સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 8

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે પૂર્વયોગપરિવર્તો નામ સપ્તમઃ ॥
સદ્ધ્પ્_8: પઞ્ચભિક્ષુશતવ્યાકરણપરિવર્તઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રો ભગવતો ઽન્તિકાદિદમેવંરૂપમુપાયકૌશલ્યજ્ઞાનદર્શનં સંધાભાષિતનિર્દેશં શ્રુત્વા એષાં ચ મહાશ્રાવકાણાં વ્યાકરણં શ્રુત્વા ઇમાં ચ પૂર્વયોગપ્રતિસંયુક્તાં કથાં શ્રુત્વા ઇમાં ચ ભગવતો વૃષભતાં શ્રુત્વા આશ્ચર્યપ્રાપ્તો ઽભૂદદ્ભુતપ્રાપ્તો ઽભૂન્નિરામિષેણ ચ ચિત્તેન પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સ્ફુટો ઽભૂત્ । મહતા ચ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન મહતા ચ ધર્મગૌરવેણ ઉત્થાયાસનાદ્ ભગવતશ્ચરણયોઃ પ્રણિપત્ય એવં ચિત્તમુત્પાદિતવાન્ - આશ્ચર્યં ભગવન્, આશ્ચર્યં સુગત । પરમદુષ્કરં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ કુર્વન્તિ, ય ઇમં નાનાધાતુકં લોકમનુવર્તયન્તે, બહુભિશ્ચોપાયકૌશલ્યજ્ઞાનનિદર્શનૈઃ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયન્તિ, તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ચ સત્ત્વાન્ વિલગ્નાનુપાયકૌશલ્યેન પ્રમોચયન્તિ । કિમત્ર ભગવન્ અસ્માભિઃ શક્યં કર્તુમ્? તથાગત એવાસ્માકં જાનીતે આશયં પૂર્વયોગચર્યાં ચ । સ ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે સ્થિતો ઽભૂદ્ ભગવન્તમેવ નમસ્કુર્વન્ અનિમિષાભ્યાં ચ નેત્રાભ્યાં સંપ્રેક્ષમાણઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તઃ પૂર્ણસ્ય મૈત્રાયણીપુત્રસ્ય ચિત્તાશયમવલોક્ય સર્વાવન્તં ભિક્ષુસંઘમામન્ત્રયતે સ્મ - પશ્યથ ભિક્ષવો યૂયમિમં શ્રાવકં પૂર્ણં મૈત્રાયણીપુત્રં યો મયાસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય ધર્મકથિકાનામગ્ર્યો નિર્દિષ્ટઃ, બહુભિશ્ચ ભૂતૈર્ગુણૈરભિષ્ટુતઃ, બહુભિશ્ચ પ્રકારૈરસ્મિન્ મમ શાસને સદ્ધર્મપરિગ્રહાયાભિયુક્તઃ । ચતસૃણાં પર્ષદાં સંહર્ષકઃ સમાદાપકઃ સમુત્તેજકઃ સંપ્રહર્ષકો ઽક્લાન્તો ધર્મદેશનયા, અલમસ્ય ધર્મસ્યાખ્યાતા, અલમનુગ્રહીતા સબ્રહ્મચારિણામ્ । મુક્ત્વા ભિક્ષવસ્તથાગતં નાન્યઃ શક્તઃ પૂર્ણં મૈત્રાયણીપુત્રમર્થતો વા વ્યઞ્જનતો વા પર્યાદાતુમ્ । તત્કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો મમૈવાયં સદ્ધર્મપરિગ્રાહક ઇતિ? ન ખલુ પુનર્ભિક્ષવો યુષ્માભિરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અભિજાનામ્યહં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ નવનવતીનાં બુદ્ધકોટીનામ્, યત્ર અનેનૈવ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શાસને સદ્ધર્મઃ પરિગૃહીતઃ । તદ્યથાપિ નામ મમ એતર્હિ સર્વત્ર ચાગ્ર્યો ધર્મકથિકાનામભૂત્, સર્વત્ર ચ શૂન્યતાગતિં ગતો ઽભૂત્ । સર્વત્ર ચ પ્રતિસંવિદાં લાભી અભૂત્, સર્વત્ર ચ બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાસુ ગતિં ગતો ઽભૂત્ । સુવિનિશ્ચિતધર્મદેશકો નિર્વિચિકિત્સધર્મદેશકઃ પરિશુદ્ધધર્મદેશકશ્ચાભૂત્ । તેષાં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં શાસને યાવદાયુષ્પ્રમાણં બ્રહ્મચર્યં ચરિતવાન્ । સર્વત્ર ચ શ્રાવક ઇતિ સંજ્ઞાયતે સ્મ । સ ખલ્વનેનોપાયેન અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણામર્થમકાર્ષીત્, અપ્રમેયાનસંખ્યેયાંશ્ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચિતવાનનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । સર્વત્ર ચ બુદ્ધકૃત્યેન સત્ત્વાનાં પ્રત્યુપસ્થિતો ઽભૂત્ । સર્વત્ર ચાત્મનો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ સ્મ । સત્ત્વાનાં ચ પરિપાકાયાભિયુક્તો ઽભૂત્ । એષામપિ ભિક્ષવો વિપશ્યિપ્રમુખાનાં સપ્તાનાં તથાગતાનાં યેષામહં સપ્તમઃ, એષ એવાગ્ર્યો ધર્મકથિકાનામભૂત્ ॥
