સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 9

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે પઞ્ચભિક્ષુશતવ્યાકરણપરિવર્તો નામાષ્ટમઃ ॥
સદ્ધ્પ્_9: આનન્દાદિવ્યાકરણપરિવર્તઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દસ્તસ્યાં વેલાયામેવં ચિન્તયામાસ - અપ્યેવ નામ વયમેવંરૂપં વ્યાકરણં પ્રતિલભેમહિ । એવં ચ ચિન્તયિત્વા અનુવિચિન્ત્ય પ્રાર્થયિત્વા ઉત્થાયાસનાદ્ ભગવતઃ પાદયોર્નિપત્ય, આયુષ્માંશ્ચ રાહુલો ઽપ્યેવં ચિન્તયિત્વા અનુવિચિન્ત્ય પ્રાર્થયિત્વા ભગવતઃ પાદયોર્નિપત્ય એવં વાચમભાષત - અસ્માકમપિ તાવદ્ ભગવન્ અવસરો ભવતુ । અસ્માકમપિ તાવત્ સુગત અવસરો ભવતુ । અસ્માકં હિ ભગવાન્ પિતા જનકો લયનં ત્રાણં ચ । વયં હિ ભગવન્ સદેવમાનુષાસુરે લોકે ઽતીવ ચિત્રીકૃતાઃ - ભગવતશ્ચૈતે પુત્રઃ ભગવતશ્ચોપસ્થાયકાઃ ભગવતશ્ચ ધર્મકોશં ધારયન્તીતિ । તન્નામ ભગવન્ ક્ષિપ્રમેવ પ્રતિરૂપં ભવેદ્ યદ્ ભગવાનસ્માકં વ્યાકુર્યાદનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ॥
અન્યે ચ દ્વે ભિક્ષુસહસ્રે સાતિરેકે શૈક્ષાશૈક્ષાણાં શ્રાવકાણામુત્થાયાસનેભ્ય એકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા અઞ્જલિં પ્રગૃહ્ય ભગવતો ઽભિમુખં ભગવન્તમુલ્લોકયમાને તસ્થતુઃ એતામેવ ચિન્તામનુવિચિન્તયમાને યદુત ઇદમેવ બુદ્ધજ્ઞાનમ્ - અપ્યેવ નામ વયમપિ વ્યાકરણં પ્રતિલભેમહિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ - ભવિષ્યસિ ત્વમાનન્દ અનાગતે ઽધ્વનિ સાગરવરધરબુદ્ધિવિક્રીડિતાભિજ્ઞો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । દ્વાષષ્ટીનાં બુદ્ધકોટીનાં સત્કારં કૃત્વા, ગુરુકારં માનનાં પૂજનાં ચ કૃત્વા, તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સદ્ધર્મં ધારયિત્વા, શાસનપરિગ્રહં ચ કૃત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસિ । સ ત્વમાનન્દ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સંબુદ્ધઃ સમાનો વિંશતિગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બોધિસત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ પરિપાચયિષ્યસ્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । સમૃદ્ધં ચ તે બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ વૈડૂર્યમયં ચ । અનવનામિતવૈજયન્તી ચ નામ સા લોકધાતુર્ભવિષ્યતિ । મનોજ્ઞશબ્દાભિગર્જિતશ્ચ નામ સ કલ્પો ભવિષ્યતિ । અપરિમિતાંશ્ચ કલ્પાંસ્તસ્ય ભગવતઃ સાગરવરધરબુદ્ધિવિક્રીડિતાભિજ્ઞસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય આયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ, યેષાં કલ્પાનાં ન શક્યં ગણનયા પર્યન્તો ઽધિગન્તુમ્ । તાવદસંખ્યેયાનિ તાનિ કલ્પકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ તસ્ય ભગવત આયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । યાવચ્ચ આનન્દ તસ્ય ભગવતઃ સાગરવરધરબુદ્ધિવિક્રીડિતાભિજ્ઞસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ, તદ્દ્વિગુણં પરિનિર્વૃતસ્ય સદ્ધર્મઃ સ્થાસ્યતિ । યાવાંસ્તસ્ય ભગવતઃ સદ્ધર્મઃ સ્થાસ્યતિ, તદ્દ્વિગુણઃ સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકં સ્થાસ્યતિ । તસ્ય ખલુ પુનરાનન્દ સાગરવરધરબુદ્ધિવિક્રીડિતાભિજ્ઞસ્ય તથાગતસ્ય દશસુ દિક્ષુ બહૂનિ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ વર્ણં ભાષિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
આરોચયામિ અહુ ભિક્ષુસંઘે આનન્દભદ્રો મમ ધર્મધારકઃ ।
અનાગતે ઽધ્વાનિ જિનો ભવિષ્યતિ પૂજિત્વ ષષ્ટિં સુગતાન કોટ્યઃ

