સદ્ધર્મલઙ્કાવતારસૂત્ર · અધ્યાય 5

ઇતિ લઙ્કાવતારે અભિસમયપરિવર્તશ્ચતુર્થઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 5
તથાગતનિત્યાનિત્યપ્રસઙ્ગપરિવર્તો નામ પઞ્ચમઃ ।
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિં ભગવંસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો નિત્ય ઉતાહો ઽનિત્યઃ? ભગવાનાહ - ન મહામતે તથાગતો નિત્યો નાનિત્યઃ । તત્કસ્યઃ હેતોઃ? યદુત ઉભયદોષપ્રસઙ્ગાત્ । ઉભયથા હિ મહામતે દોષપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । નિત્યે સતિ કારણપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । નિત્યાનિ હિ મહામતે સર્વતીર્થકરાણાં કારણાન્યકૃતકાનિ ચ । અતો ન નિત્યસ્તથાગતો ઽકૃતકનિત્યત્વાત્ । અનિત્યે સતિ કૃતકપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । સ્કન્ધલક્ષ્યલક્ષણાભાવાત્સ્કન્ધવિનાશાદુચ્છેદઃ સ્યાત્ । ન ચોચ્છેદો ભવતિ તથાગતઃ । સર્વં હિ મહામતે કૃતકમનિત્યં ઘટપટતૃણકાષ્ઠેષ્ટકાદિ । સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસંભારવૈયર્થ્યં ભવેત્કૃતકત્વાત્ । સર્વં હિ કૃતકં તથાગતઃ સ્યાદ્વિશેષહેત્વભાવાત્ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ન નિત્યો નાનિત્યસ્તથાગતઃ ॥
પુનરપિ મહામતે ન નિત્યસ્તથાગતઃ । કસ્માત્? આકાશસંભારવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્યથા મહામતે આકાશં ન નિત્યં નાનિત્યં નિત્યાનિત્યવ્યુદાસાદેકત્વાન્યત્વોભયત્વાનુભયત્વનિત્યાનિત્યત્વદોષૈરવચનીયઃ ॥
પુનરપરં મહામતે શશહયખરોષ્ટ્રમણ્ડૂકસર્પમક્ષિકામીનવિષાણતુલ્યઃ સ્યાદનુત્પાદનિત્યત્વાત્ । અતો ઽનુત્પાદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાન્ન નિત્યસ્તથાગતઃ ॥
પુનરપરં મહામતે અસ્ત્યસૌ પર્યાયો યેન નિત્યસ્તથાગતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત અભિસમયાધિગમજ્ઞાનનિત્યત્વાન્નિત્યસ્તથાગતઃ । અભિસમયાધિગમજ્ઞાનં હિ મહામતે નિત્યં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ । ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈવૈષા ધર્મતા ધર્મનિયામતા ધર્મસ્થિતિતા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થકરાભિસમયેષુ । ન તુ ગગને ધર્મસ્થિતિર્ભવતિ । ન વ બાલપૃથગ્જના અવબુધ્યન્તે । અધિગમજ્ઞાનં ચ મહામતે તથાગતાનાં પ્રજ્ઞાજ્ઞાનપ્રભાવિતમ્ । ન મહામતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાશ્ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનસ્કન્ધધાત્વાયતનાવિદ્યાવાસનાપ્રભાવિતાઃ । સર્વં હિ મહામતે ત્રિભવમભૂતવિકલ્પપ્રભવમ્ । ન ચ તથાગતા અભૂતવિકલ્પપ્રભવાઃ । દ્વયે હિ સતિ મહામતે નિત્યતા ચાનિત્યતા ચ ભવતિ, નાદ્વયાત્ । દ્વયં હિ મહામતે વિવિક્તમદ્વયાનુત્પાદલક્ષણાત્સર્વધર્માણામ્ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ન નિત્યા નાનિત્યાઃ । યાવન્મહામતે વાગ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે, તાવન્નિત્યાનિત્યદોષઃ પ્રસજ્યતે । વિકલ્પબુદ્ધિક્ષયાન્મહામતે નિત્યાનિત્યગ્રાહો નિવાર્યતે બાલાનાં ન તુ વિવિક્તદૃષ્ટિબુદ્ધિક્ષયાત્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
નિત્યાનિત્યવિનિર્મુક્તાન્ નિત્યાનિત્યપ્રભાવિતાન્ ।
યે પશ્યન્તિ સદા બુદ્ધાન્ ન તે દૃષ્ટિવશં ગતાઃ

સમુદાગમવૈયર્થ્યં નિત્યાનિત્યે પ્રસજ્યતે ।
વિકલ્પબુદ્ધિવૈકલ્યાન્નિત્યાનિત્યં નિવાર્યતે

યાવત્પ્રતિજ્ઞા ક્રિયતે તાવત્સર્વં સસંકરમ્ ।
સ્વચિત્તમાત્રં સંપશ્યન્ ન વિવાદં સમારભેત્