સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 40

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે કાયવાઙ્ભનઃસંવરપરિવર્તઃ અષ્ટત્રિંશતિતમઃ ॥ 38 ॥
(વૈદ્ય 296)
39 પદત્રિશતનિર્દેશપરિવર્તઃ ।
તત્ર કુમાર કતમા કર્મવિશુદ્ધિઃ? યદિદં સ્વપ્નોપમં ત્રિભવં દૃષ્ટ્વા તત્ર વિરાગતામુત્પાદયતિ । ઇયમુચ્યતે કર્મવિશુદ્ધિઃ ॥ તત્ર કતમ આલમ્બનસમતિક્રમઃ? યદિદં માયોપમતાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં બુદ્ધા તેષાં વ્યવસર્ગઃ । અયમુચ્યતે આલમ્બનસમતિક્રમઃ ॥ તત્ર કતમા સ્કન્ધપરિજ્ઞા? યદિદં મરીચ્યુપમતાં સ્કન્ધાનામવતરતિ ॥ તત્ર કતમા ધાતુસમતા? યદિદં નિર્મિતોપમાનાં ધાતૂનાં પ્રતિનિસર્ગઃ ॥ તત્ર કતમ આયતનાપ્રકર્ષઃ? યદિદં પ્રતિભાસોપમાનામાયતનાનાં પ્રતિનિસર્ગઃ ॥ - - - - તૃષ્ણાપ્રહાણમ્? યદિદં સર્વધર્માણામનાલમ્બનતા ॥ - - - - અનુત્પાદસાક્ષાત્ક્રિયા? યદિદં સર્વધર્માણામનુપલબ્ધિઃ ॥ - - - - ક્રિયાવતારઃ? યદિદં વીર્યસમુત્થિતસ્ય દુઃખસ્ય વિપ્રણાશઃ ॥ - - - - હેતુદીપના? યદિદં પ્રતિશ્રુત્કોપમાનાં સ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિઃ ॥ - - - - ફલાવિપ્રણાશઃ? યદિદં સ્વપ્નોપમસ્ય કર્મફલસ્યાવિપ્રણાશઃ ॥ - - - - ધર્મદર્શનમ્? યદિદં સર્વધર્માણામપશ્યનતા ॥ - - - - માર્ગભાવના? યદિદં સર્વધર્માણામનુપલબ્ધિભાવના ॥ - - - - તથાગતસમવધાનમ્? યદિદં સર્વબુદ્ધાનાં શિક્ષાપ્રતિપત્તિઃ ॥ - - - - તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞતા? યદિદં સર્વધર્માણામનુત્પત્તિકક્ઃઆન્તિઃ ॥ - - - - સત્ત્વાનુપ્રવેશજ્ઞાનમ્? યદિદં ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ॥
તત્ર કતમદ્ ધર્મજ્ઞાનમ્? યદિદં સર્વધર્માણામનુપલબ્ધિઃ ॥ - - - - પ્રતિસંવિદાવતારજ્ઞાનમ્? યદિદં યથાભૂતધર્મનયપ્રવેશઃ ॥ - - - - અક્ષરપ્રભેદજ્ઞાનમ્? યદિદં ત્રિમન્ત્રપ્રયોગજ્ઞાનમ્, આકારાનાકારજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - વસ્તુસમતિક્રમઃ? યદિદં અવસ્તુબુધ્યના ॥ - - - - ઘોષપરિજ્ઞા? યદિદં પ્રતિશ્રુત્કોપમાવતારજ્ઞ્ઃનમ્ ॥ - - - - પ્ર્ઃમોદ્યપ્રતિલ્ઃભઃ? યદિદં સર્વધર્મ્ઃણ્ઃમનુપલબ્ધિઃ, સંસ્ઃર્ઃત્ દુઃખસ્ય ઉત્સર્ગો ભ્ઃર્ઃવહરણમ્ ॥ - - - - ધર્મપ્રીત્યનુભવનત્ઃ? યદિદં અવવ્ઃદસંતોષણ્ઃનુત્સર્ગસ્વય્ઃન્ઃનુશંસ્ઃપશ્યન્ઃ ॥ - - - - ઃર્જવત્ઃ? યદિદં ઃર્યસત્યપ્રતિવેધઃ ॥ - - - - રિજુકત્ઃ? યદિદં ઈર્ય્ઃપથસ્ય્ઃકલ્પનત્ઃ ॥ - - - - અપગતભૃકુટિત્ઃ? યદિદં દોષપ્રહ્ઃણમ્ ॥ - - - - સૌશીલ્યત્ઃ? યદિદં સુખસંવ્ઃસત્ઃ ॥ - - - - મ્ઃધુર્યત્ઃ? યદિદં પરેષુ હિતવસ્તુત્ઃં ॥ - - - - પૂર્વ્ઃલ્ઃપિત્ઃ? યદિદં એહિસ્વ્ઃગતવચનત્ઃ લઘૂત્થ્ઃનત્ઃ ॥ - - - - ગુરુગૌરવત્ઃ? યદિદં ગુરૂણ્ઃમન્તિકે ભયં ચ કલ્ય્ઃણમિત્રત્ઃ ચ ॥ - - - - ગુરુશુશ્રૂષ્ઃ? યદિદં ગુરુણ્ઃમુપસ્થ્ઃન્ઃવસ્થ્ઃનપરિચર્ય્ઃ ॥ - - - - ઉપપત્તિસંતુષ્ટિઃ? યદિદં સર્વોપપત્તિષ્વન્ઃસ્વ્ઃદનત્ઃ । - - - - શુક્લધર્મ્ઃતૃપ્તત્ઃ? યદિદં શુક્લધર્મ્ઃણ્ઃં પર્યેષ્ટિઃ કિંકુશલમ્ઃર્ગણત્ઃ ચ ॥
