સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 13

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે ઉત્સાહપરિવર્તો નામ દ્વાદશમઃ ॥
સદ્ધ્પ્_13: સુખવિહારપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત - દુષ્કરં ભગવન્ પરમદુષ્કરમેભિર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરુત્સોઢં ભગવતો ગૌરવેણ । કથં ભગવન્ એભિર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરયં ધર્મપર્યાયઃ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે સંપ્રકાશયિતવ્યઃ? એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - ચતુર્ષુ મઞ્જુશ્રીર્ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અયં ધર્મપર્યાયઃ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે સંપ્રકાશયિતવ્યઃ । કતમેષુ ચતુર્ષુ? ઇહ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આચારગોચરપ્રતિષ્ઠિતેન અયં ધર્મપર્યાયં પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે સંપ્રકાશયિતવ્યઃ । કથં ચ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આચારગોચરપ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ? યદા ચ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તો ભવતિ, દાન્તો દાન્તભૂમિમનુપ્રાપ્તો ઽનુત્રસ્તાસંત્રસ્તમના અનભ્યસૂયકઃ, યદા ચ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે ચરતિ, યથાભૂતં ચ ધર્માણાં સ્વલક્ષણં વ્યવલોકયતિ ।
યા ખલ્વેષુ ધર્મેષ્વવિચારણા અવિકલ્પના, અયમુચ્યતે મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાચારઃ । કતમશ્ચ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ? યદા ચ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રાજાનં સંસેવતે, ન રાજપુત્રાન્ ન રાજમહામાત્રાન્ ન રાજપુરુષાન્ સંસેવતે ન ભજતે ન પર્યુપાસ્તે નોપસંક્રામતિ, નાન્યતીર્થ્યાશ્ચરકપરિવ્રાજકાજીવકનિર્ગ્રન્થાન્ ન કાવ્યશાસ્ત્રપ્રસૃતાન્ સત્ત્વાન્ સંસેવતે, ન ભજતે ન પર્યુપાસ્તે, ન ચ લોકાયતમન્ત્રધારકાન્ ન લોકાયતિકાન્ સેવતે ન ભજતે ન પર્યુપાસ્તે, ન ચ તૈઃ સાર્ધં સંસ્તવં કરોતિ । ન ચાણ્ડલાન્ ન મૌષ્ટિકાન્ ન સૌકરિકાન્ ન કૌક્કુટિકાન્ ન મૃગલુબ્ધકાન્ ન માંસિકાન્ ન નટનૃત્તકાન્ ન ઝલ્લાન્ ન મલ્લાન્ । અન્યાનિ પરેષાં રતિક્રીડાસ્થાનાનિ તાનિ નોપસંક્રામતિ । ન ચ તૈઃ સાર્ધં સંસ્તવં કરોતિ । અન્યત્રોપસંક્રાન્તાનાં કાલેન કાલં ધર્મં ભાષતે, તં ચાનિશ્રિતો ભાષતે । શ્રાવકયાનીયાંશ્ચ ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા ન સેવતે ન ભજતે ન પર્યુપાસ્તે, ન ચ તૈઃ સાર્ધં સંસ્તવં કરોતિ । ન ચ તૈઃ સહ સમવધાનગોચરો ભવતિ ચંક્રમે વા વિહારે વા । અન્યત્રોપસંક્રાન્તાનાં ચૈષાં કાલેન કાલં ધર્મં ભાષતે, તં ચાનિશ્રિતો ભાષતે । અયં મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ ॥
પુનરપરં મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન માતૃગ્રામસ્ય અન્યતરાન્યતરમનુનયનિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય અભીક્ષ્ણં ધર્મં દેશયતિ, ન ચ માતૃગ્રામસ્ય અભીક્ષ્ણં દર્શનકામો ભવતિ । ન ચ કુલાન્યુપસંક્રમતિ, ન ચ દારિકાં વા કન્યાં વા વધુકાં વા અભીક્ષ્ણમાભાષિતવ્યાં મન્યતે, ન પ્રતિસંમોદયતિ । ન ચ પણ્ડકસ્ય ધર્મં દેશયતિ, ન ચ તેન સાર્ધં સંસ્તવં કરોતિ, ન ચ પ્રતિસંમોદયતિ । ન ચૈકાકી ભિક્ષાર્થમન્તર્ગૃહં પ્રવિશતિ અન્યત્ર તથાગતાનુસ્મૃતિં ભાવયમાનઃ । સચેત્પુનર્માતૃગ્રામસ્ય ધર્મં દેશયતિ, સ નાન્તશો ધર્મસંરાગેણાપિ ધર્મં ( વૈદ્ય 167 ) દેશયતિ, કઃ પુનર્વાદઃ સ્ત્રીસંરાગેણ । નાન્તશો દન્તાવલીમપ્યુપદર્શયતિ, કઃ પુનર્વાદ ઔદારિકમુખવિકારમ્ । ન ચ શ્રામણેરં ન ચ શ્રામણેરીં ન ભિક્ષું ન ભિક્ષુણીં ન કુમારકં ન કુમારિકાં સાતીયતિ, ન ચ તૈઃ સાર્ધં સંસ્તવં કરોતિ, ન ચ સંલાપં કરોતિ । સ ચ પ્રતિસંલયનગુરુકો ભવતિ, અભીક્ષ્ણં ચ પ્રતિસંલયનં સેવતે । અયમુચ્યતે મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમો ગોચરઃ ॥
પુનરપરં મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માન્ શૂન્યાન્ વ્યવલોકયતિ, યથાવત્ પ્રતિષ્ઠિતાન્ ધર્માન્ અવિપરીતસ્થાયિનો યથાભૂતસ્થિતાનચલાનકમ્પ્યાનવિવર્ત્યાનપરિવર્તાન્ સદા યથાભૂતસ્થિતાનાકાશસ્વભાવાન્નિરુક્તિવ્યવહારવિવર્જિતાનજાતાનભુતાન્ અનસંભૂતાન્ અસંસ્કૃતાન્ અસંતાનાન્ અસત્તાભિલાપપ્રવ્યાહૃતાનસઙ્ગસ્થાનસ્થિતાન્ સંજ્ઞાવિપર્યાસપ્રાદુર્ભૂતાન્ । એવં હિ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભીક્ષ્ણં સર્વધર્માન્ વ્યવલોકયન્ વિહરતિ અનેન વિહારેણ વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગોચરે સ્થિતો ભવતિ । અયં મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વિતીયો ગોચરઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાનેતમેવાર્થં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાનસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
યો બોધિસત્ત્વ ઇચ્છેયા પશ્ચાત્કાલે સુદારુણે ।
ઇદં સૂત્રં પ્રકાશેતું અનોલીનો વિશારદઃ

