સંકલ્પકલ્પદ્રુમ · અધ્યાય 5

શ્રીગોપાલાય નમઃ,1
સા ચ જન્માદિકા સા ચ નિત્યલીલા શ્રુતિરિતા ।
મિથઃ પૂર્વા પરા ચ સ્યાદ્ બીજવૃક્ષપ્રવાહવત્ ॥ઓ ॥
[3]
અથ નિત્યાન્તર્વર્તિસર્વર્તુલીલા
અથ હૃદિ કુરુ વલ્લવીસુતસ્ય સ્તવમ્ અનુ-ગૌતમ-તન્ત્ર-લબ્ધમ્ અસ્ય ।
બહુ-વિધ-સમયાગમાદ્ વિચિત્રં શુભ-ચરિતમ્ રચિત-સ્વ-ભક્ત-ભક્તિ

જનુષિ મધુ-ઋતોઃ કુમાર-ભાવે તરુણિમનિ પ્રવયસ્તયા ચ યોગે ।
દયિત-દયિતયોર્ વસન્ત-રાગ-પ્રભૃતિ-કલા લસતિ સ્મ શામ્યતિ સ્મ

તદ્ ઇદમ્ ઋતુષુ ષટ્સુ રુચ્યભેદાત્ પૃથગ્ અનુવર્ણનમ્ ઇષ્યતે તથા હિ ।
હરિર્ ઇહ વિહૃતિપ્રચારચર્યાં વિદધદ્ અવર્ણયદ્ એષ તર્હિ તર્હિ

પ્રથમમ્ ઇહ શૃણુષ્વ ચિત્ત વાક્યં
ક્વચ નિશિ યત્ પ્રભુમ્ આહ હારિ રાધા ।
અથ કલય હરેર્ વચશ્ ચ તસ્યામ્
અમૃતવદ્ અન્તરશન્તમસ્ય દાતૃ

"અહહ વનવનં નિદાઘદગ્ધસ્થલમ્ અટસિ સ્વવપુઃ પ્રપીદ્ય રુક્ષઃ2 ।
મુરહર તવ ચિન્તનેન જીર્ણાન્ કથમ્ અવિતાસિ જનાન્ ઇદં ન જાને ॥"5॥
ઇદમ્ અભિહિતમ્ આકલય્ય કૃષ્ણઃ સ્મિતવદનઃ સ્વયમ્ આહ યત્ તુ રાધામ્ ।
તદ્ અવકલય ચિત્ત વિત્તમ્ એતત્ તવ બહુવૃત્તિપદં ભવિસ્યદ્ અસ્તિ

"અહહ સુમુખિ નેદમ્ અન્યદ્ ઊહ્યં તપઋતુમ્ અન્વ્ અપિ તત્ર ચિત્રતાસ્તિ ।
ક્વચ સ હિ મધુવત્ ક્વચાપિ વર્ષાવદ્ અનુભવં દદતે સ્વયં ક્વચાપિ

વનમ્ ઇહ યદ્ અનૂપમ્ અસ્તિ તસ્મિન્ મધુર્ ઇવ ભાતિ નિદાઘકાલ એષઃ ।
નિરુદકતરુણિ સ્વયં નિદાઘઃ ક્ષિતિધરનિર્ઝરભાજિવાર્ષિકશ્રીઃ

મમ સમમ્ અમરીભિર્ અત્ર વૃન્દા નિખિલવનં પરિતઃ પરિષ્કરોતિ ।
યદ્ અહરહર્ અહં ભવત્યા સહ સહચારિભિર્ અપ્ય્ અલં ભજામિ

સુમધુરનવનારિકેલનીરં તદુપમતાલફલામ્બુ ચાસ્ય3 મજ્જ ।
ઉપહૃતમ્ ઇહ વૃન્દયા સતૃષ્ણે સખિસહિતે મયિ તૃપ્તિમ્ આદધીત

સ પનસસહકારગોસ્તનીનાં
રસવસનં રચયામ્ય્ અહં સમિત્રઃ ।
ત્વદધરમધુ માં તુ તત્ર ચિત્રં
સ્મરયતિ સાન્દ્રતયા સ્વમ્ એવ સુભ્રુ

અથ વયમ્ અપિ તાં વિહારભૂમિં તવ કલયામ યદિ ત્વદીયમ્ ઇષ્ટમ્ ।"
1. (બ્) નોત્ fઓઉન્દ્; થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ વેર્સે ઇસ્ પ્લચેદ્ અfતેર્ અથ એત્ચ્.; 2. (અ) રુક્ષઃ; 3.. (અ) મર્ગિન્: ચાલ્પ;ઇતિ વૃષરવિજાદિભિઃ પ્રદિષ્ટસ્ ત્વરિતમ્ અમૂભિર્ અમૂં હરિઃ પ્રતસ્થે

પ્રથમમ્ અભિયયૌ વસન્તવન્તં વિપિનવિશેષમ્ અથ પ્રદેશમ્ અન્યમ્ ।
અનુભવતુલયાનુભાવયંશ્ ચ પ્રવદતિ સ સ્મ સનર્મસુષ્ઠુ વાચમ્

અહનિ વયમ્ અમૂં નિરીક્ષ્ય સુભ્રુ વરસરિતં પુરતઃ સમં સજન્તઃ ।
નિજનિજધવલાસ્ તુ પાયયિત્વા વિહરણમ્ અત્ર સુહૃદ્ભિર્ આચરામ