તત્ર કતમા આજીવપરિશુદ્ધિઃ? યદિદં ઇતરેતરસંતુષ્ટિતા અકૂહણતા અનૈષિકતા, લાભેન લાભાચિકીર્ષણતા ચ॥ - - - - અરણ્યવાસાનુત્સર્ગઃ? યદિદં અનિક્ષિપ્તધુરતા કુશલેષુ ધર્મેષુ (વૈદ્ય 297) પ્રાન્તશય્યાસનાભિરતિર્વનગહનગિરિદુર્ગગુહાકન્દરેષ્વભિરતિઃ ધર્મપ્રીત્યનુભવનતા ચ । અસંસર્ગઃ ગૃહિપ્રવ્રજિતૈરભિસત્કારશ્લોકેનાનધ્યવસાનતા તૃષ્ણાપ્રહાણધ્યાનપ્રીત્યનુભવનતા ચ । અયમુચ્યતે ઽરણ્યવાસાનુત્સર્ગઃ ॥ તત્ર - - - - ભૂમ્યવસ્થાનજ્ઞાનમ્? યદિદં શ્રાવકભૂમિફલવ્યવસ્થાનજ્ઞાનં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિવ્યવસ્થાનજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વભૂમિવ્યવસ્થાનજ્ઞાનં ચ । તત્ર - - - - સ્મૃત્યુવિપ્રણાશઃ? યદિદં અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મમનસિકારઃ ॥ તત્ર - - - - સ્કન્ધકૌશલ્યજ્ઞાનમ્? યદિદં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રભેદજ્ઞાનં ચ તત્ર ચાનુપલબ્ધિઃ ॥ તત્ર - - - - અભિજ્ઞાસાક્ષાત્ક્રિયા? યદિદં ચતુર્ણામૃદ્ધિપાદાનાં પ્રતિલમ્ભઃ ઋદ્ધિવિકુર્વણતા ચ ॥ તત્ર - - - - ક્લેશાપકર્ષઃ? યદિદં રાગદ્વેષમોહપ્રહાણમ્ ॥ તત્ર - - - - વાસનાનુસંઘિસમુદ્ધાતજ્ઞાનમ્? યદિદ પૂર્વબાલચરિવિજુગુપ્સનતા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યસ્પૃહણતા ચ ॥ તત્ર - - - - વિશેષગામિતા? યદિદં બુદ્ધવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાં નિષ્પાદનતા ॥ તત્ર - - - - ભાવનાભિનિષ્યન્દઃ? યદિદં અનુનયપ્રતિઘપ્રહાણમ્ ॥ તત્ર - - - - આપત્તિકૌશલ્યમ્? યદિદં પ્રાતિમોક્ષવિનયસંવરઃ ॥ - - - - પર્યુત્થાનવિષ્કમ્ભણમ્? યદિદં અત્યયદેશના આયતિસંવરશ્ચાકુશલાનાં ધર્માણામ્ ॥ - - - - અનુનયપ્રહાણમ્? યદિદં ત્રૈધાતુકભવતૃષ્ણાલતાસમુદ્ધાતો ઽસમુત્પન્નાનાં ચાકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદનતા, ઉત્પન્નાનાં ચ કુશલમૂલાનાં ધર્માણામવિપ્રણાશઃ । - - - - ભવસમતિક્રમઃ? યદિદં ત્રૈધાતુકાનુપલબ્ધિઃ, અમનસિકારતા ચ ॥ - - - - જાતિસ્મરતા? યદિદં પૂર્વેનિવાસજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - કર્મવિપાકનિષ્કાઙ્ક્ષણતા? યદિદં ઉચ્છેદશાશ્વતવિવર્જનતા ॥ તત્ર - - - - ધર્મચિન્તા? યદિદં યથાભૂતચિન્તા ॥ તત્ર - - - - શ્રુતપર્યેષ્ટિઃ? યદિદં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપિટકસ્ય બોધિસત્ત્વપિટકસ્ય ચ આધારણતા ભાવનતા ચ ॥ - - - - જ્ઞાનતીક્ષ્ણતા? યદિદં સ્વપ્નોપમમનુત્પાદજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - જ્ઞાનતૃષ્ણા? યદિદં જ્ઞાનપર્યેષ્ટિઃ ॥ - - - - જ્ઞાનાવબોધઃ? યદિદં અનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યભિનિષ્પાદનતા

ચ ॥ - - - - આજાનેયભૂમિઃ? યદિદં બોધિસત્ત્વશિક્ષાસ્થાનમ્ ॥ - - - - શૈલોપમતા? યદિદં બોધિચિત્તસ્યાનુત્સર્ગઃ? - - - - અકમ્પનતા? યદિદં ક્લેશૈરસંહાર્યતા ॥ - - - - અચલનતા? યદિદં સર્વનિમિત્તાનામમનસિકારઃ ॥ - - - - અવૈવર્ત્યલક્ષણમ્? યદિદં ષટ્પારમિતાનામખણ્ડનતા, અન્યલોકધાતુસ્થિતાનાં બુદ્ધાનામભીક્ષ્ણદર્શનતા ચ ॥ - - - - કુશલધર્માભિસંપત્? યદિદં આસન્નીભાવો ઽનુત્તરાયાઃ સમક્સંબોધેઃ ॥ - - - - પાપકર્મજુગુપ્સનતા? યદિદં આયતિસંવરતા ચાનુત્પાદશ્ચ પાપસ્ય ॥ - - - - ક્લેશાનામસમુદાચારઃ? યદિદં અવિદ્યાયા ભવતૃષ્ણાયાશ્ચ ક્રોધસ્ય ચાનુત્પાદનતા ॥ - - - - શિક્ષાયા અપરિત્યાગઃ? યદિદં કર્મવિપાકપત્તીયનતા બુદ્ધગૌરવતા ચ ॥ - - - - સમાધિવ્યવસ્થાનમ્? યદિદં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામનુત્પાદાવ્યયકૌશલ્યં ચિત્તૈકાગ્રતા ચ ॥ - - - - સત્ત્વાશયજ્ઞાનમ્? યદિદં ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - ઉપપત્તિવિશેષજ્ઞાનમ્? યદિદં પઞ્ચાનાં ગતીનાં વ્યવસ્થાનજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - જ્ઞાનાનન્તતા? યદિદં લૌકિકલોકોત્તરેષુ શિલ્પેષ્વનાભોગજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - વચનપ્રતિસંઘિજ્ઞાનમ્? યદિદં તથાગતસંઘાભાષ્યાનુબુધ્યનતા ॥ - - - - ગૃહાવાસપરિત્યાગઃ? યદિદં કાયચિત્તવિવેકાભિનિષ્ક્રમઃ ॥ - - - - ત્રૈધાતુકે ઽનભિરતિઃ? યદિદં ત્રૈધાતુકયથાભૂતદર્શનતા ॥ - - - - ચિત્તસ્યાનવલીનતા? યદિદં ચિત્તસ્યાપરિત્યાગઃ સમાપદ્યમાનાપરિત્યાગશ્ચ ॥ (વૈદ્ય 298) - - - - ધર્મેષ્વભિનિવેશઃ? યદિદં સર્વસ્નેહપ્રહાણમ્ ॥ - - - - ધર્મપરિગ્રહઃ? યદિદં બુદ્ધબોધ્યારક્ષા, એષાં ચૈવ સૂત્રાન્તાનાં પ્રતીચ્છનતા ॥ - - - - ધર્મગુપ્તિઃ? યદિદં સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકાણાં સહધર્મેણ નિગ્રહઃ ॥ - - - - કર્મવિપાકપત્તિયનતા? યદિદં લજ્જયા પાપકાત્ કર્મણો વિરતિઃ, કુશલધર્મપર્યેષ્ટૌ ચાભિયોગઃ ॥ - - - - વિનયકૌશલ્યમ્? યદિદં પ્રકૃત્યાયપત્ત્યનાપત્તિબુધ્યનતા ॥ - - - - અધિકરણવ્યુપશમઃ? યદિદં ગણવિવર્જનતા ॥ - - - - અવિગ્રહો ઽવિવાદઃ? યદિદં લૌકિકકથાનિરર્થિકતા ॥ - - - - ક્ષાન્તિભૂમિઃ? યદિદં કાયચિત્તપીડાધિવાસનતા ॥ - - - - ક્ષાન્તિસમાદાનમ્? યદિદં પરતો દુરુક્તાનાં વચનપથાનામધ્યુપેક્ષા ક્ષાન્ત્યખણ્ડનતા ચ ॥ - - - - ધર્મપ્રવિચયઃ? યદિદં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રભેદઃ સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષસ્ય
ચ પ્રભેદસ્તેષાં ચાનુપલબ્ધિઃ ॥ - - - - ધર્મવિનિશ્ચયકૌશલ્યમ્? યદિદં સર્વધર્માણામનભિલાપઃ ॥ - - - - ધર્મપદપ્રભેદ્જ્ઞાનમ્? યદિદં સર્વધર્માણાં વ્યવસ્થાનનિસ્તીરણતા ॥ - - - - ધર્મપદનિર્હારકૌશલ્યમ્? યદિદં યથાભૂતાનાં ધર્માણાં નિર્દેશઃ ॥ - - - - અર્થાનર્થસંભેદનિર્હારકૌશલ્યજ્ઞાનમ્? યદિદં ધર્મપ્રકૃત્યનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપઃ ॥ - - - - પૂર્વાન્તજ્ઞાનમ્? યદિદં હેતુજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - અપરાન્તજ્ઞાનમ્? યદિદં પ્રત્યયજ્ઞાનમ્ ॥ - - - - ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિજ્ઞાનમ્? યદિદં અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ધર્માણામનુપલબ્ધિઃ, અમનસિકારિતા ચ ॥ - - - - ચિત્તાવસ્થાનમ્? યદિદં ચિત્તાનુપલબ્ધિઃ ॥ - - - - કાયવ્યવસ્થાનમ્? યદિદં કાયગતાનુસ્મૃતિઃ ॥.... ઈર્યાપથલક્ષણમ્? યેયમાર્યધર્માસંભ્રાન્તતા । - - - - ઈર્યાપથસ્યાવિકોપનતા? યદિદં પ્રચ્છન્નકલ્યાણતા ॥.... ઈર્યાપથસ્યાવિકલ્પનતા? યદિદં વિગતપાપેચ્છતા ॥ - - - - ઇન્દ્રિયપ્રાસાદિકતા? યદિદં ધર્મગતમનસિકારતા યુક્તભાણિતા કાલજ્ઞતા યથાભૂતાનાં ધર્માણાં ભૂતપ્રકાશનતા ॥ .... લોકજ્ઞતા? યદિદં અતિક્રમમસંપ્રજાનતા ॥....મુક્તત્યાગિતા? યદિદં સતાં વસ્તૂનામગ્રહણતા, અમાત્સર્યતા ચ ॥.... પ્રતતપાણિતા? યદિદં સંવિભાવશીલતા ॥.... અગૃહીતચિત્તતા? યદિદં શ્રદ્ધાનાવિલતા ॥....વ્યપત્રાપિતા? યદિદં અમુખરતા ॥....હ્રિયાપણત ॥ યદિદં અનભિમુખતા ॥.... અકુશલચિત્તજુગુપ્સનતા? યદિદં બાલધર્મબુધ્યનતા તૈશ્ચાસમવધાનમ્ ॥.... ધૂતાનવસૃજનતા? યદિદં દૃઢસમાદાનતા ॥.... ચારિત્રસમવધાનતા? યદિદં ચર્યાપથક્રમસંજાનનતા ॥.... પ્રીતિસમુદાચારઃ? યદિદં કુશલાનાં ધર્માણામનુશંસાચિત્તતા ॥.... ગુરૂણામાસનપ્રત્યુત્થાનમ્? યદિદં નિહતમાનતા, અનાલસ્યતા ચા ॥.... માનસ્ય નિગ્રહઃ? યદિદં આત્મનો ઽનુપલબ્ધિરનાલમ્બનતા ચ ॥.... ચિત્તસ્ય સંગ્રહઃ? યદિદં શુક્લધર્માણામવિપ્રણાશજ્ઞાનમ્ ।....ચિત્તોત્સાહનતા? યદિદં વીર્યફલાવિપ્રણાશજ્ઞાનમ્ ॥.... અર્થપ્રતિસંવિજ્જ્ઞાનમ્? યદિદં યથાભૂતસત્યપ્રતિવેધજ્ઞાનમ્ ॥.... જ્ઞાનાનુબોધઃ? યદિદં લૌકિકલોકોત્તરાણાં ધર્માણામનુબુધ્યનતા ॥.... અજ્ઞાનવિગમઃ? યદિદં યથાભૂતાનાં ધર્માણામધ્યારોપવિગમઃ ॥.... ચિત્તપ્રવેશજ્ઞાનમ્? યદિદં ઉત્પાદવ્યયજ્ઞાનમ્ ॥.... આહારનિર્હારકૌશલ્યજ્ઞાનમ્?