યદપિ તદ્ભિક્ષવો ભવિષ્યત્યનાગતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ ભદ્રકલ્પે ચતુર્ભિર્બુદ્ધૈરૂનં બુદ્ધસહસ્રમ્, તેષામપિ શાસને એષ એવ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રો ઽગ્ર્યો ધર્મકથિકાનાં ભવિષ્યતિ, સદ્ધર્મપરિગ્રાહકશ્ચ ભવિષ્યતિ । એવમનાગતે ઽધ્વનિ અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સદ્ધર્મમાધારયિષ્યતિ, અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામર્થં કરિષ્યતિ, અપ્રમેયાનસંખ્યેયાંશ્ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । સતતસમિતં ચાભિયુક્તો ભવિષ્યત્યાત્મનો બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે સત્ત્વપરિપાચનાય । સ ઇમામેવંરૂપાં બોધિસત્ત્વચર્યાં પરિપૂર્ય અપ્રમેયૈરસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । ધર્મપ્રભાસો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યતિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । અસ્મિન્નેવ બુદ્ધક્ષેત્ર ઉત્પત્સ્યતે ॥
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતવ એકં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ । સમં પાણિતલજાતં સપ્તરત્નમયમપગતપર્વતં સપ્તરત્નમયૈઃ કૂટાગારૈઃ પરિપૂર્ણં ભવિષ્યતિ । દેવવિમાનાનિ ચાકાશસ્થિતાનિ ભવિષ્યન્તિ । દેવા અપિ મનુષ્યાન્ દ્રક્ષ્યન્તિ, મનુષ્યા અપિ દેવાન્ દ્રક્ષ્યન્તિ । તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન ઇદં બુદ્ધક્ષેત્રમપગતપાપં ભવિષ્યતિ અપગતમાતૃગ્રામં ચ । સર્વે ચ તે સત્ત્વા ઔપપાદુકા ભવિષ્યન્તિ બ્રહ્મચારિણો મનોમયૈરાત્મભાવૈઃ સ્વયંપ્રભા ઋદ્ધિમન્તો વૈહાયસંગમા વીર્યવન્તઃ સ્મૃતિમન્તઃ પ્રજ્ઞાવન્તઃ સુવર્ણવર્ણૈઃ સમુચ્છ્રયૈર્દ્વાત્રિંશદ્ભિર્મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતવિગ્રહાઃ । તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનાં દ્વાવાહારૌ ભવિષ્યતઃ । કતમૌ દ્વૌ? યદુત ધર્મપ્રીત્યાહારો ધ્યાનપ્રીત્યાહારશ્ચ । અપ્રમેયાણિ ચાસંખ્યેયાનિ બોધિસત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ ભવિષ્યન્તિ સર્વેષાં ચ મહાભિજ્ઞાપ્રાપ્તાનાં પ્રતિસંવિદ્ગતિંગતાનાં સત્ત્વાવવાદકુશલાનામ્ । ગણનાસમતિક્રાન્તાશ્ચાસ્ય શ્રાવકા ભવિષ્યન્તિ મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા અષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિનઃ । એવમપરિમિતગુણસમન્વાગતં તદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ । રત્નાવભાસશ્ચ નામ સ કલ્પો ભવિષ્યતિ । સુવિશુદ્ધા ચ નામ સા લોકધાતુર્ભવિષ્યતિ । અપ્રમેયાનસંખ્યેયાંશ્ચાસ્ય કલ્પાનાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । પરિનિર્વૃતસ્ય ચ તસ્ય ભગવતો ધર્મપ્રભાસસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સદ્ધર્મશ્ચિરસ્થાયી ભવિષ્યતિ । રત્નમયૈશ્ચ સ્તૂપૈઃ સા લોકધાતુઃ સ્ફુટા ભવિષ્યતિ । એવમચિન્ત્યગુણસમન્વાગતં ભિક્ષવસ્તસ્ય ભગવતસ્તદ્બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્ । ઇદં વદિત્વા સુગતો હ્યથાપરમેતદુવાચ શાસ્તા -
શૃણોથ મે ભિક્ષવ એતમર્થં યથા ચરી મહ્ય સુતેન ચીર્ણા ।
ઉપાયકૌશલ્યસુશિક્ષિતેન યથા ચ ચીર્ણા ઇય બોધિચર્યા

