સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 12

અથ ખલુ તસ્યાં વેલાયામાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તાં સાગરનાગરાજદુહિતરમેતદવોચત્ - કેવલં કુલપુત્રિ બોધાય ચિત્તમુત્પન્નમ્ । અવિવર્ત્યાપ્રમેયપ્રજ્ઞા ચાસિ । સમ્યક્સંબુદ્ધત્વં તુ દુર્લભમ્ । અસ્તિ કુલપુત્રિ સ્ત્રી ન ચ વીર્યં સ્રંસયતિ, અનેકાનિ ચ કલ્પશતાન્યનેકાનિ ચ કલ્પસહસ્રાણિ પુણ્યાનિ કરોતિ, ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ, ન ચાદ્યાપિ બુદ્ધત્વં પ્રાપ્નોતિ । કિં કારણમ્? પઞ્ચ સ્થાનાનિ સ્ત્રી અદ્યાપિ ન પ્રાપ્નોતિ । કતમાનિ પઞ્ચ? પ્રથમં બ્રહ્મસ્થાનં દ્વિતીયં શક્રસ્થાનં તૃતીયં મહારાજસ્થાનં ચતુર્થં ચક્રવર્તિસ્થાનં પઞ્ચમમવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસ્થાનમ્ ॥
અથ ખલુ તસ્યાં વેલાયાં સાગરનાગરાજદુહિતુરેકો મણિરસ્તિ, યઃ કૃત્સ્નાં મહાસાહસ્રાં લોકધાતું મૂલ્યં ક્ષમતે । સ ચ મણિસ્તયા સાગરનાગરાજદુહિત્રા ભગવતે દત્તઃ । સ ભગવતા ચ અનુકમ્પામુપાદાય પ્રતિગૃહીતઃ । અથ સાગરનાગરાજદુહિતા પ્રજ્ઞાકૂટં બોધિસત્ત્વં સ્થવિરં ચ શારિપુત્રમેતદવોચત્ - યો ઽયં મણિર્મયા ભગવતો દત્તઃ, સ ચ ભગવતા શીર્ઘ્રં પ્રતિગૃહીતો વેતિ? સ્થવિર આહ - ત્વયા ચ શીઘ્રં દત્તો ભગવતા ચ શીઘ્રં પ્રતિગૃહીતઃ । સાગરનાગરાજદુહિતા આહ - યદ્યહં ભદન્ત શારિપુત્ર મહર્દ્ધિકી સ્યામ્, શીઘ્રતરં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેયમ્ । ન ચાસ્ય મણેઃ પ્રતિગ્રાહકઃ સ્યાત્ ॥
અથ તસ્યાં વેલાયાં સાગરનાગરાજદુહિતા સર્વલોકપ્રત્યક્ષં સ્થવિરસ્ય ચ શારિપુત્રસ્ય પ્રત્યક્ષં તત્ સ્ત્રીન્દ્રિયમન્તર્હિતં પુરુષેન્દ્રિયં ચ પ્રાદુર્ભૂતં બોધિસત્ત્વભૂતં ચાત્માનં સંદર્શયતિ । તસ્યાં વેલાયાં દક્ષિણાં દિશં પ્રક્રાન્તઃ । અથ દક્ષિણસ્યાં દિશિ વિમલા નામ લોકધાતુઃ । તત્ર સપ્તરત્નમયે બોધિવૃક્ષમૂલે નિષણ્ણમભિસંબુદ્ધમાત્માનં સંદર્શયતિ સ્મ, દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણધરં સર્વાનુવ્યજનરૂપં પ્રભયા ચ દશદિશં સ્ફુરિત્વા ધર્મદેશનાં કુર્વાણમ્ । યે ચ સહાયાં લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે તં તથાગતં પશ્યન્તિ સ્મ, સર્વૈશ્ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમનુષ્યામનુષ્યૈર્નમસ્યમાનં ધર્મદેશનાં ચ કુર્વન્તમ્ । યે ચ સત્ત્વાસ્તસ્ય તથાગતસ્ય ધર્મદેશનાં શૃણ્વન્તિ, સર્વે તે ઽવિનિવર્તનીયા ભવન્ત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । સા ચ વિમલા લોકધાતુઃ, ઇયં ચ સહા લોકધાતુઃ ષડ્વિકારં પ્રાકમ્પત્ । ભગવતશ્ચ શાક્યમુનેઃ પર્ષન્મણ્ડલાનાં ત્રયાણાં પ્રાણિસહસ્રાણામનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલાભો ઽભૂત્ । ત્રયાણાં ચ પ્રાણિશતસહસ્રાણામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકરણપ્રતિલાભો ઽભૂત્ । અથ પ્રજ્ઞાકૂટો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્થવિરશ્ચ શારિપુત્રસ્તૂષ્ણીમભૂતામ્ ॥
ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે સ્તૂપસંદર્શનપરિવર્તો નામૈકાદશમઃ ॥
સદ્ધ્પ્_12: ઉત્સાહપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભૈષજ્યરાજો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાપ્રતિભાનશ્ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિંશતિબોધિસત્ત્વશતસહસ્રપરિવારો ભગવતઃ સંમુખમિમાં વાચમભાષેતામ્ - અલ્પોત્સુકો ભગવાન્ ભવત્વસ્મિન્નર્થે । વયમિમં ભગવન્ ધર્મપર્યાયં તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સત્ત્વાનાં દેશયિષ્યામઃ સંપ્રકાશયિષ્યામઃ । કિંચાપિ ભગવન્ શઠકાઃ સત્ત્વાસ્તસ્મિન્ કાલે ભવિષ્યન્તિ, પરીત્તકુશલમૂલા અધિમાનિકા લાભસત્કારસંનિશ્રિતા અકુશલમૂલપ્રતિપન્ના દુર્દમા અધિમુક્તિવિરહિતા અનધિમુક્તિબહુલાઃ, અપિ તુ ખલુ પુનર્વયં ભગવન્ ક્ષાન્તિબલમુપદર્શયિત્વા તસ્મિન્ કાલે ઇદં સૂત્રમુદ્દેક્ષ્યામો ધારયિષ્યામો દેશયિષ્યામો લિખિષ્યામઃ સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । કાયજીવિતં ચ વયં ભગવન્ ઉત્સૃજ્ય ઇદં સૂત્રં પ્રકાશયિષ્યામઃ । અલ્પોત્સુકો ભગવાન્ ભવત્વિતિ ॥