યદિદં તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞતા ॥.... રુતરવિતજ્ઞાનમ્? યદિદં યથાભૂતધર્મપ્રકાશનતા ॥....વ્યવસ્થાનજ્ઞાનમ્? યદિદં યથાભૂતસ્યાવતારજ્ઞાનમ્ ॥....અર્થવિનિશ્ચયઃ? યદિદં સંસ્કારસ્કન્ધોચ્છેદઃ ॥....અર્થાનર્થવિવર્જનતા? (વૈદ્ય 299) યદિદં ભવસમતિક્રમઃ, પરેષાં ચ ભવસમતિક્રમણાવતારણતા ચ ॥.... સત્પુરુષાશ્રયઃ? યદિદં બુદ્ધાવિરહિતતા ॥....સત્પુરુષસમવધાનમ્? યદિદં બુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકસેવનતા ॥.... અસત્પુરુષવર્જનતા? યદિદં ઉપલમ્ભિકાનાં કુસીદાનાં ચ વિવર્જનતા ॥.... ધ્યાનાભિરતિઃ? યદિદં કામકણ્ટકવિવર્જનતા, ધ્યાનાનામનુત્સર્જનતા, પ્રીત્યવિજહતા ચ ॥.... ધ્યાનેષ્વનધ્યવસાનમ્? યદિદં ત્રૈધાતુકસમતિક્રમણચ્છન્દઃ સત્વપરિપાચનાચ્છન્દઃ ઉત્તરિપ્રજ્ઞાવભાસચ્છન્દશ્ચ ॥....અભિજ્ઞાવિકુર્વણતા? યદિદં પઞ્ચસ્વભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા દુર્વિજ્ઞેયાનાં બુદ્ધધર્માણાં પરેભ્યઃ સંપ્રકાશનતા ॥.... નામસંકેતઃ? યદિદં અપરિનિષ્પન્નાનાં નામ્નામનુબુધ્યનતા ॥.... પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારઃ? યદિદં લોકવ્યવહારઃ ॥....પ્રજ્ઞપ્તિસમુદ્ધાતઃ? યદિદં પ્રવ્યાહારજ્ઞાનમ્ ॥....સંસારનિવૃત્તિઃ? યદિદં સંસારદોષપ્રત્યવેક્ષા ॥.... લાભાનર્થિકતા? યદિદં ભૂતાલ્પેચ્છતા ॥.... લાભસત્કારાનાદેયતા? યદિદં અનુત્કણ્ઠતા ચ વિઅગતપાપેચ્છતા ચ ॥.... અવર્ણૈરમઙ્કુભાવતા? યદિદં સ્કન્ધધાતુપરીક્ષાજ્ઞાનમ્ ॥.... ભૂતાનાં વર્ણાનામનધિવાસનતા? યદિદં પ્રતિચ્છન્નકલ્યાણતા ચ લાભસત્કારસ્ય ચાન્તરાયબુધ્યનતા ॥ ....સત્કારેષૂપેક્ષા? યદિદં કર્મવિપાકબુધ્યનતા ॥.... અસત્કારેષ્વમઙ્કુભાવતા? યદિદં યોગસ્યાનુત્સર્જનતા ॥.... નિન્દાયામકુપ્યનતા? યદિદં લૌકિકધર્મપ્રત્યવેક્ષા ॥.... પ્રશંસાયામુપેક્ષા? યદિદં કલ્યાણધર્મપર્યેષ્ટિનિષ્ક્રમણમ્ ॥.... અલાભે ઽલીનતા? યદિદં સ્વયંકૃતાનાં ધર્માણાં પ્રત્યવેક્ષણતા ।.... ગૃહીભિઃ સાર્ધમસંસ્તવઃ? યદિદં આમિષકિંચિદ્વિવર્જનતા ॥ .... પ્રવ્રજિતૈઃ સાર્ધમસંસ્તવઃ? યદિદં અયુક્તવિવર્જનતા ચ યુક્તપર્યેષણતા ચ ॥....અગોચરવિવર્જનતા? યદિદં પઞ્ચાનાં નિવરણાનાં પ્રહાણમ્ ॥.... ગોચરપ્રચારઃ? યદિદં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ભાવના ॥....આચારસંપદ્? યદિદં પરાનુરક્ષા ॥....આચારવિવર્જનતા? યદિદં આત્મનઃ
કલ્યાણધર્માનુરક્ષણતા ॥.... કુલાનામદૂષણતા? યદિદં જ્ઞાત્રવિવર્જનતા ॥.... શાસનરક્ષાઃ? યદિદં ધર્મપર્યેષ્ટિસમાદાનતા ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિશ્ચ ॥ ....અલ્પભાષ્યતા? યદિદં શમથપ્રતિલમ્ભઃ ॥.... માર્દવતા? યદિદં વિપશ્યનાપ્રતિલમ્ભઃ ॥....પ્રતિવચનકૌશલ્યમ્? યદિદં ઉત્તરપ્રત્યુત્તરજ્ઞાનમ્ ॥.... પ્રત્યર્થિકનિગ્રહઃ? યદિદં યથાભૂતાનાં ધર્માણાં પ્રકાશનતા વ્યવસ્થાપનતા ચ, ઉપાલમ્ભાનિગ્રહશ્ચ ॥....