હીનાધિમુક્તા ઇમ સત્ત્વ જ્ઞાત્વા ઉદારયાને ચ સમુત્ત્રસન્તિ ।
તતુ શ્રાવકા ભોન્તિમિ બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યેકબોધિં ચ નિદર્શયન્તિ

ઉપાયકૌશલ્યશતૈરનેકૈઃ પરિપાચયન્તિ બહુબોધિસત્ત્વાન્ ।
એવં ચ ભાષન્તિ વયં હિ શ્રાવકા દૂરે વયં ઉત્તમમગ્રબોધિયા

એતાં ચરિં તેષ્વનુશિક્ષમાણાઃ પરિપાકુ ગચ્છન્તિ હિ સત્ત્વકોટ્યઃ ।
હીનાધિમુક્તાશ્ચ કુસીદરૂપા અનુપૂર્વ તે સર્વિ ભવન્તિ બુદ્ધાઃ

અજ્ઞાનચર્યાં ચ ચરન્તિ એતે વયં ખલુ શ્રાવક અલ્પકૃત્યાઃ ।
નિર્વિણ્ણ સર્વાસુ ચ્યુતોપપત્તિષુ સ્વકં ચ ક્ષેત્રં પરિશોધયન્તિ

સરાગતામાત્મનિ દર્શયન્તિ સદોષતાં ચાપિ સમોહતાં ચ ।
દૃષ્ટીવિલગ્નાંશ્ચ વિદિત્વ સત્ત્વાંસ્તેષાં પિ દૃષ્ટિં સમુપાશ્રયન્તિ

એવં ચરન્તો બહુ મહ્ય શ્રાવકાઃ સત્ત્વાનુપાયેન વિમોચયન્તિ ।
ઉન્માદુ ગચ્છેયુ નરા અવિદ્વસૂ સ ચૈવ સર્વં ચરિતં પ્રકાશયેત્

