સદ્ધર્મલઙ્કાવતારસૂત્ર · અધ્યાય 6

ઇતિ લઙ્કાવતારે તથાગતનિત્યાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગપરિવર્તઃ પઞ્ચમઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 6
ક્ષણિકપરિવર્તો નામ ષષ્ઠઃ ।
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્, દેશયતુ મે સુગતઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમ્ । અસત્યાત્મનિ કસ્ય પ્રવૃત્તિર્વા નિર્વૃત્તિર્વા? બાલાશ્ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાશ્રિતા દુઃખક્ષયાનવબોધાન્નિર્વાણં ન પ્રજાનન્તિ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ ॥
ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - તથાગતગર્ભો મહામતે કુશલાકુશલહેતુકઃ સર્વજન્મગતિકર્તા પ્રવર્તતે નટવદ્ગતિસંકટ આત્માત્મીયવર્જિતઃ । તદનવબોધાત્રિસંગતિપ્રત્યયક્રિયાયોગઃ પ્રવર્તતે । ન ચ તીર્થ્યા અવબુધ્યન્તે કારણાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાઃ । અનાદિકાલવિવિધપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવાસનાવાસિતઃ આલયવિજ્ઞાનસંશબ્દિતો ઽવિદ્યાવાસનભૂમિજૈઃ સપ્તભિર્વિજ્ઞાનૈઃ સહ મહોદધિતરંગવન્નિત્યમવ્યુચ્છિન્નશરીરઃ પ્રવર્તતે અનિત્યતાદોષરહિત આત્મવાદવિનિવૃત્તો ઽત્યન્તપ્રકૃતિપરિશુદ્ધઃ । તદન્યાનિ વિજ્ઞાનાન્યુત્પન્નાપવર્ગાનિ મનોમનોવિજ્ઞાનપ્રભૃતીનિ ક્ષણિકાનિ, સપ્તાપ્યભૂતપરિકલ્પહેતુજનિતસંસ્થાનાકૃતિવિશેષસમવાયાવલમ્બીનિ નામનિમિત્તાભિનિવિષ્ટાનિ સ્વચિત્તદૃશ્યરૂપલક્ષણાઅવબોધકાનિ સુખદુઃખાપ્રતિસંવેદકાનિ અમોક્ષકારણાનિ નામનિમિત્તપર્યુત્થાનરાગજનિતજનકતદ્ધેત્વાલમ્બાનિ । તેષાં ચોપાત્તાનામિન્દ્રિયાખ્યાનાં પરિક્ષયનિરોધે સમન્તરાનુત્પત્તેરન્યેષાં સ્વમતિવિકલ્પસુખદુઃખાપ્રતિસંવેદિનાં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધસમાપત્તિસમાપન્નાનાં ચતુર્ધ્યાનસત્યવિમોક્ષકુશલાનાં યોગિનાં વિમોક્ષબુદ્ધિર્ભવત્યપ્રવૃત્તેઃ ॥
અપરાવૃત્તે ચ તથાગતગર્ભશબ્દસંશબ્દિતે આલયવિજ્ઞાને નાસ્તિ સપ્તાનાં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનાં નિરોધઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તદ્ધેત્વાલમ્બનપ્રવૃત્તત્વાદ્વિજ્ઞાનાનામ્, અવિષયત્વાચ્ચ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યયોગયોગિનાં સ્વપુદ્ગલનૈરાત્મ્યાવબોધાત્સ્વસામાન્યલક્ષણપરિગ્રહાત્સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રવર્તતે તથાગતગર્ભઃ । પઞ્ચધર્મસ્વભાવધર્મનૈરાત્મ્યદર્શનાન્નિવર્તતે ભૂમિક્રમાનુસંધિપરાવૃત્ત્યા । નાન્યતીર્થ્યમાર્ગદૃષ્ટિભિર્વિચારયિતું શક્યતે । તતો ઽચલાયાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતો દશસમાધિસુખમુખમાર્ગાન્ પ્રતિલભતે । સમાધિબુદ્ધૈઃ સંધાર્યમાણો ઽચિન્ત્યબુદ્ધધર્મસ્વપ્રણિધાનવ્યવલોકનતયા સમાધિસુખભૂતકોટ્યા વિનિવાર્ય પ્રત્યાત્માર્યગતિગમ્યૈઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થકરાસાધારણૈર્યોગમાર્ગૈર્દશાર્યગોત્રમાર્ગં પ્રતિલભતે, કાયં ચ જ્ઞાનમનોમયં સમાધ્યભિસંસ્કારરહિતમ્ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે તથાગતગર્ભઃ આલયવિજ્ઞાનસંશબ્દિતો વિશોધયિતવ્યો વિશેષાર્થિભિર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ ॥
યદિ હિ મહામતે આલયવિજ્ઞાનસંશબ્દિતસ્તથાગતગર્ભો ઽત્ર ન સ્યાદિતિ અસતિ મહામતે તથાગતગર્ભે આલયવિજ્ઞાનસંશબ્દિતે ન પ્રવૃત્તિર્ન નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ । ભવતિ ચ મહામતે પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્તિશ્ચ બાલાર્યાણામ્ । સ્વપ્રત્યાત્માર્યગતિદૃષ્ટધર્મસુખવિહારેણ ચ વિહરન્તિ યોગિનો ઽનિક્ષિપ્તધુરા દુષ્પ્રતિવેધાશ્ચ । મહામતે અયં તથાગતગર્ભાલયવિજ્ઞાનગોચરઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યવિતર્કદર્શનાનાં ( વૈદ્ય 91 ) પ્રકૃતિપરિશુદ્ધો ઽપિ સન્ અશુદ્ધ ઇવાગન્તુક્લેશોપક્લિષ્ટતયા તેષામાભાતિ ન તુ તથાગતાનામ્ । તથાગતાનાં પુનર્મહામતે કરતલામલકવત્પ્રત્યક્ષગોચરો ભવતિ । એતદેવ મહામતે મયા શ્રીમાલાં દેવીમધિકૃત્ય દેશનાપાઠે અન્યાંશ્ચ સૂક્ષ્મનિપુણવિશુદ્ધબુદ્ધીન્ બોધિસત્ત્વાનધિષ્ઠાય તથાગતગર્ભ આલયવિજ્ઞાનસંશબ્દિતઃ સપ્તભિર્વિજ્ઞાનૈઃ સહ પ્રવૃત્ત્યભિનિવિષ્ટાનાં શ્રાવકાણાં ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રદર્શનાર્થં શ્રીમાલાં દેવીમધિષ્ઠાય તથાગતવિષયો દેશિતો ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાન્યતીર્થકરતર્કવિષયો ઽન્યત્ર મહામતે તથાગતવિષય એવ તથાગતગર્ભ આલયવિજ્ઞાનવિષયસ્ત્વત્સદૃશાનાં ચ સૂક્ષ્મનિપુણમતિબુદ્ધિપ્રભેદકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામર્થપ્રતિશરણાનાં નો તુ યથારુતદેશનાપાઠાભિનિવિષ્ટાનાં સર્વાન્યતીર્થ્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ । તસ્માત્તર્હિ મહામતે ત્વયા અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સર્વતથાગતવિષયે ઽસ્મિંસ્તથાગતગર્ભાલયવિજ્ઞાનપરિજ્ઞાને યોગઃ કરણીયઃ । ન શ્રુતમાત્રસંતુષ્ટૈર્ભવિતવ્યમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ગર્ભસ્તથાગતાનાં હિ વિજ્ઞાનૈઃ સપ્તભિર્યુતઃ ।
પ્રવર્તતે ઽદ્વયો ગ્રાહાત્પરિજ્ઞાનાન્નિવર્તતે