આચારગોચરં રક્ષેદસંસૃષ્ટઃ શુચિર્ભવેત્ ।
વર્જયેત્સંસ્તવં નિત્યં રાજપુત્રેહિ રાજભિઃ

યે ચાપિં રાજપુરુષાઃ કુર્યાત્તેહિ ન સંસ્તવમ્ ।
ચણ્ડાલમુષ્ટિકૈઃ શૌણ્ડૈસ્તીર્થિકૈશ્ચાપિ સર્વશઃ

અધિમાનીન્ન સેવેત વિનયે ચાગમે સ્થિતાન્ ।
અર્હન્તસંમતાન્ ભિક્ષૂન્ દુઃશીલાંશ્ચૈવ વર્જયેત્

ભિક્ષુણીં વર્જયેન્નિત્યં હાસ્યસંલાપગોચરામ્ ।
ઉપાસિકાશ્ચ વર્જેત પ્રાકટા યા અવસ્થિતાઃ

યા નિર્વૃતિં ગવેષન્તિ દૃષ્ટે ધર્મે ઉપાસિકાઃ ।
વર્જયેત્ સંસ્તવં તાભિઃ આચારો અયમુચ્યતે

યશ્ચૈનમુપસંક્રમ્ય ધર્મં પૃચ્છે ઽગ્રબોધયે ।
તસ્ય ભાષેત્ સદા ધીરો અનોલીનો અનિશ્રિતઃ

સ્ત્રીપણ્ડકાશ્ચ યે સત્ત્વાઃ સંસ્તવં તૈર્વિવર્જયેત્ ।
કુલેષુ ચાપિ વધુકાં કુમાર્યશ્ચ વિવર્જયેત્

ન તા સંમોદયેજ્જાતુ કૌશલ્યં હાસ પૃચ્છિતુમ્ ।
સંસ્તવં તેહિ વર્જેત સૌકરૌરભ્રિકૈઃ સહ

યે ચાપિ વિવિધાન્ પ્રાણીન્ હિંસેયુર્ભોગકારણાત્ ।
માંસં સૂનાય વિક્રેન્તિ સંસ્તવં તૈર્વિવર્જયેત્

સ્ત્રીપોષકાશ્ચ યે સત્ત્વા વર્જયેત્તેહિ સંસ્તવમ્ ।
નટેભિર્ઝલ્લમલ્લેભિર્યે ચાન્યે તાદૃશા જનાઃ

વારમુખ્યા ન સેવેત યે ચાન્યે ભોગવૃત્તિનઃ ।
પ્રતિસંમોદનં તેભિઃ સર્વશઃ પરિવર્જયેત્

યદા ચ ધર્મં દેશેયા માતૃગ્રામસ્ય પણ્ડિતઃ ।
ન ચૈકઃ પ્રવિશેત્તત્ર નાપિ હાસ્યસ્થિતો ભવેત્

યદાપિ પ્રવિશેદ્ ગ્રામં ભોજનાર્થી પુનઃ પુનઃ ।
દ્વિતીયં ભિક્ષુ માર્ગેત બુદ્ધં વા સમનુસ્મરેત્

આચારગોચરો હ્યેષ પ્રથમો મે નિદર્શિતઃ ।
વિહરન્તિ યેન સપ્રજ્ઞા ધારેન્તા સૂત્રમીદૃશમ્

યદા ન ચરતે ધર્મં હીનૌત્કૃષ્ટમધ્યમે ।
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતે ચાપિ ભૂતાભૂતે ચ સર્વશઃ