પૂર્ણો અયં શ્રાવક મહ્ય ભિક્ષવશ્ચરિતો પુરા બુદ્ધસહસ્રકોટિષુ ।
તેષાં ચ સદ્ધર્મ પરિગ્રહીષીદ્ બૌદ્ધં ઇદં જ્ઞાન ગવેષમાણઃ

સર્વત્ર ચૈષો અભુ અગ્રશ્રાવકો બહુશ્રુતશ્ચિત્રકથી વિશારદઃ ।
સંહર્ષકશ્ચા અકિલાસિ નિત્યં સદ બુદ્ધકૃત્યેન ચ પ્રત્યુપસ્થિતઃ

મહાઅભિજ્ઞાસુ સદા ગતિંગતઃ પ્રતિસંવિદાનાં ચ અભૂષિ લાભી ।
સત્ત્વાન ચો ઇન્દ્રિયગોચરજ્ઞો ધર્મં ચ દેશેતિ સદા વિશુદ્ધમ્

સદ્ધર્મ શ્રેષ્ઠં ચ પ્રકાશયન્તઃ પરિપાચયી સત્ત્વસહસ્રકોટ્યઃ ।
અનુત્તરસ્મિન્નિહ અગ્રયાને ક્ષેત્રં સ્વકં શ્રેષ્ઠુ વિશોધયન્તઃ

અનાગતે ચાપિ તથૈવ અધ્વે પૂજેષ્યતી બુદ્ધસહસ્રકોટ્યઃ ।
સદ્ધર્મ શ્રેષ્ઠં ચ પરિગ્રહીષ્યતિ સ્વકં ચ ક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યતિ

દેશેષ્યતી ધર્મ સદા વિશારદો ઉપાયકૌશલ્યસહસ્રકોટિભિઃ ।
બહૂંશ્ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્મિ અનાસ્રવસ્મિન્

સો પૂજ કૃત્વા નરનાયકાનાં સદ્ધર્મ શ્રેષ્ઠં સદ ધારયિત્વા ।
ભવિષ્યતી બુદ્ધ સ્વયંભુ લોકે ધર્મપ્રભાસો દિશતાસુ વિશ્રુતઃ

ક્ષેત્રં ચ તસ્ય સુવિશુદ્ધ ભેષ્યતી રત્નાન સપ્તાન સદા વિશિષ્ટમ્ ।
રત્નવભાસશ્ચ સ કલ્પુ ભેષ્યતી સુવિશુદ્ધ સો ભેષ્યતિ લોકધાતુઃ

બહુબોધિસત્ત્વાન સહસ્રકોટ્યો મહાઅભિજ્ઞાસુ સુકોવિદાનામ્ ।
યેહિ સ્ફુટો ભેષ્યતિ લોકધાતુઃ સુવિશુદ્ધ શુદ્ધેહિ મહર્દ્ધિકેહિ

અથ શ્રાવકાણાં પિ સહસ્રકોટ્યઃ સંઘસ્તદા ભેષ્યતિ નાયકસ્ય ।
મહર્દ્ધિકાનષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિનાં પ્રતિસંવિદાસૂ ચ ગતિંગતાનામ્

સર્વે ચ સત્ત્વાસ્તહિ બુદ્ધક્ષેત્રે શુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ ચ બ્રહ્મચારિણઃ ।
ઉપપાદુકાઃ સર્વિ સુવર્ણવર્ણા દ્વાત્રિંશતીલક્ષણરૂપધારિણઃ

આહારસંજ્ઞા ચ ન તત્ર ભેષ્યતિ અન્યત્ર ધર્મે રતિ ધ્યાનપ્રીતિઃ ।
ન માતૃગ્રામો ઽપિ ચ તત્ર ભેષ્યતિ ન ચાપ્યપાયાન ચ દુર્ગતીભયમ્

