સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 1

સર્વધર્મસ્વભાવસમતાવિપઞ્ચિત-સમાધિરાજસૂત્રમ્ ।
1 નિદાનપરિવર્તઃ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ ગૃધ્રકૂટે પર્વતે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધં પરિપૂર્ણેન ભિક્ષુનિયુતશતસહસ્રેણ અશીત્યા ચ બોધિસત્ત્વનિયુતૈઃ સાર્ધમ્ । સર્વૈરકજાતિપ્રતિબદ્ધૈરભિજ્ઞાભિજ્ઞાતૈર્દશદિગ્લોકધાતુસંનિપતિતૈર્ધારણીસૂત્રાન્તગતિં ગતૈઃ સર્વસત્ત્વધર્મદાનસંતોષકૈર્મહાભિજ્ઞાજ્ઞાનોદાહારકુશલૈઃ સર્વપારમિતાપરમપારમિતાપ્રાપ્તૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વસમાધિસમાપત્તિવ્યવસ્થાનજ્ઞાનકુશલૈઃ સર્વબુદ્ધસ્તુતસ્તોભિતપ્રશસ્તૈઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રવ્યાક્રમણકુશલૈઃ સર્વમારસંત્રાસનજ્ઞાનકુશલૈઃ સર્વધર્મયથાવજ્જ્ઞાનકુશલૈઃ સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનકુશલૈઃ બુદ્ધસર્વકર્મપૂજાસમાદાનપ્રજ્ઞાનકુશલૈઃ સર્વલોકધર્માનુપલિપ્તૈઃ કાયવાક્ચિત્તસમલંકૃતૈઃ મહામૈત્રીમહાકરુણાસંનાહસંનદ્ધૈઃ મહાવીર્યાસંખ્યેયકલ્પાપરિક્ષીણમાનસૈઃ મહાસિંહનાદનાદિભિઃ સર્વપરપ્રવાદાનભિભૂતૈઃ અવૈવર્તિકમુદ્રામુદ્રિતૈઃ સર્વબુદ્ધધર્માભિષેકપ્રાપ્તૈઃ । તદ્યથા - મેરુણા ચ નામ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સુમેરુણા ચ । મહામેરુણા ચ । મેરુશિખરિંધરેણ ચ । મેરુપ્રદીપરાજેન ચ । મેરુકૂટેન ચ । મેરુધ્વજેન ચ । મેરુગજેન ચ । મેરુશિખરે સંઘટ્ટનરાજેન ચ । મેરુસ્વરેણ ચ । મેઘરાજેન ચ । દુન્દુભિસ્વરેણ ચ । રત્નપાણિના ચ । રત્નાકરેણ ચ । રત્નકેતુના ચ । રત્નશિખરેણ ચ । રત્નસંભવેન ચ રત્નપ્રભાસેન ચ । રત્નયષ્ટિના ચ । રત્નમુદ્રાહસ્તેન ચ । રત્નવ્યૂહેન ચ । રત્નજાલિના ચ । રત્નપ્રભેણ ચ । રત્નદ્વીપેણ ચ । રતિંકરેણ ચ । ધર્મવ્યૂહેન ચ । વ્યૂહરાજેન ચ । લક્ષણસમલંકૃતેન ચ । સ્વરવ્યૂહેન ચ । સ્વરવિશુદ્ધિપ્રભેણ ચ । રત્નકૂટેન ચ । રત્નચૂડેન ચ । દશશતરશ્મિકૃતાર્ચિષા જ્યોતિ રસેન ચ । ચન્દ્રભાનુના ચ । સહચિત્તોત્પાદધર્મચક્રપ્રવર્તિના ચ । શુભકનકવિશુદ્ધિપ્રભેણ ચ । સતતમભયંદદાનેન ચ નામ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । અજિતબોધિસત્ત્વપૂર્વંગમૈશ્ચ સર્વૈર્ભદ્રકલ્પિકૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ । મઞ્જુશ્રીપૂર્વંગમૈશ્ચ ષષ્ટિભિરનુપમચિત્તૈઃ । ભદ્રપાલપૂર્વંગમૈશ્ચ ષોડશભિઃ સત્પુરુષૈઃ । ચતુર્મહારાજપૂર્વંગમૈશ્ચ ચાતુર્મહારાજકાયિકૈર્દેવપુત્રૈઃ । પેયાલમ્ । યાવદ્ બ્રહ્મપૂર્વંગમૈશ્ચ બ્રહ્મકાયિકૈર્દેવપુત્રૈસ્તદન્યૈશ્ચ