સ્ત્રીતિ નાચરતે ધીરો પુરુષેતિ ન કલ્પયેત્ ।
સર્વધર્મ અજાતત્વાદ્ ગવેષન્તો ન પશ્યતિ

આચારો હિ અયં ઉક્તો બોધિસત્ત્વાન સર્વશઃ ।
ગોચરો યાદૃશસ્તેષાં તં શૃણોથ પ્રકાશતઃ

અસન્તકા ધર્મ ઇમે પ્રકાશિતા અપ્રાદુભૂતાશ્ચ અજાત સર્વે ।
શૂન્યા નિરીહા સ્થિત નિત્યકાલં અયં ગોચરો ઉચ્યતિ પણ્ડિતાનામ્

વિપરીતસંજ્ઞીહિ ઇમે વિકલ્પિતા અસન્તસન્તા હિ અભૂતભૂતતઃ ।
અનુત્થિતાશ્ચાપિ અજાતધર્મા જાતાથ ભૂતા વિપરીતકલ્પિતાઃ

એકાગ્રચિત્તો હિ સમાહિતઃ સદા સુમેરુકૂટો યથ સુસ્થિતશ્ચ ।
એવં સ્થિતશ્ચાપિ હિ તાન્ નિરીક્ષેદાકાશભૂતાનિમ સર્વધર્માન્

સદાપિ આકાશસમાનસારકાન્ અનિઞ્જિતાન્ મન્યનવર્જિતાંશ્ચ ।
સ્થિતા હિ ધર્મા ઇતિ નિત્યકાલં અયુ ગોચરો ઉચ્યતિ પણ્ડિતાનામ્

ઈર્યાપથં યો મમ રક્ષમાણો ભવેત ભિક્ષૂ મમ નિર્વૃતસ્ય ।
પ્રકાશયેત્ સૂત્રમિદં હિ લોકે ન ચાપિ સંલીયન તસ્ય કાચિત્

કાલેન વા ચિન્તયમાનુ પણ્ડિતઃ પ્રવિશ્ય લેનં તથ ઘટ્ટયિત્વા ।
વિપશ્ય ધર્મં ઇમુ સર્વ યોનિશો ઉત્થાય દેશેત અલીનચિત્તઃ

રાજાન તસ્યેહ કરોન્તિ રક્ષાં યે રાજપુત્રાશ્ચ શૃણોન્તિ ધર્મમ્ ।
અન્યે ઽપિ ચો ગૃહપતિ બ્રાહ્મણાશ્ચ પરિવાર્ય સર્વે ઽસ્ય સ્થિતા ભવન્તિ

પુનરપરં મઞ્જુશ્રિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે સદ્ધર્મવિપ્રલોપે વર્તમાને ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયિતુકામઃ સુખસ્થિતો ભવતિ । સ સુખસ્થિતશ્ચ ધર્મં ભાષતે કાયગતં વા પુસ્તકગતં વા । પરેષાં ચ દેશયમાનો નાધિમાત્રમુપાલમ્ભજાતીયો ભવતિ, ન ચાન્યાન્ ધર્મભાણકાન્ ભિક્ષૂન્ પરિવદતિ, ન ચાવર્ણં ભાષતે, ન ચાવર્ણં નિશ્ચારયતિ, ન ચાન્યેષાં શ્રાવકયાનીયાનાં ભિક્ષૂણાં નામ ગૃહીત્વા અવર્ણ ભાષતે, ન ચાવર્ણં ચારયતિ, ન ચ તેષામન્તિકે પ્રત્યર્થિકસંજ્ઞી ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપીદં સુખસ્થાનવસ્થિતત્વાત્ । સ આગતાગતાનાં ધાર્મશ્રાવણિકાનામનુપરિગ્રાહિકયા અનભ્યસૂયયા ( વૈદ્ય 170 ) ધર્મં દેશયતિ । અવિવદમાનો ન ચ પ્રશ્નં પૃષ્ટઃ શ્રાવકયાનેન વિસર્જયતિ । અપિ તુ ખલુ પુનસ્તથા વિસર્જયતિ, યથા બુદ્ધજ્ઞાનમભિસંબુધ્યતે ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
સુખસ્થિતો ભોતિ સદા વિચક્ષણઃ સુખં નિષણ્ણસ્તથ ધર્મુ ભાષતે ।
ઉદાર પ્રજ્ઞપ્ત કરિત્વ આસનં ચૌક્ષે મનોજ્ઞે પૃથિવીપ્રદેશે

ચૌક્ષં ચાસૌ ચીવર પ્રાવરિત્વા સુરક્તરઙ્ગં સુપ્રશસ્તરઙ્ગૈઃ ।
આસેવકાં કૃષ્ણ તથાદદિત્વા મહાપ્રમાણં ચ નિવાસયિત્વા

સપાદપીઠસ્મિ નિષદ્ય આસને વિચિત્રદૂષ્યેહિ સુસંસ્તૃતસ્મિન્ ।
સુધૌતપાદશ્ચ ઉપારુહિત્વા સ્નિગ્ધેન શીર્ષેણ મુખેન ચાપિ

ધર્માસને ચાત્ર નિષીદિયાન એકાગ્રસત્ત્વેષુ સમાગતેષુ ।
ઉપસંહરેચ્ચિત્રકથા બહૂશ્ચ ભિક્ષૂણ ચો ભિક્ષૂણિકાન ચૈવ

ઉપાસકાનાં ચ ઉપાસિકાનાં રાજ્ઞાં તથા રાજસુતાન ચૈવ ।
વિચિત્રિતાર્થાં મધુરાં કથેયા અનભ્યસૂયન્તુ સદા સ પણ્ડિતઃ

