સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.5

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે આત્માનાત્મનોઃ પ્રિયાપ્રિયત્વવૈધર્મ્યપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ।
પરિચ્છેદત્રયેણોક્તં સચ્ચિદાનન્દરૂપકમ્ ।
ગીયમાનં શ્રુતિસ્મૃત્યોરાત્મનો લક્ષણત્રયમ્

તદ્વૈપરીત્યમન્યેષાં લક્ષણં ચેરિતં સ્ફુટમ્ ।
આભ્યાં તુ ગુણદોષાભ્યાં વિવેકો દોષહૃત્ પરઃ

નૈર્ગુણ્યસગુણત્વાદિવૈધર્મ્યાણ્યપરાણ્યપિ ।
બહૂનિ વક્ષ્યે સઙ્ક્ષેપાત્ પુમ્પ્રકૃત્યોરતઃ પરમ્

ધિયો ઽર્થાકારયા વૃત્ત્યા જનિતત્વાત્ સુખાદયઃ ।
સામાનાધિકરણ્યેન કલ્પ્યન્તે લાઘવાદ્ ધિયામ્

મહદાદેર્જડત્વેન તદ્ધેતુશ્ચ જડો મતઃ ।
કાર્યકારણસાજાત્યં દૃષ્ટં લોકે હિ સર્વતઃ

અત આત્મા બોધમાત્રતયા સિધ્યતિ લાઘવાત્ ।
ગુણાઃ સર્વે પ્રકૃત્યાદેર્વિકારાશ્ચેતરે ઽખિલાઃ

આત્મા તુ નિર્ગુણસ્તદ્વત્ કૂટસ્થશ્ચ મતો બુધૈઃ ।
ચિતેઃ કૂટસ્થસઞ્જ્ઞા તુ સ્થિરત્વાદ્ ગિરિકૂટવત્

લેપશ્ચેતરસમ્બન્ધે તદ્રૂપૈરુપરક્તતા ।
યથા વિષયસમ્બન્ધાદ્બુદ્ધૌ ભવતિ વાસના

ભાણ્ડાદૌ દ્રવ્યયોગાચ્ચ તત્તદ્દ્રવ્યસ્ય વાસના ।
લેપહેતુશ્ચ સમ્બન્ધઃ સઙ્ગઃ સમ્બન્ધિ ચાઞ્જનમ્

અતો નિરઞ્જનો ઽસઙ્ગો નિર્લેપશ્ચોચ્યતે પુમાન્ ।
નભઃપુષ્કરપત્રાદિદૃષ્ટાન્તૈઃ પરમર્ષિભિઃ

ચિન્માત્રાનન્તશક્ત્યબ્ધૌ પુમર્થપવનેરિતાઃ ।
સત્ત્વાદિશક્તયો યાન્તિ વિશ્વબુદ્બુદરૂપતામ્

અત ઈશશ્ચિદાત્મૈવ જગતઃ સન્નિધાનતઃ ।
મણિવત્ પ્રેરકત્વેન જડાનામયસામિવ

પુમાનેવ જગત્કર્તા જગદ્ભર્તા ઽખિલેશ્વરઃ ।
સ્વામ્યર્થે મૃત્યવદ્યસ્માજ્જડવર્ગઃ પ્રવર્તતે

કરણાનિ ચ દેહેષુ રાજાર્થમધિકારિવત્ ।
ભોગ્યજાતં મનોમન્ત્રિણ્યર્પયન્તિ સ્વભાવતઃ

તૈર્ભોગ્યૈર્યુક્તમાત્માનમાવેદયતિ ધીશ્ચિતિ ।
ઈક્ષામાત્રેણ તદ્ભુઙ્ક્તે રાજેવાત્મા ઽખિલેશ્વરઃ

ધનાદેરીશ્વરો દેહો દેહસ્યેન્દ્રિયમીશ્વરમ્ ।
ઇન્દ્રિયસ્યેશ્વરી બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મેશ્વરઃ પરઃ