બિમ્બવદ્દૃશ્યતે ચિત્તમનાદિમતિભાવિતમ્ ।
અર્થાકારો ન ચાર્થો ઽસ્તિ યથાભૂતં વિપશ્યતઃ

અઙ્ગુલ્યગ્રં યથા બાલો ન ગૃહ્ણાતિ નિશાકરમ્ ।
તથા હ્યક્ષરસંસક્તસ્તત્ત્વં વેત્તિ ન મામકમ્

નટવન્નૃત્યતે ચિત્તં મનો વિદૂષસાદૃશમ્ ।
વિજ્ઞાનં પઞ્ચભિઃ સાર્ધં દૃશ્યં કલ્પેતિ રઙ્ગવત્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્, દેશયતુ મે સુગતઃ પઞ્ચધર્મસ્વભાવવિજ્ઞાનનૈરાત્મ્યદ્વયપ્રભેદગતિલક્ષણમ્, યેન નૈરાત્મ્યદ્વયપ્રભેદગતિલક્ષણેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વભૂમિક્રમાનુસંધિષ્વેતાન્ ધર્માન્ વિભાવયેમ, યથા તૈર્ધર્મૈઃ સર્વબુદ્ધધર્માનુપ્રવેશો ભવેત્ । સર્વબુદ્ધધર્માનુપ્રવેશાચ્ચ યાવત્તથાગતસ્વપ્રત્યયાત્મભૂમિપ્રવેશઃ સ્યાદિતિ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - પઞ્ચધર્મસ્વભાવવિજ્ઞાનનૈરાત્મ્યદ્વયપ્રભેદગતિલક્ષણં તે મહામતે દેશયિષ્યામિ । યદુત નામ નિમિત્તં વિકલ્પઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં તથતા ચ તથાગતપ્રત્યાત્માર્યગતિપ્રવેશઃ શાશ્વતોચ્છેદસદસદ્દૃષ્ટિવિવર્જિતો દૃષ્ટધર્મસુખસમાપત્તિસુખવિહાર આમુખીભવતિ યોગયોગિનામ્ । તત્ર મહામતે પઞ્ચધર્મસ્વભાવવિજ્ઞાનનૈરાત્મ્યદ્વયસ્વચિત્તદૃશ્યબાહ્યભાવાભાવાનવબોધાદ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે બાલાનાં ન ત્વાર્યાણામ્ ॥
મહામતિરાહ - કથં પુનર્ભગવન્ બાલાનાં વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે, ન ત્વાર્યાણામ્? ભગવાનાહ - નામસંજ્ઞાસંકેતાભિનિવેશેન મહામતે બાલાશ્ચિત્તમનુસરન્તિ । અનુસરન્તો વિવિધલક્ષણોપચારેણ આત્માત્મીયદૃષ્ટિપતિતાશયા વર્ણપુષ્કલતામભિનિવિશન્તે । અભિનિવિશન્તશ્ચ અજ્ઞાનાવૃતાઃ સંરજ્યન્તે । સંરક્તા રાગદ્વેષમોહજં કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ । અભિસંસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ કોશકારકીટકા ઇવ સ્વવિકલ્પપરિવેષ્ટિતમતયો ગતિસમુદ્રકાન્તારપ્રપતિતા ઘટિયન્ત્રવન્નાતિપ્રવર્તન્તે । ન ચ પ્રજાનન્તિ મોહાન્માયામરીચ્યુદકચન્દ્રસ્વભાવકલ્પનાત્માત્મીયરહિતાન્ સર્વધર્માનભૂતવિકલ્પોદિતાંલ્લક્ષ્યલક્ષણાપગતાન્ ભઙ્ગોત્પાદસ્થિતિગતિવિનિવૃત્તાન્ સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પપ્રભવાનીશ્વરકાલાણુપ્રધાનપ્રભવાન્ । નામનિમિત્તાનુપ્લવેન મહામતે બાલા નિમિત્તમનુસરન્તિ ॥
તત્ર નિમિત્તં પુનર્મહામતે યચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાભાસમાગચ્છતિ રૂપસંજ્ઞકમ્ । એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનાનાં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મસંજ્ઞકમેતન્નિમિત્તમિતિ વદામિ । તત્ર વિકલ્પઃ પુનર્મહામતે યેન નામ સમુદીરયતિ । નિમિત્તવ્યઞ્જકમિદમ્ - એવમિદં નાન્યથેતિ હસ્ત્યશ્વરથપદાતિસ્ત્રીપુરુષાદિકસંજ્ઞકં તદ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે । સમ્યગ્જ્ઞાનં પુનર્મહામતે યેન નામનિમિત્તયોરનુપલબ્ધિઃ । અન્યોન્યાગન્તુકત્વાદપ્રવૃત્તિર્વિજ્ઞાનસ્ય અનુચ્છેદાશાશ્વતતઃ સર્વતીર્થકરશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યપાતનત્વાત્સમ્યગ્જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । પુનરપરં મહામતે યેન સમ્યગ્જ્ઞાનેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નામ ભાવીકરોતિ, ન ચ નિમિત્તમભાવીકરોતિ । સમારોપાપવાદાન્તદ્વયકુદૃષ્ટિવિવર્જિતં નામનિમિત્તાર્થયોરપ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનમ્ । એવમેતાં તથતાં વદામિ । તથતાવ્યવસ્થિતશ્ચ મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિરાભાસગોચરપ્રતિલાભિત્વાત્પ્રમુદિતાં બોધિસત્ત્વભૂમિં પ્રતિલભતે ॥