નામેન સો સાગરબુદ્ધિધારી અભિજ્ઞપ્રાપ્તો ઇતિ તત્ર વિશ્રુતઃ ।
પરિશુદ્ધક્ષેત્રસ્મિ સુદર્શનીયે અનોનતાયાં ધ્વજવૈજયન્ત્યામ્

તહિ બોધિસત્ત્વા યથા ગઙ્ગવાલિકાસ્તતશ્ચ ભૂયો પરિપાચયિષ્યતિ ।
મહર્દ્ધિકશ્ચો સ જિનો ભવિષ્યતિ દશદ્દિશે લોકવિઘુષ્ટશબ્દઃ

અમિતં ચ તસ્યાયુ તદા ભવિષ્યતિ યઃ સ્થાસ્યતે લોકહિતાનુકમ્પકઃ ।
પરિનિર્વૃતસ્યાપિ જિનસ્ય તાયિનો દ્વિગુણં ચ સદ્ધર્મુ સ તસ્ય સ્થાસ્યતિ

પ્રતિરૂપકં તદ્દ્વિગુણેન ભૂયઃ સંસ્થાસ્યતે તસ્ય જિનસ્ય શાસને ।
તદાપિ સત્ત્વા યથા ગઙ્ગવાલિકા હેતું જનેષ્યન્તિહ બુદ્ધબોધૌ

અથ ખલુ તસ્યાં પર્ષદિ નવયાનસંપ્રસ્થિતાનામષ્ટાનાં બોધિસત્ત્વસહસ્રાણામેતદભવત્ - ન બોધિસત્ત્વાનામપિ તાવદસ્માભિરેવમુદારં વ્યાકરણં શ્રુતપૂર્વમ્, કઃ પુનર્વાદઃ શ્રાવકાણામ્? કઃ ખલ્વત્ર હેતુર્ભવિષ્યતિ, કઃ પ્રત્યય ઇતિ? અથ ખલુ ભગવાંસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચેતઃ પરિવિતર્કમાજ્ઞાય તાન્ બોધિસત્ત્વાનામન્ત્રયામાસ - સમમસ્માભિઃ કુલપુત્રા એકક્ષણે એકમુહૂર્તે મયા ચ આનન્દેન ચ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદિતં ધર્મગગનાભ્યુદ્ગતરાજસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સંમુખમ્ । તત્રૈષ કુલપુત્રા બાહુશ્રુત્યે ચ સતતસમિતમભિયુક્તો ઽભૂત્, અહં ચ વીર્યારમ્ભે ઽભિયુક્તઃ । તેન મયા ક્ષિપ્રતરમનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુદ્ધા । અયં પુનરાનન્દભદ્રો બુદ્ધાનાં ભગવતાં સદ્ધર્મકોશધર એવ ભવતિ સ્મ - યદુત બોધિસત્ત્વાનાં પરિનિષ્પત્તિહેતોઃ પ્રણિધાનમેતત્કુલપુત્રા અસ્ય કુલપુત્રસ્યેતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દો ભગવતો ઽન્તિકાદાત્મનો વ્યાકરણં શ્રુત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, આત્મનશ્ચ બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહાન્ શ્રુત્વા, પૂર્વપ્રણિધાનચર્યાં ચ શ્રુત્વા, તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનસ્કઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ઽભૂત્ । તસ્મિંશ્ચ સમયે બહૂનાં બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણાં સદ્ધર્મમનુસ્મરતિ સ્મ, આત્મનશ્ચ પુર્વપ્રણિધાનમ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
આશ્ચર્યભૂતા જિન અપ્રમેયા યે સ્મારયન્તિ મમ ધર્મદેશનામ્ ।
પરિનિર્વૃતાનાં હિ જિનાન તાયિનાં સમનુસ્મરામી યથ અદ્ય શ્વો વા