પૃષ્ટો ઽપિ ચાસૌ તદ પ્રશ્ન તેહિ અનુલોમમર્થં પુનર્નિર્દિશેત ।
તથા ચ દેશેય તમર્થજાતં યથ શ્રુત્વ બોધીય ભવેયુ લાભિનઃ

કિલાસિતાં ચાપિ વિવર્જયિત્વા ન ચાપિ ઉત્પાદયિ ખેદસંજ્ઞામ્ ।
અરતિં ચ સર્વાં વિજહેત પણ્ડિતો મૈત્રીબલં ચા પરિષાય ભાવયેત્

ભાષેચ્ચ રાત્રિંદિવમગ્રધર્મં દૃષ્ટાન્તકોટીનયુતૈઃ સ પણ્ડિતઃ ।
સંહર્ષયેત્પર્ષ તથૈવ તોષયેન્ન ચાપિ કિંચિત્તતુ જાતુ પ્રાર્થયેત્

ખાદ્યં ચ ભોજ્યં ચ તથાન્નપાનં વસ્ત્રાણિ શય્યાસન ચીવરં વા ।
ગિલાનભૈષજ્ય ન ચિન્તયેત ન વિજ્ઞપેયા પરિષાય કિંચિત્

અન્યત્ર ચિન્તેય સદા વિચક્ષણો ભવેય બુદ્ધો ઽહમિમે ચ સત્ત્વાઃ ।
એતન્મમો સર્વસુખોપધાનં યં ધર્મ શ્રાવેમિ હિતાય લોકે

યશ્ચાપિ ભિક્ષૂ મમ નિર્વૃતસ્ય અનીર્ષુકો એત પ્રકાશયેયા ।
ન તસ્ય દુઃખં ન ચ અન્તરાયો શોકોપયાસા ન ભવેત્કદાચિત્

ન તસ્ય સંત્રાસન કશ્ચિ કુર્યાન્ન તાડનાં નાપિ અવર્ણ ભાષેત્ ।
ન ચાપિ નિપ્કાસન જાતુ તસ્ય તથા હિ સો ક્ષાન્તિબલે પ્રતિષ્ઠિતઃ

સુખસ્થિતસ્યો તદ પણ્ડિતસ્ય એવં સ્થિતસ્યો યથ ભાષિતં મયા ।
ગુણાન કોટીશત ભોન્ત્યનેકે ન શક્યતે કલ્પશતે હિ વક્તુમ્

પુનરપરં મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સદ્ધર્મક્ષયાન્તકાલે વર્તમાને ઇદં સૂત્રં ધારયમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનીર્ષુકો ભવત્યશઠો ઽમાયાવી, ન ચાન્યેષાં બોધિસત્ત્વયાનીયાનાં પુદ્ગલાનામવર્ણં ભાષતે, નાપવદતિ નાવસાદયતિ । ન ચાન્યેષાં ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાનાં શ્રાવકયાનીયાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાનાં વા બોધિસત્ત્વયાનીયાનાં વા કૌકૃત્યમુપસંહરતિ - દૂરે યૂયં કુલપુત્રા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, ન તસ્યાં યૂયં ( વૈદ્ય 172 ) સદૃશ્યધ્વે । અત્યન્તપ્રમાદવિહારિણો યૂયમ્ । ન યૂયં પ્રતિબલાસ્તં જ્ઞાનમભિસંબોદ્ધુમ્ । ઇત્યેવં ન કસ્યચિદ્ બોધિસત્ત્વયાનીયસ્ય કૌકૃત્યમુપસંહરતિ । ન ચ ધર્મવિવાદાભિરતો ભવતિ, ન ચ ધર્મવિવાદં કરોતિ, સર્વસત્ત્વાનાં ચાન્તિકે મૈત્રીબલં ન વિજહાતિ । સર્વતથાગતાનાં ચાન્તિકે પિતૃસંજ્ઞામુત્પાદયતિ, સર્વબોધિસત્ત્વાનાં ચાન્તિકે શાસ્તૃસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । યે ચ દશસુ દિક્ષુ લોકે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, તાનભીક્ષ્ણમધ્યાશયેન ગૌરવેણ ચ નમસ્કુરુતે । ધર્મં ચ દેશયમાનો ઽનૂનમનધિકં ધર્મં દેશયતિ સમેન ધર્મપ્રેમ્ણા, ન ચ કસ્યચિદન્તશો ધર્મપ્રેમ્ણાપ્યધિકતરમનુગ્રહં કરોતિ ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયમાનઃ ॥
અનેન મઞ્જુશ્રીસ્તૃતીયેન ધર્મેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સદ્ધર્મપરિક્ષયાન્તકાલે વર્તમાને ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયમાનઃ સુખસ્પર્શં વિહરતિ, અવિહેઠિતશ્ચેમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયતિ । ભવન્તિ ચાસ્ય
ધર્મસંગીત્યાં સહાયકાઃ । ઉત્પત્સ્યન્તે ચાસ્ય ધાર્મશ્રાવણિકાઃ, યે ઽસ્યેમં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ શ્રદ્ધાસ્યન્તિ, પત્તીયિષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ લિખાપયિષ્યન્તિ, પુસ્તકગતં ચ કૃત્વા સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ ॥
ઇદમવોચદ્ ભગવાન્ । ઇદં વદિત્વા સુગતો હ્યથાપરમેતદુવાચ શાસ્તા -
શાઠ્યં ચ માનં તથ કૂટનાં ચ અશેષતો ઉજ્ઝિય ધર્મભાણકઃ ।
ઈર્ષ્યાં ન કુર્યાત્તથ જાતુ પણ્ડિતો ય ઇચ્છતે સૂત્રમિદં પ્રકાશિતુમ્