શશિમુખિ શુચિમાસિ મધ્યમધ્યં દિનમ્ અનુ મન્દિરતુલ્યશૈલગર્ભે ।
ઝરનિકરપરીતપાર્શ્વદેશે સહ ભવતીકમ્ અહં મુદા શયિષ્યે

સવિતૃદુહિતૃતુઙ્ગતીરગર્ભે શશિમણિધામનિ કુઞ્જપુઞ્જરાજિ ।
અનુરહસમ્ અહર્ વ્રજાન્તરન્તઃ સહ ભવતીકમ્ અહં મુદાશ્રયિષ્યે

વયમ્ ઇહ સરિતિ દ્રવેણ ગત્વા વિહરણં નર્મસશર્મતાં નયામ ।
ઇતિ વૃષરવિજાં વિધૃત્ય બાહાવ્ અપરસખીસહિતાં ચ ચલન્ન્ ઉવાચ

નિકટનિકટતાં ચલંસ્ તટિન્યા
નિરુદકમાત્રપદં ક્રમાત્ ત્યજંશ્ ચ ।
"તપમધુનૃપરાષ્ટ્રયુગ્મમધ્યં
ગતમ્ ઇવ ચન્દ્રમુખિ સ્વમ્ અત્ર પશ્ય

ઇહ કમલવનાનિ તાપશીર્ણાન્ય્ અપિ કમલાનિ કિયન્તિ ધારયન્તિ ।
તત ઇહ સરિતિ પ્રવિશ્ય યૂયં વયમ્ અપિ તાનિ વિચિત્ય ચારુ ચિન્મઃ

મુહુર્ ઇહ પરિતઃ સમાવ્રજન્તઃ સરિતિ રસપ્રસરં ગવેષયન્તઃ ।
નવનવતનયાય પદ્મિનીનાં સ્તનમ્ ઇવ વારિરુહં દુહન્તિ ભૃઙ્ગાઃ ॥"20॥
ઇતિ વનવલિતં છલં વિધાય વ્રજસુમુખીઃ સરિતં પ્રવેશ્યમાના. ।
કમલચયનલક્ષ્યતઃ સ્વવાઞ્છાલસિતવશાઃ1 સ ચકાર તત્ર તત્ર

"કમલમ્ ઇદમ્ અહો મયા તુ લબ્ધં કનકરુચિપ્રથિતં ત્વયા તુ નીલમ્ ।"
ઇતિ વિવિધમિષં પરસ્પરં તાઃ સમમ્ અજિતેન વિહારસારમ્ ઈયુઃ

હૃદિ કિમ્ ઉ કમલં લલાગ કિં વા હરિકર ઇત્ય્ અમુકા વિશઙ્કમાનાઃ ।
વ્રજજનિસુદૃશસ્ તદા નવીનાઃ સપુલકશીત્કૃતિકારિતામ્ અવાપુઃ

અથ વિહસતિ તત્ર જિહ્મનેત્રા મુરજિતિ ચિક્ષિપુર્ આયુધાભમ્ અમ્ભઃ ।
સ ચ તદ્ અકૃત તાસુ કિન્તુ તાસાં તદપગમઃ ક્રિયતે સ્મ તસ્ય તેન

હરિર્ અસુરસહસ્રલક્ષજેતા સ્વયમ્ અબલાભિર્ અયં વિજેતુમ્ ઇષ્ટઃ ।
યદ્ ઇહ જયમ્ અવાપ તન્ ન ચિત્રં યદ્ અથ જિતસ્ તદ્ અતીવ ચિત્રમ્ અત્ર

યદપિ ચ જલસેચનેન કીર્ણસ્ તદપિ પરાભવમ્ અપિ નાઘશત્રુઃ ।
ઇતિ ભ્રુકુટિમ્ અધાત્ તુ વાર્ષભાનવ્ય્ અથ સ તુ તત્ર બભૂવ ચિત્રકલ્પઃ

હરિમ્ અથ સકલાબલાવિલાસાલ્ લઘુ જગૃહુર્ જિતકાશિતાં દધાનાઃ ।
પુનર્ અપિ હસિતાનુનાપભઙ્ગ્યા બહિર્ અવધાનમ્ અધાપયન્ મૃગાક્ષ્યઃ

અવહિતવતિ જીવનાધિનાથે વૃષરવિજા દ્રુતમ્ અસ્ય કર્ષણાય ।
તટમ્ અટિતવતીહ2 કૃષ્ણનામાપ્ય્ અનુગતતાં સમવાપ રાગબદ્ધઃ

1. (અ) ઓવષાઃ; 2. (અ) અટિતવતીતિ
દ્રુતમ્ અથ પરિચારિકા મુરારિં વૃષરવિજાં સવયસ્તતીર્ અમૂશ્ ચ ।
મૃદુ મૃદુ વસનેન માર્જિતાઙ્ગાન્ અકૃષત વસ્ત્રવરાન્ અધારયંશ્ ચ

સ્વયમ્ અથ વૃષભાનુજા સ્વકાન્તં મૃગમદકુઙ્કુમચૂર્ણમર્જિતાઙ્ગમ્ ।
સુલઘુ વિદધતી જહાર જાડ્યં બહિર્ અબહિઃ પુનર્ આજહાર જાડ્યમ્

અથ ઘુસૃણવિશેષકાંશુયુક્તં લઘુતરવેશવિશેષશોભિમુક્તમ્ ।
અકુરુત વૃષભાનુજા સ્વકાન્તં સ ચ રુચિતામ્ અકરોદ્ અમૂં નિતાન્તમ્