નિષ્કાઙ્ક્ષપ્રાપ્તો ઽસ્મિ સ્થિતો ઽસ્મિ બોધયે ઉપાયકૌશલ્ય મમેદમીદ્દશમ્ ।
પરિચારકો ઽહં સુગતસ્ય ભોમિ સદ્ધર્મ ધારેમિ ચ બોધિકારણાત્

અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં રાહુલભદ્રમામન્ત્રયતે સ્મ - ભવિષ્યસિ ત્વં રાહુલભદ્ર અનાગતે ઽધ્વનિ સપ્તરત્નપદ્મવિક્રાન્તગામી નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ દશલોકધાતુપરમાણુરજઃસમાંસ્તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વા અર્ચયિત્વા । સદા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં જ્યેષ્ઠપુત્રો ભવિષ્યસિ તદ્યથાપિ નામ મમૈતર્હિ । તસ્ય ખલુ પુના રાહુલભદ્ર ભગવતઃ સપ્તરત્નપદ્મવિક્રાન્તગામિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય એવંરૂપમેવાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ, એવં રૂપૈવ સર્વાકારગુણસંપદ્ ભવિષ્યતિ તદ્યથાપિ નામ તસ્ય ભગવતઃ સાગરવરધરબુદ્ધિવિક્રીડિતાભિજ્ઞસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વાકારગુણોપેતા બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહા ભવિષ્યન્તિ । તસ્યાપિ રાહુલ સાગરવરધરબુદ્ધિવિક્રીડિતાભિજ્ઞસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ત્વમેવ જ્યેષ્ઠપુત્રો ભવિષ્યસિ । તતઃ પશ્ચાત્ પરેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસીતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
અયં મમા રાહુલ જ્યેષ્ઠપુત્રો યો ઔરસો આસિ કુમારભાવે ।
બોધિં પિ પ્રાપ્તસ્ય મમૈષ પુત્રો ધર્મસ્ય દાયાદ્યધરો મહર્ષિઃ

અનાગતે ઽધ્વે બહુબુદ્ધકોટ્યો યાન્ દ્રક્ષ્યસે યેષ પ્રમાણુ નાસ્તિ ।
સર્વેષ તેષાં હિ જિનાન પુત્રો ભવિષ્યતી બોધિ ગવેષમાણઃ

અજ્ઞાતચર્યા ઇય રાહુલસ્ય પ્રણિધાનમેતસ્ય અહં પ્રજાનમિ ।
કરોતિ સંવર્ણન લોકબન્ધુષુ અહં કિલા પુત્ર તથાગતસ્ય

ગુણાન કોટીનયુતાપ્રમેયાઃ પ્રમાણુ યેષાં ન કદાચિદસ્તિ ।
યે રાહુલસ્યેહ મમૌરસત્ય તથા હિ એષો સ્થિતુ બોધિકારણાત્