કાલપ્રતિક્રમઃ? યદિદં કાલજ્ઞતા ॥.... પૃથગ્જનેષ્વવિશ્વાસઃ? યદિદં બાલધર્મદોષદર્શિતા ॥....દુઃખિતાનામપરિભવઃ? યદિદં સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તતા ॥.... દુઃખિતાનાં ધનાનુપ્રયચ્છનતા? યદિદં લોકામિષદાનમ્ ॥.... દરિદ્રાણામનવસાદનમ્? યદિદં પરેષામન્તિકે કૃપાબુદ્ધિતા ॥.... દુઃશીલાનામનુકમ્પના? યદિદં પરેષામાપત્તેરુદ્ધરણતા ચ શીલપ્રતિષ્ઠાપનતા ચ ॥ ....હિતવસ્તુતા? યદિદં પરેષામુપકારકરણતા ॥....કૃપાબુદ્ધિતા? યદિદં સત્ત્વાનામનાગતદુઃખપશ્યનતા ॥.... ધર્માનુગ્રહઃ? યદિદં પરેષાં યથાભૂતધર્માવતરણતા ॥.... આમિષપરિત્યાગઃ? યદિદં સ્કન્ધપરિત્યાગઃ, પરેષાં ચામિષાનુગ્રહઃ ॥.... અસંનિચયસ્થાનમ્? યદિદં આમિષજુગુપ્સનતા આરક્ષાદોષદર્શનતા ચ ॥.... શીલપ્રશંસા? યદિદં શીલફલાનુબોધઃ ॥ (વૈદ્ય 300) .... દૌઃશીલ્યજુગુપ્સનતા? યદિદં દૌઃશીલ્યદોષબુદ્ધ્યનતા ॥.... શીલવતામકમ્પ્યસેવનતા? યદિદં શીલવત્સુ દુર્લભસંજ્ઞાજ્ઞાનમ્ ॥....સર્વાસ્તિપરિત્યાગિતા? યદિદં કલ્યાણાશયતા ॥....અધ્યાશયનિમન્ત્રણતા? યદિદં પરેષાં સુખાર્થિકતા ॥....યથોક્તકારિતા? યદિદં કલ્યાણાશયસંપત્ ॥.... અભીક્ષ્ણપર્યુપાસનતા? યદિદં કુશલગવેષણપરિપૃચ્છનતા ॥....પ્રીત્યનુભવનતા? યદિદં અધિગમજ્ઞાનં ચાગમજ્ઞાનં ચ ।.... દૃષ્ટાન્તજ્ઞાનમ્? યદિદં ઉપમાજ્ઞાનમવવાદજ્ઞાનં ચ ॥.... પૂર્વયોગકૌશલ્યમ્? યદિદં જાત્યનુસ્મરણતા શ્રુતબહુલતા ચ ॥....કુશલમૂલપૂર્વંગમતા? યદિદં બોધૌ તીવ્રચ્છન્દતા ચ પરેષાં સમુત્સાહનતા ચ ॥ .... ઉપાયકૌશલ્યમ્? યદિદં પ્રતિદેશનાનુમોદનાધ્યેષણા કુશલાનાં ચ પરિણામનાકૌશલ્યમ્ ॥ ....નિમિત્તપ્રહાણમ્? યદિદં સ્વપ્નોપમાનાં ધર્માણાં બુધ્યનતા ચ વસ્તુવિભાવનતા

ચ ।.... સંજ્ઞાવિવર્તઃ? યદિદં વિપર્યાસોત્સર્ગઃ ॥.... વસ્તુલક્ષણતા? યદિદં અલક્ષણજ્ઞાનમ્ ॥.... સૂત્રાન્તાભિનિર્હારકૌશલ્યમ્? યદિદં યથાભૂતાનાં ધર્માણાં કુશલાકુશલાનાં ઉપમાવદાનૈઃ સંપ્રકાશનતા ॥.... સત્યવિનિશ્ચયઃ? યદિદં વિજ્ઞાનનિરોધો નામરૂપાનુત્પત્તિશ્ચ ॥.... વિમુક્તિસાક્ષાત્ક્રિયા? યદિદં વજ્રોપમસમાધેરચલનતા અપ્રકુપ્યનતા ચ ॥.... એકપ્રવ્યાહારઃ? યદિદં તીર્થ્યાયતનવિજુગુપ્સનતા ચાનુત્પત્તિકજ્ઞાનતા ચ ॥.... વૈશારદ્યપ્રતિલમ્ભઃ? યદિદં બુદ્ધધર્માવબુધ્યનતા ॥.... શીલાધિષ્ઠાનતા? યદિદં કાયસંવરઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરશ્ચ ॥.... સમાપત્ત્યવતારઃ? યદિદં ત્રૈધાતુકવૈરાગ્યતા ॥.... પ્રજ્ઞાપ્રતિલાભઃ? યદિદં સામર્થ્યજ્ઞાનં ચાનુપલબ્ધિશ્ચ ॥.... એકારામતા? યદિદં સંગણિકાદોષવિવર્જનતા ચ શુક્લધર્માનુત્સૃજનતા ॥.... અલ્પજ્ઞાત્રસંતુષ્ટિઃ? યદિદં ઇતરેતરસંતુષ્ટિઃ ॥.... ચિત્તસ્યાનાવિલતા? યદિદં નિવરણાનાં વિષ્કમ્ભણતા ॥.... દૃષ્ટિકૃતાનાં વિવર્જનતા? યદિદં ઉપલમ્ભદૃષ્ટિવિવર્જનતા ॥.... ધારણીપ્રતિલમ્ભઃ? યદિદં યથાદૃષ્ટાનાં ધર્માણાં યથાભૂતાસઙ્ગસંપ્રકાશનતા ॥ ....જ્ઞાનાવતારઃ? યદિદં પ્રકૃતિપ્રવેશઃ ॥.... સ્થાનમ્? યદિદં શીલસ્થાનમ્ ॥....