મહેશાખ્યમહેશાખ્યૈરુદારોદારૈર્દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યૈર્ભગવાન્ (વૈદ્ય 2) સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ઽર્ચિતો ઽપચાયિતશ્ચતસૃણામપિ પર્ષદાં સદેવલોકસ્ય લોકસ્ય વન્દનીયઃ પૂજનીયો નમસ્કરણીયઃ । તત્ર ખલુ ભગવાનનેકશતસહસ્રયા પર્ષદા પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ધર્મં દેશયતિ સ્મ આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણં પર્યવસાને કલ્યાણમ્ । સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં સંપ્રકાશયતિ સ્મ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન તસ્મિન્નેવ પર્ષત્સંનિપાતે ચન્દ્રપ્રભો નામ કુમારભૂતઃ સંનિપતિતો ઽભૂત્ સંનિષણ્ણઃ પૂર્વજિનકૃતાધિકારો ઽવરોપિતકુશલમૂલો જાતિસ્મરો લબ્ધપ્રતિભાનો મહાયાનસંપ્રસ્થિતો મહાકરુણાભિયુક્તઃ । અથ ખલુ ચન્દ્રપ્રભઃ કુમારભૂત ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં પ્રાવૃત્ય દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - પૃચ્છેયમહં ભગવન્તં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં કંચિદેવ પ્રદેશમ્, સચેન્મે ભગવાનવકાશં કુર્યાત્ પૃષ્ટપ્રશ્નવ્યાકરણાય । એવમુક્તે ભગવાન્ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - પૃચ્છ ત્વં કુમારભૂત તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં યદ્ યદેવ કાઙ્ક્ષસિ । અહં તસ્ય તસ્યૈવ પ્રશ્નસ્ય પૃષ્ટસ્ય વ્યાકરણેન ચિત્તમારાધયિષ્યામિ । સર્વજ્ઞો ઽસ્મિ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ કુમાર સર્વદર્શી સર્વધર્મબલવૈશારદ્યવૃષભતામનુપ્રાપ્તો ઽનાવરણવિમોક્ષજ્ઞાનસમન્વાગતઃ । નાસ્તિ કુમાર તથાગતસ્ય સર્વધર્મેષ્વજ્ઞાતં વા અદૃષ્ટં વા અશ્રુતં વા અવિદિતં વા અસાક્ષાત્કૃતં વા અનભિસંબુદ્ધં વા અનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ । નિત્યકૃતસ્તે કુમાર અવકાશો ભવતુ તથાગતં પ્રશ્નપરિપૃચ્છનાય । અહં તે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રશ્નસ્ય પૃષ્ટસ્ય વ્યાકરણેન ચિત્તમારાધયિષ્યામિ ॥
અથ ખલુ ચન્દ્રપ્રભઃ કુમારભૂતસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતસ્તસ્યાં વેલાયાં ભગવન્તં ગાથાભિરધ્યભાષત -
કથં ચરન્તઃ સંબુદ્ધ લોકનાથ પ્રભંકર ।
લભતે ઽચિન્તિયં જ્ઞાનં વ્યાકુરુષ્વ હિતંકર