સ પ્રતિલભ્ય પ્રમુદિતાં બોધિસત્ત્વભૂમિં વ્યાવૃત્તઃ સર્વતીર્થ્યાપાયગતિભ્યો ભવતિ લોકોત્તરધર્મગતિસમવસૃતઃ લક્ષણપરિચયાન્માયાદિપૂર્વકાં સર્વધર્મગતિં વિભાવયન્ સ્વપ્રત્યાત્માર્યધર્મગતિલક્ષણં તર્કદૃષ્ટિવિનિવૃત્તકૌતુકો ઽનુપૂર્વેણ યાવદ્ધર્મમેઘા ભૂમિરિતિ । ધર્મમેઘાનન્તરં યાવત્સમાધિબલવશિતાભિજ્ઞાકુસુમિતાં તથાગતભૂમિં પ્રતિલભતે । સ પ્રતિલભ્ય સત્ત્વપરિપાચનતયા વિચિત્રૈર્નિર્માણકિરણૈર્વિરાજતે જલચન્દ્રવત્ । અષ્ટાપદસુનિબદ્ધધર્મા નાનાધિમુક્તિકતયા સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયતિ । કાયં મનોવિજ્ઞપ્તિરહિતમ્ । એતન્મહામતે તથતાપ્રવેશાત્પ્રતિલભન્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ ॥
પુનરપિ મહામતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ પઞ્ચસુ ધર્મેષ્વન્તર્ગતાસ્ત્રયઃ, સ્વભાવા ઉત સ્વલક્ષણસિદ્ધાઃ? ભગવાનાહ - અત્રૈવ મહામતે ત્રયઃ સ્વભાવા અન્તર્ગતાઃ, અષ્ટૌ ચ વિજ્ઞાનાનિ, દ્વે ચ નૈરાત્મ્યે । તત્ર નામ ચ નિમિત્તં ચ પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવો વેદિતવ્યઃ । યઃ પુનર્મહામતે તદાશ્રયપ્રવૃત્તો વિકલ્પશ્ચિત્તચૈત્તસંશબ્દિતો યુગપત્કાલોદિત આદિત્ય ઇવ રશ્મિસહિતો વિચિત્રલક્ષણસ્વભાવો વિકલ્પાધારકઃ, સ મહામતે સ્વભાવઃ પરતન્ત્ર ઇત્યુચ્યતે । સમ્યગ્જ્ઞાનં તથતા ચ મહામતે અવિનાશત્વાત્સ્વભાવઃ પરિનિષ્પન્નો વેદિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યમભિનિવિશ્યમાનં વિકલ્પો ઽષ્ટધા ભિદ્યતે । નિમિત્તસ્યાભૂતલક્ષણપરિકલ્પિતત્વાદાત્માત્મીયગ્રાહદ્વયવ્યુપશમાન્નૈરાત્મ્યદ્વયમાજાયતે । એષુ મહામતે પઞ્ચસુ ધર્મેષુ સર્વબુદ્ધધર્મા અન્તર્ગતાઃ, ભૂમિવિભાગાનુસંધિશ્ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામ્, તથાગતાનાં ચ પ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનપ્રવેશઃ ॥
પુનરપરં મહામતે પઞ્ચધર્માઃ - નિમિત્તં નામ વિકલ્પસ્તથતા સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ । તત્ર મહામતે નિમિત્તં યત્સંસ્થાનાકૃતિવિશેષાકારરૂપાદિલક્ષણં દૃશ્યતે તન્નિમિત્તમ્ । યત્તસ્મિન્નિમિત્તે ઘટાદિસંજ્ઞાકૃતકમ્ - એવમિદં નાન્યથેતિ, તન્નામ । યેન તન્નામ સમુદીરયતિ નિમિત્તાભિવ્યઞ્જકં સમધર્મેતિ વા, સ મહામતે ચિત્તચૈત્તસંશબ્દિતો વિકલ્પઃ । યન્નામનિમિત્તયોરત્યન્તાનુપલબ્ધિતા બુદ્ધિપ્રલયાદન્યોન્યાનનુભૂતાપરિકલ્પિતત્વાદેષાં ધર્માણાં સા તથતેતિ । તત્ત્વં ભૂતં નિશ્ચતો નિષ્ઠા પ્રકૃતિઃ સ્વભાવો ઽનુપલબ્ધિસ્તત્તથાલક્ષણમ્ । મયા અન્યૈશ્ચ તથાગતૈરનુગમ્ય યથાવદ્દેશિતં પ્રજ્ઞપ્તં વિવૃતમુત્તાનીકૃતમ્, યત્રાનુગમ્ય સમ્યગવબોધાનુચ્છેદાશાશ્વતતો વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિઃ સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાનુકૂલં તીર્થકરપક્ષપરપક્ષશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાગતિલક્ષણં તત્સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । એતે ચ મહામતે પઞ્ચ ધર્માઃ । એતેષ્વેવ ત્રયઃ સ્વભાવાઃ, અષ્ટૌ ચ વિજ્ઞાનાનિ, દ્વે ચ નૈરાત્મ્યે, સર્વબુદ્ધધર્માશ્ચાન્તર્ગતાઃ । અત્ર તે મહામતે સ્વમતિકૌશલં કરણીયમ્, અન્યૈશ્ચ કારયિતવ્યમ્ । ન પરપ્રણેયેન ભવિતવ્યમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
પઞ્ચ ધર્માઃ સ્વભાવશ્ચ વિજ્ઞાનાન્યષ્ટ એવ ચ ।
દ્વે નૈરાત્મ્યે ભવેત્કૃત્સ્નો મહાયાનપરિગ્રહઃ

