સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 17

ઇતિ શ્રીસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે પુણ્યપર્યાયપરિવર્તો નામ ષોડશમઃ ॥
સદ્ધ્પ્_17: અનુમોદનાપુણ્યનિર્દેશપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ ઇમં ધર્મપર્યાયં દેશ્યમાનં શ્રુત્વા અનુમોદેત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા, કિયન્તં સ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પુણ્યં પ્રસવેદિતિ?
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
યો નિર્વૃતે મહાવીરે શૃણુયાત્સૂત્રમીદૃશમ્ ।
શ્રુત્વા ચાભ્યનુમોદેયા કિયન્તં કુશલં ભવેત્

અથ ખલુ ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - યઃ કશ્ચિદજિત કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય ઇમં ધર્મપર્યાય દેશ્યમાનં સંપ્રકાશ્યમાનં શૃણુયાદ્ ભિક્ષુર્વા ભિક્ષુણી વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા વિજ્ઞપુરુષો વા કુમારકો વા, કુમારિકા વા, શ્રુત્વા ચ અભ્યનુમોદેત, સચેત્તતો ધર્મશ્રવણાદુત્થાય પ્રક્રામેત્, સ ચ વિહારગતો વા ગૃહગતો વા અરણ્યગતો વા વીથીગતો વા ગ્રામગતો વા જનપદગતો વા તાન્ હેતૂંસ્તાનિ કારણાનિ તં ધર્મં યથાશ્રુતં યથોદ્ગૃહીતં યથાબલમપરસ્ય સત્ત્વસ્યાચક્ષીત માતુર્વા પિતુર્વા જ્ઞાતેર્વા, સંમોદિતસ્ય વા અન્યસ્ય વા સંસ્તુતસ્ય કસ્યચિત્, સો ઽપિ યદિ શ્રુત્વા અનુમોદેત, અનુમોદ્ય ચ પુનરન્યસ્મૈ આચક્ષીત । સો ઽપિ યદિ શ્રુત્વાનુમોદેત, અનુમોદ્ય ચ સો ઽપ્યપરસ્મૈ આચક્ષીત, સો ઽપિ તં શ્રુત્વાનુમોદેત । ઇત્યનેન પર્યાયેણ યાવત્ પઞ્ચાશત્ પરંપરયા । અથ ખલ્વજિત યો ઽસૌ પઞ્ચાશત્તમઃ પુરુષો ભવેત્ પરંપરાશ્રવાનુમોદકઃ, તસ્યાપિ તાવદહમજિત કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા અનુમોદનાસહગતં પુણ્યાભિસંસ્કારમભિનિર્દેક્ષ્યામિ । તં શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે ॥
તદ્યથાપિ નામ અજિત ચતુર્ષુ લોકધાતુષ્વસંખ્યેયશતસહસ્રેષુ યે સત્ત્વાઃ સન્તઃ સંવિદ્યમાનાઃ ષટ્સુ ગતિષૂપપન્નાઃ, અણ્ડજા વા જરાયુજા વા સંસ્વેદજા વા ઔપપાદુકા વા રૂપિણો વા અરૂપિણો વા સંજ્ઞિનો વા અસંજ્ઞિનો વા નૈવસંજ્ઞિનો વા નાસંજ્ઞિનો વા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુષ્પદા વા બહુપદા વા યાવદેવ સત્ત્વાઃ સત્ત્વધાતૌ સંગ્રહસમવસરણં ગચ્છન્તિ । અથ કશ્ચિદેવ પુરુષઃ સમુત્પદ્યેત પુણ્યકામો હિતકામસ્તસ્ય સત્ત્વકાયસ્ય સર્વકામક્રીડારતિપરિભોગાનિષ્ટાન્ કાન્તાન્ પ્રિયાન્ મનાપાન્ દદ્યાત્ । એકૈકસ્ય સત્ત્વસ્ય જમ્બુદ્વીપં પરિપૂર્ણં દદ્યાત્ કામક્રીડારતિપરિભોગાય, હિરણ્યસુવર્ણરૂપ્યમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલાનશ્વરથગોરથહસ્તિરથાન્ દદ્યાત્ પ્રાસાદાન્ કૂટાગારાન્ । અનેન પર્યાયેણ અજિત સ પુરુષો દાનપતિર્મહાદાનપતિઃ પરિપૂર્ણાન્યશીતિં વર્ષાણિ દાનં દદ્યાત્ । અથ ખલ્વજિત સ પુરુષો દાનપતિર્મહાદાનપતિરેવં ચિન્તયેત્ - ઇમે ખલુ સત્ત્વાઃ સર્વે મયા ક્રીડાપિતા રમાપિતાઃ સુખં જિવાપિતાઃ । ઇમે ચ તે ભવન્તઃ સત્ત્વા બલિનઃ પલિતશિરસો જીર્ણવૃદ્ધા મહલ્લકા ( વૈદ્ય 206 ) અશીતિવર્ષિકા જાત્યા । અભ્યાશીભૂતાશ્ચૈતે કાલક્રિયાયાઃ । યન્ન્વહમેતાંસ્તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે ઽવતારયેયમનુશાસયેયમ્ । અથ ખલ્વજિત સ પુરુષસ્તાન્ સર્વસત્ત્વાન્ સમાદાપયેત્ । સમાદાપયિત્વા ચ તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે ઽવતારયેદ્ ગ્રાહયેત્ । તસ્ય તે સત્ત્વાસ્તં ચ ધર્મં શૃણુયુઃ । શ્રુત્વા ચ એકક્ષણેન એકમુહૂર્તેન એકલવેન સર્વે સ્રોતઆપન્નાઃ સ્યુઃ, સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽનાગામિફલં પ્રાપ્નુયુર્યાવદર્હન્તો ભવેયુઃ, ક્ષીણાસ્રવા ધ્યાયિનો મહાધ્યાયિનો ઽષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિનઃ । તત્કિં મન્યસે અજિત અપિ નુ સ પુરુષો દાનપતિર્મહાદાનપતિસ્તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેદપ્રમેયમસંખ્યેયમ્? એવમુક્તે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતત્ ભગવન્, એવમેતત્ સુગત । અનેનૈવ તાવદ્ ભગવન્ કારણેન સ પુરુષો દાનપતિર્મહાદાનપતિર્બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્, યસ્તાવતાં સત્ત્વાનાં સર્વસુખોપધાનં દદ્યાત્ । કઃ પુનર્વાદો
યદુત્તરિઅર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ॥
એવમુક્તે ભગવાનજિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - આરોચયામિ તે અજિત, પ્રતિવેદયામિ । યશ્ચ સ દાનપતિર્મહાદાનપતિઃ પુરુષશ્ચતુર્ષુ લોકધાતુષ્વસંખ્યેયશતસહસ્રેષુ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વસુખોપધાનૈઃ પરિપૂર્ય અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યં પ્રસવેત્, યશ્ચ પઞ્ચાશત્તમઃ પુરુષઃ પરંપરાશ્રવાનુગતઃ શ્રવણેન ઇતો ધર્મપર્યાયાદેકામપિ ગાથામેકપદમપિ શ્રુત્વા અનુમોદેત । યચ્ચૈતસ્ય પુરુષસ્યાનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યચ્ચ તસ્ય પુરુષસ્ય દાનપતેર્મહાદાનપતેર્દાનસહગતમર્હત્ત્વં પ્રતિષ્ઠાપનાસહગતપુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ઇદમેવ તતો બહુતરમ્ । યો ઽયં પુરુષઃ પઞ્ચાશત્તમઃ, તતઃ પુરુષપરંપરાત ઇતો ધર્મપર્યાયાદેકામપિ ગાથામેકપદમપિ શ્રુત્વા અનુમોદેત્ । અસ્ય અનુમોદનાસહગતસ્ય અજિત પુણ્યાભિસંસ્કારસ્ય કુશલમૂલાભિસંસ્કારસ્ય અનુમોદનાસહગતસ્ય અગ્રતઃઅસૌ પૌર્વિકો દાનસહગતશ્ચ અર્હત્ત્વપ્રતિષ્ઠાપનાસહગતશ્ચ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમપિ કલાં નોપયાતિ, સહસ્રતમીમપિ શતસહસ્રતમીમપિ કોટીતમીમપિ કોટીશતતમીમપિ કોટીસહસ્રતમીમપિ કોટીશતસહસ્રતમીમપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમપિ કલાં નોપયાતિ । સંખ્યામપિ કલામપિ ગણનામપિ ઉપમામપિ ઉપનિઃઅદમપિ ન ક્ઃઅમતે । એવમપ્રમેયમસંખ્યેયમજિત સો ઽપિ તાવત્ પઞ્ચાશત્તમઃ પરંપરાશ્રવણે પુરુઃઅ ઇતો ધર્મપર્યાયાદન્તશ એકગાથામપિ એકપદમપિ અનુમોદ્ય ચ પુણ્યં પ્રસવતિ । કઃ પુનર્વાદો ઽજિત યો ઽયં મમ સંમુખમિમં ધર્મપર્યાયં શૃણુયાત્, શ્રુત્વા ચાભ્યનુમોદેત્, અપ્રમેયતરમસંખ્યયેતરં તસ્યાહમજિત તં પુણ્યાભિસંસ્કારં વદામિ ॥