કૂટસ્થસ્યેશ્વરસ્યાન્યો નાસ્તિ પ્રેરક ઇત્યતઃ ।
ઈશ્વરસ્યાવધિત્વેન દ્રષ્ટા વૈ પરમેશ્વરઃ

અન્યસ્યાગન્તુકૈશ્વર્યં બહુવ્યાપારસઙ્કુલમ્ ।
નિર્વ્યાપારસ્ય નિર્દોષમનાદ્યૈશ્વર્યમાત્મનઃ

સર્વશક્તિમયો હ્યાત્મા શક્તિમણ્ડલતાણ્ડવઃ ।
સંસારં તન્નિવૃત્તિં ચ માયયા ઽ; ઽપ્નોતિ હેલયા

સર્વાતિશાયિ નિર્દોષમૈશ્વર્યમિદમાત્મનઃ ।
પશ્યતો યોગિનો બ્રાહ્મમપ્યૈશ્વર્યં તૃણાયતે

બાહ્યસ્યાત્મોચ્યતે દેહો દેહસ્યાત્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
બુદ્ધિરાત્મેન્દ્રિયાન્તસ્ય બુદ્ધેરાત્મા તુ ચિન્નભઃ

અત આત્માવધિત્વેન પરમાત્મોચ્યતે ચિતિઃ ।
તથા ઽન્તઃકરણૈર્યોગાજ્જીવ ઇત્યુચ્યતે ચિતિઃ

અવિદ્યાકાર્યરહિતઃ પરમાત્મનિ ચ સ્મૃતિઃ ।
યસ્ય યદ્વ્યાપકં તસ્ય તદ્બ્રહ્મા ઽતો ધરાદિકમ્

પ્રકૃત્યન્તં ભવેદ્બ્રહ્મ સ્વસ્વકાર્યાદ્યપેક્ષયા ।
સેશ્વરે સાઙ્ખ્યવાદે ઽપિ ચિતેરેવાનુમન્યતે

પરે વા પરમાત્મત્વાદિકં તુ ન જડે ક્વચિત્ ।
અધ્યક્ષવ્યાપકત્વાભ્યાં પરં બ્રહ્મ તુ ચેતનઃ

તસ્યાધ્યક્ષં વ્યાપકં ચ ન હેતુવિધયા ઽસ્તિ હિ ।
અસઙ્ખ્યાત્મા નભોરાશિરવિભક્તૈકરૂપકઃ

સો ઽતશ્ચિદ્ઘનવિજ્ઞાનઘનાત્મઘનસંજ્ઞકઃ ।
પ્રકાશસ્યાનપેક્ષત્વાત્ સ્વસ્ય દ્રષ્ટૃતયા ઽપિ ચ

સ્વપ્રકાશઃ પુમાનુક્ત ઇતરે તદ્વિલક્ષણાઃ ।
ભોગો ઽભ્યવહૃતિઃ સા ચ કૂટસ્થે નાસ્તિ ધીષ્વિવ

ધીવૃત્તિપ્રતિબિમ્બાખ્યગૌણભોગા તુ ભોક્તૃતા ।
સાક્ષાદ્ધીવૃતિદ્રષ્ટૃત્વાદ્ બુદ્ધિસાક્ષ્યુચ્યતે પુમાન્

વિના વિકારં દ્રષ્ટૃત્વાત્ સાક્ષી તૂક્તો ઽખિલસ્ય સઃ ।
ચૈત્યોપરાગરૂપત્વાત્ સાક્ષિતા ઽપ્યધ્રુવા ચિતઃ

ઉપલક્ષણમેવેદમપિ વ્યાવૃત્તયે જડાત્ ।
અતઃ પુમાનનિર્દેશ્યો ઽણુશ્ચ સૂક્ષ્મશ્ચ કથ્યતે

વિના દૃશ્યમદૃશ્યત્વાદવ્યક્તશ્ચોચ્યતે સતઃ ।
અદૃશ્યો દૃશ્યતે રાહુર્ગૃહીતેન યથેન્દુના