ક્રમુકસિતકરાઞ્ચિપર્ણવીટીર્ અદિત સખી હરિરાધયોર્ મુખાન્તઃ ।
યુગલમ્ અપિ તયોઃ સખીજનાનામ્ અધિત સુખપ્રથનાય વક્ત્રમધ્યે

અથ કમલકરાઃ સકાન્તકાન્તાઃ સવિલસિતં સદનાય ગન્તુકામાઃ ।
વિજિતકમલપત્રચારુનેત્રા વિરુરુચિરે નિખિલેન ખેલિતેન

ક્વચિદ્ અપિ હરિણા સમં વ્યધુસ્ તાઃ પુરુ કમલાકમલિ પ્રહાસયુક્તમ્ ।
ઇદમ્ ઇહ ન વિદુસ્ તુ તેન શશ્વજ્ જિતમ્ અખિલં ભુવનેષુ કેવલેન

ઇતિ બહુવિધખેલમાલયાન્તં જગૃહુર્ અમૂર્ અમુના સમં સમસ્તાઃ ।
તદનુ ચ વરનિષ્કુટસ્થધિષ્ણ્યં પ્રવિવિશુર્ આવિવિશુશ્ ચ તસ્ય ભાસિ

મણિસદનમ્ ઇદં વૃતીર્1 અતીતં વરસરસીસરસીરુહાલિમધ્યમ્ ।
સુકુસુમસુકુમારગર્ભતૂલીમિલદુપધાનશુભંયુમઞ્જુશય્યમ્2

સરુચિનિહિતતાલવૃન્તભૃઙ્ગારકમુખશર્મદવસ્તુસંસ્તુતાઙ્ગમ્ ।
દ્રુતતરમ્ અવિશદ્ વિશંશ્ ચ શય્યામ્ અધિવસતિ સ્મ હરિઃ સ્મિતાંશુશોભિ

[યુગ્મકમ્]
તમ્ અથ કુસુમચામરં દધાના વૃષરવિજા સ્વયમ્ એવ સેવતે સ્મ ।
અનૃજુદૃશમ્ અમું બલં છલં ચ પ્રણયિ સ તુ પ્રણયન્ નિનાય શય્યામ્

ઇયમ્ અપિ તત એવ ખેદદમ્ભાદ્ અલસનિભસ્થિતિતાં બભાજ તસ્યામ્ ।
તદનુ સવયસઃ સચન્દ્રતામ્બૂલકમ્ અનુ શર્મ દધુસ્ તયોર્ દ્વયોશ્ ચ

તદનુ તદ્ અનુમાય તેન તસ્યા રહસિ મિથઃ સ્થિતિવાઞ્છિતં વયસ્યાઃ ।
સમિષમ્ અપગતાઃ ક્ષણં તુ કાચિન્ મૃદુમર્દનમ્ એતયોર્ વ્યધત્ત

ઇયમ્ અપિ વિગતા દ્વયસ્ય નિદ્રાં છલરચિતાં છલમ્ આરચય્ય યત્ તુ ।
નયનયુગલમીલનં વિહાય પ્રણયમયીમ્ ઉદમીમિલન્ નિજેહામ્

ઇતિ બહુવિધાકેલિભિર્ નિદાઘે વિગતવતિ પ્રવિવેશ વાર્ષિકશ્રીઃ ।
જલદવલયવિદ્યુતાલિલક્ષ્મ્યા હરિહરિદારતનૂર્ વિલાસમ્ આપ

રુચિમ્ ઇહ કલયન્ વ્રજેશસૂનુર્ નિશિ નિશિ વર્ણયિતું રુચિં જગામ ।
ઇદમ્ અવદધતી ચ વાર્ષભાનવ્ય્ અપિ સવયસ્તતિર્ ઉદ્યદ્ ઉલ્લલાસ

ઇતિ ઘનસમયસ્ફુટપ્રભાતે નિજજનનીહિતં પયઃ કૃતાન્નમ્ ।
મરિચવલિતમ્ ઉષ્ણમ્ ઈષદ્ અશ્નન્ન્ અહમ્ અનુરામમુખં સુખં ભજામિ

મમ જનિતિથિર્ એષ્યતીહ ભાદ્રે વ્રજજનશર્મ ચ તેન સાર્ધમ્ અઙ્ગ ।
દ્વયમ્ અપિ યદ્ ઇદં જગન્તિ ધિન્વન્ પુરતરપર્વ તનિષ્યતિ પ્રહૃષ્ય

1. (બ્) ઓવૃતેર્; 2. (બ્) ઓશય્યામ્
ગૃહશિખરશિખામ્ અથાધિરૂઢાઃ કલયત નિશ્ય્ અપિ ગોષ્ઠવન્યધામ ।
પ્રતિલવતડિદાલિદીપ્તિભૂમ્ના દિન ઇવ સર્વમ્ ઇદં મુહુર્ વિભાતિ

નભસિ જલદવિદ્યુદાલિલક્ષ્મીર્ ભુવિ હરિતઃ સ્ફુરદ્ ઇન્દ્રગોપકાન્તિઃ ।
મદનુગભવતીવ કાનનશ્રીતતિમ્ અનુપષકતાં સખિ પ્રયાતિ

સ્થલકુલમ્ ઇહ કૂર્મપૃષ્ઠતુલ્યં નયનગતિપ્રદરત્નવેશમધ્યમ્ ।
વિતતમ્ અભિનવપ્રરૂઢતાર્ણં પરિ ધવલાગણપાલનં કરોમિ

