સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
ગ્રન્થારમ્ભે નિર્વિન્ઘેન પ્રારિપ્સિતપરિસમાપ્તિકામો વાઙ્મયાધિકૃતતયા વાગ્દેવતાયાઃ સાંમુખ્યમાધત્તે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વીક્ષ્ય કૌસ્તુભગતં નિજબિમ્બં હૃદ્રતાન્યવનિતાજનબુદ્ધ્યા ।
માનમાશ્રિતવતીં નિજકાન્તાં ચિન્તયામ્યનુનયન્તમનન્તમ્ ॥ 1. ॥
દૃષ્ટ્વા ભૂરિતધ્વનિપ્રભૃતિકાલઙ્કારશાસ્ત્રં મુહુ- સ્તન્મૂલઞ્ચ વિસૃષ્ટમર્થમખિલં કાવ્યપ્રકાશસ્ય ચ ।
સાહિત્યોત્તરદર્પણં વિશદયન્નાન્દયન્ સજ્જનાન્ ભટ્ટાચાર્ય્યમહેશ્વરો વિતનુતે વિજ્ઞાપ્રિયાં ટિપ્પણીમ્ ॥ 2 ॥
શરદિન્દ્વિત્યાદિ સ્વીયશ્લોકં ગ્રન્થકૃદુત્થાપયતિ--ગ્રન્થારમ્ભ ઇતિ ।
ગ્રન્થસ્ય પ્રકૃતગ્રન્થસ્ય સાહિત્યદર્પણાખ્યસ્ય, આરમ્ભે આરમ્ભકાલે, વાગ્દેવતાયાઃ સામ્મુખ્યામાનુકૂલ્યમાધત્તે જનયતી અર્થઃ ।
અત્ર ગ્રન્થકૃદેબ કર્ત્તા બોધ્યઃ ।
આરમ્ભકાલસ્ય સ્થૂલત્વાદ્ યોગ્યતાવશાત્ તત્પૂર્વકાલે એવ સામ્મુખ્યાધાનં બોધ્યમ્ ।
ન ચ શ્લોકે સામ્મુખ્યાધાનબોધકાભાવાત્ કથમિદમાભાષિતમિતિ વાચ્યમ્, શરદિન્દ્વિત્યાદિ તત્સૌન્દર્ય્યકથનરૂપસ્તુત્યા સ્વચેતસિ તમોનાશાર્ઽથ પ્રકાશનપ્રાર્થનયા ચ તલ્લાભાત્, સ્તુતસ્યાનુકૂલત્વનિયમાત્ તદાનુકૂલ્યં પ્રત્યેવાભીષ્ઠપ્રાર્થનાચ્ચ ચેતસ્યર્થપ્રકાશે સત્યપિ વિઘ્નાદ્ ગ્રન્થસ્ય સમાપ્તિર્ન ભવતીત્યતે ।
નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તિરપિ તત્સામ્મુખ્યાત્ કામનીયેત્યત આહ- નિર્વિઘ્નેનેતિ ।
સમાપ્તિમાત્રસ્ય લૌકિકારણાધીનત્વે ઽપિ તદ્વિઘ્નવિઘાતો દેવતાનુકૂલ્યાદેવેતિ વિઘ્નાભાવવિશિષ્ઠસમાપ્તિ કામનયાપિ વિઘ્નાભાવરૂપવિશેષણાંશો વિષયીક્રિયતે અહં સુખી સ્યામિતિ કામનયા સુખંશા ઇવ ।
પ્રારિપ્સિતગ્રન્થપરિસમાપ્તિરૂપે ફલે ઽન્યદેવતાપેક્ષયા તસ્યાઃ શીઘ્નકારિત્વપ્રતિપાદનાય તદ્વિશેષણમાહ--વાઙ્મયેતિ--સ્વાર્થે મયટ્ ।
વાગધિકૃતાયા ઇત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વાઙ્મયાધિકૃતતયેતિ પ્રામાણિકઃ પાઠઃ ।
તથા ચ વાગાત્મકસ્ય ગ્રન્થસ્ય નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તિરૂપં ફલં વાગધિકારિણ્યા શીઘ્રં દાતું શક્યમેવેતિ દર્શિતમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) પ્રણમામિ પરાં દેવીં મૂલાધારધૃતોદયામ્ ।
યાદ્વિવર્ત્તમિમં કૃત્સ્ન્નં પ્રપઞ્ચં પરિચક્ષતે ॥ 1 ॥
આસીત્ કપિઞ્જલકુલક્ષીરાકૂપારચન્દ્રમાઃ ત્રિકલિઙ્ગધિપધરાધામધીસચિવઃ કૃતી ॥ 2 ॥
અશેષભાષારમણીભુજઙ્ગઃ સાહિત્યવિદ્યર્ણવકર્ણધારઃ ।
ધ્વન્યધ્વનિપ્રૌઢધિયાં પુરોગઃ શ્રીવશ્વનાથઃ કવિચકવર્ત્તો ॥ 3 ॥
સ્વલ્પાક્ષરઃ સુબોધાર્થઃ પ્રધ્વસ્તાશેષઢૂષણઃ ।
સાહિત્યદર્પણો નામ ગ્રન્થસ્તેન વિનિર્મિતઃ ॥ 4 ॥
પારં સાહિત્યવિદ્યાબ્ધેર્ગન્તું વાઞ્છન્તિ યે ક્ષિતૌ કૃતિરેષા તરિસ્તેષાં વિશ્વનાથમહાકવેઃ ॥ 5 ॥
શ્રવ્યાભિનેયાલઙ્કારતત્ત્વં સત્કવિસમ્મતમ્ ।
યદિહાસ્તિ તદન્યત્ર યન્નેહાસ્તિ ન તત્ ક્વચિત્ ॥ 6 ॥
અસ્ય સત્કવિવાગ્ગુમ્ફજીવાતોઃ કૃતિનાં મુદે ।
મયા વિધીયતે ટીકા દુર્બોધાર્થ-વેબોધૈની ॥ 7 ॥
ઇહ ખલુ સૂત્રાણામેવાર્થં વૃત્ત્યા વિશદીકુર્વન્ ગ્રન્થાદૌ વિઘ્નવિઘાતાય અવિગીતસદાચારપરમ્પરાપ્રાપ્તતયા સ્વાભીષ્ટદેવતારાધનેન સમ્મુખીકરણસૂચિકાં કારિકામવતારયતિ-ગ્રન્થેતિ ।
વિન્ઘઃ પ્રતિબન્ધકદુરિતસદ્ભાવઃ પ્રવર્ત્તકસુકૃતવિરહો વા, તસ્ય અભાવઃ-નિર્વિન્ઘમ્, અવ્યયીભાવઃ ।
પ્રારિપ્સિતં પ્રારબ્ધુમિષ્ટં દૃશ્યશ્રવ્યકાવ્યનિરૂપકં પ્રમેયજાતમ્, તસ્ય પરિસમાપ્તિર્યાવદ્વિવક્ષિતાર્થસ્યાસ્ખલનપૂર્વકં સમાપનમ્ ।
વાઙ્મયેત્યનેન સ્વશાસ્ત્રવિધેયવગ્વૈભવદાતૃતયા હ્માદિદેવારાધ્યત્વેન ભગવત્યાઃ પ્રકૃતાર્થનિર્વાહકત્વં સૂચિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શરદિન્દુસુન્દરરુચિશ્ચેતસિ સા મે ગિરં દેવી ।
અપહૃત્ય તમઃ સંતતમર્થાનખિલાન્પ્રકાશયતુ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) શરદિન્દ્વિત્યાદિ ।
શરદિન્દુવત્ સુન્દરરુચિઃ, સા પ્રસિદ્ધાગિરાં દેવી સરસ્વતી, મે મમ ચેતસિ સન્તતં વિસ્તૃતં, તમઃ તમસ્તુલ્યમજ્ઞાનમ્, અપહૃત્ય, અખિલાન્ મયા વક્ષ્યમાણાન્ અર્થાન્ પ્રકાશયત્વિત્યર્થઃ ।
અત્રાદ્યે પાદે લુપ્તોપમામહિમ્ના શરદિન્દોરપિ સુન્દરરુચિત્વં સન્તતં તમઃ પદાર્થાન્ધકારનાશકત્વં ઘટપટાદ્યખિલાર્થપ્રકાશકત્વં ચ સિદ્ધ્યતિ ।
તથા ચ એભિઃ સાધર્મ્યૈઃ શરદિન્દુગીર્દેવ્યોરુપમાનોપમેયભાવ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) શરદીત્યાદિ-શરદિન્દુસુન્દરરુચેરેવ શરદિન્દોઃ સુન્દરરુચિરિત્યધ્યવસાના ।
સેતિ તચ્છબ્દાચ્ચતુરાનનાદિવાગ્વૈભવાદિદાતૃતયા પ્રસિદ્ધા ।
તમો ઽજ્ઞાનમમ્ધકારશ્ચ, અર્થાન્-વિવક્ષિતપ્રમેયાન્ ઘટપટાંશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય ગ્રન્થસ્ય કાવ્યાઙ્ગતયા કાવ્યફલૈરેવ ફલવત્ત્વમિતિ કાવ્યફલાન્યાહ--
ચતુર્વર્ગફલપ્રાપ્તિઃ સુખાદલ્પધિયામપિ ।
કાવ્યાદેવ યતસ્તેન તત્સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે

ચતુર્વર્ગફલપ્રાપ્તિહિ કોવ્યતો "રામાદિવત્પ્રવતિતવ્યં ન રાવણાદિવત્" ઇત્યાદિઃ કૃત્યાકૃત્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપદેશદ્વારેણ સુપ્રતીતૈવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) કાવ્યાઙ્ગતયેતિ---કાવ્યવિચારકત્વેન તદઙ્ગતા ।
ચતુર્વર્ગા ધર્માર્થકામમોક્ષાઃ, તદ્રૂપસ્ય ફલસ્ય પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
કાવ્યસ્ય ચતુર્વર્ગફલપ્રાપકત્વં દર્શયતિ--રામાદિવદિતિ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપદેશદ્વારેણેતિ--પ્રવૃત્ત્યુપદેશેન પ્રવૃત્તસ્ય ધર્મોત્પત્તિઃ સાક્ષાદેવ, નિવૃત્ત્યુપદેશેન નિવૃત્તસ્ય ધર્મોત્પત્તિઃ પ્રતિબન્ધકદુરિતાનુત્પત્ત્યા ચ, દ્વેધાપિ તેષાં પ્રાપકત્વમ્ ।
પ્રવૃત્તિજન્યધર્માત્તુ સાક્ષાદેવાર્થાદયઃ ।
લોચના:
(લો,ઇ) "પ્રયોજનમનુદ્દિશ્ય ન મન્દો ઽપિ પ્રવર્ત્તતે"ઇતિ નિબધ્યમાનકાવ્યપરીક્ષાશાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજને વત્કવ્યે "અઙ્ગિનઃ ફલેનૈવાઙ્ગસ્ય ફલવત્તા"ઇતિ ન્યાયાત્ ઉત્કાં કાવ્યફલપ્રતિપાદિકાં દ્વિતીયકારિકામવતારયતિ-અસ્યેતિ ।
કાવ્યાઙ્ગત્વં કાવ્યપરીક્ષાશાસ્ત્રત્વાત્ ।
ચત્વારો વર્ગાઃ ધર્માર્થકામમોક્ષાઃ ।
કૃત્યાકૃત્યપ્રવૃત્તીત્યનેન કાવ્યસ્ય શાસ્ત્રત્વં પ્રદર્શિતમ્ ।
યદાહુઃ "પ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા નિત્યેન કૃતકેન વા ।
પુંસાં યેનોપદિશ્યેત તચ્છાસ્ત્રમિતિ કથ્યતે ॥