એતાદૃશં ક્ષેત્રવરં ભવિષ્યતિ પૂર્ણસ્ય સંપૂર્ણગુણાન્વિતસ્ય ।
આકીર્ણ સત્ત્વેહિ સુભદ્રકેહિ યત્કિંચિમાત્રં પિ ઇદં પ્રકાશિતમ્

અથ ખલુ તેષાં દ્વાદશાનાં વશીભૂતશતાનામેતદભવત્ - આશ્ચર્યપ્રાપ્ત સ્મ, અદ્ભુતપ્રાપ્તાઃ સ્મ । સચેદસ્માકમપિ ભગવાન્ યથેમે ઽન્યે મહાશ્રાવકા વ્યાકૃતાઃ, એવમસ્માકમપિ તથાગતઃ પૃથક્ પૃથગ્ વ્યાકુર્યાત્ । અથ ખલુ ભગવાંસ્તેષાં મહાશ્રાવકાણાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તં મહાકાશ્યપમામન્ત્રયતે સ્મ - ઇમાનિ કાશ્યપ દ્વાદશ વશીભૂતશતાનિ, યેષામહમેતર્હિ સંમુખીભૂતઃ । સર્વાણ્યેતાન્યહં કાશ્યપ દ્વાદશ વશીભૂતશતાન્યનન્તરં વ્યાકરોમિ । તત્ર કાશ્યપ કૌણ્ડિન્યો ભિક્ષુર્મહાશ્રાવકો દ્વાષષ્ટીનાં બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણાં પરેણ પરતરં સમન્તપ્રભાસો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યતિ, વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તત્ર કાશ્યપ અનેનૈકેન નામધેયેન પઞ્ચ તથાગતશતાનિ ભવિષ્યન્તિ । અતઃ પઞ્ચ મહાશ્રાવકશતાનિ સર્વાણ્યનન્તરમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । સર્વાણ્યેવ સમન્તપ્રભાસનામધેયાનિ ભવિષ્યન્તિ । તદ્યથા ગયાકાશ્યપો નદીકાશ્યપઃ ઉરુબિલ્વકાશ્યપઃ કાલઃ કાલોદાયી અનિરુદ્ધો રેવતઃ કપ્ફિણો બક્કુલશ્ચુન્દઃ સ્વાગતઃ ઇત્યેવંપ્રમુખાનિ પઞ્ચ વશીભૂતશતાનિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
કૌણ્ડિન્યગોત્રો મમ શ્રાવકો ઽયં તથાગતો ભેષ્યતિ લોકનાથઃ ।
અનાગતે ઽધ્વાનિ અનન્તકલ્પે વિનેષ્યતે પ્રાણિસહસ્રકોટ્યઃ

સમન્તપ્રભો નામ જિનો ભવિષ્યતિ ક્ષેત્રં ચ તસ્ય પરિશુદ્ધ ભેષ્યતિ ।
અનન્તકલ્પસ્મિ અનાગતે ઽધ્વનિ દૃષ્ટ્વાન બુદ્ધાન્ બહવો હ્યનન્તાન્

પ્રભાસ્વરો બુદ્ધબલેનુપેતો વિઘુષ્ટશબ્દો દશસુ દ્દિશાસુ ।
પુરસ્કૃતઃ પ્રાણિસહસ્રકોટિભિર્દેશેષ્યતી ઉત્તમમગ્રબોધિમ્

તતુ બોધિસત્ત્વા અભિયુક્તરૂપા વિમાનશ્રેષ્ઠાન્યભિરુહ્ય ચાપિ ।
વિહરન્ત તત્ર અનુચિન્તયન્તિ વિશુદ્ધશીલા સદ સાધુવૃત્તયઃ

શ્રુત્વાન ધર્મં દ્વિપદોત્તમસ્ય અન્યાનિ ક્ષેત્રાણ્યપિ ચો સદા તે ।
વ્રજન્તિ તે બુદ્ધસહસ્રવન્દકાઃ પૂજાં ચ તેષાં વિપુલાં કરોન્તિ