ગિરિવરશિરસિ વ્યુદસ્તપાર્શ્વાવૃતિમણિસદ્મનિ લબ્ધધેનુદૃષ્ટિઃ ।
બહુવિધશતરઞ્જમુખ્યખેલા વિદધદ્ અહં સખિભિઃ સુખં પ્રયામિ

સ્રવતિ સલિલમ્ અમ્બુદે તરૂણાં કુહરગૃહે રસયન્ ફલં સકન્દમ્ ।
ઉપસલિલશિલાસનઃ સદન્નં દધિસહિતં સખિભિર્ વિભક્તમ્ અશ્નન્

ક્વચિદ્ અપિ ગિરિમૂર્ધ્નિ ધેનુહૂતિં વિદધદ્ અમૂશ્ ચ મુદા નિવિશ્ય પશ્યન્ ।
અધિ વડભિગતાભિર્ ઈક્ષણીયઃ સતતમ્ અહં ભવતીભિર્ અત્ર તત્ર

[યુગ્મકમ્]
ઇહ વહતિ કદમ્બનીપયૂથીશવલિતકેતકગન્ધસન્ધવાતઃ ।
અનુભવસવિવિક્તતં ચ યદ્વત્ તવ મમ ચાનુભવન્તિ ગન્ધમ્ અલ્પમ્1

યદિ પુલકકુલાકુલાસિ કૃષ્ણં કનકપટં પટુ માં નિરીક્ષ્ય ભદ્રે ।
ઘનતડિદુદયાદ્ વિવર્ધમાનાઙ્કુરધરનીતુલનાં તદા પ્રયાસિ

ઘનસમયમ્ અનુધ્વનિં પ્લવાદ્યા વિદધતિ તે ચ ઘના મુહુસ્ તમ્ અત્ર ।
નિશમયિતુમ્ અમું પરસ્પરં યે સ્ફુટમ્ અનિશં રચયન્તિ સુષ્ઠુ પુષ્ટમ્

જલદમ્ અનુ કનિષ્ઠમધ્યમુખ્યાઃ પ્લવશિખિચાતકનામકાઃ પ્રપન્નાઃ ।
તરતમવિધિના તદેકનન્દિ દ્વયમ્ અપરસ્ તુ તદેકજીવિજીવઃ

અહમ્ અપિ તદ્ ઇદં વિલોકમાનઃ કિલ વિમૃશામિ નિજાન્ અનન્યભક્તાન્ ।
યદનુ ચ ભવદીયવૃન્દમ્ એતત્ પરમતયા મમ ચિત્તમ્ આવિવેશ ॥"56॥
ઇતિ વદતિ હરૌ પપાત વૃષ્ટિર્ વિસૃમરશીકરભાક્ તતશ્ ચ મુખ્યઃ ।
પટકુટમ્ અદધુર્ દ્વયસ્ય ખટ્ટામ્ અનુ પરિતઃ સદનં પટાવૃતં ચ

બહિર્ અનુ ઘનગર્જિતં સવર્ષં ગૃહમ્ અનુ તલ્પવરેણ્યમ્ અલ્પશીતમ્ ।
તદનુ વસિતશસ્તવસ્ત્રમ્ એતન્મિથુનમ્ અનુસ્મર ચિત્ત ગૌરકૃષ્ણમ્

ઇતિ બહુવિધસુખખેલયા પ્રયાતે ઘનસમયે શરદા જગામ તાં ચ ।
સ્ફુટમ્ અવકલયન્ પુરાવદ્ આખ્યદ્ વૃષરવિજાં મુરજિન્ નિશિ ક્રમેણ

અહરહર્ ઉદયે શરત્ શરત્પ્રવેશે નિજજનનીનિહિતં પયઃ કૃતાન્નમ્ ।
સહસુહૃદ્ ઉપભુજ્ય2 ધેનુસઙ્ગાદ્ વનકલિતં ભવતીં વિવિચ્ય વચ્મિ

વહદ્ અનુનવમ્ અભ્રમ્ અચ્છભાવં પ્રણિદધતી ક્ષિતિર્ આત્મનાનુચક્રે ।
તદુચિતમ્ ઉપજીવનીયભાવે મયિ ભવતી ભવતીદૃગ્ એવ સુભ્રૂ

તડિદનુવલને ગતે પયોદાદ્ બત ઇતિ માનમ્ ઇતે તથા પયોદે ।
ત્વદપગમદશાં નિજાં પુરાણીં મુહુર્ અહમ્ અસ્ય તુલામ્ અનુસ્મરામિ

1. (અ) અલ્પઃ; 2. (અ) ઉપયુજ્યઅથ યદિ કલયામિ તીરનીરવ્રજમ્ અનુ ખઞ્જનહંસકઞ્જકાન્તિમ્ ।
વરતનુ ભવદાગતિં વિતર્ક્ય ભ્રમદશયા બત વિભ્રમં પ્રયામિ

અભિલષતિ મદીયકેલિશિક્ષાગુરુમ્ ઇયમ્ અચ્યુતવલ્લભાક્ષિલક્ષ્મીમ્ ।
ઇતિ કિલ કમલાવલીં વિધૂતામ્ ઉરુ શફરીનિકરશ્ ચરીકરીતિ

જલમ્ અનુપરમાચ્છતાં નિરીક્ષ્ય ક્ષણમ્ અનુસન્દધદ્ અન્તરં યદાસ્મિ1 ।
પ્રતિફલિતમ્ ઇહ સ્વમ્ ઈક્ષમાણસ્ તવ મનસા તુલનામ્ અનુસ્મરામિ