નનુ કથં કવિનોપ્તાદિતેતિવૃત્તાનાં માલતીમાધવરત્નાવલીમૃચ્છકટિકાદીનાં સ્વાભિધેયેષુ પ્રામાણ્યમ્ ? નચાપ્રમાણરૂપસ્ય શબ્દસ્ય શાસ્ત્રત્વમિતિ ચેદત્રાહ--- "સુવિદગ્ધપ્રમા કાવ્યં પ્રમાણં સર્વભેવ નઃ ।
સ્વપ્રકાશરસાસ્વાદપ્રમિતિપ્રભવં યતઃ" ॥
ઇતિ ।
નતુ પ્રકારભેદાઃ પ્રહેલિકા વ્યહ્ગ્યાર્થવિશિષ્ઠા નીરસા વાક્યવિશેષાઃ ।
યથા- કે દારપોષણરતાઃ કા શીતલામ્બુવાહિની ગઙ્ગા ।
કં સંજઘાન કૃષ્ણઃ કં બલવન્તં ન બાધતે શીતમ્ "ઇતિ ।
અત્ર હિ પ્રશ્નરૂપોર્ઽથો વાચ્યઃ, ઉત્તરરૂપશ્ચ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
તશ્વાવિનિબદ્ધવિભાવાદિજ્ઞાનસ્ય બાષ્પારોપિતધૂમજ્ઞાનાદેસ્તાત્ત્વિકધૂમધ્વજાદિજ્ઞાપકત્વવત્ રસપ્રમિત્યબુપપાદકત્વમિતિ ચેત્તત્રાપ્યાહ---"શરીરાદિવિવત્કાત્મતત્ત્વભાવનયા યથા ।
તત્ત્વતો ઽપ્રમયાસ્પષ્ટ-તત્ત્વસાક્ષાત્કૃતિઃ પ્રમા ॥
અસત્યમુલ્લિખન્ત્યાપિ વિભાવાદિધિયામુયા ।
તદ્વદેવ રસાદીનાં વ્યક્તિઃ પ્રકરણાદિષુ" ॥
ઇતિ ।
ઇહ ચ ન્યાયો ઽયમન્વાચયઃ, પ્રકરણાદિ પ્રમાણં રસાસ્વાદજનકત્વાત્ કાવ્યત્વાદ્વા, યદેવં તદેવં, યથા રામાયણાદિ, તથા ચેદં, તસ્માત્તથેતિ ।
ન યદેવં ન તદેવં યથા પ્રહેલિકેતિ ।
નનુ રસરૂપપ્રમાણત્વેપિ પ્રકરણાદેઃ રત્યાસ્વાદાનન્તરમસદ્ભૂતત્વેનાર્થાનર્થોપદર્શનાભાવાદ્ધિતાહિતપ્રવૃત્ત્ ઇનિવૃત્તિકારિત્વપ્રયોજિતં કથં હિ શાસ્ત્રત્વમિતિ ન વાચ્યમ્ ।
તથા હિ-- "લોકપ્રસિદ્ધો વ્યુત્પાદો નાટકાદ્યવલોકનાત્ ।
કાર્ય્યદર્શનતસ્તસ્યાનુગુણા હેતુકલ્પના"ઇતિ ન્યાયેન સત્યાસત્યત્વં વર્ણનાબલાત્ ॥
"સ્ફુરતા, તેન વૃત્તેન વ્યુત્પત્તિર્જાયતે નૃણામ્ ।
સત્યાસત્યત્વજિજ્ઞાસા રસાદેશ્ચરિતેષ્વપિ ॥
વ્યુત્પત્તિકાલેનૈવાસ્તિ તયા પાશ્ચાત્યયા ત્વલમ્ ।
"કાકો ઽસ્તિ વાટિકામધ્યે"ઇતિ બાલવિભીષિકા ॥
સ્વાર્થંપ્રામારાયહીનાપિ ન કિં વ્યુત્પત્તિસાધનમ્ ।
રસસ્ય જ્ઞાનરૂપત્વં તાદાત્મ્યાદિતિ વક્ષ્યતે ॥
નચાપ્રમારસજ્ઞાનં શુક્તૌ રજતધીરિવ ।
તસ્મિન્ ન જાયતે બાધો યસ્માદૌત્તરકાલિકઃ," ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તં ચ (ભામહેન)--
"ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વૈચક્ષણ્યં કલાસુ ચ ।
કરોતિ કીર્તિં પ્રીતિં ચ સાધુકાવ્યનિષેવણમ્" ॥
ઇતિ ।
કિઞ્ચ કાવ્યાદ્ધર્મપ્રાપ્તિર્ભગવન્નારાયણચરણારવિન્દસ્તવાદિના, "એકઃ શબ્દઃ સુપ્રયુક્તઃ સમ્યગ્જ્ઞાતઃ સ્વર્ગે લોકે કામધુગ્ભવતિ" ઇત્યાદિવેદવાક્યેભ્યશ્ચ સુપ્રસિદ્ધૈવ ।
અર્થપ્રાપ્તિશ્ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધા ।
કામપ્રાપ્તિશ્ચાર્થદ્વારૈવ ।
મોક્ષપ્રાપ્તિશ્ચૈતજ્જન્યધર્મફલાનનુસંધાનાત્, મોક્ષોપયોગિવાક્યે વ્યુત્પત્ત્યાધાયકત્વાચ્ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) કલા વૈદગ્ધી, વૈચક્ષણ્યં પ્રવર્ત્તકં જ્ઞાનં પ્રવૃત્ત્યુપદેશાત્, એતજ્જન્યફલાનનુસન્ધાનાદિતિ--તત્ર ફલં કાશીપ્રાપ્તિર્યોગાભ્યાસશ્ચ, વ્યુત્પત્ત્યાધાયકત્વાદિતિકાવ્યસ્થસંસ્કૃતદર્શનાદ્ વ્યુત્પત્તેઃ ।
એતાનિ ચ ફલાનિ કાવ્યવિશેષાણામેવ ।
તથા ચ સમસ્તકાવ્યપ્રયોજનમ્--"કાવ્યં યશસેર્ઽથકૃતેઠ ઇતિ યત્ કાવ્યપ્રકાશકારેણોક્તં તચ્ચ "કરોતિ કીર્ત્તિં પ્રીતિં ચ" ઇત્યત્રૈવોક્તમ્, સમસ્તકાવ્યફલેન તેનૈવાસ્ય ફલવત્ત્વં બોધ્યમ્,
લોચના:
(લો,ઈ) સુપ્રયુક્તઃ વ્યાકરણાવિરોધેનોક્તઃ ।
મોક્ષોપયોગિવાક્યં શ્રુત્યાદિ ।
તત્ર વ્યુત્પત્ત્યાધાયકત્વં પદપદાર્થસમ્બન્ધબોધકત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચતુર્વર્ગપ્રાપ્તિર્હિ વેદશાસ્ત્રેભ્યો નીરસતયા દુઃખાદેવ પરિણતબુદ્ધીનામેવ જાયતે ।
પરમાનન્દસદોહજનકતયા સુખાદેવ સુકુમારબુદ્ધીનામપિ પુનઃ કાવ્યાદેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) નનુ ચતુર્વર્ગફલસાધકે વેદશાસ્ત્રે સતિ કિમર્થં લોકઃ કાવ્યે પ્રવર્ત્તતામિત્યત આહ--ચતુર્વર્ગફલપ્રાપ્તિરિતિ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સુખાદિત્યાદિ વિવૃણોતિ-ચતુર્વર્ગેતિ ।
પરમાનન્દો રસાદિરૂપઃ તત્સન્દોહો વિગલિતવેદ્યાન્તરરસતતિસ્તજ્જનકત્વાદ્યુપચારાત્ ।
સુકુમારમતયઃ સુખૈકપ્રવણાઃ રાજપુત્રપ્રભૃતયઃ ।
પરિણતબુદ્ધયઃ શ્રુત્યાદ્યભ્યાસબ્ધક્લેશાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ તહિ પરિણતબુદ્ધિભિઃ સત્સુ વેદશાસ્ત્રેષુ કિમિતિ કાવ્યે યત્નઃ કરણીય ઇત્યપિ ન વક્તવ્યમ્ ।
કટુકૌષધોપશમનીયસ્ય રોગસ્ય સિતશર્કરોપશમનીયત્વે કસ્ય વા રોગિણઃ સિતશર્કરાપ્રવૃત્તિઃ સાધીયસી ન સ્યાત્ ? કિઞ્ચ કાવ્યસ્યોપાદેયત્વમગ્નિપુરાણે ઽપ્યુક્તમ્--
"નરત્વં દુર્લભં લોકે વિદ્યા તત્ર સુદુર્લભા ।
કવિત્વં દુર્લભં તત્ર શક્તિસ્તત્ર સુદુર્લભા" ॥
ઇતિ ।
"ત્રિવર્ગસાધનં નાટ્યમ્" ઇતિ ચ ।
વિષ્ણુપુરાણે ઽપિ--
"કાવ્યાલાપાશ્ચ યે કેચિદ્રીતકાન્યખિલાનિ ચ ।
શબ્દમૂતિધરસ્યૈતે વિષ્ણોરંશા મહાત્મનઃ" ॥
ઇતિ ।
તેન હેતુના તસ્ય કાવ્યસ્ય સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
એતેનાભિધેયં ચ પ્રદર્શિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) એવં ચાભિધેયં ચેતિ ।
નિરૂપણાર્થં કાવ્યસ્ય એતદ્ગ્રન્થાભિધેયત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) શક્તિઃ કવિત્વબીજરૂપઃ સંસ્કારવિશેષઃ યાં વિના કાવ્યં ન પ્રસરેત્, પ્રસૃતં વા ઉપહસનીયં સ્યાત્ ।
નાટ્યમભિનેયં નાટકાદિ ।
કાવ્યપરીક્ષણં દિદર્શયિષુઃ પ્રાચીનકાવ્યલક્ષણેષુ પ્રમેયવિરોધં દર્શયન્નાહ--તત્ કિં સ્વરૂપમિત્યાહ--"તદદોષાવિતિ" તદિતિ કાવ્યમ્, દોષાઃ શ્રુતિકટ્વાદયઃ, ગુણા માધુર્ય્યાદયઃ, ક્વાપ્યનલઙ્કૃતીત્યનેન સર્વત્ર સાલઙ્કારૌ શબ્દાર્થૌ કાવ્યમ્, ક્વચિત્તુ સ્ફુટાલઙ્કારવિરહે ઽપિ ન કાવ્યત્વહાનિરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્કિંસ્વરૂપં તાવત્કાવ્યમિત્યપેક્ષાયાં કશ્ચિદાહ--
"તદદોષૌ શબ્દાર્થૌ સગુણાવનવાલંકૃતી પુનઃ ક્વપિ" ઇતિ ।
એતચ્ચિન્ત્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:

(વિ, છ) કશ્ચિદિતિ કાવ્યપ્રકાશકાર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ--
યદિ દોષરહિતસ્યૈવ કાવ્યત્વાઙ્ગીકારસ્તદા--
"ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરયસ્તત્રાપ્યસૌ તાપસઃ સો ઽપ્યત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસકુલં જીવત્યહો રાવણઃ ।
ધિગ્ધિક્છક્રજિતં પ્રબોધિતવતા કિં કુમ્ભકર્ણેન વા સ્વર્ગગ્રામટિકાવિલુણ્ઠનવૃથોચ્છૂનૈઃ કિમેભિર્ભુજૈઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ન્યક્કારો હ્યયમેવેતિ--શ્રીરામાક્રાન્તલઙ્કસ્ય રાવણસ્ય વિષાદોક્તિરિયમ્, મે યદરયઃ અયમેવ ન્યક્કારઃ ।
