સદ્ધર્મલઙ્કાવતારસૂત્ર · અધ્યાય 4

ઇતિ લઙ્કાવતારે મહાયાનસૂત્રે અનિત્યતાપરિવર્તસ્તૃતીયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 4
અભિસમયપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ ।
અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાન્ સર્વબોધિસત્ત્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધનિરોધક્રમાનુસંધિલક્ષણકૌશલ્યં યેન ક્રમાનુસંધિલક્ષણકૌશલ્યેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા નિરોધસુખસમાપત્તિમુખેન ન પ્રતિમુહ્યેમ, ન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતીર્થ્યકરવ્યામોહે પ્રપતેમ । ભગવાનાહ - તેન મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ ॥
ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - ષષ્ઠીં મહામતે ભૂમિમુપાદાય બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ નિરોધં સમાપદ્યન્તે । સપ્તમ્યાં ભૂમૌ પુનશ્ચિત્તક્ષણે ચિત્તક્ષણે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વભાવસ્વભાવલક્ષણવ્યુદાસાત્સમાપદ્યન્તે, ન તુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાઃ । તેષાં હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામાભિસંસ્કારિકી ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણપતિતા ચ નિરોધસમાપત્તિઃ । અતસ્તે સપ્તમ્યાં ભૂમૌ ચિત્તક્ષણે ચિત્તક્ષણે સમાપદ્યન્તે - મા સર્વધર્માણામવિશેષલક્ષણપ્રાપ્તિઃ સ્યાદિતિ । વિચિત્રલક્ષણાભાવશ્ચ । કુશલાકુશલસ્વભાવલક્ષણાનવબોધાત્સર્વધર્માણાં સમાપત્તિર્ભવતિ । અતઃ સપ્તમ્યાં ભૂમૌ ચિત્તક્ષણે ચિત્તક્ષણે સમાપત્તિકૌશલ્યં નાસ્તિ યેન સમાપદ્યેરન્ ॥
અષ્ટમ્યાં મહામતે ભૂમૌ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવિકલ્પસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તિર્ભવતિ । પ્રથમષષ્ઠ્યાં ભૂમૌ ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનમાત્રં ત્રૈધાતુકં સમનુપશ્યતિ આત્માત્મીયવિગતં સ્વચિત્તવિકલ્પોદ્ભવમ્, ન ચ બાહ્યભાવલક્ષણવૈચિત્ર્યપતિતમન્યત્ર સ્વચિત્તમેવ । દ્વિધા બાલાનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન પરિણામ્ય સ્વજ્ઞાનં ન ચાવબોધ્યન્તે અનાદિકાલદૌષ્ઠુલ્યવિકલ્પપ્રપઞ્ચવાસનાવાસિતાઃ ॥
અષ્ટમ્યાં મહામતે નિર્વાણં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામ્ । બોધિસત્ત્વાશ્ચ સમાધિબુદ્ધૈર્વિધાર્યન્તે તસ્માત્સમાધિસુખાદ્, યેન ન પરિનિર્વાન્તિ અપરિપૂર્ણત્વાત્તથાગતભૂમેઃ । સર્વકાર્યપ્રતિપ્રસ્રમ્ભણં ચ સ્યાત્, યદિ ન સંઘારયેત્, તથાગતકુલવંશોચ્છેદશ્ચ સ્યાત્ । અચિન્ત્યબુદ્ધમાહાત્મ્યં ચ દેશયન્તિ તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ । અતો ન પરિનિર્વાન્તિ । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસ્તુ સમાધિસુખેનાપહ્રિયન્તે । અતસ્તેષાં તત્ર પરિનિર્વાણબુદ્ધિર્ભવતિ ॥
સપ્તસુ મહામતે ભૂમિષુ ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનલક્ષણપરિચયકૌશલ્યાત્માત્મીયગ્રાહ્યગ્રાહધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસ્વસામાન્ય - લક્ષણપરિચયચતુઃપ્રતિસંવિદ્વિનિશ્ચયકૌશલ્યવશિતાસ્વાદસુખભૂમિક્રમાનુપ્રવેશબોધિપાક્ષિકધર્મવિભાગઃ ક્રિયતે મયા - મા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સ્વસામાન્યલક્ષણાનવબોધાદ્ભૂમિક્રમાનુસંધ્યકુશલાસ્તીર્થકરકુદૃષ્ટિમાર્ગે પ્રપતેયુઃ, ઇત્યતો ભૂમિક્રમવ્યવસ્થા ક્રિયતે । ન તુ મહામતે અત્ર કશ્ચિત્પ્રવર્તતે વા નિવર્તતે વા અન્યત્ર સ્વચિતદૃશ્યમાત્રમિદં યદુત ભૂમિક્રમાનુસંધિસ્ત્રૈધાતુકવિચિત્રોપચારશ્ચ । ન ચ બાલા અવબુધ્યન્તે । અનવબોધાદ્બાલાનાં ભૂમિક્રમાનુસંધિવ્યપદેશં ત્રૈધાતુકવિચિત્રોપચારશ્ચ વ્યવસ્થાપ્યતે બુદ્ધધર્માલયા ચ ॥
પુનરપરં મહામતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અષ્ટમ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ નિરોધસમાપત્તિસુખમદમત્તાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાકુશલાઃ સ્વસામાન્યલક્ષણાવરણવાસનાપુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યગ્રાહકદૃષ્ટિપતિતા વિકલ્પનિર્વાણમતિબુદ્ધયો ભવન્તિ, ન વિવિક્તધર્મમતિબુદ્ધયઃ । બોધિસત્ત્વાઃ પુનર્મહામતે નિરોધસમાધિસુખમુખં દૃષ્ટ્વા પૂર્વપ્રણિધાનકૃપાકરુણોપેતા નિષ્ઠપદગતિવિભાગજ્ઞા ન પરિનિર્વાન્તિ । પરિનિર્વૃતાશ્ચ તે વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તત્વાત્ । ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પસ્તેષાં વિનિવૃત્તઃ । સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાત્ સર્વધર્માણાં વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે । ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનબાહ્યભાવસ્વભાવલક્ષણાભિનિવેશં વિકલ્પયતિ । તેન પુનર્બુદ્ધધર્મહેતુર્ન પ્રવર્તતે, જ્ઞાનપૂર્વકઃ પ્રવર્તતે તથાગતસ્વપ્રત્યાત્મભૂમ્યધિગમનતયા સ્વપ્નપુરુષૌઘોત્તરણવત્ ॥
તદ્યથા પુનર્મહામતે કશ્ચિચ્છયિતઃ સ્વપ્નાન્તરે મહાવ્યાયામૌત્સુક્યેન મહૌઘાદાત્માનમુત્તારયેત્ । સ ચાનુત્તીર્ણ એવ પ્રતિબુધ્યેત । પ્રતિબુદ્ધશ્ચ સન્નેવમુપપરીક્ષેત - કિમિદં સત્યમુત મિથ્યેતિ । સ એવં સમનુપશ્યેત્ - નેદં સત્યં ન મિથ્યા અન્યત્ર દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતાનુભૂતવિકલ્પવાસનાવિચિત્રરૂપસંસ્થાનાનાદિકાલવિકલ્પપતિતા નાસ્ત્યસ્તિદૃષ્ટિવિકલ્પપરિવર્જિતા મનોવિજ્ઞાનાનુભૂતાઃ સ્વપ્ને દૃશ્યન્તે । એવમેવ મહામતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અષ્ટમ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિં દૃષ્ટ્વા પ્રથમસપ્તમીભૂમિસંચારાત્સર્વધર્માભિસમયાન્માયાદિધર્મસમતયા સર્વધર્મૌત્સુક્યગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પોપરતં ચિત્તચૈતસિકવિકલ્પપ્રસરં દૃષ્ટ્વા બુદ્ધધર્મેષુ પ્રયુજ્યન્તે । અનધિગતાનામધિગમાય પ્રયોગ એષ મહામતે નિર્વાણં બોધિસત્ત્વાનાં ન વિનાશઃ ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવિકલ્પસંજ્ઞાવિગમાચ્ચ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભો ભવતિ । ન ચાત્ર મહામતે પરમાર્થે ક્રમો ન ક્રમાનુસંધિર્નિરાભાસવિકલ્પવિવિક્તધર્મોપદેશાત્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ચિત્તમાત્રે નિરાભાસે વિહારા બુદ્ધભૂમિ ચ ।
એતદ્ધિ ભાષિતં બુદ્ધૈર્ભાષન્તે ભાષયન્તિ ચ

