સાંખ્યકારિકા (અન્ય આવૃત્તિ) · શ્લોક 41-60

ચિત્રં યથાશ્રયમૃતે સ્થાણ્વાદિભ્યો વિના યથા છાયા ।
તદ્વદ્ વિનાવિશેષૈસ્ તિષ્ઠતિ ન નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્

પુરુષાર્થહેતુકમ્ ઇદં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન ।
પ્રકૃતેર્ વિભુત્વયોગાન્ નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્

સાંસિદ્ધિકાશ્ ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ ચ ધર્માદ્યાઃ ।
દૃષ્ટાઃ કરણાશ્રયિણઃ કાર્યાશ્રયિણશ્ ચ કલલાદ્યાઃ

ધર્મેણ ગમનમ્ ઊર્ધ્વં ગમનમ્ અધસ્તાદ્ ભવત્ય્ અધર્મેણ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગો વિપર્યયાદ્ ઇષ્યતે બન્ધઃ

વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતિલયઃ સંસારો રાજસાદ્ ભવતિ રાગાત્ ।
ઐશ્વર્યાદ્ અવિઘાતો વિપર્યયાત્ તદ્વિપર્યાસઃ

એષ પ્રત્યયસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ ।
ગુણવૈષમ્યવિમર્દેન તસ્ય ભેદાસ્ તુ પઞ્ચાશત્

પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્ત્ય્ અશક્તેશ્ ચ કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદા તુષ્ટિર્ નવધાષ્ટધા સિદ્ધિઃ

ભેદસ્ તમસો ઽષ્ટવિધો મોહસ્ય ચ દશવિધો મહામોહઃ ।
તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા તથા ભવત્ય્ અન્ધતામિસ્રઃ

એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સહ બુદ્ધિવધૈર્ અશક્તિર્ ઉદ્દિષ્ટા ।
સપ્તદશ વધા બુદ્ધેર્ વિપર્યયાત્ તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્

આધ્યાત્મિક્યશ્ ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
બાહ્યા વિષયોપરમાત્ પઞ્ચ નવ ચ તુષ્ટયો ઽભિહિતાઃ

ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતત્રયં સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ ત્રિવિધઃ

ન વિના ભાવૈર્ લિઙ્ગં ન વિના લિઙ્ગેન ભાવનિર્વૃત્તિઃ ।
લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યસ્ તસ્માદ્ ભવતિ દ્વિધા સર્ગઃ

અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્ તૈર્યગ્યોનશ્ ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યશ્ ચૈકવિધઃ સમાસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ

ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલસ્ તમોવિશાલશ્ ચ મૂલતઃ સર્ગઃ ।
મધ્યે રજોવિશાલો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ

અત્ર જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેસ્ તસ્માદ્ દુઃખં સમાસેન

ઇત્ય્ એષ પ્રકૃતિકૃતો મહદાદિવિષયભૂતપર્યન્તઃ ।
પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થં સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ

વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિર્ અજ્ઞસ્ય ।
પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય

ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદ્ અવ્યક્તમ્

રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્તકી યથા નૃત્યાત્ ।
પુરુષસ્ય તથાત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે પ્રકૃતિઃ

નાનાવિધૈર્ ઉપાયૈર્ ઉપકારિણ્ય્ અનુપકારિણઃ પુંસઃ ।
ગુણવત્ય્ અગુણસ્ય સતસ્ તસ્યાર્થમ્ અપાર્થકં ચરતિ