કથં ચરન્તુ નરેન્દ્ર સત્યવાદિ નરવૃષભ નરદેવપૂજનીય ।
અતુલિયુ વરુ લબ્ધમગ્રયાણં ગિરવર પૃષ્ટ વિયાકુરુષ્વ નાથ

અધ્યાશયેન પૃચ્છામિ શાઠ્યં મમ ન વિદ્યતે ।
સાક્ષી ન કશ્ચિદન્યો મે અન્યત્ર પુરુષોત્તમાત્

વિપુલ પ્રણિધિ મહ્યમસ્તિ છન્દશ્ચરિય પ્રજાનસિ મહ્ય શાક્યસિંહ ।
ન ચ અહં વચનવિત્તકો ભવિષ્યે લઘુ પ્રતિપત્તિ ભણાહિ મે નરેન્દ્ર

(વૈદ્ય 3)
કતરાહારકા ધર્મા બુદ્ધયાને બહુંકરાઃ ।
વ્યાકુરુષ્વ મહાવીર સર્વધર્માણ પારગ

ઉપકરે ધર્મ મમ બ્રૂહિ નાથ યથ નરુ નિષેવતુ ભોતિ તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞઃ ।
અપગતભયભૈરવો અત્રસ્તો ન ચ પરિત્યાગુ કરોતિ શીલસ્કન્ધાત્ ।
વ્યપગતમદરાગદોષમોહશ્ચરતિ ચ ચારિક સર્વશાન્તદોષઃ

કથં ન ત્યજતે શીલં કથં ધ્યાનં ન રિઞ્ચતિ ।
કથં નિષેવતે ઽરણ્યં કથં પ્રજ્ઞા પ્રવર્તતે

કથં દશબલશાસને ઉદારે અભિરતિ વિન્દતિ શીલ રક્ષમાણઃ ।
કથં ભવતિ અચ્છિદ્રુ શીલસ્કન્ધઃ કથં ચ તુલેતિ સ્વભાવુ સંસ્કૃતસ્ય

કથં કાયેન વાચા પરિશુદ્ધો ભોતિ પણ્ડિતઃ ।
અસંક્લિષ્ટેન ચિત્તેન બુદ્ધજ્ઞાનં નિષેવતે

કથં ભવતિ વિશુદ્ધકાયકર્મા કથં ચ વિવર્જિત ભોન્તિ વાચદોષાઃ ।
કથં ભવતિ અસંક્લિષ્ટચિત્તઃ પુરુષવર મમ પૃષ્ટ વ્યાકુરુષ્વ

અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - એકધર્મેણ કુમાર સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતાન્ ગુણાન્ પ્રતિલભતે, ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । કતમેનૈકધર્મેણ? ઇહ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તો ભવતિ હિતચિત્તો ઽપ્રતિહતચિત્તો ઽવિષમચિત્તઃ । અનેન કુમાર એકધર્મેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતાન્ ગુણાન્ પ્રતિલભતે ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતં ગાથાભિરધ્યભાષત - (વૈદ્ય 4)
એકધર્મં સમાદાય બોધિસત્ત્વો ય વર્તતે ।
એતાન્ ગુણાન્ સ લભતે ક્ષિપ્રં બોધિં ચ બુધ્યતે

ન ચ કશ્ચિ પ્રતિહન્યતે ઽસ્ય ચિત્તમ્ અપ્રતિહતચિત્તુ યો ભોતિ બોધિસત્ત્વઃ ।
ન ચ ખિલુ જનયતિ ન પ્રદોષં લભતિ યથા પરિકીર્તિતાન્ વિશેષાન્

સમં ચિત્તં નિષેવિત્વા વિપાકો દર્શિતઃ સમઃ ।
સમાઃ પાદતલા ભોન્તિ સમશ્ચાચારગોચરઃ

સમમવિષમચિત્તુ ભાવયિત્વા અપગતદોષખિલઃ પ્રહીણકાઙ્ક્ષઃ ।
ચરણવરતલાઃ સમાસ્ય ભોન્તિ પરમપ્રભાસ્વર શુદ્ધદર્શનીયઃ

દશદિશિત વિરોચિ બોધિસત્ત્વઃ સ્ફુરતિ શિરીય પ્રભાય બુદ્ધક્ષેત્રમ્ ।
યદ ભવતિ સ લબ્ધુ શાન્તભૂમિ તદ બહુસત્ત્વ સ્થપેતિ બુદ્ધજ્ઞાને