અવર્ણ જાતૂ ન વદેય કસ્યચિદ્દૃષ્ટીવિવાદં ચ ન જાતુ કુર્યાત્ ।
કૌકૃત્યસ્થાનં ચ ન જાતુ કુર્યાન્ન લપ્સ્યસે જ્ઞાનમનુત્તર ત્વમ્

સદા ચ સો આર્જવુ મર્દાવશ્ચ ક્ષાન્તશ્ચ ભોતી સુગતસ્ય પુત્રઃ ।
ધર્મં પ્રકાશેતુઃ પુનઃ પુનશ્ચિમં ન તસ્ય ખેદો ભવતી કદાચિત્

યે બોધિસત્ત્વા દશસૂ દિશાસુ સત્ત્વાનુકમ્પાય ચરન્તિ લોકે ।
તે સર્વિ શાસ્તાર ભવન્તિ મહ્યં ગુરુગૌરવં તેષુ જનેત પણ્ડિતઃ

સ્મરિત્વ બુદ્ધાન દ્વિપદાનમુત્તમાન્ જિનેષુ નિત્યં પિતૃસંજ્ઞ કુર્યાત્ ।
અધિમાનસંજ્ઞાં ચ વિહાય સર્વાં ન તસ્ય ભોતી તદ અન્તરાયઃ

શ્રુણિત્વ ધર્મં ઇમમેવરૂપં સ રક્ષિતવ્યસ્તદ પણ્ડિતેન ।
સુખં વિહારાય સમાહિતશ્ચ સુરક્ષિતો ભોતિ ચ પ્રાણિકોટિભિઃ

