્ગચિદ્વ્યોમ્નિ ધીદુઃખપ્રતિબિમ્બનમ્

યો ઽન્યો બન્ધો ભોગરૂપઃ સો ઽપિ ચિદ્દર્પણે મૃષા ।
જાગ્રદાદિત્રયાવસ્થાસાક્ષી તાભિર્વિવર્જિતઃ

અહં પૂર્ણશ્ચિદાદિત્ય ઉદયાસ્તવિવર્જિતઃ ।
દર્પણે મુખવદ્વિશ્વં મયિ બોધે ન તાત્ત્વિકમ્

વિભુત્વે ચ બાહ્યાન્તઃ સુષુપ્ત્યાદાવદર્શનાત્ ।
મયિ વા ઽન્યત્ર વા પુંસિ કેવલાનુભવે વિભૌ

ભાતિ યત્તદ્વિવર્ત્તો ધીપ્રતિબિમ્બાત્મકત્વતઃ ।
શુક્તૌ રજતવદ્ વિશ્વમતો મયિ ન દોષકૃત્

મરીચૌ તોયવત્ તદ્વદ્વ્યોમાદૌ નગરાદિવત્ ।
કાલત્રયે ઽપિ નાસ્ત્યેવ મયિ વિશ્વં સનાતને

અન્યત્રાસ્ત્વથવા મા ઽસ્તુ બુદ્ધ્યાદૌ મમ તેન કિમ્ ।
મયિ સર્વં યથા વ્યોમ્નિ સર્વત્રાહં યથા નભઃ

ન સર્વં મયિ સર્વત્ર નાહં ચાલેપતઃ ખવત્ ।
અત એવાવિભાગાખ્યાભેદેન ક્ષીરનીરવત્

જ્ઞાનાત્મકમિદં વિશ્વં ગાયન્તિ પરમર્ષયઃ ।
જગન્મમ મદર્થત્વાન્મચ્છરીરસુખાદિવત્

યથ મમ તથા ઽન્યેષાં મમૈવેતિ ધિયો ભ્રમઃ ।
વસ્તુતસ્તુ ન કસ્યાપિ કિમપિ વ્યભિચારતઃ

સ્વામિત્વસ્યાધ્રુવત્વેન પાન્થસ્યાવાસગેહવત્ ।
એકં ચિન્માત્રમસ્તીહ શુદ્ધં શૂન્યં નિરઞ્જનમ્

સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરં તત્ર ન જગન્ન જગત્ક્રિયા ।
દૃશ્યતે સર્વદૃશ્યાઢ્યા સ્વસ્વબુદ્ધિપરમ્પરા

ચિન્મણ્ડલમહાદર્શે પ્રતિબિમ્બમુપાગતા ।
ક્વચિદ્વ્યક્તં ક્વચિત્ સૂક્ષ્મં નભઃ સર્વત્ર તિષ્ઠતિ

યથા તથા ચિદાકાશં ધીદેશે ઽન્યત્ર ચ સ્થિતમ્ ।
ચિદાકાશમયં વિશ્વં યતો ઽતો ધીરિતસ્તતઃ

ભ્રમન્તી તત્ર તત્રૈવ ભાસતે ઽર્કે ઘટાદિવત્ ।
ધર્માધર્મૌ જન્મમૃત્યૂ સુખદુઃખાદિ ચાખિલમ્

જાગ્રત્યપિ મૃષા સ્વપ્ન ઇવ જન્માદિકં મમ ।
દૃશ્યયોગવિયોગાભ્યાં ચિતો જન્મવિનાશધીઃ

અભિવ્યક્ત્યનભિવ્યક્તિદોષાભ્યાં શશિનો યથા ।
મહાસુષુપ્તૌ ભવજન્મમૃત્યુ-
દુઃસ્વપ્નધારાઃ ક્ષણભઙ્ગુરા ધિયઃ ।
પશ્યામ્યહં તાભિરલિપ્તરૂપો
ઘનૈરૂર્તૈર્વિગતૈ રવેઃ કિમ્

ઇત્યેવં સતતં ધ્યાયન્નેકાગ્રમનસા સુધીઃ ।
સાક્ષાત્કરોત્યાત્મતત્ત્વં વાગગોચરરૂપતઃ

સ્વરૂપં નિર્મલં શાન્તં મનસ્ત્યજતિ ચેત્ ક્ષણમ્ ।
તદૈવ દૃશ્યસંસ્કારશેષાત્ સઙ્ક્ષુભ્યતીન્દ્રિયમ્

ઉત્થિતનુત્થિતાંસ્તત્ર ઇન્દ્રિયારીન્ પુનઃ પુનઃ ।
વિવેકેનૈવ વજ્રેણ હન્યાદિન્દ્રો ગિરીનિવ