નવનવપુલિનં નિરીક્ષ્ય તત્ તત્ પદદલનાં વિનિષિધ્ય તત્ર ચાહમ્ ।
મનસિ વિનિદધે સ્મ હેતુમ્ અન્યં વચસિ તદ્ અન્યમ્ ઇદં ત્વમ્ એવ વેત્સિ

પથિ પથિ કુસુમં વિચિત્ય શશ્વત્ કુસુમમયં ધનુરાદિકં વિધાય ।
પુલિનકુલમ્ અદઃ પ્રપદ્ય તસ્મિન્ કુસુમશરાય વયં બલિં દદામ

કુમુદમુકુલમ્ અલ્પમ્ અલ્પનાલં શરતુલિતં વિરચય્ય શિલ્પશાલિ ।
ધનુર્ અપિ નવકેતકસ્ય પર્ણાન્ ત્રિચતુરયોગદૃઢાન્ દૃઢં સૃજામઃ

ઇતિ હરિર્ અચલત્ પ્રિયાસહાયઃ કુસુમચિતિં વિદધદ્ વિચિત્રકેલિ ।
પૃથુતનુવિષમચ્છદાંસ્ તનીયસ્ તનુલતિકાભિર્ ઇતસ્મિતાન્ જહાસ

અથ પુલિનમ્ અસાવ્ અપશ્યદ્ ઇન્દોઃ પ્રતિતનુવત્ પુલિનસ્ય તદ્વદિન્દુમ્ ।
કુતુકરસવશાદ્ વિશંશ્ ચ તસ્મિન્ સ્વમ્ અમૃતસિક્તનિભં વિદન્ નનન્દ

અવદદ્ અથ સખીતતિર્ મુકુન્દં "કુસુમશરઃ ક્વ નુ યં પ્રપૂજયામઃ" ।
હરિર્ અવદદ્ "અહં સ એવ સાક્ષાદ્ ઇતિ મમ પૂજનમ્ એવ તસ્ય વિદ્ધિ

યદિ કુસુમશરસ્ય શક્તિમ્ અસ્મિન્ મયિ મનુષે નતરાં તદાલિવર્ગઃ ।
મમ કુસુમશરાન્ સહસ્વ સાક્ષાદ્" ઇતિ કલયન્ સ તુ કમ્પતે સ્મ વર્ગઃ

અથ વૃષરવિજાવદન્ "મુરારે શત્રુમ્ ઇહ ભૌમયુધિ ત્વમ્ એક એવ ।
પરબલબહુકોટિશસ્ત્રમ્ અસ્યન્ જયમ્ અભજતસ્ તદ્ ઇદં નિચાયયસ્વ2

ઉપપરિસરમ્ અસ્ય તર્હિ સર્વાઃ કુસુમશરાન્ કિરન્ન્ અમૂર્ અસઙ્ખ્યાન્ ।
અભિનદ્ અયમ્ અમૂન્ શરાન્ અમૂષાં કુસુમશરૈર્ ઉત કઞ્ચુકાન્ય્ અવિધ્યત્

હરિમ્ અથ જિતકાશિનં બભાષે હરિરમણીવિતતિઃ સ્મિતં દધાના ।
"વયમ્ ઇહ યુવતીજનાસ્ તદ્ અસ્મત્પરિચિતમ્ એવ વિહારમ્ આદિશસ્વ ॥"75॥
હરિર્ અથ વિહસન્ જગાદ "યૂયં ભરતમતં પ્રતિ રાજથાતિવિજ્ઞાઃ ।
તદ્ અનુસરત ગીતવાદ્યનૃત્યં મમ ભવતીભિર્ ઉદેતુ તારતમ્યમ્ ॥"76॥
દ્રવ ઇવ હરિગાનતઃ શિલાદ્યં હરિરમણીજનસીમકં બભૂવ ।
હરિર્ અજનિ કથઞ્ચનાપિ ધીરઃ સ ચ ન તથાજનિ ગાનતસ્ તુ તાસામ્

અથ મિલિતતયા ચકાર લાસ્યં
નિજવનિતાભિર્ અયં ન ચાપ સામ્યમ્ ।
તમ્ અભિદધુર્ અમૂર્ વયં ન સન્દીપનિમ્
અભજામ ગુરું કથં નુ વિદ્મઃ

1. (અ) મર્ગિન્: યદાસ્તિ; 2. (અ) નિચાયયાં સ્મ
હરિર્ અકુરુત તણ્ડુના પ્રણીતં નટનમ્ અનેન જહાર ચિત્તમ્ આસામ્ ।
ઇહ જગદુર્ અમૂર્ વયં ન પદ્માતુલિતતમા યદ્ ઇહાપિ શિક્ષિતાઃ સ્મઃ

વ્યતિમિલિતતયાથ રાસનૃત્યં વ્યધિષત તા દયિતેન તેન સાર્ધમ્ ।
વિલસિતવરમાધુરીભિર્ એષાં સુરવનિતા મુમુહુર્ મુહુર્ મુહુશ્ ચ

અથ હરિર્ અકરોદ્ ઇહાપિ ચિત્રં જવમહસા સ તથાનશે સમસ્તમ્ ।
યદ્ અખિલમહિલાઃ સ્વપાર્શ્વલગ્નં તમ્ અનુલવં બત મેનિરે નિરીક્ષ્ય