પુનરપરં મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સદ્ધર્મપ્રતિક્ષયાન્તકાલે વર્તમાને ઇમં ધર્મપર્યાયં ધારયિતુકામસ્તેન ભિક્ષુણા ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતાનામન્તિકાદ્ દૂરેણ દૂરં વિહર્તવ્યમ્, મૈત્રીવિહારેણ ચ વિહર્તવ્યમ્ । યે ચ સત્ત્વા બોધાય સંપ્રસ્થિતા ભવન્તિ, તેષાં સર્વેષામન્તિકે સ્પૃહોત્પાદયિતવ્યા । એવં ચાનેન ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । મહાદુષ્પ્રજ્ઞજાતીયા બતેમે સત્ત્વાઃ, યે તથાગતસ્યોપાયકૌશલ્યં સંધાભાષિતં ન શૃણ્વન્તિ ન જાનન્તિ ન બુધ્યન્તે ન પૃચ્છન્તિ ન શ્રદ્દધન્તિ નાધિમુચ્યન્તે । કિંચાપ્યેતે સત્ત્વા ઇમં ધર્મપર્યાયં નાવતરન્તિ, ન બુધ્યન્તે, અપિ તુ ખલુ પુનરહમેતામનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય યો યસ્મિન્ સ્થિતો ભવિષ્યતિ, તં તસ્મિન્નેવ ઋદ્ધિબલેનાવર્જયિષ્યામિ પત્તીયાપયિષ્યામિ અવતારયિષ્યામિ પરિપાચયિષ્યામિ ॥
અનેનાપિ મઞ્જુશ્રીશ્ચતુર્થેન ધર્મેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયમાનો ઽવ્યાબાધો ભવતિ, સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાનાં રાજ્ઞા રજપુત્રાણાં રાજામાત્યાનાં રાજમહામાત્રાણાં નૈગમજાનપદાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનામ્ । અન્તરીક્ષાવચરાશ્ચાસ્ય દેવતાઃ શ્રાદ્ધાઃ પૃષ્ઠતો ઽનુબદ્ધા ભવિષ્યન્તિ ધર્મશ્રવણાય । દેવપુત્રાશ્ચાસ્ય સદાનુબદ્ધા ભવિષ્યન્ત્યારક્ષાયૈ ગ્રામગતસ્ય વા વિહારગતસ્ય વા । ઉપસંક્રમિષ્યન્તિ રાત્રિંદિવં ધર્મં પરિપૃચ્છકાઃ । તસ્ય ચ વ્યાકરણેનં તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસ્કા ભવિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વબુદ્ધાધિષ્ઠિતો ઽયં મઞ્જુશ્રીર્ધર્મપર્યાયઃ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈર્મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરયં ધર્મપર્યાયો નિત્યાધિષ્ઠિતઃ । દુર્લભો ઽસ્ય મઞ્જુશ્રીર્ધર્મપર્યાયસ્ય બહુષુ લોકધાતુષુ શબ્દો વા ઘોષો વા નામશ્રવો વા ॥
તદ્યથાપિ નામ મઞ્જુશ્રી રાજા ભવતિ બલચક્રવર્તી, બલેન તં સ્વકં રાજ્યં નિર્જિનાતિ । તતો ઽસ્ય પ્રત્યર્થિકાઃ પ્રત્યમિત્રાઃ પ્રતિરાજાનસ્તેન સાર્ધં વિગ્રહમાપન્ના ભવન્તિ । અથ તસ્ય રાજ્ઞો બલચક્રવર્તિનો વિવિધા યોધા ભવન્તિ । તે તૈઃ શત્રુભિઃ સાર્ધં યુધ્યન્તે । અથ સ રાજા તાન્ યોધાન્ યુધ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા તેષાં યોધાનાં પ્રીતો ભવત્યાત્તમનસ્કઃ । સ પ્રીત આત્તમનાઃ સમાનસ્તેષાં યોધાનાં વિવિધાનિ દાનાનિ દદાતિ । તદ્યથા ગ્રામં વા ગ્રામક્ષેત્રાણિ ( વૈદ્ય 174 ) વા દદાતિ, નગરં નગરક્ષેત્રાણિ વા દદાતિ, વસ્ત્રાણિ દદાતિ, વેષ્ટનાનિ હસ્તાભરણાનિ પાદાભરણાનિ કણ્ઠાભરણાનિ કર્ણાભરણાનિ સૌવર્ણસૂત્રાણિ હારાર્ધહારાણિ હિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલાન્યપિ દદાતિ, હસ્ત્યશ્વરથપત્તિદાસીદાસાનપિ દદાતિ, યાનાનિ શિબિકાશ્ચ દદાતિ । ન પુનઃ કસ્યચિચ્ચૂડામણિં દદાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એક એવ હિ સ ચૂડામણી રાજ્ઞો મૂર્ધસ્થાયી । યદા પુનર્મઞ્જુશ્રી રાજા તમપિ ચૂડામણિં દદાતિ, તદા સ સર્વો રાજ્ઞશ્ચતુરઙ્ગબલકાય આશ્ચર્યપ્રાપ્તો ભવત્યદ્ભુતપ્રાપ્તઃ । એવમેવ મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ધર્મસ્વામી ધર્મરાજા સ્વેન બાહુબલનિર્જિતેન પુણ્યબલનિર્જિતેન ત્રૈધાતુકે ધર્મેણ ધર્મરાજ્યં કારયતિ । તસ્ય મારઃ પાપીયાંસ્ત્રૈધાતુકમાક્રામતિ । અથ ખલુ તથાગતસ્યાપિ આર્યા યોધા મારેણ સાર્ધં યુધ્યન્તે । અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ધર્મસ્વામી ધર્મરાજા તેષામાર્યાણાં યોધાનાં યુધ્યતાં દૃષ્ટ્વા વિવિધાનિ સૂત્રશતસહસ્રાણિ ભાષતે સ્મ ચતસૃણાં પર્ષદાં સંહર્ષણાર્થમ્ । નિર્વાણનગરં ચૈષાં મહાધર્મનગરં દદાતિ । નિર્વૃત્યા ચૈનાન્ પ્રલોભયતિ સ્મ । ન પુનરિમમેવંરૂપં ધર્મપર્યાયં ભાષતે સ્મ । તત્ર મઞ્જુશ્રીર્યથા સ રાજા બલચક્રવર્તી તેષાં યોધાનાં યુધ્યતાં મહતા પુરુષકારેણ વિસ્માપિતઃ સમાનઃ પશ્ચાત્તં સર્વસ્વભૂતં પશ્ચિમં ચૂડામણિં દદાતિ સર્વલોકાશ્રદ્ધેયં વિસ્મયભૂતમ્ । યથા મઞ્જુશ્રીસ્તસ્ય રાજ્ઞઃ સ ચૂડામણિશ્ચિરરક્ષિતો મૂર્ધસ્થાયી, એવમેવ મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ત્રૈધાતુકે ધર્મરાજો ધર્મેણ રાજ્યં કારયમાણો યસ્મિન્ સમયે
પશ્યતિ શ્રાવકાંશ્ચ બોધિસત્ત્વાંશ્ચ સ્કન્ધમારેણ વા ક્લેશમારેણ વા સાર્ધં યુધ્યમાનાન્, તૈશ્ચ સાર્ધં યુધ્યમાનૈર્યદા રાગદ્વેષમોહક્ષયઃ સર્વત્રૈધાતુકાન્નિઃસરણં સર્વમારનિર્ઘાતનં મહાપુરુષકારઃ કૃતો ભવતિ, તદા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપ્યારાગિતઃ સમાનસ્તેષામાર્ય્ઃણ્ઃં યોધ્ઃન્ઃમિમમેવંરૂપં સર્વલોકવિપ્રત્યનીકં સર્વલોક્ઃશ્રદ્ધેયમભ્ઃષિતપૂર્વમનિર્દિષ્ટપૂર્વં ધર્મપર્ય્ઃયં ભ્ઃષતે સ્મ । સર્વેષ્ઃં સર્વજ્ઞત્ઃહ્ઃરકં મહ્ઃચૂડ્ઃમણિપ્રખ્યં તથ્ઃગતઃ શ્ર્ઃવકેભ્યો ઽનુપ્રયચ્છતિ સ્મ । એષ્ઃ હિ મઞ્જુશ્રીસ્તથ્ઃગત્ઃન્ઃં પરમ્ઃ ધર્મદેશન્ઃ, અયં પશ્ચિમસ્તથ્ઃગત્ઃન્ઃં ધર્મપર્ય્ઃયઃ । સર્વેષ્ઃં ધર્મપર્ય્ઃય્ઃણ્ઃમયં ધર્મપર્ય્ઃયઃ સર્વગમ્ભીરઃ સર્વલોકવિપ્રત્યનીકઃ, યો ઽયં મઞ્જુશ્રીસ્તથ્ઃગતેન અદ્ય તેનૈવ ર્ઃજ્ઞ્ઃ બલચક્રવર્તિન્ઃ ચિરપરિરક્ષિતશ્ચૂડ્ઃમણિરવમુચ્ય યોધેભ્યો દત્તઃ । એવમેવ મઞ્જુશ્રીસ્તથ્ઃગતો ઽપીમં ધર્મગુહ્યં ચિર્ઃનુરક્ષિતં સર્વધર્મપર્ય્ઃય્ઃણ્ઃં મૂર્ધસ્થ્ઃયિ તથ્ઃગતવિજ્ઞેયમ્ । તદિદં તથ્ઃગતેન્ઃદ્ય સંપ્રક્ઃશિતમિતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનેતમેવાર્થં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાનસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
મૈત્રીબલં ચો સદ દર્શયન્તઃ કૃપાયમાણઃ સદ સર્વસત્ત્વાન્ ।
પ્રકાશયેદ્ધર્મમિમેવરૂપં સૂત્રં વિશિષ્ટં સુગતેહિ વર્ણિતમ્