તપસ્વિભક્ષકસ્ય મમ એકસ્તાપસો ઽરિરિતિ, અત્યન્તન્યક્કારત્વાત્, આસ્તાં સો ઽપિ સિન્ધોરુદીચીતીરે ખરદૂષણાદિહન્તા, સો ઽપ્યત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસકુલં નતુ દ્વિત્રિરાક્ષસાન્ ।
અહો આશ્ચર્યમેવં ન્યક્કારો ઽપિ રાવણો જીવતીતિ ।
ભવતુ વા મમ દૈવસ્ય પ્રાતિકૂલ્યાદેવં, શક્રસ્ય જેતારમ્ અર્થાત્ મેઘનાદં મમ પુત્રં ધિક્ ધિક્, તથા પ્રબોધિતવતા પ્રબોધિતં પ્રબોધઃ તદ્વતા ભાવક્તન્તત્વેન પ્રબોધવતા કુમ્ભકર્ણેન વા કિં ફલમિત્યર્થઃ ।
નત્વત્ર ક્તવતુઃ, તસ્ય કર્મણ્યનભિધાનાત્, તથા મમ ભુજૈર્વાપિ કિમ્ ? કીદૃશૈઃ, મમ વિલુણ્ઠને સ્વર્ગો ઽપિ ગ્રામટિકા સ્વલ્પગ્રામઃ, તદ્વિલુણ્ઠનેન વૃથોચ્છૂનૈઃ નિષ્ફલમુદ્ભટૈઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ન્યક્કાર ઇતિ-એતદ્રામભદ્રેણાભિભૂયમાનસ્ય રાવણસ્ય નિર્વેદવાક્યમ્ ।
ક્ષુદ્રો ગ્રામો ગ્રામટિકા ।
વિલુણ્ઠનં વિધૂનનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય શલોકસ્ય વિધેયાવિમર્શદોષદુષ્ટતયા કાવ્યત્વં ન સ્યાત્ ।
પ્રત્યુત ધ્વનિ(સ) ત્વેનોત્તમકાવ્યતાસ્યાઙ્ગીકૃતા, તસ્માદવ્યાપ્તિર્લક્ષણદોષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) વિધેયાવિમર્શેતિ--વિધેયસ્ય ન્યક્કારસ્યોદ્દેશ્યાદરિમત્ત્વાત્ પૂર્વનિપાતાત્ "અનુવાદ્યમનુક્ત્વૈન વિધેયમુદીરયેત્" ઇતિ નિયમાત્ ।
અનુભવબલાદેષ નિયમઃ ।
કાવ્યત્વં ન સ્યાદિતિ--નત્વિષ્ઠાપત્તિરિત્યત આહ--પ્રત્યુતેતિ ।
અઙ્ગીકૃતેતિ સર્વૈરિતિ શેષઃ ।
ન કેવલં કાવ્યપ્રકાશકૃતા, પરં સર્વૈઃ ।
કાવ્યપ્રકાશકૃતા કાવ્યપ્રકાશે, "ઇદમુત્તમમતિશયિનિ વ્યઙ્ગ્યે વાચ્યાદ્ ધ્વનિર્બુધૈઃ કથિતઃ" ઇત્યનેન લક્ષણેન ધ્વનિયુક્તત્વાદસ્ય ઉત્તમકાવ્યત્વસ્વીકારાત્, તસ્માદવ્યાપ્તિદોષ ઇતિ---અત્ર દોષસામાન્યાભાવો લક્ષણઘટક ઇતિ તદભિપ્રાયમુન્નીય ઇદમુક્તમ્, તસ્ય તુ શાબ્દબોધવિઘટકદોષસામાન્યાભાવ એવાભિપ્રયઃ ।
અન્યથા "તથાભૂતાં દૃષ્ટ્વા નૃપસદસિ પાઞ્ચાલતનયામ્" ઇત્યાદિશ્લેકઃ કાકુસહકૃતધ્વન્યુદાહરણતયોક્ત્વા કથં તેનૈવ ન્યૂનપદત્વદોષે ઉદાહૃતઃ ।
કથં વા "કૃતમનુમતં દૃષ્ટં વા યૈરિદં ગુરુપાતકમ્" ઇત્યાદિશ્લેકઃ રૌદ્રરસોદાહરણત્વેનોક્ત્વાપિ પુનરુક્તદોષત્વે ઉદાહૃતઃ ।
તસ્માદવ્યાપ્તિપ્રદર્શનં તદભિપ્રાયાનવધાનાદેવ ।
લોચના:
(લો, ૠ) વિધેયાવિમર્શો ઽવિમૃષ્ટવિધેયાંશઃ ।
વૃથોચ્છૂનૈરિત્યત્ર ભુજામુચ્છૂનતયા બૃથાત્ત્વસ્ય તત્કાલમાત્રજાતત્વાભિપ્રયેણ વિધેયતાં નેતુમુચિતસ્ય તત્પુરુષસમાસેન કવિના ગુણીભાવં નીતતયા પૂર્વસિદ્ધત્વાત્ અનુવાદ્યત્વ-પ્રતીતિરિતિ વિધેયસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિમર્શઃ, અનિર્દ્દશઃ ।
અસ્ય શ્લોકસ્યાઙ્ગીકૃતા પૂર્વાચાર્ય્યૈરિતિ શેષઃ ।
ધ્વનિત્વં હ્યત્ર પ્રતિપદમેવાવભાસતે ।
તથા હિ, અયમેવેત્યન્યયોગવ્યવચ્છેદસૂચકસ્ય એવકારસ્ય, મે ઇતિ કાકુપદસ્ય, અરય ઇતિ બહુવચનસ્ય, અત્રૈવેતિ સર્વનામ્નઃ, નિહન્તિ જીવતીતિ તિઙઃ, અહો ઇત્યવ્યયસ્ય, રાવણ ઇતિ તત્ તત્ વિશેષાર્થાન્તરસંકમિતવાચ્યપદસ્ય, ધિક્ ધિક્ ઇતિ દ્વિરુક્તેઃ, શકજિતમિતિ તાચ્છીલ્યવિહિતક્કિપ્પ્રત્યયસ્ય, ગ્રામટિકેતિ કરૂપતદ્વિતસ્ય, વિઠ્ઠુણઠનેતિ વ્યુપસર્ગસ્ય, ભુજૈરિતિ બહુવચનસ્ય તદ્વ્યઞ્જકવિશેષત્વાત્ અસંલક્ષ્યકમો ધ્વનિશ્ચાત્ર સ્વામાનનાન્નિર્વેદાખ્યઃસંચારિભાવઃ ।
તસ્માદવ્યાપ્તિઃ ।
ધ્વનિકારાદિભિઃ ધ્વનિત્વેનોત્તમકાવ્યત્વસ્યાઙ્ગીકારાત્ સમનન્તરશ્લેકે તદદોષવિતિ લક્ષણાવ્યાપનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ કશ્ચિદેવાંશો ઽત્ર દુષ્ટો ન પુનઃ સર્વો ઽપીતિ ચેત્, તર્હિ યત્રાંશે દોષઃ સો ઽકાવ્યત્વપ્રયોજકઃ, યત્ર ધ્વનિઃ સ ઉત્તમકાવ્યત્વપ્રયોજક ઇત્યંશાભ્યામુભયત આકૃષ્યમાણમિદં કાવ્યમકાવ્યં વા કિમપિ ન સ્યાત્ ।
ન ચ કંચિદેવાંશં કાવ્યસ્ય દૂષયન્તઃ શ્રતિદુષ્ટાદયો દોષાઃ, કિં તર્હિ સર્વમેવ કાવ્યમ્ ।
તથાહિ--
કાવ્યાત્મભૂતસ્ય રસસ્યાનપકર્ષકત્વે તેષાં દોષત્વમપિ નાઙ્ગીક્રિયતે ।
અન્યથા નિત્યદોષાનિત્યદોષત્વવ્યવસ્થાપિ ન સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) સ્વદત્તદોષં ચ સ્વોદ્ભાવિતસિદ્ધાન્તેન ઉદ્ધર્તુમાશઙ્કતે--નન્વિતિ ।
તદ્દૂષયતિ--ચેત્તર્હેતિ ।
નન્વંશવિશેષસ્થિતેન દોષેણ અપરાંશાદૂષણાત્તદંશે કાવ્યત્વં દોષવદંશે ચાકાવ્યત્વં સ્યાદત આહ--નચેતિ ।
કિં તર્હિ સમસ્તમેવેતિ, સમસ્તસ્યૈવ દૂષણે યુક્તિમાહ--તથા હિ--અન્યથેતિ ।
કાવ્યાત્મભૂતરસાદ્યદૂષણે ઽપીત્યર્થઃ ।
નિત્યદોષાનિત્યદોષેતિ ।
ચ્યુતસંસ્કારાદયઃ સમસ્તરસાપકર્ષકત્વાન્નિત્યાઃ, શ્રુતિદુષ્ટત્વં તુ કતિપયશૃઙ્ગરાદિરસાપકર્ષત્વાદનિત્યમિત્યભિયુક્તકૃતાં વ્યવસ્થાપિ ન સ્યાત્, તન્મતે રસાપકર્ષકત્વસ્ય દોષત્વપ્રયોજકત્વાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) કશ્ચિદેવાંશઃ, વૃથોચ્છૂનૈરિત્તિ ભાવઃ ।
ઇદં પદ્યમ્, નનુ પદૈકસ્યૈવ વિષયસ્ય વિરુદ્ધધર્મયોગઃ સ્યાત્ ।
ઇહ તુ દોષસ્ય યદઙ્ગસ્ય દૂષકત્વં તસ્યાકાવ્યત્વમ્, ધ્વનેશ્ચ યસ્યોત્કર્ષકત્વં તસ્યોત્તમકાવ્યત્વમિતિ દ્વયોર્ન વિરોધઃ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-ન ચેતિ ।
કથમઙ્ગમાત્રનિષ્ઠસ્ય દોષસ્ય કાવ્યાપકર્ષકતેત્યત આહ-તથા હીતિ ।
રસાપકર્ષકાણામેવ દોષત્વાત્, કથમેવેત્યાહ-અન્યથેતિ ।
રસાપકર્ષકત્વે ઽપ્યદોષત્વે, નિત્યદોષાશ્ચ્યુતસંસ્કૃતપ્રભૃતયઃ, તેષાં સકલરસાપકર્ષકત્વાત્, અનિત્યદોષાઃ શ્રુતિકટુપ્રભૃતયઃ તથા હિરૌદ્રાદિરસે પ્રરૂઢશ્રુતિકટુત્વસ્ય ગુણત્વમ્, યથા મમ તાતપાદાનાં વિજયનરસિંહે--- "નિઃશ્વાસોદ્ઘાતવાતપ્રસરધુતકુલાહાર્ય્યમુદ્ઘૃષ્ટદંષ્ટ્રા- જાતજ્યોતિઃ સ્ફુલિઙ્ગપ્રકરવિરચિતોલ્કાનિકાયાભિશઙ્કાઃ ।
અર્દ્ધેપારીન્દ્રમર્દ્ધેનરમહહ મહાલોકમાલોક્ય લોકાઃ સ્તોકાસ્તોકાવિશેષાઃ શરણમુપયયુર્વારિધિં વારિધિં વા" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદુક્તં ધવનિકૃતા--
"શ્રુતિદુષ્ટાદયો દોષા અનિત્યા યે ચ દર્શિતાઃ ।
ધ્વન્યાત્મન્યેવ શૃઙ્ગારે તે હેયા ઇત્યુદાહૃતાઃ" ॥
ઇતિ ।
કિઞ્ચ એવં કાવ્યં પ્રવિરલવિષયં નિર્વિષયં વા સ્યાત્, સર્વથા નિર્દેષસ્યૈકાન્તમસંભવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ધ્વન્યાત્મન્યેવેતિ--ધ્વનિકાવ્યસ્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે ઇત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારપદં ચાત્ર માધુર્ય્યવદ્રસોપલક્ષકમ્ ।