અથ ખલુ તસ્યાં પર્ષદિ શૈક્ષાશૈક્ષાણાં ભિક્ષૂણાં પઞ્ચમાત્રાણિ ભિક્ષુશતાનિ ભગવન્ત મેતદૂચુઃ - વયમપિ ભગવન્ ઉત્સહામહે ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયિતુમ્, અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ અન્યાસુ લોકધાતુષ્વિતિ । અથ ખલુ યાવન્તસ્તે ભગવતઃ શ્રાવકાઃ શૈક્ષાશૈક્ષા ભગવતા વ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, અષ્ટૌ ભિક્ષુસહસ્રાણિ, સર્વાણિ તાનિ યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદૂચુઃ - અલ્પોત્સુકો ભગવાન્ ભવતુ । વયમપીમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયિષ્યામસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે અપિ ત્વન્યાસુ લોકધાતુષુ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસ્યાં ભગવન્ સહાયાં લોકધાતૌ અધિમાનિકાઃ સત્ત્વા અલ્પકુશલમૂલા નિત્યં વ્યાપન્નચિત્તાઃ શઠા વઙ્કજાતીયાઃ ॥
અથ ખલુ મહાપ્રજાપતી ગૌતમી ભગવતો માતૃભગિની ષડ્ભિર્ભિક્ષુણીસહસ્રૈઃ સાર્ધં શૈક્ષાશૈક્ષાભિર્ભિક્ષુણીભિઃ ઉત્થાયાસનાદ્ યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમુલ્લોકયન્તી સ્થિતાભૂત્ । અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં મહાપ્રજાપતીં ગૌતમીમામન્ત્રયામાસ - કિં ત્વં ગૌતમિ દુર્મનસ્વિની સ્થિતા તથાગતં વ્યવલોકયસિ? નાહં પરિકીર્તિતા વ્યાકૃતા ચ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ગૌતમિ સર્વપર્ષદ્વયાકરણેન વ્યાકૃતાસિ । અપિ તુ ખલુ પુનસ્ત્વં ગૌતમિ ઇત ઉપાદાય અષ્ટાત્રિંશતાં બુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રાણામન્તિકે સત્કારં ગુરુકારં માનનાં પૂજનામર્ચનામપચાયનાં કૃત્વા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વો ધર્મભાણકો ભવિષ્યસિ । ઇમાન્યપિ ષડ્ ભિક્ષુણીસહસ્રાણિ શૈક્ષાશૈક્ષાણાં ભિક્ષુણીનાં ત્વયૈવ સાર્ધં તેષાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકે બોધિસત્ત્વા ધર્મભાણકા ભવિષ્યન્તિ । તતઃ પરેણ પરતરેણ બોધિસત્ત્વચર્યાં પરિપૂર્ય સર્વસત્ત્વપ્રિયદર્શનો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યસિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । સ ચ ગૌતમિ સર્વસત્ત્વપ્રિયદર્શનસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તાનિ ષડ્ બોધિસત્ત્વસહસ્રાણિ પરંપરાવ્યાકરણેન વ્યાકરિષ્યત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ॥
અથ ખલુ રાહુલમાતુર્યશોધરાયા ભિક્ષુણ્યા એતદભવત્ - ન મે ભગવતા નામધેયં પરિકીર્તિતમ્ । અથ ખલુ ભગવાન્ યશોધરાયા ભિક્ષુણ્યાશ્ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય યશોધરાં ભિક્ષુણીમેતદવોચત્ - આરોચયામિ તે યશોધરે, પ્રતિવેદયામિ તે । ત્વમપિ દશાનાં બુદ્ધકોટીસહસ્રાણામન્તિકે સત્કારં ગુરુકારં માનનાં પૂજનામર્ચનામપચાયનાં કૃત્વા બોધિસત્ત્વો ધર્મભાણકો ભવિષ્યસિ । બોધિસત્ત્વચર્યાં ચ અનુપૂર્વેણ પરિપૂર્ય રશ્મિશતસહસ્રપરિપૂર્ણધ્વજો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યસિ વિધાચરણસંપન્નઃ સુગતોલોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ ભદ્રાયાં લોકધાતૌ । અપરિમિતં ચ તસ્ય ભગવતો રશ્મિશતસહસ્રપરિપૂર્ણધ્વજસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ॥