ગૃહસ્થ યે પ્રવ્રજિતાશ્ચ યે સ્યુરથ બોધિસત્ત્વાસ્તદ કાલિ પશ્ચિમે ।
સર્વેષુ મૈત્રીબલ સો હિ દર્શયી મા હૈવ ક્ષેપ્સ્યન્તિ શ્રુણિત્વ ધર્મમ્

અહં તુ બોધિમનુપ્રાપુણિત્વા યદા સ્થિતો ભેષ્યિ તથાગતત્વે ।
તતો ઉપાનેષ્યિ ઉપાયિ સ્થિત્વા સંશ્રાવયિષ્યે ઇમમગ્રબોધિમ્

યથાપિ રાજા બલચક્રવર્તી યોધાન દદ્યાદ્વિવિધં હિરણ્યમ્ ।
હસ્તીંશ્ચ અશ્વાંશ્ચ રથાન્ પદાતીન્ નગરાણિ ગ્રામાંશ્ચ દદાતિ તુષ્ટઃ

કેષાંચિ હસ્તાભરણાનિ પ્રીતો દદાતિ રૂપ્યં ચ સુવર્ણસૂત્રમ્ ।
મુક્તામણિં શઙ્ખશિલાપ્રવાલં વિવિધાંશ્ચ દાસાન્ સ દદાતિ પ્રીતઃ

યદા તુ સો ઉત્તમસાંહસેન વિસ્માપિતો કેનચિ તત્ર ભોતિ ।
વિજ્ઞાય આશ્ચર્યમિદં કૃતં તિ મુકુટં સ મુઞ્ચિત્વ મણિં દદાતિ

તથૈવ બુદ્ધો અહુ ધર્મરાજા ક્ષાન્તીબલઃ પ્રજ્ઞપ્રભૂતકોશઃ ।
ધર્મેણ શાસામિમુ સર્વલોકં હિતાનુકમ્પી કરૂણાયમાનઃ

સત્ત્વાંશ્ચ દૃષ્ટ્વાથ વિહન્યમાનાન્ ભાષામિ સૂત્રાન્તસહસ્રકોટ્યઃ ।
પરાક્રમં જાનિય તેષ પ્રાણિનાં યે શુદ્ધસત્ત્વા ઇહ ક્લેશઘાતિનઃ

અથ ધર્મરાજાપિ મહાભિષટ્કઃ પર્યાયકોટીશત ભાષમાણઃ ।
જ્ઞાત્વા ચ સત્ત્વાન્ બલવન્તુ જ્ઞાની ચૂડામણિં વા ઇમ સૂત્ર દેશયી

ઇમુ પશ્ચિમુ લોકિ વદામિ સૂત્રં સૂત્રાણ સર્વેષ મમાગ્રભૂતમ્ ।
સંરક્ષિતં મે ન ચ જાતુ પ્રોક્તં તં શ્રાવયામ્યદ્ય શૃણોથ સર્વે

ચત્વારિ ધર્મા ઇમિ એવરૂપાઃ મયિ નિર્વૃતે યે ચ નિષેવિતવ્યાઃ ।
યે ચાર્થિકા ઉત્તમમગ્રબોધૌ વ્યાપારણં યે ચ કરોન્તિ મહ્યમ્

ન તસ્ય શોકો ન પિ ચાન્તરાયો દૌર્વર્ણિકં નાપિ ગિલાનકત્વમ્ ।
ન ચ ચ્છવી કૃષ્ણિક તસ્ય ભોતિ ન ચાપિ હીને નગરસ્મિ વાસઃ