ક્ષેણેન તે ચાપિ તદાસ્ય ક્ષેત્રં પ્રત્યાગમિષ્યન્તિ વિનાયકસ્ય ।
પ્રભાસનામસ્ય નરોત્તમસ્ય ચર્યાબલં તાદૃશકં ભવિષ્યતિ

ષષ્ટિઃ સહસ્રા પરિપૂર્ણકલ્પાનાયુષ્પ્રમાણં સુગતસ્ય તસ્ય ।
તતશ્ચ ભૂયો દ્વિગુણેન તાયિનઃ પરિનિર્વૃતસ્યેહ સ ધર્મ સ્થાસ્યતિ

પ્રતિરૂપકશ્ચાસ્ય ભવિષ્યતે પુનસ્ત્રિગુણં તતો એત્તકમેવ કાલમ્ ।
સદ્ધર્મભ્રષ્ટે તદ તસ્ય તાયિનો દુખિતા ભવિષ્યન્તિ નરા મરૂ ચ

જિનાન તેષાં સમનામકાનાં સમન્તપ્રભાણાં પુરુષોત્તમાનામ્ ।
પરિપૂર્ણ પઞ્ચાશત નાયકાનાં એતે ભવિષ્યન્તિ પરંપરાય

સર્વેષ એતાદૃશકાશ્ચ વ્યૂહા ઋદ્ધિબલં ચ તથ બુદ્ધક્ષેત્રમ્ ।
ગણશ્ચ સદ્ધર્મ તથૈવ ઈદૃશઃ સદ્ધર્મસ્થાનં ચ સમં ભવિષ્યતિ

સર્વેષમેતાદૃશકં ભવિષ્યતિ નામં તદા લોકિ સદેવકસ્મિન્ ।
યથા મયા પૂર્વિ પ્રકીર્તિતાસીત્ સમન્તપ્રભાસસ્ય નરોત્તમસ્ય

પરંપરા એવ તથાન્યમન્યં તે વ્યાકરિષ્યન્તિ હિતાનુકમ્પી ।
અનન્તરાયં મમ અદ્ય ભેષ્યતિ યથૈવ શાસામ્યહુ સર્વલોકમ્

એવં ખુ એતે ત્વમિહાદ્ય કાશ્યપ ધારેહિ પઞ્ચાશતનૂનકાનિ ।
વશિભૂત યે ચાપિ મમાન્યશ્રાવકાઃ કથયાહિ ચાન્યેષ્વપિ શ્રાવકેષુ

