સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.7

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે રાજયોગપ્રકારપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ।
એવમાત્માનુભવિનો જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
સ્પષ્ટં વક્ષ્યે ભવેદ્યેન જ્ઞાનાજ્ઞાનપરીક્ષણમ્

શ્રવણાન્ મનનાદ્વા ઽપિ અન્યથા ઽ; ઽત્મજ્ઞતાભ્રમાત્ ।
કુર્યાદ્ગુરુમવિદ્વાંસં સ્યાચ્ચાજ્ઞો જ્ઞાભિમાન્યપિ

નૈશ્વર્યાનાગતજ્ઞત્વાદિકં જ્ઞાનસ્ય લક્ષણમ્ ।
તદૃતે ઽપિ હિ કૈવલ્યં યોગભાષ્યકૃતેરિતમ્

શ્રૌતસ્માર્તાનિ વાક્યાનિ જ્ઞાનિનો મોક્ષભાગિનઃ ।
લક્ષકાણ્યેવ લિખ્યન્તે વિશ્વાસાતિશયાય વૈ

યત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્ વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ

યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।
નાભિનન્દન્તિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

ન વિસ્મરતિ સર્વત્ર યથા સતતગો ગતિમ્ ।
ન વિસ્મરતિ નિશ્ચેત્યં ચિન્માત્રં પ્રાજ્ઞધીસ્તથા

નોદેતિ નાસ્તમાયાતિ સુખે દુઃખે મુખપ્રભા ।
યથાપૂર્વસ્થિતિર્યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યો જાગર્ત્તિ સુષુપ્તસ્થો યસ્ય જાગ્રન્ન વિદ્યતે ।
યસ્ય નિર્વાસનો બોધઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

રાગદ્વેષભયાદીનામનુરૂપં ચરન્નપિ ।
યો ઽન્તર્વ્યોમવદત્યચ્છઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
કુર્વતો ઽકુર્વતો વા ઽપિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

અપિ શીતરુચાવર્કે અત્યુષ્ણે ઽપીન્દુમણ્ડલે ।
અપ્યધઃપ્રસવત્યગ્નૌ જીવન્મુતો ન ચાન્યધીઃ

ચિદાત્મન ઇમા નિત્યમ્પ્રસ્ફુરન્તીહ શક્તયઃ ।
ઇત્યસ્યાશ્ચર્યજાલેષુ નાભ્યુદેતિ કુતૂહલમ્

પરવ્યસનિની નારી વ્યગ્રા ઽપિ ગૃહકર્મણિ ।
તદેવાસ્વાદયત્યન્તર્નરસઙ્ગરસાયનમ્

એવં તત્ત્વે પરે શુદ્ધે ધીરો વિશ્રાન્તિમાગતઃ ।
તદેવાસ્વાદયત્યન્તર્બહિર્વ્યવહરન્નપિ

યો નિત્યમધ્યાત્મમયો નિત્યમન્તર્મુખઃ સુખી ।
ગમ્ભીરશ્ચ પ્રસન્નશ્ચ ગિરાવિવ મહાહૃદઃ

પરાનન્દરસાક્ષુબ્ધો રમતે સ્વાત્મના ઽ; ઽત્મનિ ।
સર્વકર્મપરિત્યાગી નિત્યહૃષ્ટો નિરામયઃ

ન પુણ્યેન ન પાપેન નેતરેણાપિ લિપ્યતે ।
યેન કેન ચિદાચ્છન્નો યેન કેન ચિદાશિતઃ

યત્ર ક્વચન શાયી ચ સ સમ્રાડિવ રાજતે ।
વર્ણધર્માશ્રમાચારશાસ્ત્રમન્ત્રનયેપ્સિતઃ

નિર્ગચ્છતિ જગજ્જાલાત્ પઞ્જરાદિવ કેસરી ।
વાચામતીતવિષમો વિષયાશાદૃશેક્ષિતઃ

કામપ્યુપગતઃ શોભાં શરદીવ નભસ્તલમ્ ।
નિઃસ્તોત્રો નિર્નમસ્કારઃ પૂજ્યપૂજાવિવર્જિતઃ

સંયુક્તો વા વિયુક્તો વા સદાચારનયક્રમૈઃ ।
એતાવદેવ ખલુ લિઙ્ગમલિઙ્ગમૂર્ત્તેઃ
સંશાન્તસંસૃતિચિરભ્રમનિર્વૃત્તસ્ય ।
તદ્યસ્ય યન્મદનકોપવિષાદલોભ-
મોહાપદામનુદિનં નિપુણં તનુત્વમ્

તુર્યવિશ્રાન્તિયુક્તસ્ય પ્રતિતીપસ્ય ભવાર્ણવાત્ ।
ન કૃતેનાકૃતેનાર્થો ન શ્રુતિસ્મૃતિવિભ્રમૈઃ

તનું તયજતુ વા તીર્થે શ્વપચસ્ય ગૃહે ઽથવા ।
જ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિસમયે મુક્ત એવામલાશયઃ

ન મોક્ષો નભસઃ પૃષ્ઠે ન પાતાલે ન ભૂતલે ।
સર્વાશાસઙ્ક્ષયે ચેતઃક્ષયો મોક્ષ ઇતિ શ્રુતેઃ

જીવન્મુક્તપદં ત્યક્તા સ્વદેહે કાલસાત્કૃતે ।
વિશત્યદેહમુક્તત્વં પવનો ઽસ્પન્દતામિવ

અનાપ્તાખિલશૈલાદિપ્રતિબિમ્બે હિ યાદૃશી ।
સ્યાદ્દર્પણે દર્પણતા કેવલાત્મસ્વરૂપિણી

અહં ત્વં જગદિત્યાદૌ પ્રશાન્તે દૃશ્યસમ્ભ્રમે ।
સ્યાત્ તાદૃશી કેવલતા સ્થિતે દ્રષ્ટર્યવીક્ષણે

ચિન્માત્રં ચેત્યરહિતમનન્તમજરં શિવમ્ ।
અનાદિમધ્યનિલયં યદનાધિ નિરામયમ્

ન શૂન્યં નાપિ ચાકારં ન દૃશ્યં ન ચ દર્શનમ્ ।
અનાખ્યમનભિવ્યક્તં તત્ કિઞ્ચિદવશિષ્યતે