તેન કરુણશાન્તરસયોશ્ચ તે હેયા ઇત્યર્થઃ ।

નનુ નિત્યત્વાનિત્યત્વપ્રયોજકમેવ રસાપકર્ષકાનપકર્ષકત્વં, દોષતાપ્રયોજકં તુ ન રસાપકર્ષકત્વં, કિન્ત્વભ્યુક્તોક્તિત્તત્સ્વરૂપમેવ તત્પ્રયોજકમિત્યત આહ--કિંચેતિ ।
લોચના:
(લો, એ) ધ્વન્યાત્મનિ ધ્વનિસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
નનૂત્તમકાવ્યત્વેનાઙ્ગીકૃતાનામપિ સદોષત્વે કાવ્યત્વં માભૂત્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--કિઞ્ચેતિ ।
એવમ્ અદોષશબ્દર્થયોરેકવાક્યત્વે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નન્વીષદર્થે નઞઃ પ્રયોગ ઇતિ ચેત્તર્હિ "ઈષદ્દોષૌ શબ્દાર્થૌ કાવ્યમ્" ઇત્યુક્તે નિર્દેષયોઃ કાવ્યત્વં ન સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) ઈષદર્થે નઞ ઇતિ---અદોષાવિતિ નઞ ઇત્યર્થઃ ।
નિર્દેષયોરિતિ શબ્દાર્થયોરિત્યર્થઃ ।
પ્રૌઢદોષયોસ્તુ કાવ્યત્વાભાવસ્ય ઇષ્ટત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તથા ચ ન્યક્કાર ઇત્યાદાવવ્યાપ્તિર્ન દોષઃ ।
તયોઃ પ્રૌઢદોષવતોઃ કાવ્યત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
લક્ષણસ્ય દોષવિશેષાભાવઘટિતત્વેન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યુક્તમવધેયમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) નઞઃ અદોષાવિતિપદસ્થિતસ્ય ।
નિર્દેષયોઃ ક્વચિત્ કદાચિત્ કવિનાદોષભાવેન નિર્મિતયોઃ કાવ્યત્વં ન સ્યાત્, ઈષદ્દોષત્વકાવ્યલક્ષણસ્ય તત્રાસમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સતિ સંભવે "ઈષદ્દોષૌ" ઇતિ ચેત્ , એતદપિ કાવ્યલક્ષણો ન વાચ્યમ્ , રત્નાદિલક્ષણો કીટાનુવેધાદિપરિહારવત્ ।
નહી કીટાનુવેધાદયો રત્નસ્ય રત્નત્વં વ્યાહન્તુમીશાઃ કિન્તૂપાદેયતારતમ્યમેવ કર્તુમ્ ।
તદ્વદત્ર શ્રુતિદુષ્ટાદયો ઽપિ કાવ્યસ્ય ।
ઉક્તં ચ--
"કીટાનુવિદ્ધરત્નાદિસાધારણ્યેન કાવ્યતા ।
દુષ્ટેષ્વપિ મતા યત્ર રસાદ્યનુગમઃ સ્ફુટઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) સતિ સમ્ભવ ઇતિ---સ્ફુટદાષરહિતે કદાચિદીષદ્દોષસ્ય સમ્ભવે સતીત્યર્થઃ ।
ઉક્તઞ્ચેતિ---યત્ર રસાદીનામસંલક્ષ્યક્રમાણામ્ અનુગમઃ સ્ફુટઃ તત્ર દુષ્ટેષ્વપિ કીટાનુવિદ્ધરત્નાદિસાધારણ્યેન કાવ્યતા મતા ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(ઓ) કીટાનુવિદ્ધેતિ-સાધારણ્યેન સામાન્યેન કાવ્યતાદુષ્ટેષ્વપિ મતેતિ સંબન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ ।
શબ્દાર્થયોઃ સગુણત્વવિશેષણમુપપન્નમ્ ।
ગુણાનાં રસૈકધર્મત્વસ્ય "યે રસસ્યાઙ્ગિનો ધર્માઃ શૌર્યાદય ઇવાત્મનઃ" ઇત્યાદિના તેનૈવ પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
રસાભિવ્યઞ્જકત્વેનોપચારત ઉપપદ્યત ઇતિ ચેત્ ? તથાપ્યયુક્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) એવમદોષાવિતિ વિશેષણં દૂષયિત્વા સગુણાવિતિ વિશેષણં દૂષયિતુમાહ--કિઞ્ચેતિ ।
તેન ગુણાશ્રયરસવ્યઞ્જકત્વરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધેન શબ્દાર્થયોર્ગુણવત્ત્વોપચાર ઇત્યર્થઃ ।
તથાપ્યુક્તં ગુણવત્ત્વવિશેંષણમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) એવમદોષત્વસ્ય કાવ્યલક્ષણત્વં દૂષયિત્વા સગુણત્વસ્યાપિ દૂષયતિ ।
અનુપપન્નમ્ અસમ્ભવીત્યર્થઃ ।
રસૈકધર્મ્મત્વસ્ય રસભાત્રધર્ભત્વસ્ય ।
તેનૈવ કાવ્યપ્રકાશકારેણૈવ ।
રસાભિવ્યઞ્જકત્વેનેતિ ।
અયમર્થઃ-શબ્દાર્થૌ ખલુ પ્રાચીનોક્તરીત્યા નિર્ભિતૌ રસાભિવ્યઞ્જકૌ ભવતો ઽપ્યનુમતૌ; તેન રસાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યરૂપાણામપિ માધુર્ય્યાર્દાનાં વ્યઞ્જકરૂપશબ્દાર્થધર્મત્વેનોપચારઃ ।
યદાહ સ એવ "ગુણવૃત્ત્યા પુનસ્તેષાં સ્થિતિઃ શબ્દાર્થયોર્મતા"ઇતિ ।
મૈવમિત્યાહ--તથાપીતિ ।
ઉપચારતઃ સગુણૌ શબ્દાર્થૌ કાવ્યમિતિ યદુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ--
તયોઃ કાવ્યસ્વરૂપેણાભિમતયોઃ શબ્દાર્થયો રસો ઽસ્તિ, ન વા ? નાસ્તિ ચેત્, ગુણવત્ત્વમપિ નાસ્તિ, ગુણાનાં તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ ।
અસ્તિ ચેત્ ? કથં નોક્તં રસવન્તાવિતિ વિશેષણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, અ) કુતો ઽયુક્તમિત્યાહ--તથા હીતિ ।
તયોરુપચારતઃ ।
સગુણયો રસો ઽસ્તિ નવેતિ, અયમર્થઃ--રસસ્ય સદ્ભાવે એવ કાવ્યત્વં તદભાવે વેતિ ।
આદૌ તુચ્છતયા દ્વિતીયં નિરાકરોતિ--નાસ્તિ ચેદિતિ ।
તદન્વયેતિ સમાનધર્મત્વાદિતિ ભાવઃ ।
રસો ઽસ્તીતિ પ્રથમપક્ષં દૂષયતિ--અસ્તિ ચેદિતિ ।
કથમિતિ--અયમાશયઃ, યદિ ગુણાભિવ્યઞ્જકયોઃ શબ્દાર્થયોઃ સતોરેવ કાવ્યલક્ષણત્વમાભિમતં તદા લક્ષણસ્ય ન્યૂનપદત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગુણવત્ત્વાન્યથાનુપપત્ત્યૈતલ્લભ્યત ઇતિ ચેત્ ? તર્હિ સરસાવિત્યેવ વક્તું યુક્તમ્ , ન સગુણાવિતિ ।
નહિ પ્રાણિમન્તો દેશાઇતિ કેનાપ્યુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ચેત્તર્હેત્યત્ર ચેત્તથપીત્યર્થઃ ।
નહી પ્રાણિમન્ત ઇતિ ।
શૌર્ય્યદ્યાશ્રયપ્રાણ્યાશ્રયે દેશે ઽનયા શૌર્ય્યાદિમન્તો દેશા ઇતિ કેનાપિ નોચ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ઇદં ચ ગ્રન્થકૃતાઽરોપબીજાનવધાનાદેકોક્તમ્; તથા હિ પરમ્પરાઘટક્ય મધ્યભૂતસમ્બન્ધિનો બહિરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વે સત્યેવ નૈકમારોપઃ ।
યત્ર તુ પરમ્પરાઘટકમધ્યભૂતસમ્બન્ધી ન બહીરિન્દ્રિયપ્રતય્ક્ષસ્તત્રત્વેવમારેપો દૃશ્યત એવ ।
યથા શીતો વાયુરુષ્ણં જલં સુગન્ધિર્વાયુરિત્ત્ર પરમ્પરાસમ્બન્ધઘટકાનાં મધ્યભૂતજલાગ્નિપુષ્પાવયવાનાં સૂક્ષ્યમત્વેનાપ્રત્યક્ષત્વાત્ તાદૃશ આરોપઃ ।
પ્રકૃતે ઽપિ બહિરિન્દ્રિયાપ્રતય્ક્ષસ્ય રસાદેશ્ચ પરમ્પરાસમ્બન્ધઘટકત્વાત્ સમ્ભવત્યેવ ગુણવત્તારોપઃ શબ્દાર્થયોરિતિ ।
અત એવ શબ્દતારત્વવદાકાશમિતિ નારોપઃ ।
તત્ર પરમ્પરાસમ્બન્ધઘટકસ્ય શબ્દસ્ય બહિરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નચૈવં જ્ઞાનત્વવાનાત્મા ઇત્યારોપાપત્તિઃ ।
તત્ર પરમ્પરાસમ્બન્ધઘટસ્ય જ્ઞાનસ્ય વહિરિન્દ્રિયાપ્રત્યક્ષત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
યદિ ચ તાદૃશરોપો નાસ્તિ તદા કારણાન્તરાભાવસ્યૈવ તત્ર કલ્પનીયત્વાત્ ।
અત એનોદયનાચાર્ય્યૈરુક્તમ્, "આરોપે સતિ નિમિત્તાનુસરણં ન તુ નિમિત્તમસ્તિ ઇત્યારોપઃ" ઇતિ ।
યસ્તુ જવાકુસુમસ્ય વહિરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ લોહિતઃ સ્ફટિક ઇત્યારોપઃ તત્ર જવાકુસુમં નેદૃશપરમ્પરાઘટકં જવાકુસુમસ્ય સ્ફટિકાવૃત્તિત્વાત્ ।