પ્રિયદર્શનો ઽસૌ સતતં મહર્ષી તથાગતો વા યથ પૂજ્ય ભોતિ ।
ઉપસ્થાયકાસ્તસ્ય ભવન્તિ નિત્યં યે દેવપુત્રા દહરા ભવન્તિ

ન તસ્ય શસ્ત્રં ન વિષં કદાચિત્ કાયે ક્રમે નાપિ ચ દણ્ડલોષ્ટમ્ ।
સંમીલિતં તસ્ય મુખં ભવેય યો તસ્ય આક્રોશમપી વદેયા

સો બન્ધુભૂતો ભવતીહ પ્રાણિનામાલોકજાતો વિચરન્તુ મેદિનીમ્ ।
તિમિરં હરન્તો બહુપ્રાણકોટિનાં યો સૂત્રધારે ઇમુ નિર્વૃતે મયિ

સુપિનસ્મિ સો પશ્યતિ ભદ્રરૂપં ભિક્ષૂંશ્ચ સો પશ્યતિ ભિક્ષુણીશ્ચ ।
સિહાસનસ્થં ચ તથાત્મભાવં ધર્મં પ્રકાશેન્તુ બહુપ્રકારમ્

દેવાંશ્ચ યક્ષાન્ યથ ગઙ્ગાવાલિકા અસુરાંશ્ચ નાગાંશ્ચ બહુપ્રકારાન્ ।
તેષાં ચ સો ભાષતિ અગ્રધર્મં સુપિનસ્મિ સર્વેષ કૃતાઞ્જલીનામ્

તથાગતં સો સુપિનસ્મિ પશ્યતિ દેશેન્ત ધર્મં બહુપ્રાણિકોટિનામ્ ।
રશ્મીસહસ્રાણિ પ્રમુઞ્ચમાનં વલ્ગુસ્વરં કાઞ્ચનવર્ણનાથમ્

સો ચા તહી ભોતિ કૃતાઞ્જલિસ્થિતો અભિષ્ટુવન્તો દ્વિપદુત્તમં મુનિમ્ ।
સો ચા જિનો ભાષતિ અગ્રધર્મં ચતુર્ણ પર્ષાણ મહાભિષટૂકઃ

સો ચ પ્રહૃષ્ટો ભવતી શ્રુણિત્વા પ્રામોદ્યજાતશ્ચ કરોતિ પૂજામ્ ।
સુપિને ચ સો ધારણિ પ્રાપુણોતિ અવિવર્તિયં જ્ઞાન સ્પૃશિત્વ ક્ષિપ્રમ્

જ્ઞાત્વા ચ સો આશયુ લોકનાથસ્તં વ્યાકરોતી પુરુષર્ષભત્વે ।
કુલપુત્ર ત્વં પીહ અનુત્તરં શિવં સ્પૃશિષ્યસિ જ્ઞાનમનાગતે ઽધ્વનિ

તવાપિ ક્ષેત્રં વિપુલં ભવિષ્યતિ પર્ષાશ્ચ ચત્વારિ યથૈવ મહ્યમ્ ।
શ્રોષ્યન્તિ ધર્મં વિપુલં અનાસ્રવં સગૌરવા ભૂત્વ કૃતાઞ્જલી ચ

પુનશ્ચ સો પશ્યતિ આત્મભાવં ભાવેન્ત ધર્મં ગિરિકન્દરેષુ ।
ભાવિત્વ ધર્મં ચ સ્પૃશિત્વ ધર્મતાં સમાધિ સો લબ્ધુ જિનં ચ પશ્યતિ

સુવર્ણવર્ણં શતપુણ્યલક્ષણં સુપિનસ્મિ દૃષ્ટ્વા ચ શૃણોતિ ધર્મમ્ ।
શ્રુત્વા ચ તં પર્ષદિ સંપ્રકાશયી સુપિનો ખુ તસ્યો અયમેવરૂપઃ

સ્વપ્ને ઽપિ સર્વં પ્રજહિત્વ રાજ્યમન્તઃપુરં જ્ઞાતિગણં તથૈવ ।
અભિનિષ્ક્રમી સર્વ જહિત્વ કામાનુપસંક્રમી યેન ચ બોધિમણ્ડમ્

સિંહાસને તત્ર નિષીદિયાનો દ્રુમસ્ય મૂલે તહિ બોધિઅર્થિકઃ ।
દિવસાન સપ્તાન તથાત્યયેન અનુપ્રાપ્સ્યતે જ્ઞાનુ તથાગતાનામ્

બોધિં ચ પ્રાપ્તસ્તતુ વ્યુત્થહિત્વા પ્રવર્તયી ચક્રમનાસ્રવં હિ ।
ચતુર્ણ પર્ષાણ સ ધર્મ દેશયી અચિન્તિયા કલ્પસહસ્રકોટ્યઃ

પ્રકાશયિત્વા તહિ ધર્મ નાસ્રવં નિર્વાપયિત્વા બહુ પ્રાણિકોટ્યઃ ।
નિર્વાયતી હેતુક્ષયે વ દીપઃ સુપિનો અયં સો ભવતેવરૂપઃ

બહુ આનુશંસાશ્ચ અનન્તકાશ્ચ યે મઞ્જુઘોષા સદ તસ્ય ભોન્તિ ।
યો પશ્ચિમે કાલિ ઇઅમમગ્રધર્મં સૂત્રં પ્રકાશેય મયા સુદેશિતમ્