નામનિમિત્તસંકલ્પાઃ સ્વભાવદ્વયલક્ષણમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનં તથાત્વં ચ પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - યત્પુનરેતદુક્તં ભગવતા દેશનાપાઠે યથા ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાસ્તથાગતા અતીતા અનાગતા વર્તમાનાશ્ચ । તત્કિમિદં ભગવન્ યથારુતાર્થગ્રહણં કર્તવ્યમ્, આહોસ્વિદન્યઃ કશ્ચિદર્થાન્તરવિશેષો ઽસ્તીતિ? તદુચ્યતાં ભગવન્ । ભગવાનાહ - ન મહામતે યથારુતાર્થગ્રહણં કર્તવ્યમ્ । ન ચ મહામતે ગઙ્ગાનદીવાલુકાપ્રમાણતયા ત્ર્યધ્વકબુદ્ધપ્રમાણતા ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત લોકાતિશયાતિક્રાન્તત્વાન્મહામતે દૃષ્ટાન્તો ઽદૃષ્ટાન્તઃ સદૃશાસદૃશત્વાત્ । ન ચ મહામતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સદૃશાસદૃશં લોકાતિશયાતિક્રાન્તં દૃષ્ટાન્તં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ । અન્યત્ર ઉપમામાત્રમેતન્મહામતે મયોપન્યસ્તમ્, તૈશ્ચ તથાગતૈઃ । યથા ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇતિ નિત્યાનિત્યાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાનાં બાલપૃથગ્જનાનાં તીર્થકરાશયકુદૃષ્ટિયુક્તાનાં સંસારભવચક્રાનુસારિણામુદ્વેજનાર્થમ્ - કથમેતે ઉદ્વિગ્ના ભવગતિચક્રસંકટાદ્વિશેષાર્થિનો વિશેષમારભેરન્નિતિ સુલભબુદ્ધત્વપ્રદર્શનાર્થં ન નોદુમ્બરપુષ્પતુલ્યસ્તથાગતાનામુત્પાદ ( વૈદ્ય 94 ) ઇતિ કૃત્વા વીર્યમારપ્સ્યન્તે । દેશનાપાઠે તુ મયા વૈનેયજનતાપેક્ષયા ઉદુમ્બરપુષ્પસુદુર્લભપ્રાદુર્ભાવાસ્તથાગતા ઇતિ દેશિતમ્ । ન ચ મહામતે ઉદુમ્બરપુષ્પં કેનચિદ્દૃષ્ટપૂર્વં ન દ્રક્ષ્યતે । તથાગતાઃ પુનર્મહામતે લોકે દૃષ્ટાઃ, દૃશ્યન્તે ચૈતર્હિ । ન સ્વનયપ્રત્યવસ્થાનકથામધિકૃત્ય ઉદુમ્બરપુષ્પસુદુર્લભપ્રાદુર્ભાવાસ્તથાગતા ઇતિ । સ્વનયપ્રત્યવસ્થાનકથાયાં મહામતે નિર્દિશ્યમાનાયાં લોકાતિશયાતિક્રાન્તા દૃષ્ટાન્તા યુક્તાઃ ક્રિયન્તે ઽશ્રદ્ધેયત્વાત્ । અશ્રદ્ધેયં સ્યાદ્બાલપૃથગ્જનાનાં ચ । સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગોચરે ન દૃષ્ટાન્તા ન પ્રવર્તન્તે । તત્ત્વં ચ તથાગતાઃ । અતસ્તેષુ દૃષ્ટાન્તા નોપન્યસ્યન્તે ॥
કિં તુ ઉપમામાત્રમેતન્મહામતે કૃતં યદુત ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાસ્તથાગતાઃ સમા ન વિષમા અકલ્પાવિકલ્પનતઃ । તદ્યથા મહામતે ગઙ્ગાયાં નદ્યાં વાલુકા મીનકચ્છપશિશુમારનક્રમહિષસિંહહસ્ત્યાદિભિઃ સંક્ષોભ્યમાણા ન કલ્પયન્તિ ન વિકલ્પયન્તિ - સંક્ષોભ્યામહે ન વેતિ નિર્વિકલ્પાઃ સ્વચ્છા મલવ્યપેતાઃ । એવમેવ મહામતે તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગઙ્ગામહાનદીબલાભિજ્ઞાવશિતાવાલુકાઃ સર્વતીર્થકરબાલમીનપરપ્રવાદિભિઃ સંક્ષોભ્યમાણા ન કલ્પયન્તિ ન વિકલ્પયન્તિ । તથાગતપૂર્વપ્રણિહિતત્વાત્સર્વસુખસમાપત્તિપરિપૂર્યા સત્ત્વાનાં ન કલ્પયન્તિ ન વિકલ્પયન્તિ । અતસ્તે ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાસ્તથાગતા નિર્વિશિષ્ટા અનુનયપ્રતિઘાપગતત્વાત્ ॥