વિલસિતમ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ આચરન્તઃ શ્રમમ્ ઉપલભ્ય ચિરાદ્ અમી નિવિષ્ટાઃ ।
વ્યજનસલિલપાનકાઙ્ગરાગક્રમુકપુટાદિભિર્ આશ્રિતાભિર્ ઇષ્ટાઃ

અથ ભૃશમ્ ઉપલભ્ય શાન્તિમ્ એતા હરિહરિણીનયના નિશાવસાને ।
વનમ્ અનુવિહૃતિં મુદા દધાનાઃ સ્વમ્ ઉપવનીમણિમન્દિરં સસર્જુઃ

અથ મુરરિપુરાધિકાખ્યયુગ્મં મૃદુશયનં પ્રતિલભ્ય વલ્ગુશર્મ ।
અતનુત શયનં તથા યથા તત્ તનુમ્ અપિ ભેદમ્ અધાત્ તનુદ્વયં ન

અથ ગિરિવરપર્વણિ સ્વસૃણાં
ગૃહગતં પર્વણિ કાર્તિકે માસિ ।
બહુવિધમહસા1 સશર્મપૂર્ણે
તદનુ મુખં મુખરં સુખં કરોતિ

અથ શરદનુજા યદા ઋતુશ્રીર્2 મૃદુમૃદુશીતમયી સમાજગામ ।
અશનવસનકાનનાદ્રિખેલાશયનસુખાદિ હરિઃ પ્રિયામ્ ઉવાચ

"સુરભિનવકશાલિતણ્ડુલીભિઃ પુરુસિતવષ્કયનીપયસ્કૃતાન્નમ્ ।
સુપરિમલહરિઃ પ્લુતં સમન્તાદ્ વિકલિતવલ્કલબીજનાગરઙ્ગમ્ ।87॥
બહુઘૃતપરિપક્વપિષ્ટભેદં પ્રવિતતમણ્ડકરોટિકાભિર્ ઇષ્ટમ્ ।
પરિકૃતદલિતાર્દ્રકં સ્વમાત્રાર્પિતમ્ ઉષસિ સ્વદતે વરોરુ મહ્યમ્

[યુગ્મકમ્]
તદનુ ચ જનની દદાતિ વેષં મૃગમદકુઙ્કુમચૂર્ણપૂર્ણવસ્ત્રમ્ ।
તમ્ અહમ્ અહરહઃ સજન્ સરામઃ સહસખિવીથિર્ અતીવ શર્મ યામિ

યદપિ વિવિધતેમનાદિમધ્યં દિનમ્ ઉપલબ્ધમ્ ઇહાસ્તિ પઙ્કજાક્ષિ ।
તદપિ ભવતિ સાર્દ્રકં ઘૃતાન્તઃકૃતપચશર્ષપશાકમ્ આદરાય

અહરહર્ અનુધેનુકઞ્ચુકાદિચ્છવિસવિતૃચ્છવિમિત્રતાચ્છભાસઃ ।
સખિભિર્ અખિલકેલિશાલિહારીતકરુતકર્મણિ નર્મશર્મ યામઃ

પરિણતતરજમ્ભનાગરઙ્ગક્રમુકમુખદ્યુતિશોણકાનનાન્તમ્ ।
સ્મિતલસિતકટિઞ્જરાદિપુષ્પપ્રમુદિતસર્વમ્ અહર્દિવં ભ્રમામઃ

ચલસખિ તદ્ ઇદં વનં નિરીક્ષેમહિ હિમલેશિનિ3 માર્ગશીર્ષમાસિ ।
પરપરદિવસે તુ શીતશીતે નહિ વિહૃતિર્4 બહિર્ ઔચિતીં ભજેત

ઇતિ હરિવચનાદ્ અનેન સાર્ધં વનમ્ અનુગમ્ય વિરમ્ય રમ્ય-રૂપમ્ ।
સમુચિતફલપુષ્પસઙ્ગ્રહેણ પ્રમદભૃતઃ પ્રમદાગૃહં સમીયુઃ

1. (અ) ઓપ(ર્વ)તયા; 2. (અ) ઋતુશ્રીં; 3. (બ્) હિમને નિશિ; 4. (અ) વિકૃતિર્
ઇતિ મૃદુતરતુલિકાનુકૂલીકૃતશયનં નયનાભિરામયુગ્મમ્ ।
મધુરિપુવૃષભાનુજાસમાખ્યં ન વપુષિભેદમ્ અવાપ નાપિ ચિત્તે

અથ ધનુર્ અપરાંશમીનરાજાવધિ રવિભોગગતાહસઙ્ઘભાગે ।
મુરરિપુર્ અવદત્ પુરાવદ્ એતાં વૃષરવિજાં સ નિજાં વિલાસલક્ષ્મીમ્

ઘૃતદધિકૃસરાર્દ્રકાદિજુષ્ટાઃ કટુવટકા વિવિધાનિ સન્ધિતાનિ ।
અહરહર્ ઉદયે મદીયમાત્રા મયિ નિહિતાનિ ભૃશં સુખં વહન્તિ

બહુવિધમ્ અથ દુગ્ધબાષ્પપક્વં મૃદુ મૃદુ પિષ્ટકમ્ ઇષ્ટપૂર્ણમ્ ।
અધિ દિનદિનમધ્યમાત્મમાત્રા પ્રહિતમ્ અહં રમયન્ મુદં ભજામિ ।98॥
ઘુસૃણરુચિર્ અતૂલસૂક્ષ્મવસ્ત્રદ્વિદલજકઞ્ચુકયુક્પિધાનવક્ષઃ1 ।
પવનરહિતઘર્મશર્મદાતૃસ્થલમ્ અનુ ધેન્વવનેન શર્મ યામિ

