સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે આત્માનાત્મનોઃ સત્યત્વાસત્યત્વવૈધર્મ્યપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
તદેવાત્મનઃ સત્તા દર્શિતા ઽન્યવિલક્ષણા ।
અથ ચિદ્રૂપતાં વક્ષ્યે બુદ્ધિવૃત્તિવિલક્ષણામ્

અનુભૂતિશ્ચિતિર્બોધો વેદનં ચોચ્યતે પુમાન્ ।
વેદ્યં જડં તમો ઽજ્ઞાનં પ્રધાનાદિકમુચ્યતે

વેદનં વેદ્યસમ્બન્ધાદેવ વેત્ત્રભિધીયતે ।
યથા પ્રકાશ્યસમ્બન્ધાત્ પ્રકાશો ઽપિ પ્રકાશકઃ

યથા વા ઽર્થોપરાગેણ ભાનમર્થસ્ય ભાસકમ્ ।
એવં વેદ્યોપરક્તસ્યાસ્વાંશસ્યાધારતાં ઽશિનિ

અસઙ્ગાયાં ચિતૌ વેદ્યોપરાગો ઽયં ન ધીષ્વિવ ।
કિન્તુ સાક્ષાદ્દ્વારતો વા ચિતિ તત્પ્રતિબિમ્બનમ્

બાહ્યં વૃત્ત્યાખ્યકરણાભાવાદનુપરાગતઃ ।
ચિતિર્નૈવેક્ષતે ચેત્યં વિભુત્વે ઽપિ ચ સર્વતઃ

તથા ચિદપિ વૃત્ત્યાખ્યકરણાભાવતો ઽર્થવત્ ।
સ્વગોચરાં વૃત્તિમૃતે તિષ્ઠત્યજ્ઞાતસત્તયા

તદેવં ચિન્નિરાકારા પ્રકાશાકાશરૂપિણી ।
તિષ્ઠત્યવ્યક્તરૂપા ચ મોક્ષાદૌ વૃત્ત્યભાવતઃ

બુદ્ધિવૃત્તિસ્તુ સાકારા પરિચ્છિન્ના ચ દીપવત્ ।
વ્યક્તા ચ સર્વદા તદ્વદસઙ્ખ્યા ક્ષણભઙ્ગુરા

જડા ચ પરદૃશ્યત્વાદ્ઘટદીપાદિવન્ મતા ।
વૃત્તેઃ પ્રકાશતા ત્વર્થાકારત્વાદક્ષતૈવ હિ

યથા ઽસ્યાકારતાર્હત્વાદાદર્શસ્તત્પ્રકાશકઃ ।
સર્વાકારત્વયોગ્યત્વાત્ સૈવં સર્વપ્રકાશિકા

ન પુનર્વૃત્તિદ્રષ્ટૃત્વં ચિતસ્તદ્ભિન્નદ્રષ્ટૃતા ।
વૃત્તેર્યતો ગૌરવં સ્યાદ્દ્વયોર્જ્ઞાતૃત્વકલ્પને

બુદ્ધ્યારૂઢં ત્વન્યવસ્તુ તદ્દ્વારા પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
પશ્યત્યનુભવો નાન્યો દ્રષ્ટા બુદ્ધ્યાદિકો ઽખિલઃ

ઇત્યેવં બુદ્ધિવૃત્તિભ્યો વૈલક્ષણ્યં ચિતીરિતમ્ ।
ચિદચિત્ત્વાખ્યવૈધર્મ્યં દેહાદિભ્યઃ સ્ફુટન્ત્વિદમ્

અન્યોન્યપ્રતિબિમ્બેન સારૂપ્યાદ્વૃતિબોધયોઃ ।
બોધવ્યવહૃતિર્વૃત્તૌ લોહે ઽગ્નિવ્યવહારવત્

નૈવાલ્પબુદ્ધ્યાશક્યો ઽયં વિવેકો વૃત્તિબોધયોઃ ।
તાર્કિકા યત્ર સમ્મૂઢાઃ સાઙ્ખ્યાનાં શ્રેષ્ઠતા યતઃ

વિજ્ઞાનવાદિનો બૌદ્ધા વૃત્તિબોધાવિવેકતઃ ।
જ્ઞાતાત્મત્વશ્રુતૌ મૂઢા મેનિરે ક્ષણિકાં ચિતિમ્

સત્ત્વપુંસો વિવેકો ઽયં વૃત્તિતદ્બોધરૂપયોઃ ।
નાશક્યઃ સુધિયાં યદ્વદ્ધંસાનાં ક્ષીરનીરયોઃ

એતદન્તશ્ચ સંસારો મોક્ષાસ્તત્રૈવ સંસ્થિતઃ ।
યદ્વૃત્તિભ્યો વિવેકેન તદ્બોધસ્યાવધારણમ્

સર્વો ઽપ્યનુભવં વેદ ન કશ્ચિદપિ વેદતામ્ ।
વિવેકમાત્રમસ્મિન્ હિ ભાસમાને ઽપ્યપેક્ષતે

આત્મા વિવેક્તું બાહ્યાર્થે ન શક્યો વૃતિમિશ્રણાત્ ।
અતો વૃત્તૌ વિવેક્તવ્યો વૃત્તિબોધતયૈવ સઃ