અથ ખલુ મહાપ્રજાપતી ગૌતમી ભિક્ષુણી ષડ્ભિક્ષુણીસહસ્રપરિવારા યશોધરા ચ ભિક્ષુણી ચતુર્ભિક્ષુણીસહસ્રપરિવારા ભગવતો ઽન્તિકાત્ સ્વકં વ્યાકરણં શ્રુત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ આશ્ચર્યપ્રાપ્તા અદ્ભુતપ્રાપ્તાશ્ચ તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષન્ત -
ભગવન્ વિનેતાસિ વિનાયકો ઽસિ શાસ્તાસિ લોકસ્ય સદેવકસ્ય ।
આશ્વાસદાતા નરદેવપૂજિતો વયં પિ સંતોષિત અદ્ય નાથ

અથ ખલુ તા ભિક્ષુણ્યઃ ઇમાં ગાથાં ભાષિત્વા ભગવન્તમેતદૂચુઃ - વયમપિ ભગવન્ સમુત્સહામહે ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયિતું પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે, અપિ ત્વન્યાસુ લોકધાતુષ્વિતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ યેન તાન્યશીતિબોધિસત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ ધારણીપ્રતિલબ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનામવૈવર્તિકધર્મચક્રપ્રવર્તકાનાં તેનાવલોકયામાસ । અથ ખલુ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સમનન્તરાવલોકિતા ભગવતા ઉત્થાયાસનેભ્યો યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણામ્યૈવં ચિન્તયામાસુઃ - અસ્માકં ભગવાન્ અધ્યેષતિ અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય સંપ્રકાશનતાયૈ । તે ખલ્વેવમનુવિચિન્ત્ય સંપ્રકમ્પિતાઃ પરસ્પરમૂચુઃ - કથં વયં કુલપુત્રાઃ કરિષ્યામો યદ્ ભગવાનધ્યેષતિ અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્યાનાગતે ઽધ્વનિ સંપ્રકાશનતાયૈ? અથ ખલુ તે કુલપુત્રા ભગવતો ગૌરવેણ આત્મનશ્ચ પુર્વચર્યાપ્રણિધાનેન ભગવતો ઽભિમુખં સિંહનાદં નદન્તે સ્મ - વયં ભગવન્ અનાગતે ઽધ્વનિ ઇમં ધર્મપર્યાયં તથાગતે પરિનિર્વૃતે દશસુ દિક્ષુ ગત્વા સર્વસત્ત્વાંલ્લેખયિષ્યામઃ પાઠયિષ્યામશ્ચિન્તાપયિષ્યામઃ પ્રકાશયિષ્યામો ભગવત એવાનુભાવેન । ભગવાંશ્ચ અસ્માકમન્યલોકધાતુસ્થિતો રક્ષાવરણગુપ્તિં કરિષ્યતિ ॥
અથ ખલુ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સમસંગીત્યા ભગવન્તમાભિર્ગાથાભિરધ્યભાષન્ત -( વૈદ્ય 164 )
અલ્પોત્સુકસ્ત્વં ભગવન્ ભવસ્વ વયં તદા તે પરિનિર્વૃતસ્ય ।
સ્વં પશ્ચિમે કાલિ સુભૈરવસ્મિન્ પ્રકાશયિષ્યામિદ સૂત્રમુત્તમમ્

