સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.4

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે આત્માનાત્મનોશ્ચિદચિત્ત્વવૈધર્મ્યપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ॥
ઇત્યેવમાત્મનઃ પ્રોક્તો બુદ્ધ્યાદિભ્યો વિલક્ષણઃ ।
ચિત્પ્રકાશો ઽધુના ઽ; ઽનન્દરૂપતા વક્ષ્યતે તથા

દુઃખં કામસુખાપેક્ષા સુખં દુઃખસુખાત્યયઃ ।
ઇતિ સ્મૃતેઃ સુખાત્મત્વં નિત્યનિર્દુઃખતા ઽ; ઽત્મનઃ

પરિભાષાબલાદ્રૂઢિબાધઃ સર્વત્ર સમ્મતઃ ।
અન્યથા પરિભાષેયં મોક્ષશાસ્ત્રે ભવેદ્વૃથા

યદ્વા પરોક્ષવાદેન પરમપ્રિયતાપ્તયે ।
રૂપિકા સુખગીઃ પુંસિ વિભુત્વાપ્ત્યૈ સ્વશબ્દવત્

નાનન્દં ન નિરાનન્દમિત્યાદિશ્રુતિભિઃ સ્ફુટમ્ ।
આત્મન્યાનન્દરૂપત્વનિષેધાદ્યુક્તિસંયુતાત્

ઉપાસાદ્યર્થશૂન્યત્વાન્નેતિ નેતિ શ્રુતેસ્તથા ।
નિષેધવાક્યં બલવદ્વિધિવાક્યાદિતિ સ્થિતિઃ

નિર્નિરાનન્દમિતિ ચ સ્વોપાધ્યાનન્દભોક્તૃતામ્ ।
સ્વામિત્વરૂપિણીં વક્તિ ન નિર્ધન ઇતીવ હિ

પ્રેયો ઽન્યસ્માચ્ચ સર્વસ્માદિતિ શ્રુત્યા સુખાદપિ ।
ઉક્ત આત્મા પ્રિયસ્તસ્ય સુખત્વોક્તિશ્ચ નોચિતા

આનન્દાદ્યાઃ પ્રધાનસ્ય ઇતિ વેદાન્તસૂત્રતઃ ।
વેદાન્તે ઽપિ ન સિદ્ધાન્ત આત્મનઃ સુખરૂપતા

વિસ્તારાદ્બ્રહ્મમીમાંસાભાષ્યે ઽસ્માભિઃ પરીક્ષિતમ્ ।
ચિતેરસુખરૂપત્વં પ્રેમા વ્યાખ્યાયતે ઽધુના

મા ન ભૂવમહં શશ્વદ્ભૂયાસમિતિ રૂપકઃ ।
નિર્નિમિત્તો ઽનુરાગો યઃ સ પ્રેમા પરમશ્ચિતિ

અન્યાશેષતયા બુદ્ધેઃ સ્નેહો ઽયં ન સુખેષ્વપિ ।
અતઃ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મા નાન્યો ઽતો હ્યધિકઃ પ્રિયઃ

આત્મત્વેનાત્મનિ પ્રેમા ન સુખત્વાદ્યપેક્ષતે ।
અહં સ્યામિતિ ચેદ્યસ્માત્ સુખં સ્યામિતિ નેષ્યતે

તથા ચ સુખતાદુઃખાભાવતે વા ઽ; ઽત્મતા ઽપિ ચ ।
પ્રેમ્ણિ પ્રયોજિકા સિદ્ધા સ્વતઃપ્રેમાત્મતૈવ તુ

તસ્માદ્વસ્તુત આત્મૈવ પ્રિયો નૈપાધિકત્વતઃ ।
ઔપાધિકીતરપ્રીતિરસ્થિરત્વાન્ન તાત્ત્વિકી

પ્રીતિરન્યત્ર ચાનિત્યાવિવેકાદ્યૈઃ સુખાદિષુ ।
આત્મપ્રીતિસ્તુ નિત્યા ઽતો નિત્યાનન્દઃ પુમાન્ મતઃ

આત્મનઃ પ્રિયતાં બુદ્ધિર્યદિ પશ્યેત્ સમાહિતા ।
સર્વાતિશાયિનીં તર્હિ સુખાબ્ધૌ કિં ન મજ્જતિ

પ્રિયદર્શનતો બુદ્ધેઃ સુખં લોકેષુ દૃશ્યતે ।
અતો ઽનુમેયં પરમપ્રિયદૃષ્ટ્યા પરં સુખમ્

આત્માર્થત્વેન સર્વત્ર પ્રીતિરાત્મા સ્વતઃ પ્રિયઃ ।
ઇતિ શશ્વચ્છ્રુતિઃ પ્રાહ આત્મદૃષ્ટિવિધિત્સયા

તતો ઽપ્યનુપમં જ્ઞેયં પ્રિયાત્મેક્ષણતઃ સુખમ્ ।
ભુઞ્જતે તત્ સુખં ધીરા જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ

અન્તરાત્મસુખં સત્યમવિસંવાદિ યોગિનમ્ ।
અપશ્યન્ કૃપણો બાહ્યસુખાર્થી વઞ્ચિતો જનઃ

સુખાશયા બહિઃ પશ્યન્ દેહી હીન્દ્રિયરન્ધ્રકૈઃ ।
વાતાયનૈર્ગૃહીત્વા ઽન્તઃ સુખં વેત્તિ ન બાહ્યદૃક્

દુખલભ્યાન્ દુઃખમયાન્ પરિણામે ઽતિદુઃખદાન્ ।
વિષયોત્થાન્ સુખાભાસાન્ ધિક્ સ્વાત્મસુખરોધકાન્