ચિત્તં હિ ભૂમયઃ સપ્ત નિરાભાસા ત્વિહાષ્ટમી ।
દ્વે હિ ભૂમી વિહારો ઽત્ર શેષા ભૂમિર્મમાત્મિકા

પ્રત્યાત્મવેદ્યા શુદ્ધા ચ ભૂમિરેષા મમાત્મિકા ।
માહેશ્વરં પરં સ્થાનમકનિષ્ઠો વિરાજતે

હુતાશનસ્ય હિ યથા નિશ્ચેરુસ્તસ્ય રશ્મયઃ ।
ચિત્રા મનોહરાઃ સૌમ્યાસ્ત્રિભવં નિર્મિણન્તિ તે

નિર્માય ત્રિભવં કિંચિત્કિંચિદ્વૈ પૂર્વનિર્મિતમ્ ।
તત્ર દેશેમિ યાનાનિ એષા ભૂમિર્મમાત્મિકા

દશમી તુ ભવેત્પ્રથમા પ્રથમા ચાષ્ટમી ભવેત્ ।
નવમી સપ્તમી ચાપિ સપ્તમી ચાષ્ટમી ભવેત્

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા સ્યાચ્ચતુર્થી પઞ્ચમી ભવેત્ ।
તૃતીયા ચ ભવેત્ષષ્ઠી નિરાભાસે ક્રમઃ કુતઃ