અવસ્થાનમ્? યદિદં ચિત્તાવસ્થાનમ્ ॥.... પ્રતિષ્ઠાનમ્? યદિદં શ્રદ્ધાપ્રતિષ્ઠાનમ્ ॥.... પ્રતિપત્તિઃ? યદિદં માર્ગપ્રતિપત્તિઃ ॥.... હેતુઃ? યદિદં અવિદ્યા હેતુઃ સંસારસ્ય ॥.... યુક્તિઃ? યદિદં વિદ્યા યુક્તિર્મોક્ષસ્ય ॥....નયઃ? યદિદં તૃષ્ણાપ્રહાણમ્ ॥.... દ્વારમ્? યદિદં દોષપ્રહાણમ્? ....માર્ગઃ? યદિદં અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મજ્ઞાનમ્ ॥.... ભૂમિઃ? યદિદં દશાપ્રણિહિતભૂમિઃ ॥....જાતિવિગમઃ? યદિદં જાત્યુપચ્છેદઃ ॥.... જ્ઞાનભૂમિઃ? યદિદં અસંમોહઃ ॥.... અજ્ઞાનપ્રહાણમ્? યદિદં મોહપ્રહાણમ્ ॥....જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠાનમ્? યદિદં અપ્રતિષ્ઠાનમ્ ॥.... યોગાચારભૂમિઃ? યદિદં સપ્તત્રિશતાં બોધિપક્ષિકાણાં ધર્માણાં ભાવના ॥.... બોધિસત્ત્વગોચરઃ? યદિદં ષટ્પારમિતા ॥....સત્પુરુષસંસેવના? યદિદં બુદ્ધાભિનિષેવિતા ॥....અસત્પુરુષવિવર્જનતા? યદિદં તીર્થિકાનાં ઉપલમ્ભદૃષ્ટિકાનાં વિવર્જનતા ॥.... તથાગતૈરાખ્યાતઃ? યદિદં બુદ્ધબલેષુ સ્થિત્વા પ્રકૃતિજ્ઞાનેન
મોક્ષઃ ॥.... બુદ્ધભૂમિઃ? યદિદં સર્વેષાં કુશલાનાં ધર્માણાં પ્રતિલાભિતા ॥.... પણ્ડિતૈરનુમોદિતા? યદિદં અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈર્બુદ્ધૈભગવદ્ભિઃ શ્રાવકૈશ્ચાનુમોદિતાઃ ॥.... બાલૈ પ્રતિક્ષિપ્તમ્? યદિદં સર્વબાલૈર્દુર્વિજ્ઞેયમ્ ॥.... શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્દુવિજ્ઞેયમ્? યદિદં બુદ્ધધર્માચિન્ત્યતા ॥....અભૂમિસ્તીર્થિકાનામ્? (વૈદ્ય 301) યદિદં મિથ્યામાનો યોગિનામ્ ॥.... બોધિસત્ત્વૈઃ પરિગૃહીતાઃ? યદિદં દુર્લભતા ચ મહાભૈષજ્યતા ચ ॥.... દશબલૈરનુબદ્ધમ્? યદિદં કૃચ્છ્રયોગેન ॥.... દેવૈઃ પુજનીયમ્? યદિદં સર્વસુખાહારકમુપાદાય ॥.... બ્રહ્મણા વન્દનીયમ્? યદિદં સર્વમોક્ષાહારકયોગેન ।.... નાગૈર્નમસ્યનીયમ્? યદિદં સર્વવાસનાસમુત્યાગતામુપાદાય ॥....યક્ષૈરનુમોદનીયમ્? યદિદં સર્વદુર્ગતીનાં માર્ગચ્છેદનતામુપાદાય ॥....કિન્નરૈઃ સ્તવનીયમ્? યદિદં સર્વમોક્ષપ્રામોદ્યાહરણતામુપાદાય? મહોરગૈઃ પ્રશંસનીયમ્? યદિદં સંસારોચ્છેદનતામુપાદાય ॥.... બોધિસત્ત્વૈર્ભાવયિતવ્યમ્? યદિદં સર્વજ્ઞાનાહારિકમુપાદાય ॥.... પણ્ડિતૈઃ પર્યવાપ્તવ્યમ્? યદિદં અવૈવર્ત્યભૂમ્યાહારિત્રકમુપાદાય ॥....ધનમનુત્તરમ્? યદિદં દેવમાનુષિકાયાઃ પ્રજાયાઃ સંપત્તેરાહાતિત્રકં ચોપાદાય મોક્ષાહારિત્રકમુપાદાય ॥.... દાનં નિરામિષમ્? યદિદં સર્વક્લેશચ્છેદિત્રકતામુપાદાય ॥.... ભૈષજ્યં ગ્લાનાનામ્? યદિદં રાગદ્વેષમોહપ્રશમનતામુપાદાય ॥.... કોશો જ્ઞાનસ્ય? યદિદં ભાવનામુપાદાય ॥.... અક્ષયતા પ્રતિભાનસ્ય? યદિદં યથાભૂતજ્ઞાનદર્શનતામુપાદાય ॥.... વિગમઃ શોકસ્ય? યદિદં નિરર્થકઃ વ્યાધિદુઃખબુધ્યનાવતરણતામુપાદાય નૈરાત્મ્યદુઃખપ્રજાનનતામુપાદાય ॥.... પરિજ્ઞા ત્રૈધાતુકસ્ય? યદિદં સ્વપ્નમાયાબુધ્યનતામુપાદાય ॥.... નાવઃ પારમિતાનામ્? યદિદં અધ્યાઅશયેન પરિનિર્વાતુકામાનામનિત્યદુઃખશૂન્યતાભાવનતામુપાદાય ॥.... નૌરોઘમધ્યગતાનામ્? યદિદં નિર્વાણસ્યાહારકતામુપાદાય ॥.... કીર્તિર્યશસ્કામાનામ્? યદિદં વિપુલધર્માહારકતામુપાદાય ॥.... વર્ણો બુદ્ધાનામ્? યદિદં અનન્તગુણભૈષજ્યદાનપતિમુપાદાય ॥.... યશસ્તથાગતાનામ્? યદિદં સર્વગુણસુખમોક્ષદાનપતિમુપાદાય ॥.... સ્તવો દશબલાનામ્? યદિદં દુર્લભધર્મરત્નદાનપતિમુપાદાય ॥.... ગુણા બોધિસત્ત્વાનામ્?

યદિદં ધર્મશિક્ષિતતામુપાદાય ॥.... ઉપેક્ષા કારુણિકાનામ્? યદિદં કૃતબુદ્ધકૃત્યકરણીયતામુપાદાય ॥.... મૈત્ર્યા દોષપ્રશમનમ્? યદિદં પ્રતિઘપ્રતિપક્ષતામુપાદાય ॥....શ્વાસો મહાયાનિકાનામ્? યદિદં સર્વબુદ્ધધર્માભિપ્રાયપારિપૂરિત્રકમુપાદાય ॥.... પ્રતિપત્તિઃ સિંહનાદનાદિનામ્? યદિદં અગ્રધર્મશ્રેષ્ઠધર્માહારિત્રકમુપાદાય ॥.... માર્ગો બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય? યદિદં સર્વકુશલધર્માહારિત્રકમુપાદાય ॥ .... મુદ્રા સર્વધર્માણામ્? યદિદં પારાદપારમવબુધ્યનતામુપાદાય ॥.... અસંહાર્યતા સર્વજ્ઞાનસ્ય? યદિદં સર્વાકુશલધર્મપ્રહાણાય ચ સંવર્તતે સર્વકુશલધર્માહારણતાયૈ ચ સર્વસત્ત્વમોક્ષાહરણતાયૈ સંવર્તતે ॥....ઉદ્યાનં બોધિસત્ત્વાનામ્? યદિદં સર્વપ્રીતિપ્રામોદ્યાત્મસુખેન સર્વસત્ત્વસુખાહરણતામુપાદાય ॥ ....વિદ્રાપણં મારસૈન્યાનામ્? યદિદં સર્વબલાહારિત્રકમુપાદાય સર્વક્લેશશમનં ચોપાદાય ॥ ....વિદ્યા ક્ષેમગામિનામ્ યદિદં સર્વોપદ્રવક્ષયાય સંવર્તતે ॥.... અર્થઃ સિદ્ધાનામ્? યદિદં સર્વધર્મસંપત્ત્યાહારિત્રકમુપાદાય ॥.... પરિત્રાણમમિત્રમધ્યગતાનામ્? યદિદં સર્વોપલમ્ભિકાનાં મિથ્યાદૃષ્ટિકાનાં પરાજયતાયૈ સંવર્તતે ॥ ....સહધર્મેણ તીર્થિકાનાં નિગ્રહઃ? યદિદં સહધર્મેણ તીર્થિકાનાં નિગ્રહમુપાદાય ॥....સત્યાકારો વૈશારદ્યાનામ્? યદિદં સર્વધર્માકોટિતપ્રત્યાકોટિતક્ષેમતામુપાદાય ॥.... ભૂતપર્યેષ્ટિર્બલાનામ્? યદિદં અવિપરીતયોગેન ॥.... પૂર્વનિમિત્તમષ્ટાદશાનામાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણામ્? યદિદં સર્વશુક્લધર્માહરણતામુપાદાય ॥ (વૈદ્ય 302).... અલંકારઃ? યદિદં દ્વાત્રિંશતાં મહાપુરુષલક્ષણાનામાહારકમુપાદાય ॥.... રતિર્મોક્ષકામાનામ્? યદિદં આદિમધ્યપર્યવસાનકલ્યાણતામુપાદાય ॥.... પ્રીતિર્જ્યેષ્ઠપુત્રાણામ્? યદિદં પૈતૃકં ધનં બુદ્ધધનાનુભાવાહારકમુપાદાય ॥.... પારિપૂરિર્બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય? યદિદં સર્વશુક્લધર્માનુરક્ષણતામુપાદાય સર્વશુક્લધર્માનન્યપોષણાહરણતામુપાદાય ॥....અભૂમિઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્? યદિદં ઉદારાપ્રમેયબુદ્ધધર્માહારકમુપાદાય ॥.... સંવિશુદ્ધિશ્ચિત્તસ્ય? યદિદં સર્વમલપ્રહાણાય સંવર્તતે ॥.... પરિશુદ્ધિઃ કાયસ્ય? યદિદં સર્વગ્લાનિપ્રશમનતામુપાદાય