શિશિરમ્ અનુ સમસ્તસત્ત્વજાતે રુતિરહિતે કિખિષુ પ્રગલ્ભવાક્ષુ ।
સમવદદ્ ઇહ કો ઽપિ નેતિ નૂનં સખિ હસિતં દયયા સહાયતિ સ્મ

શિશિરજનુષિ દુર્દિને ઽપિ જાતે મિતિરહિતા ધવલાઃ સુખં ચરન્તિ ।
શૃણુ સખિ તદુપાયમ્ અન્ત્યમ્ એકં મમ મુરલીજનિ યત્ તુ વાયુસૂક્તમ્

શિશિરમ્ અકુસુમાન્તરં નિરીક્ષ્ય સ્રજમ્ ઇહ કુન્દકૃતાં બિભર્મિ ચિત્રામ્ ।
વિપદિ યદ્ ઉપજીવનં તદ્ એવ પ્રતિપદમ્ આદરભાજનં વિભાતિ

ઇહ દ્રુતમ્ ઇતમ્ અહઃસમૂહમ્ ઊહા-
વિષયતયા દધતઃ પરે નિનિન્દુઃ ।
ભવદુપસૃતિવર્ધિરાત્રિવૃદ્ધેર્
અલમ્ અહમ્ અસ્ય તુ વશ્મિ2 દીર્ઘમ્ આયુઃ

અથ મધુ ઋતુર્ એષ્યતિ પ્રફુલ્લં વનનિકરં વિદધદ્ યદ્ આતતઃ પ્રાક્ ।
હરિહરિવનિતાકુલં પ્રફુલ્લં સ્વયમ્ અભવદ્ બત પશ્ય તસ્ય વીર્યમ્

પ્રથમસમમ્ અથાત્ર ભોજનાદ્યં સમુચિતમ્ આપ્રવિધાય કૃષ્ણચન્દ્રઃ ।
નિશિ નિશમયતિ સ્મ વન્યવૃત્તં દિનદિનમ્ અપ્ય્ અતુલં વૃષાર્કપુત્રીમ્

નિશમય કુતુકં વને ઽદ્ય દૃષ્ટં વિતરિતરિ પ્રસભં બિભર્તિ ભિક્ષુઃ ।
અમધુજનુષિ પુણ્ડ્રકે દ્વિરેફા મુહુર્ અપિ ઝઙ્કૃતિતર્જનાં વહન્તિ

કિમ્ ઇયમ્ અહહ માધવીતિ નામ્ના
જનવિદિતેતિ મદાત્ પ્રફુલ્લતિ સ્મ ।
શિવ શિવ ન વયં મધોઃ કિમ્ ઇત્થં
કુસુમમ્ અધુઃ કિલ સપ્તલાદયશ્ ચ

સ બકુલસહકારકેતકીનાં સકરુણકિંશુકનાગકેશરાણામ્ ।
તતિર્ અતિશુશુભે વિલોક્ય યાન્તુ ભ્રમરપિકપ્રવરા મહઃ સજન્તિ

મલયજમરુદ્ એષ ઇત્ય્ અભિખ્યઃ પવનગણઃ પ્રતિપદ્ય મત્કવન્યામ્ ।
મનયુજજયિસુરભાતિશસ્તાં પ્રસતિક્રીણ ઇવાત્ર મન્દમન્દમ્

ઇતિ મધુઋતુવર્ણનં વિતન્વન્ મધુરિપુર્ અન્યનિજપ્રિયાજનાનામ્ ।
ચરિતવિવૃતિમ્ અન્યનાયિકાનાં3 ચરિતમિષાત્ કલયન્ન્ અમૂં સ્તુતે સ્મ

1. (અ) ઓવૃક્ષઃ; 2. (અ) રશ્મિ; 3. (અ) મર્ગિન્: નાયિકાતામ્
કુસુમકુલમ્ ઇદં દધાતિ તાવદ્ ભ્રમરપિકાદિગણસ્ તથા સ્વરૂપમ્ ।
પ્રિયસહચરતા યદા પ્રિયાણાં પરસમયે શરતાં ચ વજ્રતાં ચ

અયિ વિધુમુખિ સઙ્ગતપ્રિયાઙ્ગિ પ્રિયવિરહાદ્ અપરા ધૃતાવસાદાઃ ।
ઉત કુસુમપિકાદિતુદ્યમાના ધ્રુવમ્ અધુના પ્રિયતાવશા ભ્રમન્તિ

સ્ફુરદસહનતા મિથઃ સપત્ન્યઃ પથિ રહસિ પ્રિયમ્ આત્મનાભિસૃત્ય ।
દિશિ ચ વિદિશિ ચ સ્ફુરન્તમ્ આરાન્ નહિ નિરનૈષુર્ અમૂઃ ક્વ વા લભેરન્

નિયમિતચરણાન્ નિકુઞ્જધામ્નિ
ક્વચન ચ વાસકસજ્જિકાયમાનાઃ ।
પ્રિયતમમ્ અનવાપ્ય માનમ્ આઞ્ચન્
મુખમ્ ઇવ માનધના હિ ધન્યનાર્યઃ

અપિ ચ તદપરાસ્ તુ વાસસજ્જા
મુહુર્ અપિ ચિન્તનલબ્ધકલ્પતન્ત્રાઃ ।
પ્રિયતમમ્ ઉપલભ્ય ચાત્ર જાગ્રદ્
વલિતવદ્ આપ સુખં ન ચાત્ર ભેદમ્