અથ ખલુ તાનિ પઞ્ચાર્હચ્છતાનિ ભગવતઃ સંમુખમાત્મનો વ્યાકરણાનિ શ્રુત્વા તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદયોઃ શિરોભિર્નિપત્ય એવમાહુઃ - અત્યયં વયં ભગવન્ દેશયામો યૈરસ્માભિર્ભગવન્નેવં સતતસમિતં ચિત્તં પરિભાવિતમ્ - ઇદમસ્માકં પરિનિર્વાણમ્ । પરિનિર્વૃતા વયમિતિ । યથાપીદં ભગવન્ અવ્યક્તા અકુશલા અવિધિજ્ઞાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યૈર્નામ અસ્માભિર્ભગવંસ્તથાગતજ્ઞાને ઽભિસંબોદ્ધવ્યે એવંરૂપેણ પરીત્તેન જ્ઞાનેન પરિતોષં ગતાઃ સ્મ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ કસ્યચિદેવ પુરુષસ્ય કંચિદેવ મિત્રગૃહં પ્રવિષ્ટસ્ય મત્તસ્ય વા સુપ્તસ્ય વા સ મિત્રો ઽનર્ઘમણિરત્નં વસ્ત્રાન્તે બધ્નીયાત્ - અસ્યેદં મણિરત્નં ભવત્વિતિ । અથ ખલુ ભગવન્ સ પુરુષ ઉત્થાયાસનાત્ પ્રકામેત્ । સો ઽન્યં જનપદપ્રદેશં પ્રપદ્યેત । સ તત્ર કૃચ્છ્રપ્રાપ્તો ભવેત્ । આહારચીવરપર્યેષ્ટિહેતોઃ કૃચ્છ્રમાપદ્યેત । મહતા ચ વ્યાયામેન કથંચિત્ કંચિદાહારં પ્રતિલભેત । તેન ચ સંતુષ્ટો ભવેદાત્તમનસ્કઃ પ્રમુદિતઃ । અથ ખલુ ભગવંસ્તસ્ય પુરુષસ્ય સ પુરાણમિત્રઃ પુરુષો યેન તસ્ય તદનર્ઘેયં મણિરત્નં વસ્ત્રાન્તે બદ્ધમ્, સ તં પુનરેવ પશ્યેત્ । તમેવં વદેત્ - કિં ત્વં ભોઃ પુરુષ કૃચ્છ્રમાપદ્યસે આહારચીવરપર્યેષ્ટિહેતોઃ, યદા યાવદ્ ભોઃ પુરુષ મયા તવ સુખવિહારાર્થં સર્વકામનિવર્તકમનર્ઘેયં મણિરત્નં વસ્ત્રાન્તે ઉપનિબદ્ધમ્ । નિર્યાતિતં તે ભોઃ પુરુષ મમૈતન્મણિરત્નમ્ । તદેવમુપનિબદ્ધમેવ ભોઃ પુરુષ વસ્ત્રાન્તે મણિરત્નમ્ । ન ચ નામ ત્વં ભોઃ પુરુષ પ્રત્યવેક્ષસે - કિં મમ બદ્ધં યેન વા બદ્ધં કો હેતુઃ કિંનિદાનં વા ( વૈદ્ય 135 ) બદ્ધમેતત્? બાલજાતીયસ્ત્વં ભોઃ પુરુષ યસ્ત્વં કૃચ્છ્રેણ આહારચીવરં પર્યેષમાણસ્તુષ્ટિમાપદ્યસે । ગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ એતન્મણિરત્નં ગ્રહાય મહાનગરં ગત્વા પરિવર્તયસ્ત્વ । તેન ચ ધનેન સર્વાણિ ધનકરણીયાનિ કુરુષ્વેતિ ॥
એવમેવ ભગવન્ અસ્માકમપિ તથાગતેન પૂર્વમેવ બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતા સર્વજ્ઞતાચિત્તાન્યુત્પાદિતાન્યભૂવન્ । તાનિ ચ વયં ભગવન્ ન જાનીમો ન બુધ્યામહે । તે વયં ભગવન્ અર્હદ્ભૂમૌ નિર્વૃતાઃ સ્મ ઇતિ સંજાનીમઃ । વયં કૃચ્છ્રં જીવામઃ, યદ્વયં ભગવન્ એવં પરીત્તેન જ્ઞાનેન પરિતોષમાપદ્યામઃ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનપ્રણિધાનેન સદા અવિનષ્ટેન । તે વયં ભગવંસ્તથાગતેન સંબોધ્યમાનાઃ - મા યૂયં ભિક્ષવ એતન્નિર્વાણં મન્યધ્વમ્ । સંવિદ્યન્તે ભિક્ષવો યુષ્માકં સંતાને કુશલમૂલાનિ યાનિ મયા પૂર્વં પરિપાચિતાનિ । એતર્હિ ચ મમૈવેદમુપાયકૌશલ્યં ધર્મદેશનાભિલાપેન યદ્ યૂયમેતર્હિ નિર્વાણમિતિ મન્યધ્વે । એવં ચ વયં ભગવતા સંબોધયિત્વા અદ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતાઃ ॥
અથ ખલુ તાનિ પઞ્ચ વશીભૂતશતાન્યાજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યપ્રમુખાનિ તસ્યાં વેલાયમિમા ગાથા અભાષન્ત -
હૃષ્ટા પ્રહૃષ્ટા સ્મ શ્રુણિત્વ એતાં આશ્વાસનામીદૃશિકામનુત્તરામ્ ।
યં વ્યાકૃતાઃ સ્મ પરમાગ્રબોધયે નમો ઽસ્તુ તે નાયક નન્તચક્ષુઃ