તદ્યથા મહામતે ગઙ્ગાયાં નદ્યાં વાલુકા પૃથિવીલક્ષણસ્વભાવત્વાત્પૃથિવી, કલ્પોદ્દાહે દહ્યમાનાપિ ન પૃથિવીસ્વભાવં વિજહાતિ । ન ચ મહામતે પૃથિવી દહ્યતે તેજોધાતુપ્રતિબદ્ધત્વાદન્યત્ર બાલપૃથગ્જના વિતથતાપતિતયા સંતત્યા દહ્યમાનાં કલ્પયન્તિ, ન ચ દહ્યતે તદગ્નિહેતુભૂતત્વાત્ । એવમેવ મહામતે તથાગતાનાં ધર્મકાયો ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમો ઽવિનાશી । તદ્યથા મહામતે નદ્યાં ગઙ્ગાયાં વાલુકા અપ્રમાણાઃ, એવમેવ મહામતે તથાગતાનાં રશ્મ્યાલોકો ઽપ્રમાણઃ સત્ત્વપરિપાકસંચોદનમુપાદાય સર્વબુદ્ધપર્ષન્મણ્ડલેષુ પ્રસર્પ્યતે તથાગતૈઃ । તદ્યથા મહામતે ગઙ્ગાયાં નદ્યાં વાલુકા ન વાલુકાસ્વભાવાન્તરમારભન્તે, વાલુકાવસ્થા એવ વાલુકાઃ, એવમેવ મહામતે તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સંસારે ન પ્રવૃત્તિર્ન નિવૃત્તિઃ, ભવપ્રવૃત્ત્યુચ્છિન્નહેતુત્વાત્ । તદ્યથા મહામતે ગઙ્ગાયાં નદ્યાં વાલુકા અપકૃષ્ટા અપિ ન પ્રજ્ઞાયન્તે, પ્રક્ષિપ્તા અપિ ન પ્રજ્ઞાયન્તે, મહામતે એવમેવ તથાગતાનાં જ્ઞાનં સત્ત્વપરિપાકયોગેન ન ક્ષીયતે ન વર્ધતે, અશરીરત્વાદ્ધર્મસ્ય । શરીરવતાં હિ મહામતે નાશો ભવતિ નાશરીરવતામ્ । ધર્મશ્ચાશરીરઃ । તદ્યથા મહામતે ગઙ્ગાયાં નદ્યાં વાલુકા નિષ્પીડ્યમાના ઘૃતતૈલાર્થિભિર્ઘૃતતૈલાદિવિરહિતાઃ, એવમેવ મહામતે તથાગતાઃ સત્ત્વદુઃખૈર્નિષ્પીડ્યમાના ધર્મધાત્વીશ્વરપ્રણિધાનસુખં ન વિજહતિ મહામતે મહાકરુણોપેતત્વાત્, યાવત્સર્વસત્ત્વા ન નિર્વાપ્યન્તે તથાગતૈઃ । તદ્યથા મહામતે ગઙ્ગાયાં નદ્યાં વાલુકાઃ પ્રવાહાનુકૂલાઃ પ્રવહન્તિ નાનુદકે, એવમેવ મહામતે તથાગતાનાં સર્વબુદ્ધધર્મદેશના નિર્વાણપ્રવાહાનુકૂલા સંવર્તતે । તેન ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાસ્તથાગતા ઇત્યુચ્યન્તે । નાયં મહામતે ગત્યર્થસ્તથાગતેષુ પ્રવર્તતે । વિનાશો ( વૈદ્ય 95 ) મહામતે ગત્યર્થો ભવતિ । ન ચ મહામતે સંસારસ્ય પૂર્વા કોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે । અપ્રજ્ઞાયમાના કથં ગત્યર્થેન નિર્દેક્ષ્યામિ? ગત્યર્થો મહામતે ઉચ્છેદઃ । ન ચ બાલપૃથગ્જનાઃ સંપ્રજાનન્તિ ॥
મહામતિરાહ - તદ્યદિ ભગવન્ પૂર્વા કોટિર્ન પ્રજ્ઞાયતે સત્ત્વાનાં સંસરતામ્, તત્કથં મોક્ષઃ પ્રજ્ઞાયતે પ્રાણિનામ્? ભગવાનાહ - અનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યવિકલ્પવાસનાહેતુવિનિવૃત્તિર્મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યબાહ્યાર્થપરિજ્ઞાનાદ્વિકલ્પસ્યાશ્રયપરાવૃત્તિર્મહામતે મોક્ષો ન નાશઃ । અતો નાનન્તકથા મહામતે કિંચિત્કારી ભવતિ । વિકલ્પસ્યૈવ મહામતે પર્યાયો ઽનન્તકોટિરિતિ । ન ચાત્ર વિકલ્પાદન્યત્કિંચિત્સત્ત્વાન્તરમસ્તિ, અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા પરીક્ષ્યમાણં બુદ્ધ્યા । જ્ઞાનજ્ઞેયવિવિક્તા હિ મહામતે સર્વધર્માઃ । અન્યત્ર સ્વચિત્તવિકલ્પાપરિજ્ઞાનાદ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે, તદવબોધાન્નિવર્તતે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ગઙ્ગાયાં વાલુકાસમાન્ યે પશ્યન્તિ વિનાયકાન્ ।
અનાશગતિનિષ્ઠાન્ વૈ તે પશ્યન્તિ તથાગતાન્