કિન્તુ જવાકુસુમસ્ય સ્વચ્છદ્રવ્યસાન્નિધ્યમેવ તદ્રહિતં પૃથગેવારોપનિમિત્તમિતિ સુધીભિરવધેયમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) ગુણવત્ત્વેતિ--સગુણાવિતિ પદેનૈવ શબ્દાર્થયોઃ સરસત્વમુક્તમિત્યર્થઃ, તર્હેતિ--યદિ સરસત્વપ્રતિપાદનાય સગુણાવિત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
તેન અલઙ્કારાઃ કટકકુણ્ડલાદિવદિતિ વચનેન અલઙ્કારસ્યોત્કર્ષમાત્રાધાયકત્વાત્ લક્ષણં પરાસ્તમિત્યર્થઃ ।
કિંચાત્ર, તદદોષાવિતિ લક્ષણે શબ્દાર્થાવિતિ વચનમપ્યસમીચીનં, તથા હિ, કાવ્યત્વસામાન્યસ્ય કિં શબ્દાર્થયોઃ સંયોગાદિવદ્ વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વમ્ ? ઉત ગોત્વાદિવત્ પ્રત્યેકપરિસમાપ્તિવૃત્તિત્વમ્ ? નાદ્યઃ સામાન્યત્વાદેવ ।
ન દ્વિતીયઃ શબ્દાર્થયોઃ પ્રત્યેકં કાવ્યત્વ-પ્રસઙ્ગાત્ ।
એતચ્ચ એતદ્ગ્રન્થકૃતા સ્વકૃતાયાં કાવ્યપ્રકાશટીકાયાં લિખિતમપિ પ્રાચીનગૌરવનિયન્ત્રિતેનાત્રોપેક્ષિતમ્ ।
અદોષત્વાદીનાં તુ કાવ્યલક્ષણત્વે પ્રમેયાર્થવિરોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ તન્નિરાકૃતમ્ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

નનુ "શબ્દાર્થૌ સગુણૌ" ઇત્યનેનગુણાભિવ્યઞ્જકૌ શબ્દાર્થૌ કાવ્યે પ્રયોજ્યાવિત્યભિપ્રાય ઇતિ ચેત્ ? ન, ગુણાભિવ્યઞ્જકશબ્દાર્થવત્ત્વસ્ય કાવ્યે ઉત્કષમાત્રાધાયકત્વમ્ , ન તુ સ્વરૂપાધાયકત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ઇદાનીં સગુણત્વવિશેષણસ્ય ન લક્ષણઘટકત્વં કિન્તુ કવ્યુપદેશપરત્વમિત્યાશઙ્કતે, નનુ શબ્દાર્થાવિતિ દૂષયતિ---ચેન્નેતિ ।
શબ્દાર્થવત્વસ્યાપીત્યત્ર તાદાત્મ્યૈનવતદ્વત્તા શબ્દાર્થાત્મક-કાવ્યસ્ય બોધ્યા ।
ન તુ સ્વરૂપાધાયકત્વમિતિ સ્વરૂપં લક્ષણમ્ ।
ને ચેદમયુક્તં દૂષણં સ્વરૂપાધાયકત્વસ્યોક્તાશઙ્કાયામવિષયત્વાત્, કિન્તુ કવ્યુપદેશપરતયા એવાશઙ્કિતત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ન તુ સ્વરૂપાધાયકત્વામિત્યસ્ય સ્વરૂપે લક્ષણે ન નિવેશૌચિત્યમિત્યેવ, અર્થાત્ કવ્યુપદેશપરવિશેષણસ્ય લક્ષણે દાનાનૌચિત્યાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તં હિ--
"કાવ્યસ્ય શબ્દાર્થૌ શરીરમ્ , રસાદિશ્ચાત્મા, ગુણાઃ શૌર્યાદિવત્, દોષાઃ કાણત્વાદિવત્, રીતયો ઽવયવસંસ્થાનવિશેષવત્, અલઙ્કારાઃ કટકકુણ્ડલાદિવત્" ઇતિ ।
એતેન "અનલઙ્કૃતી પુનઃ ક્વાપિ" ઇતિ યદુક્તમ્, તદપિ પરાસ્તમ્ ।
અસ્યાર્થઃ- સર્વત્ર સાલઙ્કારૌ ક્વચિત્ત્વસ્ફુટાલઙ્કારાવપિ શબ્દાર્થૌ કાવ્યમિતિ ।
તત્ર સાલઙ્કારશબ્દાર્થયોરપિ કાવ્યે ઉત્કર્ષાધાયકત્વાત્ ।
એતેન "વક્રોક્તિઃ કાવ્યજીવિતમ્" ઇતિ વક્રોક્તિજીવિતકારોક્તમપિ પરાસ્તમ્ ।
વક્રોક્તેરલઙ્કારરૂપત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) શૌર્ય્યાદિવદિતિ---રસસ્યોત્કર્ષાધાયકા ઇતિ શેષઃ ।
કટકકુણ્ડલાદિવદિતિ શબ્દાર્થયોઃ શોભકા ઇતિ શેષઃ ।
એતેનેતિ ।
ઉત્કર્ષાધાયકવિશેષણસ્ય લક્ષણે ઽપ્રવેશ્યત્વેન ઇત્યર્થઃ ।
સાલઙ્કારશબ્દાર્થયોરિતિ---શબ્દાર્થયોઃ સાલઙ્કારત્વસ્યેતિ પર્ય્યવસિતાર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) એતેનેતિ અલઙ્કારાદીનાં કટકકુણ્ડલાદિસામાન્યતા ઉક્તા ।
વક્રીક્તિજીવિતકારઃ, કશ્ચિદાહ--અલઙ્કારરૂપત્વાત્ ।
તથા હ્યુક્તમ્--- "સૈષા સર્વત્ર વક્રોક્તિરનયાર્થો વિભાવ્યતે ।
યત્નો ઽસ્યાં કવિના કાર્ય્યઃ કો ઽલઙ્કારો ઽનયા વિના"ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ ક્વચિદસ્ફુટાલઙ્કારત્વે ઉદાહૃતમ્--
યઃ કૌમારહરઃ સ એવ હિ વરસ્તા એવ ચૈત્રક્ષપા- સ્તે ચોન્મીલિતમાલતીસુરભયઃ પ્રૌઢાઃ કદમ્બાનિલાઃ ।
સા ચૈવાસ્મિ તથાપિ તત્ર સુરતવ્યાપારલીલાવિધૌ રેવારોધસિ વેતસીતરુતલે ચેતઃ સમુત્કણ્ઠતે ॥
ઇતિ ।
એતચ્ચિન્ત્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) "યઃ કૌમારહરઽ; ઇત્યાદિશ્લોકમ્ અસ્ફુટાલઙ્કારોદાહરણતયા કાવ્યપ્રકાશકાર ઉદાહૃતવાન્, તત્ર સ્ફુટાલઙ્કાર એવાસ્તીત્યાહ---યચ્ચેતિ ।
યઃ કૌમારહર ઇતિ ।
રેવાતીરે કૃતસઙ્કેતાયાઃ કુલટાયાઃ સ્વગૃહે ઇયં ભાવના ।
ઉત્કણ્ઠાકરણં મમ યદ્યપિ નાસ્તિ તથાપિ તત્ર કૃતસઙ્કેતે રેવારોધસિ રેવાતીરે વેતસીનામતરુતલે સુરતવ્યાપારરૂપલીલાવિધિનિમિત્તં ચેતઃ સમુત્કણ્ઠતે ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્કણ્ઠાકારણભાવં દર્શયતિ---"યઠ કૌમારહરઽ; ઇત્યાદિના ।
કૌમારં કુમારીત્વમ્---અપરિણીતાત્વમ્, પરિણયનેન યસ્તદ્વરઃ પતિરિત્યર્થઃ ।
સ એવ વરઃ શ્રેષ્ઠઃ, યથેષ્ટરતિસમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ચૈત્રક્ષપા અપિ સઙ્કેતસ્થલ ઇવાત્રાપ્યવિશિષ્ટા ઇત્યાહ--"તા એવઽ; ઇતિ ।
સુગન્ધિવાયુરપ્યત્રાપ્યવિશિષ્ટ ઇત્યાહ "તે ચેતિઽ; ।
કદમ્બાનિલાઃ મધ્યસ્થિતકદમ્બવનાનિલા ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ તે પ્રૌઢાઃ અપિ મન્દત્વપર્ય્યવસન્નાઃ વનાનિલસ્ય પ્રૌઢત્વે ઽપિ મન્દત્વં વહબહિર્ભાવેન ।
સૌગન્ધ્યં તુ માલત્યધીનમેવ ।
ચૈત્રે કદમ્બપુષ્પસ્યાભાવ એવ, કેચિત્તુ ધૂલીકદમ્બપુષ્પપરતયા વ્યાચક્ષતે ।
તન્મતે વાયોઃ પ્રૌઢત્વવિશેષણાનૌચિત્યાપત્તેઃ અન્યે તૂન્મીલિતમાલતીનાં તે ચ પ્રૌઢસુરભયો ઘ્રાણતર્પણગન્ધાઃ, ઇતિ વાયચક્ષતે ।
તન્ન ।
તદા કદમ્બાનિલા ઇત્યત્ર તે ચ ઇત્યસ્યાભાવાત્, પ્રત્યત્રિજ્ઞાનુપપત્તેઃ ।
તે ચ ઇત્યસ્યાનુષંગે પ્રકમભઙ્ગદોષાપત્તેઃ, અનુષંગગ્રાહકાભાવાચ્ચ ।
સા ચેતિ અહમપિ તદવસ્થૈવ, ઉભયત્ર ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્થમુત્કણ્ઠાકારણં નાસ્તિ, તથાપિ ચિત્તસ્વભાવવૈલક્ષણ્યાદુત્કણ્ઠેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) એવં કાવ્યલક્ષણં દૂષયિત્વા કાવ્યપ્રકાશકૃતઃ સ્ફુટાલઙ્કારવિરહોદાહરણે સ્ફુટાલઙ્કારં દર્શયન્નાહ, યચ્ચેતિ---ઉદાહૃતં કાવ્યપ્રકાશકારૈરિતિ શેષઃ ।
"યઃ કૌમારેતિઽ; કૌમારં નવયૌવનમ્, તદકૃતકપ્રેમાસકૃત્તયા યો ઽતિવાહિતવાન્ સ કૌમારહરઃ વરઃ સ્વયંવૃતઃ, નતુ પિત્રાદિભિર્ગ્રાહિતઃ ।
ચૈત્રો વસન્ત;, તત્ર જાતિકદમ્બાભાવાત્, માલતી વાસન્તિકા ।
કદમ્બો ધૂલિકદમ્બ ઇતિ કેચિત્ ।
સંપ્રદાયવિદસ્તુ સ એવ વસન્તઃ તા એવ વર્ષા ઇતિ મન્મથોદ્દીપકત્વાવિશેષાદ્ ઋતુદ્વયસ્યાપિ ગ્રહ ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર હિ વિભાવનાવિશેષોક્તમૂલસ્ય સંદેહસઙ્કરાલઙ્કારસ્યસ્ફુટત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) વિભાવનેતિ---ઉત્કણ્ઠાકારણાભાવે ઽપિ ઉત્કણ્ઠાવર્ણના વિભાવના ।
