સાંખ્યકારિકા (અન્ય આવૃત્તિ) · શ્લોક 1-20

દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્ જિજ્ઞાસા તદભિઘાતકે હેતૌ ।
દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેન્ નૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્

દૃષ્ટવદ્ આનુશ્રવિકઃ સ હ્ય્ અવિશુદ્ધઃ ક્ષયાતિશયયુક્તઃ ।
તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્

મૂલપ્રકૃતિર્ અવિકૃતિર્ મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્ તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ

દૃષ્ટમ્ અનુમાનમ્ આપ્તવચનં ચ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ।
ત્રિવિધં પ્રમાણમ્ ઇષ્ટં પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ ધિ

પ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટં ત્રિવિધમ્ અનુમાનમ્ આખ્યાતમ્ ।
તલ્ લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્ આપ્તશ્રુતિર્ આપ્તવચનં તુ

સામાન્યતસ્ તુ દૃષ્ટાદ્ અતીન્દ્રિયાણાં પ્રતીતિર્ અનુમાનાત્ ।
તસ્માદ્ અપિ ચાસિદ્ધં પરોક્ષમ્ આપ્તાગમાત્ સાધ્યમ્

અતિદૂરાત્ સામીપ્યાદ્ ઇન્દ્રિયઘાતાન્ મનોઽનવસ્થાનાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્ વ્યવધાનાદ્ અભિભવાત્ સમાનાભિહારાચ્ ચ

સૌક્ષ્મ્યાત્ તદનુપલબ્ધિર્ નાભાવાત્ કાર્યતસ્ તદુપલબ્ધિઃ ।
મહદાદિ તચ્ ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ

અસદકરણાદ્ ઉપાદાનગ્રહણાત્ સર્વસમ્ભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્ કારણભાવાચ્ ચ સત્ કાર્યમ્

હેતુમદ્ અનિત્યમ્ અવ્યાપિ સક્રિયમ્ અનેકમ્ આશ્રિતં લિઙ્ગમ્ ।
સાવયવં પરતન્ત્રં વ્યક્તં વિપરીતમ્ અવ્યક્તમ્

ત્રિગુણમ્ અવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમ્ અચેતન પ્રસવધર્મિ ।
વ્યક્તં તથા પ્રધાનં તદ્વિપરીતસ્ તથા ચ પુમાન્

પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકાઃ પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમાર્થાઃ ।
અન્યો ઽન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ ચ ગુણાઃ

સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકમ્ ઇષ્ટમ્ ઉપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ ।
ગુરુ વરણકમ્ એવ તમઃ પ્રદીપવચ્ ચાર્થતો વૃત્તિઃ

અવિવેક્યાદિઃ સિદ્ધસ્ ત્રૈગુણ્યાત્ તદ્વિપર્યયાભાવાત્ ।
કારણગુણાત્મકત્વાત્ કાર્યસ્યાવ્યક્તમ્ અપિ સિદ્ધમ્

ભેદાનાં પરિમાણાત્ સમન્વયાચ્ છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદ્ અવિભાગાદ્ વૈશ્વરૂપ્યસ્ય

કારણમ્ અસ્ત્ય્ અવ્યક્તં પ્રવર્તતે ત્રિગુણતઃ સમુદયાચ્ ચ ।
પરિણામતઃ સલિલવત્ પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્

સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાત્ ત્રિગુણાદિવિપર્યયાદ્ અધિષ્ઠાનાત્ ।
પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્ કૈવલ્યાર્થપ્રવૃત્તેશ્ ચ

જન્મમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાદ્ અયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ ચૈવ

તસ્માચ્ ચ વિપર્યાસાત્ સિદ્ધં સાક્ષિત્વમ્ અસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમ્ અકર્તૃભાવશ્ ચ

તસ્માત્ તત્સંયોગાદ્ અચેતનં ચેતનાવદ્ ઇવ લિઙ્ગમ્ ।
ગુણકર્તૃત્વે ઽપિ તથા કર્તેવ ભવત્ય્ ઉદાસીનઃ