ગઙ્ગાયાં વાલુકા યદ્વત્સર્વદોષૈર્વિવર્જિતાઃ ।
વાહાનુકૂલા નિત્યાશ્ચ તથા બુદ્ધસ્ય બુદ્ધતા

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ ભગવાન્, દેશયતુ મે સુગતસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્માણાં ક્ષણભઙ્ગં ભેદલક્ષણં ચૈષામ્ । તત્કથં ભગવન્ સર્વધર્માઃ ક્ષણિકાઃ? ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - સર્વધર્માઃ સર્વધર્મા ઇતિ મહામતે યદુત કુશલાકુશલાઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતા લૌકિકલોકોત્તરાઃ સાવદ્યાનવદ્યાઃ સાસ્રવાનાસ્રવા ઉપાત્તાનુપાત્તાઃ । સંક્ષેપેણ મહામતે પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાશ્ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવાસનાહેતુકાશ્ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવાસનાપુષ્ટૈર્બાલપૃથગ્જનૈઃ કુશલાકુશલેન પરિકલ્પ્યન્તે । સમાધિસુખસમાપત્તયો મહામતે દૃષ્ટધર્મસુખવિહારભાવેન આર્યાણાં કુશલાનાસ્રવા ઇત્યુચ્યન્તે । કુશલાકુશલાઃ પુનર્મહામતે યદુત અષ્ટૌ વિજ્ઞાનાનિ । કતમાન્યષ્ટૌ? યદુત તથાગતગર્ભ આલયવિજ્ઞાનસંશબ્દિતો મનો મનોવિજ્ઞાનં ચ પઞ્ચ ચ વિજ્ઞાનકાયાસ્તીર્થ્યાનુવર્ણિતાઃ । તત્ર મહામતે પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયા મનોવિજ્ઞાનસહિતા કુશલાકુશલક્ષણપરંપરાભેદભિન્નાઃ સંતતિપ્રબન્ધનાભિન્નશરીરાઃ પ્રવર્તમાનાઃ પ્રવર્તન્તે । પ્રવૃત્ય ચ વિનશ્યન્તિ । સ્વચિત્તદૃશ્યાનવબોધાત્સમનન્તરનિરોધે ઽન્યદ્વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે । સંસ્થાનાકૃતિવિશેષગ્રાહકં મનોવિજ્ઞાનં પઞ્ચભિર્વિજ્ઞાનકાયૈઃ સહ સંપ્રયુક્તં પ્રવર્તતે ક્ષણકાલાનવસ્થાયિ । તત્ક્ષણિકમિતિ વદામિ । ક્ષણિકં પુનર્મહામતે આલયવિજ્ઞાનં તથાગતગર્ભસંશબ્દિતં મનઃસહિતં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનવાસનાભિઃ ક્ષણિકમનાસ્રવવાસનાભિરક્ષણિકમ્ । ન ચ બાલપૃથગ્જના અવબુધ્યન્તે ક્ષણિકવાદાભિનિવિષ્ટા ક્ષણિકાક્ષણિકતામિમાં સર્વધર્માણામ્ । તદનવબોધાદુચ્છેદદૃષ્ટ્યા અસંસ્કૃતાનપિ ધર્માન્નાશયિષ્યન્તિ । ( વૈદ્ય 96 ) અસંસારિણો મહામતે પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયા અનનુભૂતસુખદુઃખા અનિર્વાણહેતવઃ । તથાગતગર્ભઃ પુનર્મહામતે અનુભૂતસુખદુઃખહેતુસહિતઃ
પ્રવર્તતે નિવર્તતે ચ ચતસૃભિર્વાસનાભિઃ સંમૂર્ચ્છિતઃ । ન ચ બાલા અવબુધ્યન્તે ક્ષણિકદૃષ્ટિવિકલ્પવાસિતમતયઃ ॥