॥.... પરિનિષ્પત્તિઃ વિમોક્ષમુખાનામ્? યદિદં અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મશાન્તપ્રત્યવેક્ષણતામુપાદાય ॥ ....અસંક્લિષ્ટતા રાગેણ? યદિદં અમૃતપદાહારિકમુપાદાય ॥.... વિગમો દોષસ્ય? યદિદં મહામૈત્ર્યાહારિકમુપાદાય ॥.... અભૂમિર્મોહસ્ય? યદિદં ભૂતધર્માલોકાહારકમુપાદાય ॥.... આગમઃ સંજ્ઞાનસ્ય? યદિદં સર્વલૌકિકલોકોત્તરકાયજ્ઞાનસ્યોત્પાદમુપાદાય ॥.... ઉત્પાદો વિદ્યાયાઃ? યદિદં સર્વયોનિશોમનસિકારહરણતામુપાદાય ॥.... પ્રહાણમવિદ્યાયાઃ? યદિદં સર્વયોનિશોમનસિકારવિગમાય સંવર્તતે ॥.... તૃપ્તિર્વિમુક્તિસારાણામ્? યદિદં આર્યમાહાત્મ્યાહરણતામુપાદાય ॥.... તુષ્ટિઃ સમાધિસારાણામ્? યદિદં સર્વસુખચિત્તૈકાગ્રાહરણતામુપાદાય ॥.... ચક્ષુર્દ્રષ્ટુકામાનામ્? યદિદં અહંપશ્યિતામુપાદાય ॥.... અભિજ્ઞા વિકુર્વિતુકામાનામ્? યદિદં અનાવરણતામુપાદાય કામનીયધર્મતાં ચોપાદાય ॥.... ઋદ્ધિરભિભવિતુકામાનામ્? યદિદં સર્વધર્મવિકલ્પિતજ્ઞાનાનાવરણતામુપાદાય ॥.... ધારણી શ્રુતાર્થિકાનામ્? યદિદં સર્વધર્મનિર્વાણસમતામુપાદાય ॥.... સ્મૃતેરસંપ્રમોષઃ? યદિદં નિર્વાણાલમ્બનપ્રકૃતિવ્યુપશમતામુપાદાય ॥.... અધિષ્ઠાનં બુદ્ધાનામ્? યદિદં અનન્તાહરણતામુપાદાય ॥.... ઉપાયકૌશલ્યં નાથાનામ્? યદિદં સર્વસુખક્ષેમગમનતામુપાદાય ॥.... સૂક્ષ્મમ? યદિદં નિર્વાણાલમ્બનવ્યુપશમતામુપાદાય ॥.... દુર્વિજ્ઞેયમ્? યદિદં દુઃખપ્રતિજ્ઞાનતામુપાદાય ॥.... દુરાજાનતાનભિયુક્તૈઃ? યદિદં અપ્રતિલબ્ધપૂર્વતામુપાદાય ॥.... વિવર્તો ઽક્ષરાણામ્? યદિદં સર્વવાક્યકથાનુપલબ્ધિતામુપાદાય ॥.... દુર્વિજ્ઞેયો ઘોષેણ? યદિદં સર્વધર્માચિન્ત્યતામુપાદાય ॥.... અજ્ઞાતં વિજ્ઞૈઃ? યદિદં રત્નમહાર્થિકતામુપાદાય ॥.... જ્ઞાનં સુરતૈઃ? યદિદં સત્કારાજાનતામુપાદાય ॥.... વિબુદ્ધમલ્પેચ્છૈઃ? યદિદં સત્કારાજાનતામુપાદાય ॥.... ઉદ્ગૃહીતમારવ્ધવીયૈઃ? યદિદં અનિક્ષિપ્તધુરતામુપાદાય ॥.... ધારિતં સ્મૃતિમદ્ભિઃ? યદિદં કૃતાવિપ્રણાશતામુપાદાય ॥.... ક્ષયો દુઃખસ્ય? યદિદં રાગદ્વેષમોહસંવર્તનતામુપાદાય ॥.... અનુત્પાદઃ સર્વધર્માણામ્? યદિદં સર્વવિજ્ઞાનનિરોધતામુપાદાય ॥.... એકનયનિર્દેશઃ ॥ યદિદં સર્વભવગતિચ્યુત્યુપપત્ત્યાયતનાનાં સર્વધર્માઃ સ્વપ્નોપમા
ઇતિ સર્વધર્માનુત્પાદ્યતામુપાદાય? અયમેષાં ત્રયાણાં પદશતાનાં નિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ । અયં સ ઉચ્યતે કુમાર સર્વધર્મસ્વભાવસમતાવિપઞ્ચિતો નામ સમાધિઃ ॥
ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે એકોનચત્વારિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥ 39 ॥
(વૈદ્ય 303)
40 પરીન્દનાપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
વિપુલા બુદ્ધધર્મા હિ વિપુલો દેશિતો નયઃ ।
વિપુલં ધર્મ દેશિત્વા વિપુલાંલ્લભતે ગુણાન્

યથા વિપુલમાકાશમેવં ધર્માણ લક્ષણમ્ ।
રત્નાનિ વિપુલાન્યત્ર તસ્માદ્વૈપુલ્યમુચ્યતે

વિપુલા ચરિ સત્ત્વાનાં વિપુલા તેષુ દેશિતા ।
વિપુલો આગમો યસ્ય તસ્માદ્વૈપુલ્યમુચ્યતે