યથા બુદ્ધ્યા વિવેકાર્હો નાગ્નિરઙ્ગારમિશ્રણાત્ ।
સો ઽઙ્ગારે તુ વિવેકાર્હો કાષ્ઠદગ્ધૃતયા સ્ફુટમ્

અતએવ શ્રુતૌ સ્વપ્ને દૃશ્યવૃત્તિવિવેકતઃ ।
સ્વયંજ્યોતિઃસ્વરૂપેણ તસ્યા દ્રષ્ટા પ્રદર્શિતઃ

સાક્ષાત્ પ્રકાશો યો યસ્ય સ તદ્ભિન્નો મતો બુધૈઃ ।
ઘટાદિભ્યો યથા ઽ; ઽલોક આલોકાચ્ચાપિ વૃત્તયઃ

વૃત્તેઃ સાક્ષાત્ પ્રકાશત્વાદતો ઽનુભવરૂપકઃ ।
વૃત્તિભ્યો ભિન્ન આત્મેતિ શીઘ્રો માર્ગઃ સ્વદર્શને

એવમાદિપ્રકારેણ બુદ્ધિસત્ત્વપ્રકાશતઃ ।
વિલક્ષણતયા સિદ્ધશ્ચિત્પ્રકાશો ઽસ્ય ભાસકઃ

સ્વપ્નદેહાદિદૃષ્ટાન્તૈસ્તસ્માચ્છ્રુત્યાદિદર્શિતૈઃ ।
જાગ્રદ્દેહેન્દ્રિયાર્થેભ્યશ્ચિતિર્ભિન્નતયા મતા

સ્વપ્ને દેહાદિકં સર્વં ચિદ્ભિન્નં ચિતિ ભાસતે ।
જાગ્રત્યેવં વિશેષસ્તુ યદ્બાહ્યમપિ ભાસતે

સ્વપ્ને મનોમયત્વાચ્ચ સાક્ષાચ્ચિદ્વિષયો ઽખિલમ્ ।
કરણદ્વારતો બાહ્યં ચિતો જાગ્રતિ ગોચરઃ

સર્વં દેહાદિકં સ્વપ્નજાગ્રતોરેકરૂપતઃ ।
ભાતિ ચિદ્વ્યોમ્નિ નાત્રાર્થબાહ્યાન્તર્ભેદતો ભિદા

ચિદ્વ્યોમ્નિ વાસનાતો ધીઃ પ્રમાણાદ્વા ઽર્થરૂપિણી ।
તતશ્ચિતો ઽર્થભાનં યત્ તત્ સમં સ્વપ્નજાગ્રતોઃ

તદિદં સ્વાનુભૂત્યૈવ પ્રોચ્યતે ન પરોક્ષતઃ ।
સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તસદૃશો નોપાયો ઽસ્ત્યાત્મદર્શને

સુષુપ્તૌ હિ યથા સ્વપ્ને સ્વાત્મન્યેવેક્ષતે ઽખિલમ્ ।
આત્માનં ચૈકદેશસ્થં મન્યતે જાગરે તથા

સુષુપ્તિરાત્મનસ્તત્ત્વં સ્વરૂપાવસ્થિતેસ્તદા ।
જાગ્રત્સ્વપ્નૌ માયિકૌ તુ મૃષાસારૂપ્યતો ધિયા

બુદ્ધેઃ સુષુપ્તિસ્તમસા ઽ; ઽવરણં તદ્વિલક્ષણા ।
ચિતેઃ સુષુપ્તિર્વૃત્ત્યાખ્યદૃશ્યાવરણશૂન્યતા

પૂર્ણઃ કૂટસ્થનિત્યશ્ચ સ્વસ્વધીમાત્રવૃત્તિદૃક્ ।
વૃત્ત્યાખ્યદૃશ્યવિરહાત્ સર્વદા નેક્ષતે પુમાન્

વૃત્તિદેશે યથા બોધસ્તથા સર્વત્ર સર્વદા ।
વૃથૈવ તપ્યતે મૂઢૈર્વ્યયનાશાદિના ઽ; ઽત્મનઃ

દુઃખભોગમહારોગનિદાનં દેહગેહિની ।
બુદ્ધિર્ન ત્યજ્યતે મૂઢૈર્મહાનિદ્રાસુખં યતઃ

અનાદિબુદ્ધિગાર્હસ્થ્યં વિવેકસ્ત્યજ્યતે ન ચેત્ ।
ન મોક્ષો બાહ્યસન્ન્યાસાદિહામુત્રાસુખં પરમ્

સમચિન્માત્રરૂપેષુ સ્વપરાત્મસુ સર્વદા ।
બુદ્ધિમાત્રવિવેકેન સ્વપરાદિભિદા મૃષા

ચિન્માત્રે નિર્ગુણે સ્વામિન્યારોપ્યૈવાત્મકર્તૃતામ્ ।
સ્વામ્યવજ્ઞાપરાધેન વધ્યતે ધીઃ સ્વકર્મભિઃ

સાધ્વી તુ ધીઃ પતિં દૃષ્ટ્વા યાથાતથ્યેન તત્પરા ।
ઇહાનન્દમયી ચાન્તે પતિદેહે લયં વ્રજેત્

નાહં કર્તા સુખી દુઃખી ચિન્માત્રાકાશરૂપકઃ ।
એવં નાથં ચિન્તયન્તી ન પત્યુર્દુઃખભોગદા