પુનરપરં મહામતે સમધારણં કલ્પસ્થિતાઃ સુવર્ણવજ્રજિનધાતુપ્રાપ્તિવિશેષા અભઙ્ગિનઃ । યદિ પુનર્મહામતે અભિસમયપ્રાપ્તિઃ ક્ષણિકા સ્યાત્, અનાર્યત્વમાર્યાણાં સ્યાત્ । ન ચ અનાર્યત્વમાર્યાણાં ભવતિ । સુવર્ણં વજ્રં ચ મહામતે સમધારણં કલ્પસ્થિતા અપિ તુલ્યમાના ન હીયન્તે ન વર્ધન્તે । તત્કથં બાલૈઃ ક્ષણિકાર્થે વિકલ્પ્યતે આધ્યાત્મિકબાહ્યાનાં સર્વધર્માણામસંધાભાષ્યકુશલૈઃ?
પુનરપિ મહામતિરાહ - યત્પુનરેતદુક્તં ભગવતા - ષટ્પારમિતાં પરિપૂર્ય બુદ્ધત્વમવાપ્યત ઇતિ । તત્કતમાસ્તાઃ ષટ્પારમિતાઃ? કથં ચ પરિપૂરિં ગચ્છન્તિ? ભગવાનાહ - ત્રય એતે મહામતે પારમિતાભેદાઃ । કતમે ત્રયઃ? યદુત લૌકિકલોકોત્તરલોકોત્તરતમાઃ । તત્ર મહામતે લૌકિક્યઃ પારમિતા આત્માત્મીયગ્રાહાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાઃ । અન્તદ્વયગ્રાહિણો વિચિત્રભવોપપત્ત્યાયતનાર્થં રૂપાદિવિષયાભિલાષિણો દાનપારમિતાં પરિપૂરયન્તિ । એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાં મહામતે પરિપૂરયન્તિ બાલાઃ । અભિજ્ઞાશ્ચાભિનિર્હરન્તિ બ્રહ્મત્વાય । તત્ર લોકોત્તરાભિઃ પારમિતાભિઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા નિર્વાણગ્રાહપતિતાશયા દાનાદિષુ પ્રયુજ્યન્તે યથૈવ બાલા આત્મસુખનિર્વાણાભિલાષિણઃ । લોકોત્તરતમાઃ પુનર્મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પમાત્રગ્રહણાત્સ્વચિત્તદ્વયાવબોધાદપ્રવૃત્તેર્વિકલ્પસ્ય ઉપાદાનગ્રહણાભાવાત્સ્વચિત્તરૂપલક્ષણાનભિનિવેશાદ્દાનપારમિતા સર્વસત્ત્વહિતસુખાર્થમાજાયતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પરમયોગયોગિનામ્ । યત્તત્રૈવાલમ્બને વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિં શીલયન્તિ, તચ્છીલં પારમિતા ચ સા । યા તસ્યૈવ વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિક્ષમણતા ગ્રાહ્યગ્રાહકપરિજ્ઞયા, સા ક્ષાન્તિપારમિતા । યેન વીર્યેણ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં ઘટતે યોગાનુકૂલદર્શનાદ્વિકલ્પસ્ય વ્યાવૃત્તેઃ, સા વીર્યપારમિતા । યદ્વિકલ્પનિવૃત્તેસ્તીર્થ્યનિર્વાણગ્રાહાપતનં સા ધ્યાનપારમિતા । તત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા યદા સ્વચિત્તવિકલ્પાભાવાદાબુદ્ધિપ્રવિચયાત્પ્રતિવિચિન્વન્ અન્તદ્વયે ન પતતિ આશ્રયપરાવૃત્તિપૂર્વકર્મવિનાશતઃ, સ્વપ્રત્યાત્માર્યગતિપ્રતિલમ્ભાય પ્રયુજ્યતે, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એતા મહામતે પારમિતાઃ । એષ પારમિતાર્થઃ । તત્રેદમુચ્યતે -
શૂન્યમનિત્યં ક્ષણિકં બાલાઃ કલ્પેન્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
નદીદીપબીજદૃષ્ટાન્તૈઃ ક્ષણિકાર્થો વિકલ્પ્યતે