આક્રોશાંસ્તર્જનાંશ્ચૈવ દણ્ડ-ઉદ્ગૂરણાનિ ચ ।
બાલાનાં સંસહિષ્યામો ઽધિવાસિષ્યામ નાયક

દુર્બુદ્ધિનશ્ચ વઙ્કાશ્ચ શઠા બાલાધિમાનિનઃ ।
અપ્રાપ્તે પ્રાપ્તસંજ્ઞી ચ ઘોરે કાલસ્મિ પશ્ચિમે

અરણ્યવૃત્તકાશ્ચૈવ કન્થાં પ્રાવરિયાણ ચ ।
સંલેખવૃત્તિચારિ સ્મ એવં વક્ષ્યન્તિ દુર્મતી

રસેષુ ગૃદ્ધ સક્તાશ્ચ ગૃહીણાં ધર્મ દેશયી ।
સત્કૃતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ ષડભિજ્ઞા યથા તથા

રૌદ્રચિત્તાશ્ચ દુષ્ટાશ્ચ ગૃહવિત્તવિચિન્તકાઃ ।
અરણ્યગુપ્તિં પ્રવિશિત્વા અસ્માકં પરિવાદકાઃ

અસ્માકં ચૈવ વક્ષ્યન્તિ લાભસત્કારનિશ્રિતાઃ ।
તીર્થિકા બતિમે ભિક્ષૂ સ્વાનિ કાવ્યાનિ દેશયુઃ

સ્વયં સૂત્રાણિ ગ્રન્થિત્વા લાભસત્કારહેતવઃ ।
પર્ષાય મધ્યે ભાષન્તે અસ્માકમનુકુટ્ટકાઃ

રાજેષુ રાજપુત્રેષુ રાજામાત્યેષુ વા તથા ।
વિપ્રાણાં ગૃહપતીનાં ચ અન્યેષાં ચાપિ ભિક્ષુણામ્

વક્ષ્યન્ત્યવર્ણમસ્માકં તીર્થ્યવાદં ચ કારયી ।
સર્વં વયં ક્ષમિષ્યામો ગૌરવેણ મહર્ષિણામ્

યે ચાસ્માન્ કુત્સયિષ્યન્તિ તસ્મિન્ કાલસ્મિ દુર્મતી ।
ઇમે બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ ક્ષમિષ્યામથ સર્વશઃ

કલ્પસંક્ષોભમીષ્મસ્મિન્ દારુણસ્મિ મહાભયે ।
યક્ષરૂપા બહુ ભિક્ષૂ અસ્માકં પરિભાષકાઃ

ગૌરવેણેહ લોકેન્દ્રે ઉત્સહામ સુદુષ્કરમ્ ।
ક્ષાન્તીય કક્ષ્યાં બન્ધિત્વા સૂત્રમેતં પ્રકાશયે

અનર્થિકાઃ સ્મ કાયેન જીવિતેન ચ નાયક ।
અર્થિકાશ્ચ સ્મ બોધીય તવ નિક્ષેપધારકાઃ

ભગવાનેવ જાનીતે યાદૃશાઃ પાપભિક્ષવઃ ।
પશ્ચિમે કાલિ ભેષ્યન્તિ સંધાભાષ્યમજાનકાઃ

ભૃકુટી સર્વ સોઢવ્યા અપ્રજ્ઞપ્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।
નિષ્કાસનં વિહારેભ્યો બન્ધકુટ્ટી બહૂવિધા

આજ્ઞપ્તિં લોકનાથસ્ય સ્મરન્તા કાલિ પશ્ચિમે ।
ભાષિષ્યામ ઇદં સૂત્રં પર્ષન્મધ્યે વિશારદાઃ

નગરેષ્વથ ગ્રામેષુ યે ભેષ્યન્તિ ઇહાર્થિકાઃ ।
ગત્વા ગત્વાસ્ય દાસ્યામો નિક્ષેપં તવ નાયક

પ્રેષણં તવ લોકેન્દ્ર કરિષ્યામો મહામુને ।
અલ્પોત્સુકો ભવ ત્વં હિ શાન્તિપ્રાપ્તો સુનિર્વૃતઃ

સર્વે ચ લોકપ્રદ્યોતા આગતા યે દિશો દશ ।
સત્યાં વાચં પ્રભાષામો અધિમુક્તિં વિજાનસિ