"વિભાવના વિના હેતું કાર્ય્યોત્પાત્તિર્યદુચ્યતે" ઇતિ તલ્લક્ષણાત્ ।
તથાનુત્કણ્ઠાકારણપત્યાદિસત્ત્વે ઽપિ ઉત્કણ્ઠારૂપસ્યાનુત્કણ્ઠાભાવસ્ય વર્ણનાદ્ વિશેષોક્તિઃ ।
"સતિ હેતૌ ફલાભાવે વિશેષોક્તિઃ" ઇતિ ચ લક્ષણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્; તન્મૂલસન્દેહસઙ્કરસ્ય તન્મૂલસન્દેસઙ્કરાલઙ્કારસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તયોર્ન સન્દેહઃ ।
અવિરોધિનોસ્તયોરેકત્ર સમાવેશસમ્ભવેન સન્દેહાભાવાત્ ।
કિન્તુ તદુત્થાપિતાદ્ભુતરસશૃઙ્ગારાભાસયોરઙ્ગઙ્ગિભાવસન્દેહેન રસવત્ પ્રેયો ઽલઙ્કારયોરેવ સન્દેહઃ ।
તથા હિ કારણાભાવે ફલાત્ કારણસદ્ભાવે ફલાભાવાચ્ચ વિસ્મયસ્ય ઉત્થાપિતત્ત્વાત્તત્ સ્થાયિભાવકો ઽદ્ભુતરસઃ ।
સ કિમુપનાયકવિષયરત્યુકણ્ઠાલબ્ધસ્ય શૃઙ્ગારાભાસસ્યાઙ્ગમિતિ રસવદલઙ્કાર;? રસસ્યાઙ્ગત્વેન રસવદલઙ્કારસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિં વા સ એવ રસાભાસાદ્ભુતરસસ્યાઙ્ગમિતિ પ્રયો ઽલઙ્કારછ, આભાસસ્યાઙ્ગત્વે પ્રેયો ઽલઙ્ગારસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવં વિના સ્વાતન્ત્ર્યેણ રસદ્વયપ્રતીત્યભાવસ્ય સર્વાલઙ્કારિકસમ્મતત્વાત્ ।
સ્ફુટત્વમતિ---ઇદં ચ ન રુચિરં દૂષણં, તથા હિ સ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વે તાવત્ શીઘ્રપ્રતીયમાનત્વાપ્રતીયમાનત્વાભ્યામેવ, તથા ચાત્ર કારણભાવફલાભાવયોર્વાચકસ્ય નઞો ઽભાવેન તત્ કલ્પનાયા વિલમ્બેનાસ્ફુટત્વાત્ એવં તયોરસ્ફુટત્વાચ્ચ સુતરાં તન્મૂલદર્શિતાલઙ્કારયોરસ્ફુટત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત્ર હીતિ કારણાભાવે કાર્ય્યોત્પત્તિર્વિભાવના સા ચાત્રાસ્ફુટા ।
યે ખલુ ઉત્કણ્ઠાયાઃ કારણાનિ પ્રિયસઙ્ગમાભાવાદયઃ, તદભાવે ઽપ્યત્ર ઉત્કણ્ઠોત્પન્નેતિ; તદભાવશ્ચ તદ્વિરોધિપ્રિયસઙ્ગમસદ્ભાવમુખેનોપનિબદ્ધ ઇતિ વિભાવાનાસ્ફુટા ।
યદિ ખલુ પ્રિયસઙ્ગમાભાવાદીનાં કારણાનામસદ્ભાવમુખેન વર્ણનં તદેવ તસ્યાઃ સ્ફુટત્વમ્ ।

વિશેષોક્તશ્ચ કારણસામગ્ર્યે કાર્ય્યાનુત્પત્તિરૂપા, સાપ્યત્રાસ્ફુટા, પ્રિયસન્નિધાનાદયો ધૃતેઃ કારણાનિ ।
અત્ર ચ તેષુ સત્ખપિ ધૃતિર્નોત્પન્નેત્યુત્કણ્ઠોત્પત્તિમુખેન વર્ણિતમ્, યદિધૃતિર્નોત્પન્નેત્યુચ્યતે, તદા કાર્ય્યાનુત્પત્તેઃ સ્ફુટતયોક્તત્વાત્ વિશેષોક્તિઃ સ્ફુટા સ્યાત્ ।
ઇહ વિરુદ્ધરૂપોત્કણ્ઠોત્પત્તિમુખેન ધૃતેરનુપપત્તિરુક્તા, અતો વિશેષોક્તિરસ્ફુટા ।
એવમત્ર દ્વયોર્વિભાવનાવિશેષોક્ત્યોરસ્ફુટાર્થત્વાત્ સ્ફુટાલઙ્કારવિરહ ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃતો મતમ્ ।
તત્રાહ---અત્રહીતિ, અયમર્થઃ--અત્ર વિભાવનાવિશેષોક્તી અસ્ફુટે, તથાપિ તદુભયારબ્ધસન્દેહે સઙ્કરાલઙ્કારસ્ય સ્ફુટત્વાત્ કથં સ્ફુટાલઙ્કારવિરહ ઇતિ ।
સંસૃષ્ટિ સઙ્કરૌ ચ લૌકિકમુકુટાદ્યલઙ્કારમિશ્રણેનેવ પૃથગલઙ્કારત્વેનાભ્યુપગતૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતેન--
"અદોષં ગુણવત્કાવ્યમલઙ્કારૈરલઙ્કૃતમ્ ।
રસાન્વિતં કવિઃ કુર્વન્ કીર્તિં પ્રીતિં ચ વિન્દતિ" ॥
ઇત્યાદીનામપિ કાવ્યલક્ષણત્વમપાસ્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) એતેનેતિ--અસ્મદુક્તદૂષણેનેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) એતેન-તદદોષાવિતિ લક્ષણસ્ય કાવ્યલક્ષણત્વાભાવકથનેન ।
અદોષભિત્યાદિ સરસ્વતીકણ્ઠાભરણોક્તલક્ષણ્મ્ ।
વિશેષશ્ચાત્ર સરસાવિતિ વચને શ્રુત્યર્થત્વેન સગુણાવિતિ વચનં સમનન્તરોક્તરીત્યાનર્થકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્તુ ધ્વનિકારેણોક્તમ્--
"કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિઃ"-- ઇતિ તત્કિં વસ્ત્વલઙ્કારરસાદિલક્ષણાસ્તિરૂપો ધ્વનિઃ કાવ્યસ્યાત્મા, ઉત રસાદિરૂપમાત્રો વા ? નાદ્યઃ,-પ્રહેલિકાદાવતિવ્યાપ્તેઃ ।
દ્વિતીયશ્ચેદોમિતિ બ્રૂમઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ધ્વનિરિતીતિ---વ્યઙ્ગ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
નતુ ધ્વનિકાવ્યમ્ ।
કાવ્યસ્ય કાવ્યાત્મત્વાસમ્ભવાત્ ।
પ્રહેલિકાદાવિતિ ।
ન ચ તદપિ કાવ્યમેવેતિ વાચ્યં વ્યઙ્ગ્યસ્યાસ્વાદ્યત્વવશાદેવ કાવ્યાત્મત્વકથનાત્ ।
પ્રહેલિકાદૌ તુ વ્યઙ્ગ્યસ્યાબોધ્યતાયામેવ કવેસ્તાત્પર્ય્યાત્, અબોધ્યત્વાદેવ તસ્ય વૈચિત્ર્યમ્, નત્વાસ્વાદ્યવ્યઙ્ગ્યત્વમ્, તથા હિ-- "તરુણ્યાલિઙ્ગિતઃ કણ્ઠે નિતમ્બસ્થલમાશ્રિતઃ ।
ગુરૂણાં સન્નિધાનેપિ કઃ કૂજતિ મુહુર્મુહુઃ ॥
ઽ; ઇત્યત્ર યઃ પૂર્ણકલશો વ્યઙ્ગ્યસ્તસ્યાબોધ્યતાયામેવ કવેસ્તાત્પર્ય્યાદત્રૈવ વૈચિત્ર્યેણ અલઙ્કાર એવ પ્રહેલિકા ।
યત્તુ અસ્ફુટાખ્યે ગુણીભૂતે વ્યઙ્ગ્યે કૃચ્છ્રગમ્યત્વં તત્ર કૃચ્છ્રગમ્યતાયાં ન કવેસ્તાત્પર્ય્યમતસ્તસ્ય નાતિકૃચ્છ્રગમ્યત્વમ્, આસ્વાદ્યત્વં ચાસ્ત્યેવ ।
પ્રહેલિકાદાવિત્યાદિપદાત્ કર્તૃકર્મગુપ્ત્યાદિપરિગ્રહઃ ।
દ્વિતીયશ્ચેદિતિ--સ્વીકારે ઓંકારઃ ।
મયાપિ "વાક્યં રસાત્મકં કાવ્યમ્ઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો,ઋ) સમ્પ્રતિ રસમાત્રધ્વનેઃ કાવ્યત્વં સિષાધયિષુર્વસ્ત્વલઙ્કારયોસ્તન્નિરસ્યન્ આહ-યત્ત્વિતિ ।
ધ્વનિકારઃ શ્રીમદાનન્દવર્દ્ધનાચાર્ય્યઃ ।
વસ્તુ અર્થમાત્રમ્, અલઙ્કારસ્તદેવ વિચ્છિત્તિયુક્તમ્ ।
રસઃ શૃઙ્ગારાદિઃ, આદિશબ્દાત્ ભાવતદાભાસાદયો ઽસંલક્ષ્યકમભેદાઃ ।
પ્રહેલિકા-વ્યઙ્ગ્યાર્થવિશિષ્ટો નીરસો વાક્યવિશેષઃ ।
યથા---
"કે દારપોષણરતાઃ કા શીતલામ્બુવાહિની ગઙ્ગા ।
કં સંજઘાન કૃષ્ણઃ કં બલવન્તં ન બાધતે શીતમ્" ॥
ઇત્યત્ર પ્રશ્રરૂપોર્ઽથો વાચ્યઃ, ઉત્તરરૂપશ્ચ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
તથા હિ--દારાણાં ભાર્ય્યાણાં પોષણે રતાઃ કે ? શીતમ્બુવાહિની ગંગા કા ? કં કૃષ્ણઃ સંજઘાન ? બલવન્તં કં ન બાધતે શીતમ્ ? ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
ઉત્તરપક્ષે કેદારાઃ ક્ષેત્રાણિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ યદિ રસાદિરૂપમાત્રો ધ્વનિઃ કાવ્યસ્યાત્મા,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) નનુ યદિ વ્યઙ્ગ્યો રસ એવ કાવ્યસ્યાત્મા તદા વસ્તુનો વ્યઙ્ગ્યત્વે કથં કાવ્યત્વમિત્યાશઙ્કતે "નનુ રસાદિમાત્રેતિ" ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદા--
અત્તા એત્થ ણિમજ્જૈ એત્થ અહં દિઅસઅં પલોએહિ ।
મા પહિઅ રત્તિઅન્ધિઅ સેજ્જાએ મહ ણિમજ્જહિસિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અત્તા એત્થેતિ--- "શ્વશ્રૂરત્ર નિમજ્જતિ અત્રાહં દિવસકં પ્રલોકય ।