નિર્વ્યાપારં ક્ષણિકં વિવિક્તં ક્ષયવર્જિતમ્ ।
અનુત્પત્તિશ્ચ ધર્માણાં ક્ષણિકાર્થં વદામ્યહમ્

ઉત્પત્ત્યનન્તરં ભઙ્ગં ન વૈ દેશેમિ બાલિશાન્ ।
નૈરન્તર્યેણ ભાવાનાં વિકલ્પઃ સ્પન્દતે ગતૌ

સા વિદ્યા કારણં તેષાં ચિત્તાનાં સંપ્રવર્તિકમ્ ।
અન્તરા કિમવસ્થાસૌ યાવદ્રૂપં ન જાયતે

સમનન્તરપ્રધ્વસ્તં ચિત્તમન્યત્પ્રવર્તતે ।
રૂપં ન તિષ્ઠતે કાલે કિમાલમ્બ્ય પ્રવર્ત્સ્યતે

યસ્માદ્યત્ર પ્રવર્તતે ચિત્તં વિતથહેતુકમ્ ।
ન પ્રસિદ્ધં કથં તસ્ય ક્ષણભઙ્ગો ઽવધાર્યતે

યોગિનાં હિ સમાપત્તિઃ સુવર્ણં જિનધાતવઃ ।
આભાસ્વરવિમાનાશ્ચ અભેદ્યા લોકકારણાત્

સ્થિતયઃ પ્રાપ્તિધર્માશ્ચ બુદ્ધાનાં જ્ઞાનસંપદઃ ।
ભિક્ષુત્વં સમયપ્રાપ્તિર્દૃષ્ટા વૈ ક્ષણિકાઃ કથમ્

ગન્ધર્વપુરમાયાદ્યા રૂપા વૈ ક્ષણિકા ન કિમ્ ।
અભૂતિકાશ્ચ ભૂતાશ્ચ ભૂતાઃ કેચિત્કરાગતાઃ