યઃ ખલુ પુનરજિત અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય શ્રવાણાર્થં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્વગૃહાન્નિષ્ક્રમ્ય વિહારં ગચ્છેત્ । સ ચ ગત્ત્વા તસ્મિન્નિમં ધર્મપર્યાયં મુહૂર્તકમપિ શૃણુયાત્ સ્થિતો વા નિષણ્ણો વા । સ સત્ત્વસ્તન્માત્રેણ પુણ્યાભિસંસ્કારેણ કૃતેનોપચિતેન જાતિવિનિવૃત્તો દ્વિતીયે સમુચ્છ્રયે દ્વિતીયે આત્મભાવપ્રતિલમ્ભે ગોરથાનાં લાભી ભવિષ્યતિ, અશ્વરથાનાં હસ્તિરથાનાં શિબિકાનાં ગોયનાનામૃષભયાનાનાં દિવ્યાનાં ચ વિમાનાનાં લાભી ભવિષ્યતિ । સચેત્ પુનસ્તત્ર ધર્મશ્રવણે મુહૂર્તમાત્રમપિ નિષદ્ય ઇદં ધર્મપર્યાયં શૃણુયાત્, ( વૈદ્ય 207 ) પરં વા નિષાદયેત્, આસનસંવિભાગં વા કુર્યાદપરસ્ય સત્ત્વસ્ય, તેન સ પુણ્યાભિસંસ્કારેણ લાભી ભવિષ્યતિ શક્રાસનાનાં બ્રહ્માસનાનાં ચક્રવર્તિસંહાસનાનામ્ । સચેત્ પુનરજિત કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અપરં પુરુષમેવં વદેત્ - આગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ । સદ્ધર્મપુણ્ડરીકં નામ ધર્મપર્યાયં શૃણુષ્વ । સ ચ પુરુષસ્તસ્ય તાં પ્રોત્સાહનામાગમ્ય યદિ મુહૂર્તમાત્રમપિ શૃણુયાત્, સ સત્ત્વસ્તેન પ્રોત્સાહેન કુશલમૂલેનાભિસંસ્કૃતેન ધારણીપ્રતિલબ્ધૈર્બોધિસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સમવધાનં પ્રતિલભતે । અજડશ્ચ ભવતિ, તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પ્રજ્ઞાવાન્ । ન તસ્ય જાતિશતસહસ્રૈરપિ પૂતિ મુખં ભવતિ ન દુર્ગન્ધિ । નાપ્યસ્ય જિહ્વારોગો ભવતિ, ન મુખરોગો ભવતિ । ન ચ શ્યામદન્તો ભવતિ, ન વિષમદન્તો ભવતિ, ન પીતદન્તો ભવતિ, ન દુઃસંસ્થિતદન્તો ન ખણ્ડદન્તો ન પતિતદન્તો ન વક્રદન્તો ન લમ્બોષ્ઠો ભવતિ, નાભ્યન્તરોષ્ઠો ન પ્રસારિતોષ્ઠો ન ખણ્ડોષ્ઠો ન વઙ્કોષ્ઠો ન કૃષ્ણોષ્ઠો ન બીભત્સોષ્ઠો ભવતિ । ન ચિપીટનાસો ભવતિ, ન વક્રનાસો ભવતિ । ન દીર્ઘમુખો ભવતિ, ન વઙ્કમુખો ભવતિ, ન કૃષ્ણમુખો ભવતિ, નાપ્રિયદર્શનમુખઃ । અપિ તુ ખલ્વજિત સૂક્ષ્મસુજાતજિહ્વાદન્તોષ્ઠો ભવતિ આયતનાસઃ । પ્રણીતમુખમણ્ડલઃ સુભ્રૂઃ સુપરિનિક્ષિપ્તલલાટો ભવતિ । સુપરિપૂર્ણપુરુષવ્યઞ્જનપ્રતિલાભી ચ ભવતિ । તથાગતં ચ અવવાદાનુશાસકં પ્રતિલભતે । ક્ષિપ્રં ચ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ સહ સમવધાનં પ્રતિલભતે । પશ્ય અજિત એકસત્ત્વમપિ નામ ઉત્સાહયિત્વા ઇયત્ પુણ્યં પ્રસવતિ । કઃ પુનર્વાદો યઃ સત્કૃત્ય શૃણુયાત્, સત્કૃત્ય વાચયેત્, સત્કૃત્ય
દેશયેત્, સત્કૃત્ય પ્રકાશયેદિતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
પઞ્ચાશિમો યશ્ચ પરંપરાયાં સૂત્રસ્યિમસ્યો શૃણુતેકગાથામ્ ।
અનુમોદયિત્વા ચ પ્રસન્નચિત્તઃ શૃણુષ્વ પુણ્યં ભવિ યત્તકં તત્

સ ચૈવ પુરુષો ભવિ દાનદાતા સત્ત્વાન્ કોટીનયુતેષુ નિત્યમ્ ।
યે પૂર્વમૌપમ્યકૃતા મયા વૈ તાન્ સર્વિ તર્પેય અશીતિ વર્ષાન્

સો દૃષ્ટ્વ તેષાં ચ જરામુપસ્થિતાં વલી ચ ખણ્ડં ચ શિરશ્ચ પાણ્ડરમ્ ।
હાહાધિમુચ્યન્તિ હિ સર્વસત્ત્વા યન્નૂન ધર્મેણ હુ ઓવદેયમ્

સો તેષ ધર્મં વદતીહ પશ્ચાન્નિર્વાણભૂમિં ચ પ્રકાશયેત ।
સર્વે ભવાઃ ફેનમરીચિકલ્પા નિર્વિદ્યથા સર્વભવેષુ ક્ષિપ્રમ્

તે સર્વસત્ત્વાશ્ચ શ્રુણિત્વ ધર્મં તસ્યૈવ દાતુઃ પુરુષસ્ય અન્તિકાત્ ।
અર્હન્તભૂતા ભવિ એકકાલે ક્ષીણાસ્રવા અન્તિમદેહધારિણઃ

પુણ્યં તતો બહુતરુ તસ્ય હિ સ્યત્ પરંપરાતઃ શ્રુણિ એકગાથામ્ ।
અનુમોદિ વા યત્તકુ તસ્ય પુણ્યં કલ પુણ્યસ્કન્ધઃ પુરિમો ન ભોતિ

એવં બહુ તસ્ય ભવેત પુણ્યં અનન્તકં યસ્ય પ્રમાણુ નાસ્તિ ।
ગાથાં પિ શ્રુત્વૈક પરંપરાય કિં વા પુનઃ સંમુખ યો શ્રુણેયા

યશ્ચૈકસત્ત્વં પિ વદેય તત્ર પ્રોત્સાહયે ગચ્છ શૃણુષ્વ ધર્મમ્ ।
સુદુર્લભં સુત્રમિદં હિ ભોતિ કલ્પાન કોટીનયુતૈરનેકૈઃ

સ ચાપિ પ્રોત્સાહિતુ તેન સત્ત્વઃ શ્રુણેય સૂત્રેમ મુહૂર્તકં પિ ।
તસ્યાપિ ધર્મસ્ય ફલં શૃણોહિ મુખરોગ તસ્ય ન કદાચિ ભોતિ

જિહ્વાપિ તસ્ય ન કદાચિ દુઃખતિ ન તસ્ય દન્તા પતિતા ભવન્તિ ।
શ્યામાથ પીતા વિષમા ચ જાતુ બીભત્સિતોષ્ઠો ન ચ જાતુ ભોતિ

કુટિલં ચ શુષ્કં ચ ન જાતુ દીર્ઘં મુખં ન ચિપિટં સ્ય કદાચિ ભોતિ ।
સુસંસ્થિતા નાસ તથા લલાટં દન્તા ચ ઓષ્ઠો મુખમણ્ડલં ચ

પ્રિયદર્શનો ભોતિ સદા નરાણાં પૂર્તિં ચ વક્રં ન કદાચિ ભોતિ ।
યથોત્પલસ્યેહ સદા સુગન્ધિઃ પ્રવાયતે તસ્ય મુખસ્ય ગન્ધઃ

ગૃહાદ્વિહારં હિ વ્રજિત્વ ધીરો ગચ્છેત સૂત્રં શ્રવણાય એતત્ ।
ગત્વા ચ સો તત્ર શૃણે મુહૂર્તં પ્રસન્નચિત્તસ્ય ફલં શૃણોથ

સુગૌરુ તસ્યો ભવતેત્મભાવઃ પરિયાતિ ચો અશ્વરથેહિ ધીરઃ ।
હસ્તીરથાંશ્ચો અભિરુહ્ય ઉચ્ચાન્ રતનેહિ ચિત્રાનનુચંક્રમેયા

વિભૂષિતાં સો શિબિકાં લભેત નરૈરનેકૈરિહ વાહ્યમાનામ્ ।
ગત્વાપિ ધર્મં શ્રવણાય તસ્ય ફલં શુભં ભોતિ ચ એવરૂપમ્

નિષદ્ય ચાસૌ પરિષાય તત્ર શુક્લેન કર્મેણ કૃતેન તેન ।
શક્રાસનાનાં ભવતે સ લાભી બ્રહ્માસનાનાં ચ નૃપાસનાનામ્