અદૃશ્યં ચાસ્યમાદર્શે ચિત્ તથા સ્વસ્વબુદ્ધિષુ ।
ચિતિ વિશ્વસ્ય સઙ્ગશ્ચેદ્ વિશ્વં ભાસેત સર્વદા

વિશ્વાધારો ઽપ્યતઃ શૂન્યમિતિ ચિદ્ગીયતે ખવત્ ।
દૃશ્યદોષાન્ મૃષાબુદ્ધિર્દૃષ્ટ્યારોપ્ય નિર્મલે

આદર્શે મલવદ્વ્યોમ્નિ દોષદૃષ્ટ્યા તુ તપ્યતે ।
વસ્તુતશ્ચિતિ નાસ્ત્યેવ મલો દૃશ્યાશ્રિતઃ સદા

અતશ્ચ નિર્મલઃ સ્વસ્થો નિર્દોષશ્ચોચ્યતે પુમાન્ ।
સજાતીયેષુ વૈધર્મ્યલક્ષણા નાસ્તિ યદ્ભિદા

અત આત્મા સમઃ પ્રોક્ત ઐકરૂપ્યાચ્ચ સર્વદા ।
દેહાધ્યક્ષતયા દેહી પુર્યભિવ્યક્તિતઃ પુમાન્

એકાકિએવાદદ્વિતીયઃ કેવલશ્ચોચ્યતે તુ સઃ ।
ચિચ્છક્ત્યપ્રતિબન્ધેન પ્રોચ્યતે ઽનાવૃતઃ પુમાન્

સર્વસ્વામિતયા ચાત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવેદનાત્ ।
હૃત્સરોવરધીપદ્મદલવૃત્તિષુ લીલયા

ચરન્નિવાનન્દમીનાન્ ભુઞ્જાનો હંસ ઉચ્યતે ।
હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશન્ પુનઃ

પ્રાનવૃત્ત્યા ઽનય ચાપિ પ્રાણ્યાત્મા હંસ ઉચ્યતે ।
શરીરાગરિહૃદ્દ્યામગુહાયાં બુદ્ધિભાર્યયા

વ્યજ્યમાનસ્તયા સાર્ધં સ્વપન્નિવ ગુહાશયઃ ।
ત્રિગુણાત્મકમાયાં સ્વાં સાન્નિધ્યાત્ પરિણામયન્

માયીતિ કથ્યતે ચાત્મા તત્કૃતાનૃતવેષધૃક્ ।
સ્વાન્યેકાદશ ભૂતાનિ પઞ્ચૈતાનિ તુ ષોડશ

પુંસઃ કલાસ્તત્ત્વતસ્તુ નિરંશત્વાત્ સ નિષ્કલઃ ।
અહંશબ્દઃ સ્વામિવાચી સ્વામી સાક્ષી તુ ચેતસઃ

અતો ઽહમિતિ શબ્દેન ચિન્માત્રં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।
સર્વેશ્વરઃ સર્વવેત્તા સર્વકર્તા ઽદ્વયઃ પુમાન્

સામાન્યાદુચ્યતે યદ્વદ્ રાજા સર્વનરાધિપઃ ।
આત્માદ્વૈતસ્ય સૂત્રેણ જાતિમાત્રેણ વર્ણનાત્

પ્રલયે હિ વિજાતીયદ્વૈતશૂન્યત્વમાત્મનામ્ ।
અસઙ્ગત્વાન્નિત્યશુદ્ધો નિત્યબુદ્ધશ્ચ ચિત્ત્વતઃ

નિત્યમુક્તસ્તથા નિત્યનિર્દુઃખત્વાત્ પુમાન્ મતઃ ।
ઇત્યાદુગુરુશાસ્ત્રોક્તદિશા સ્વાનુભવેન ચ

વૈધર્મ્યાદાત્મનો ઽનાત્મવિવેકઃ ક્રિયતાં બુધૈઃ ।
પરિચ્છેદચતુષ્કેણ પુમ્પ્રકૃત્યોઃ સુવિસ્તરાત્ ।
વૈધર્મ્યગણ ઉક્તો ઽયં ધ્યાયિનામાશુ મુક્તિદઃ