અદ્રાક્ષીત્ખલુ પુનર્ભગવાંસ્તે દ્વે શ્રાવકસહસ્રે શૈક્ષાશૈક્ષાણાં શ્રાવકાણાં ભગવન્તમવલોકયમાને અભિમુખં પ્રસન્નચિત્તે મૃદુચિત્તે માર્દવચિત્તે । અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ - પશ્યસિ ત્વમાનન્દ એતે દ્વે શ્રાવકસહસ્રે શૈક્ષાશૈક્ષાણાં શ્રાવકાણામ્? આહ - પશ્યામિ ભગવન્, પશ્યામિ સુગત । ભગવાનાહ - સર્વ એવૈતે આનન્દ દ્વે ભિક્ષુ સહસ્રે સમં બોધિસત્ત્વચર્યાં સમુદાનયિષ્યન્તિ, પઞ્ચાશલ્લોકધાતુપરમાણુરજઃસમાંશ્ચ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વા અર્ચયિત્વા અપચાયિત્વા સદ્ધર્મ ચ ધારયિત્વા પશ્ચિમે સમુચ્છ્રયે એકક્ષણેનૈકમુહૂર્તેનૈકલવેનૈકસંનિપાતેન દશસુ દિક્ષ્વન્યોન્યાસુ લોકધાતુષુ સ્વેષુ સ્વેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષ્વનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । રત્નકેતુરાજા નામ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ । પરિપૂર્ણં ચૈષાં કલ્પમાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । સમાશ્ચૈષાં બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહા ભવિષ્યન્તિ । સમઃ શ્રાવકગણો બોધિસત્ત્વગણશ્ચ ભવિષ્યતિ । સમં ચૈષાં પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ । સમશ્ચૈષાં સદ્ધર્મઃ સ્થાસ્યતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
દ્વે વૈ સહસ્રે ઇમે શ્રાવકાણાં આનન્દ યે તે મમ અગ્રતઃ સ્થિતાઃ ।
તાન્ વ્યાકરોમી અહમદ્ય પણ્ડિતાનનાગતે ઽધ્વાનિ તથાગતત્વે

અનન્ત ઔપમ્યનિદર્શનેહિ બુદ્ધાન અગ્ર્યાં કરિયાણ પૂજામ્ ।
આરાગયિષ્યન્તિ મમાગ્રબોધિં સ્થિહિત્વ ચરિમસ્મિ સમુચ્છ્રયસ્મિન્

એકેન નામેન દશદ્દિશાસુ ક્ષણસ્મિ એકસ્મિ તથા મુહૂર્તે ।
નિષદ્ય ચ દ્રુમપ્રવરાણ મૂલે બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ સ્પૃશિત્વ જ્ઞાનમ્

એકં ચ તેષામિતિ નામ ભેષ્યતિ રત્નસ્ય કેતૂતિહ લોકિ વિશ્રુતાઃ ।
સમાનિ ક્ષેત્રાણિ વરાણિ તેષાં સમો ગણઃ શ્રાવકબોધિસત્ત્વાઃ

ઋદ્ધિપ્રભૂતા ઇહ સર્વિ લોકે સમન્તતસ્તે દશસુ દ્દિશાસુ ।
ધર્મં પ્રકાશેત્વ યદાપિ નિર્વૃતાઃ સદ્ધર્મુ તેષાં સમમેવ સ્થાસ્યતિ

અથ ખલુ તે શૈક્ષાશૈક્ષાઃ શ્રાવકા ભગવતો ઽન્તિકાત્ સંમુખં સ્વાનિ સ્વાનિ વ્યાકરણાનિ શ્રુત્વા તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસ્કાઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા ભગવન્તં ગાથાભ્યામધ્યભાષન્ત -
તૃપ્તાઃ સ્મ લોકપ્રદ્યોત શ્રુત્વા વ્યાકરણં ઇદમ્ ।
અમૃતેન યથા સિક્તાઃ સુખિતાઃ સમ તથાગત

નાસ્માકં કાઙ્ક્ષા વિમતિર્ન ભેષ્યામ નરોત્તમાઃ ।
અદ્યાસ્માભિઃ સુખં પ્રાપ્તં શ્રુત્વા વ્યાકરણં ઇદમ્