અપિ દયિતતમેન ખણ્ડિતાશા નહિ કલહાન્તરિતા બભૂવ કાપિ ।
ઉચિતમ્ અપિ તદ્ એતદ્ એવ યસ્માદ્ દયિતતમઃ કથમ્ અન્યથા ઘટતે

વ્યવહિતપદવીં મમાસ્તિ નેતું નહિ ભવતીમ્ અપિ કિઞ્ચનાપિ વસ્તુ ।
ન પુરુષમ્ ઇહ જાગરાદ્યવસ્થાત્રયમ્ અપિ ચેતનયા વિયોક્તુમ્ ઈષ્ટે

નિશિ સુમુખિ તદ્ અદ્ય કુઞ્જપુઞ્જં સહસવયસ્તતિ સદ્રવં વ્રજાવઃ ।
ઇહ હિ કુમુદમુદ્ગરાદિપુષ્પં સિતરુચિરોચિષિ રોચમાનમ્ અસ્તિ

વિધુર્ અથ દયિતાન્વિતઃ સખીભિઃ સહ સહખેલમ્ ઇયાય પુષ્પદેશમ્ ।
સ્ફુટમ્ ઇહ તુ વિધુઃ પરઃ સવૃન્દસ્ તદુપરિ વન્દનમાલિકાયતે સ્મ

અધિ કુસુમવનં વિરજમાનં હરિમ્ અથ કાન્તિમતી વૃષાર્કપુત્રી ।
સુખકરલલિતાવિશાખિકાદિપ્રિયસવયસ્તતિભિઃ સમં સમય્ય

સુકુસુમનિકરાનુપદદાનં સ્વમ્ અપિ તદ્ અપ્ય્ અનુ તન્વિ યોજયન્તી1 ।
દ્વયમ્ અપિ તદનુવ્રતક્રિયાભિર્ દ્રવતતિભિશ્ ચ મુદાઞ્ચિ કુર્વતીભિઃ

અલમ્ ઉપરિગપુષ્પવૃન્દમ્ ઇચ્છું2 સ્વયમ્ અપિ તત્તદુપગ્રહં દિશન્તી ।
દ્રુતમ્ ઇવ ન કિમ્ અસ્મદીય રાજ્ઞ્યા વહસિ નિદેશમ્ ઇતિ સ્મિતાઞ્ચિગીર્ભિઃ

પ્રસભમ્ ઇવ રમામ્ અમૂં ભુજાભ્યાં
હૃદિ દધતં3 મુહુર્ ઊર્ધ્વપુષ્પહેતોઃ ।
સરુદ્ ઇવ તદભીષ્ટમ્ આપયન્તી
સકલકલં હસિતં વિતન્વતીભિઃ

સુકુસુમચયકૂટમ્ ઈક્ષયન્તં સ્વયમ્ અપિ તં તુલિતં નિચાયયન્તી ।
વિવિધમતતયા પ્રહાસભેદાચ્ છલમ્ અપિ સત્યમ્ અપિ પ્રજલ્પિનીભિઃ4

કુસુમ-વિરચના-મયં કલાપં વિદધતમ્ આશુ ચ તં પૃથક્ સૃજન્તી ।
નુતિમ્ અનુતિમ્ અપિ દ્વયે પિ તસ્મિન્ સમિષ-વચઃ પ્રચયેન તન્વતીભિઃ

1. (બ્) તન્ નિયોજયન્તી; 2. (અ) ઇચ્છં; 3. (અ) દધાતં; 4. (અ) પ્રજલ્પિતીભિઃ
સ્વ-રચિત-તદ્-અલઙ્ક્રિયાં સ્તુવાનં સ્વ-રચિત-તત્-તદ્-દલઙ્કૃતિં સ્તુવાના ।
નિજ-કૃતિ-જનિતા-મહત્ત્વ-બુદ્ધિઃ પ્રકૃતિર્ ઇહેતિ વિહસ્ય વાદિનીભિઃ

વશમ્ અકૃત ગુણ-ક્રિયાઙ્ગ-ભાવ-પ્રભૃતિભિર્ અત્ર ચ પશ્ય ચિત્ત ચિત્રમ્ ।
વહતિ પતિર્ અધીન-ભર્તૃકાજ્ઞાં રચયતિ કર્મ વિનાપિ તાં સ તસ્યાઃ

[અષ્ટભિઃ કૂલકમ્]
હરિર્ ઇહ જનયન્ વસન્ત-રાગં હરિ-વનિતા-નિકરશ્ ચ સુષ્ઠુ પુષ્ટમ્ ।
અભિનય-મય-નૃત્ય-તાલ-જુષ્ટં વ્યતિવશિતઃ સ્વ-વશીચકાર વિશ્વમ્

ઇતિ બહુ-વિધ-ખેલયા રજન્યાઃ પ્રશમમ્ ઇવ પ્રતિપદ્ય નાગરેન્દ્રઃ ।
સુરભિ-કુસુમ-વૃક્ષ-વાટિ-કાન્તઃ ક્ષણ-શયન-ક્ષણમ્ આપ કાન્તયા સઃ

મણિમયવરચત્વરસ્ય શય્યામ્ અનુ કુસુમાનિલલીલયા સુસેવઃ ।
પરમતમસખીભિર્ અસ્યમાનભ્રમરતતિઃ સસુખઃ સુખઞ્ચકાર

ઇતિ સર્વર્તુ-લીલા