મા પથિક રાત્ર્યન્ધ શય્યાયામાવયોર્મઙ્ક્ષ્યસિ ॥
" રાત્ર્યન્ધત્વેન કથિતાત્માનં સ્વગૃહે કૃતાવાસં પથિકં પ્રતિ સ્વયં દૂત્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
અત્તા શ્વશ્રૂઃ વેશી ।
શ્વશ્રા નિમજ્જનકથનેન અસ્યા મૃતપ્રાયત્વં સૂચિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) અત્તેતિ--દિવસકમિતિ કાલે કર્મ, અત્ર પુંશ્ચલીવચનેન મત્ શય્યાસ્થાનમ્ અભીતં સમાગચ્છેત્યર્થમાત્રસ્ય ધ્વનિતમ્ ।
કથમેવમાદીનાં કાવ્યત્વાભ્યુપગમ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ--અત્રાપીતિ, રસાભાસવત્તયૈવ ।
નતુ કેવલં વસ્તુમાત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેન ।
રસાભાસશ્ચાત્ર પુંશ્ચલ્યાઃ પરનાયકવિષયાયા રતેઃ પ્રકાશનાત્ ।
અથવા નરિસેષ્વપિ વસ્તુમાત્રપ્રાધાન્યેન કાવ્યવ્યવહારસ્વીકારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યાદૌ વસ્તુમાત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વે કથં કાવ્યવ્યવહાર ઇતિ ચેત્ ? ન,-અત્રાપિ રસાભાસવત્તૈવેતિ બ્રૂમઃ,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) વસ્તુમાત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વ ઇતિ ।
મમ શય્યાયામાગમિષ્યસીત્યેવં વસ્તુમાત્રસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
રસાભાસેતિ ।
ઉપનાયકવિષયત્વાદાભાસઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાન્તરસત્ત્વે ઽપિ રસપર્ય્યવસાન એવ કાવ્યત્વમ્ ।
તથાત્વાભાવે કાવ્યત્વસ્વીકારે ત્વતિવ્યાપ્તિરિત્યાહ---અન્યથેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યથા "દેવદત્તો ગ્રામં યાતિ" ઇતિ વાક્યે તદ્ભૃત્યસ્ય તદનુસરણરૂપવ્યઙ્ગ્યાવગતેરપિ કાવ્યત્વં સ્યાત્ ।
અસ્ત્વિતિ ચેત્ ? ન, રસવત એવ કાવ્યત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
કાવ્યસ્ય પ્રયોજનં હિ રસાસ્વાદસુખપિણ્ડદાનદ્વારા વેદશાસ્ત્રવિમુખાનાં સુકુમારમતીનાં રાજપુત્રાદીનાં વિનેયાનાં "રામાદિવત્પ્રવર્તિતવ્યં ન રાવણાદિવત્" ઇત્યાદિકૃકત્યાકૃત્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપદેશ ઇતિ ચિરન્તનૈરપ્યુક્તત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) રસવત એવ કાવ્યત્વાઙ્ગીકારે બીજમાહ--કાવ્યસ્ય પ્રયોજનમિતિ ।
કૃત્યાકૃત્યેતિ રસાસ્વાદમુખપિણ્ડદાનદર્શનાત્તાદૃશમુખપિણ્ડસ્યૈવ મુખ્યપ્રયોજનત્વમુક્તમ્ ।
તાદૃશોપદેશસ્તુ યથાસમ્ભવમેવેત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ---"શૂન્યં વાસગૃહમિત્યાદિઽ; "યઃ કૌમારહરઽ; ઇત્યાદિશ્લેકેષુ તાદૃશોપદેશાભાવે ઽપિ કાવ્યત્વમક્ષુણ્ણમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) કાવ્યસ્યેતિ--અયમર્થઃ, રસાસ્વાદ એવ મુખં પિણ્ડસ્ય દ્વારેણ તદુક્તમ્--- "સ્વાદુકાવ્યરસોન્મિશ્રં વાક્યાર્થમુપયુઞ્જતે ।
ગ્રથમાલીઢમધવઃ પિબન્તિ કટુ ભેષજમ્" ॥
ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથા ચાગ્નેયપુરાણો ઽપ્યુક્તમ્--
"વાગ્વૈદગ્ધ્યપ્રધાને ઽપિ રસ એવાત્ર જીવિતમ્" ઇતિ ।
વ્યક્તિવિવેકકારેણાપ્યુક્તમ્--
"કાવ્યસ્યાત્મનિ અઙ્ગિનિ, રસાદિરૂપે ન કસ્યચિદ્વિમતિઃ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(લો, એ) વ્યક્તિવિવેકકારો હિ મહિમાચાર્ય્યઃ ।
આત્મલાભઃ કવિસંજ્ઞાપ્રપ્તિઃ તત્સિદ્ધેઃ ઇતિવૃત્તલાભાત્ ।

આદિશબ્દેન રસમાત્રસ્ય કાવ્યજીવાત્મત્વાપ્રતિપાદકો વાગ્ગુમ્ફઃ ।
નનુ તર્હેતિ--નનુ યદિ રસવદેવ કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
નીરસાનાં વર્ણિણતપર્વતાદિપાત્રાણામ્ ।
સિદ્ધાન્તમાહ--પ્રબન્ધરસો મહાકાવ્યમ્ ।
રીતિઃ પદસંઘટના, અવયવાઃ પદાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ધ્વનિકારેણાપ્યુક્તમ્--
"નહિ કવેરિતવૃત્તમાત્રનિર્વાહેણાત્મપદલાભઃ, ઇતિહાસાદેરેવ તત્સિદ્ધેઃ" ઇત્યાદિ ।
નનુ તર્હિ પ્રબન્ધાન્તર્વર્તિનાં કેષાંચિન્નીરસાનાં પદ્યાનાં કાવ્યત્વં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ? ન, રસવત્પદ્યાન્તર્ગતનીરસપદાનામિવ પદ્યરસેન, પ્રબન્ધરસેનેવ તેષાં રસવત્તાઙ્ગીકારાત્ ।
યત્તુ નીરસેષ્વપિ ગુણાભિવ્યઞ્જકવર્ણસદ્ભાવદ્દોષાભાવાદલઙ્કારસદ્ભાવાચ્ચ કાવ્યવ્યવહારઃ સ રસાદિમત્કાવ્યબન્ધસામાયાદ્રૌણ એવ ।
યત્તુ વામનેનોક્તમ્--
"રીતિરાત્મા કાવ્યસ્ય" ઇતિ, તન્ન; રીતેઃ સંઘટનાવિશેષત્વાત્ ।
સંઘટનાયાશ્ચાવયવસંસ્થાનરૂપત્વાત્, આત્મનશ્ચ તદ્ભિન્નત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વાગ્વૈદગ્ધ્યમલઙ્કારઃ ।
સંજ્ઞિનિ કાવ્યસંજ્ઞાવતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થસાધારણસ્યાર્થસ્ય કાવ્યસંજ્ઞાવત્ત્વાત્ ।
ઇતિવૃત્તં વર્ણિતાર્થઃ ।
ગુણક્રિયેતિ ।
યદ્યપિ વર્ણો ગુણસ્યૈવ વ્યઞ્જકો ન ક્રિયાયાસ્તથાપિ અત્ર વર્ણપદં વર્ણાદિપરં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ ધ્વનિકારેણોક્તમ્--
"અર્થઃ સહૃદયશ્લાઘ્યઃ કાવ્યાત્મા યો વ્યવસ્થિતઃ ।
વાચ્યપ્રતીયમાનાખ્યૌ તસ્ય ભેદાવુભૌ સ્મૃતૌ" ॥
ઇતિ ।
અત્ર વાચ્યાત્મત્વં "કાવ્યસ્યાત્માધ્વનિઃ-" ઇતિ સ્વવચનવિરોધાદેવાપાસ્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) નચ્યપ્રતીયમાનાવિતિ ।
અત્ર વાચ્યપદં પ્રતીયમાનપદાર્થવ્યઙ્ગ્યભિન્નપરમ્, તેન લક્ષણાર્થસ્યાપિ પરિગ્રહઃ ।
સ્વવચનેતિ ।
ધ્વનિર્વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
તસ્યાત્મકત્વકથનવાચ્યાર્થાત્મકથનરૂપયોઃ સ્વવચનયોર્વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્કિં પુનઃ કાવ્યમિત્યુચ્યતે--
વાક્યં રસાત્મકં---
રસસ્વરૂપં નિરૂપયિષ્યામઃ ।
રસ એવાત્મા સારરૂપતયા જીવનાધાયકો યસ્ય ।
તેન વિના તસ્ય કાવ્યત્વાનઙ્ગીકારાત્ ।
"રસ્યતે ઇતિ રસઃ" ઇતિ વ્યુત્પત્તિયોગાદ્ભાવતદાભાસાદયો ઽપિ ગૃહ્યન્તે તત્ર રસો યથા--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) તત્ કિં પુનઃ કાવ્યમિત્યાદિપ્રશ્રઃ ।
"ઉચ્યતેઽ; ઇત્યાદિ સમાધાનમ્ ।
પ્રતિપાદિતત્વાદિતિ--"દેવદત્તો ગચ્છતિઽ; ઇત્યાદિનેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) એવં પ્રાક્તનલક્ષણાનાં પ્રમેયવિરોધં દર્શયિત્વા સ્વલક્ષણામવતારયતિ ।
તત્ કિં પુનરિતિ--યદિ નૈતાનિ કાવ્યલિઙ્ગલક્ષણાનીત્યર્થઃ ।
રસાત્મકમિત્યત્ર રસપદેનાસંલક્ષ્યકમભેદાનાં સર્વેષાં પરિગ્રહ ઇત્યાહ--રસ્યત ઇતિ ।
રસ્યતે આસ્વાદ્યતે, સ્વાદઃ કાવ્યાર્થસમ્ભેદાદાત્માનન્દસમુદ્ભવ ઇત્યુક્તપ્રકારઃ, કર્મત્વં રસાદીનામુપચારાત્ ।