દેશેમહે અત્યયુ તુભ્યમન્તિકે યથૈવ બાલા અવિદૂ અજાનકાઃ ।
યં વૈ વયં નિર્વૃતિમાત્રકેણ પરિતુષ્ટ આસીત્ સુગતસ્ય શાસને

યથાપિ પુરુષો ભવિ કશ્ચિદેવ પ્રવિષ્ટ સ સ્યાદિહ મિત્રશાલમ્ ।
મિત્રં ચ તસ્ય ધનવન્તમાઢ્યં સો તસ્ય દદ્યાદ્ બહૂ ખાદ્યભોજ્યમ્

સંતર્પયિત્વાન ચ ભોજનેન અનેકમૂલ્યં રતનં ચ દદ્યાત્ ।
બદ્ધ્વાન્તરીયે વસનાન્તિ ગ્રન્થિં દત્વા ચ તસ્યેહ ભવેત તુષ્ટઃ

સો ચાપિ પ્રક્રાન્તુ ભવેત બાલો ઉત્થાય સો ઽન્યં નગરં વ્રજેત ।
સો કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કૃપણો ગવેષી આહાર પર્યેષતિ ખિદ્યમાનઃ

પર્યેષિતઃ ભોજનનિર્વૃતઃ સ્યાદ્ ભક્તં ઉદારં અવિચિન્તયન્તઃ ।
તં ચાપિ રત્નં હિ ભવેત વિસ્મૃતં બદ્ધ્વાન્તરીયે સ્મૃતિરસ્ય નાસ્તિ

તમેવ સો પશ્યતિ પૂર્વમિત્રો યેનાસ્ય દત્તં રતનં ગૃહે સ્વે ।
તમેવ સુષ્ઠૂ પરિભાષયિત્વા દર્શેતિ રત્નં વસનાન્તરસ્મિન્

દૃષ્ટ્વા ચ સો પરમસુખૈઃ સમર્પિતો રત્નસ્ય તસ્યો અનુભાવ ઈદૃશઃ ।
મહાધની કોશબલી ચ સો ભવેત્ સમર્પિતઃ કામગુણેહિ પઞ્ચહિ

એમેવ ભગવન્ વયમેવરૂપમ્ અજાનમાના પ્રણિધાનપૂર્વકમ્ ।
તથાગતેનૈવ ઇદં હિ દત્તં ભવેષુ પૂર્વેષ્વિહ દીર્ઘરાત્રમ્

વયં ચ ભગવન્નિહ બાલબુદ્ધયો અજાનકાઃ સ્મો સુગતસ્ય શાસને ।
નિર્વાણમાત્રેણ વયં હિ તુષ્ટા ન ઉત્તરી પ્રાર્થયિ નાપિ ચિન્તયી

વયં ચ સંબોધિત લોકબન્ધુના ન એષ એતાદૃશ કાચિ નિર્વૃતિઃ ।
જ્ઞાનં પ્રણીતં પુરુષોત્તમાનાં યા નિર્વૃતીયં પરમં ચ સૌખ્યમ્

ઇદં ચુદારં વિપુલં બહૂવિધં અનુત્તરં વ્યાકરણં ચ શ્રુત્વા ।
પ્રીતા ઉદગ્રા વિપુલા સ્મ જાતાઃ પરસ્પરં વ્યાકરણાય નાથ