કર્મકર્ત્તરિ, વા પ્રયોગાદિતિ વક્ષ્યતે ।
તદાભાસાઃ રસાભાસા ભાવાભાસાશ્ચ આદિશબ્દાત્ ભાવસ્ય શાન્તિરુદયઃ સન્ધિઃ શબલતા ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શૂન્યં વાસગૃહં વિલોક્ય શયનાદુત્થાય કિઞ્ચિચ્છનૈર્નિદ્રાવ્યાજમુપાગતસ્ય સુચિરં નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્મુખમ્ ।
વિસ્ત્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાતપુલકામાલોક્ય ગણ્ડસ્થલીં લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ ઇસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) શૂન્યં વાસગૃહમિત્યાદિ ।
કિંચિદુદ્ભિન્નયૌવનાયાઃ નવોઢયાઃ ક્રિયાવર્ણનમિદમ્ ।
અત્ર વિલોક્યેત્યાદિક્રમેણૈવ સકલક્રિયાણાં પૂર્વાપરભાવઃ ક્ત્વાનિર્દ્દિષ્ટો બોધ્યઃ ।
શયનાત્ કિંચિદુત્થાનં પ્રિયજાગરણે દ્રુતં સમ્વરણાય ।
શનૈસ્ત્વં તુ શબ્દાનુત્પત્તયે ।
પતિમુખચિરનિર્વર્ણનં નિદ્રાનિશ્ચયાયાનુરાગેણ ચ ।
વિશ્રબ્ધં નિદ્રાનિશ્ચયેન જાતાશ્વાસં, યથા સ્યાત્ તથા ચુમ્બનક્રિયાવિશેષણમિદમ્, આલોક્ય લજ્જાનમ્રમુખી જાતા ઇતિ શેષઃ મુખેન બોધ્યમ્ ।
તદૈવ ક્રિયાદ્વયૈકકર્ત્ત્ષટ્ક્યેન ક્ત્વાનિર્દ્દેશોપપત્તેઃ (?) ।
એતત્ પર્ય્યન્તાક્રિયાસુ બાલા કર્ત્ત્રે, હાસપ્રિયચુમ્બનસ્ય તુ કર્મ ।
ચુમ્બનસ્ય ચિરત્વં નાયિકાયા ભાવનિશ્ચયેન ત્રાસાશઙ્કાભાવાદનુરાગાધિક્યોત્પત્તેશ્ચ ।
અત્ર વ્યઙ્ગ્યૌ પરસ્પરરતિસમ્ભોગશૃઙ્ગારૌ ।
શૂન્યવાસગૃહવિલોકનં રતેરેવોદ્દીપનવિભાવઃ ।
શય્યોત્થાનાદિમુખનમ્રતાન્તાઃ ક્રિયા નાયિકાયા રતેરનુભાવાઃ ।
તા એવ નાયકરતેરુદ્દીપનવિભાવાછ, પ્રિયેણ ચુમ્બનં તદીયહાસશ્ચ તદીયરતેરનુભાવૌ, તાવેવ નાયિકારતેરુદ્દીપનવિભાવૌ, ઉભયાભિજ્ઞે સામાજિકે રસોત્પત્તિઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) શૂન્યમિતિ-શૂન્યં વિવિક્તં વાસગૃહં કેલિભવનં વિલોક્ય, શયનાત્, શય્યાયાઃ કિઞ્ચિદુત્થાય ઉત્થિતા ભૂત્વા શનૈર્મન્દં નિઃ શબ્દમિત્યર્થઃ ।
બાલા નિદ્રાવ્યાજમુફગતસ્ય પ્રિયસ્ય મુખં સુચિરં નિર્વર્ણ્ય દીર્ઘકાલં વિલોક્ય સમ્યક્ પરીક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિશ્રબ્ધં નિઃ શઙ્કં યથા સ્યાત્તથા પરિચુમ્બ્ય આસ્વાદ્ય જાતપુલકા ઉત્ફુલ્લરોમાઞ્ચાઙ્કિતાં ગણ્ડસ્થલીં વિલોક્ય લજ્જાનમ્રમુખી વ્રીડાવનતવદના સતી હસતા પ્રિયેણ ચિરં ચુમ્બિતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
નાયિકા સ્વીયા, નાયકો ઽનુકૂલઃ, અત્ર નર્મગર્ભજાતિરલઙ્કારઃ ।
શૂન્યભિત્યાદિ, અત્ર વિલોકનશબ્દો ઽન્તર્ભૂતણિજર્થઃ, તેનાલોકનમ્, અનયોરેકકર્ત્તૃકતયા પૂર્વકાલીનક્ત્વાપ્રત્યયઃ ।
ઇહ ચ નાયકો નાયિકા ચાલમ્બનવિભાવૌ ।
શૂન્યવાસગૃહાદિરુદ્દીપનવિભાવઃ ।
અનુભાવા બાલાગતવિલોકનાદયઃ નાયકાગતા વ્યાજનિદ્રાદયશ્ચ ।
નિદ્રાયા હિ વ્યાજારબ્ધતયા ન વ્યભિચારિત્વમ્, વ્યભિચારિણશ્ચનાયિકાગતાઃ, વિલોકનેન શઙ્કા, ઉત્થાનેન ચપલતા ।
ઉત્થાનસ્ય શનૈસ્ત્વેન ત્રાસઃ, ચિરં નિર્વર્ણનેન સુપ્તો ન વેતિ સન્દેહપ્રભવો વિતર્કઃ, વિશ્રબ્ધમિત્યનેન નિદ્રાનિશ્ચયજ્ઞાનેન હર્ષઃ, પરિચુમ્બનેનૌત્સુક્યમ્, આલોકનેન ચપલતા, વિશ્રબ્ધમિત્યનેન લજ્જા નિર્દ્દિષ્ટૈવ ।
નાયકગતા ચ વ્યાજનિદ્રાશ્રયેણ ધૃતિઃ, ચિરપરિચુમ્બનેનૌત્સુક્યં હર્ષશ્ચ ।
એભિશ્ચ સાધારણ્યેનાભિવ્યક્તઃ સામાજિકરતિભાવઃ શૃઙ્ગારસરૂપતાં ભજતે ।
એવં વક્ષ્યમાણોદાહરણોષ્વપિ વિભાવાદિવિવેકો બોદ્ધવ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર હિ સંભોગશ્ર્ટઙ્ગારાખ્યો રસઃ ।
ભાવો યથા મહાપાત્રરાઘવાનન્દસાન્ધિવિગ્રહિકાણામ્--
"યસ્યાલીયત શલ્કસીમ્નિ જલધિઃ પટષ્ઠે જગન્મણ્ડલં, દંષ્ટ્રાયાં ધરણી, નખે દિતિસુતાધીશઃ, પદે રોદસી ।
ક્રોધે ક્ષઅગણઃ, શરે દશમુખઃ, પાણૌ પ્રલમ્બાસુરો, ધ્યાને વિશ્વમસાવધાર્મિકકુલં, કસ્મૈચિદસ્મૈ નમઃ" ॥
અત્ર ભગવદ્વિષયારતિર્ભાવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) યસ્યાલીયત ઇતિ ।
અસ્મૈ યત્પદોપસ્થાપિતાય કસ્મૈચિત્ અનિર્વચનીયાય અર્થાદ્દશાવતારિણે નારાયણાય નમઃ ।
તસ્ય મત્સ્યાદિદશાવતારભેદેન ધર્મ્માનાહ---યસ્યેતિ ।
ઉલધિતો ઽપિ મત્સ્યસ્ય પ્રૌઢોક્ત્યા મહત્ત્વાત્ તચ્છલ્કસીમ્નિ લયઃ ।
પૃષ્ઠ ઇતિ-ઇદં કૂર્માવતારે ।

અલીયત ઇતિ સર્વત્રાન્વયઃ ।
જગન્મણ્ડલં ભૂમણ્ડલં પૃષ્ઠસ્ય મહત્ત્વાત્ ।
દંષ્ટ્રાયામિતિ વરાહાવતારે ।
દિતિસુતાધીશો હિરણ્યકશિપુઃ, ઇદં નરસિંહાવતારે ।
રોદસી દ્યાવાપૃથિવ્યૌ, ઇદં વામનાવતારે ।
ક્રોધ ઇતિ પરશુરામાવતારે ।
ધ્યાનમ્ ઇતિ બુદ્ધાવતારે વિશ્વધ્યાયિત્વાત્ ।
અસાવિતિ કલ્ક્યવતારે આસિના મ્લેચ્છચ્છેદનાત્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) યસ્યાલીયતેતિ--અત્ર ભગવતો દશાવતારવર્ણાનમ્ ।
અત્રાલીયતેતિ કિયાયાઃ પ્રતિવાક્યમન્વયઃ ।
શલ્કસીન્મિ વલ્કલપ્રદેશે જલધિરલીયતેતિ, અનેન મત્સ્યઃ ।
પૃષ્ટદેશે જગન્મણ્ડલમલીયતેતિ કૂર્મઃ, એવં વરાહાદયઃ ।
કસ્મૈચિદ્ વિશેષતો નિર્દ્દેષ્ટુમશક્યત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસાભાસો યથા--
મધુ દ્વિરેફઃ કુસુમૈકણત્રે પપૌ પ્રિયાં સ્વામનુવર્તમાનઃ ।
શૃઙ્ગેણ ચ સ્પર્શનિમીલિતાક્ષીં મૃગીમકણ્ડૂયત કૃષ્ણસારઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) મધુદ્વિરેફ ઇતિ---મહેશતપોભઙ્ગાયાઽકાલિકે વસન્તે જાતે તિરશ્ચામપિ માન્મથક્રિયાવર્ણનમિદમ્ ।
અત્ર પ્રિયયા સાહિત્યેન મધુપાનં પ્રિયાકણ્ડૂયનં ચ દ્વિરેફકૃષ્ણસારયો રતેરનુભાવૌ ।
તયોઃ શૃઙ્ગારયોસ્તિર્ય્યગ્ગતત્વેન ભાસઃ ।
એવમન્યદિતિ ।
ભાવાભાસાદયો ઽપ્યેવમ્, તે ચાગ્રે પ્રદર્શયિષ્યન્તે ।
લોચના:
(લો, અ) કુસુમરૂપે એકસ્મિન્ પાત્રે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સ્મ્બોગશૃઙ્ગારસ્ય તિર્યગ્વિષયત્વાદ્રસાભાસઃ ।
એવમન્યત્ ।
દોષાઃ પુનઃ કાવ્યે કિંસ્વરૂપા ?
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(લો, આ) દોષાઃ પુનરિતિ---યેષાં સદ્ભાવેન કાવ્યત્વં ખણિડતમિત્યર્થઃ ।
કિં સ્વરૂપાઃ કિમાકારેણ વર્ત્તન્તે ઇતિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યુચ્યન્તે--
---દોષાસ્તસ્યાપકર્ષકાઃ ।
શ્રુતિદુષ્ટાપુષ્ટાર્થત્વાદયઃ કાણત્વખઞ્જત્વાદય ઇવ, શબ્દાર્થદ્વારેણ દેહદ્વારેણોવ, વ્યભિચારિભાવાદેઃ સ્વશબ્દવાચ્યત્વાદયો મૂર્ખત્વાદય ઇવ, સાક્ષાત્કાવ્યસ્યાત્મભૂતં રસમપકર્ષયન્તઃ કાવ્યસ્યાપકર્ષકા ઇત્યુચ્યન્તે ।
એષાં વિશેષોદાહરણાનિ વક્ષયામઃગુણાદયઃ કિસ્વરૂપા ઇત્યુચ્યન્તે--
ઉત્કર્ષહેતવઃ પ્રોક્તા ગુણાલઙ્કારરીતયઃ