સદ્ધર્મલઙ્કાવતારસૂત્ર · અધ્યાય 3

ઇતિ લઙ્કાવતારે ષટ્ત્રિંશત્સાહસ્રસર્વધર્મસમુચ્ચયો નામ દ્વિતીયઃ પરિવર્તઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 3
અનિત્યતાપરિવર્તો નામ તૃતીયઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપિ મહામતિં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - મનોમયકાયગતિપ્રભેદનયલક્ષણં મહામતે ઉપદેક્ષ્યામિ । તચ્છૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - ત્રિપ્રકારો મહામતે કાયો મનોમયઃ । કતમસ્ત્રિપ્રકારઃ? યદુત સમાધિસુખસમાપત્તિમનોમયો ધર્મસ્વભાવાવબોધમનોમયો નિકાયસહજસંસ્કારક્રિયામનોમયશ્ચ । પ્રથમોત્તરોત્તરભૂમિલક્ષણપરિજ્ઞાનાદધિગચ્છન્તિ યોગિનઃ । તત્ર કતમો મહામતે સમાધિસુખસમાપત્તિમનોમયઃ કાયઃ? યદુત ત્રિચતુર્થપઞ્ચમ્યાં ભૂમૌ સ્વચિત્તવિવિધવિવેકવિહારેણચિત્તોદધિપ્રવૃત્તિતરંગવિજ્ઞાનલક્ષણસુખસમાપત્તિમનસો ઽપ્રવૃત્તિઃ સ્વચિત્તદૃશ્યવિષયાભાવાભાવપરિજ્ઞાનાન્મનસો મનોમયઃ કાય ઇત્યુચ્યતે । તત્ર ધર્મસ્વભાવાવબોધમનોમયઃ કાયઃ કતમઃ? યદુત અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ માયાદિધર્મનિરાભાસપ્રવિચયાવબોધેન ચિત્તાશ્રયપરાવૃત્તસ્ય માયોપમસમાધિપ્રતિલમ્ભાદન્યેષાં ચ સમાધિમુખાનાં પ્રતિલમ્ભાદનેકલક્ષણવશિતાભિજ્ઞાકુસુમિતં મનોજવસદૃશં માયાસ્વપ્નબિમ્બપ્રખ્યમભૌતિકં ભૂતભૌતિકસદૃશં સર્વરૂપવિચિઅત્રાઙ્ગસમુદિતં સર્વબુદ્ધક્ષેત્રપર્ષન્મણ્ડલાનુગતં કાયં ધર્મસ્વભાવગતિંગતત્વાન્મનોમય ઇત્યુચ્યતે । તત્ર નિકાયસહજસંસ્કારક્રિયામનોમયઃ કાયઃ કતમઃ? યદુત સર્વબુદ્ધધર્મપ્રત્યાત્માધિગમસુખલક્ષણાવબોધાન્નિકાયસહજસંસ્કારક્રિયામનોમય ઇત્યુચ્યતે । અત્ર તે મહામતે કાયત્રયલક્ષણપ્રવિચયાવબોધે યોગઃ કરણીયઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ન મે યાનં મહાયાનં ન ઘોષો ન ચ અક્ષરાઃ ।
ન સત્યા ન વિમોક્ષા વૈ ન નિરાભાસગોચરમ્

કિં તુ યાનં મહાયાનં સમાધિવશવર્તિતા ।
કાયો મનોમયશ્ચિત્રો વશિતાપુષ્પમણ્ડિતઃ

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - પઞ્ચાનન્તર્યાણિ ભગવતા નિર્દિષ્ટાનિ । કતમાનિ તાનિ ભગવન્ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ યાન્યધ્યાપદ્ય કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અવીચિકો ભવતિ? ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનેતદવોચત્ - તત્ર મહામતે પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કતમાનિ? યદુત માતૃપિત્રર્હદ્વધસંઘભેદાસ્તથાગતકાયે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદશ્ચ ॥
તત્ર મહામતે માતા કતમા સત્ત્વાનામ્? યદુત તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા માતૃત્વેનોત્તિષ્ઠતે । અવિદ્યા પિતૃત્વેનાયતનગ્રામસ્યોત્પત્તયે । અનયોરુભયોર્માતાપિત્રોરત્યન્તમૂલોપચ્છેદાન્માતૃપિતૃવધો ( વૈદ્ય 57 ) ભવતિ । તત્ર અનુશયાનામરિપ્રખ્યાણાં મૂષિકાવિષવત્પ્રકોપધર્મિણામત્યન્તસમુદ્ધાતાદર્હદ્વધો ભવતિ । તત્ર સંધભેદઃ કતમઃ? યદુત ભિન્નાન્યોન્યલક્ષણસ્ય સ્કન્ધસંઘાતસ્યાત્યન્તમૂલોપઘાતાત્સંઘભેદ ઇત્યુચ્યતે । સ્વસામાન્યબાહ્યસ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધકાનાં મહામતે અષ્ટાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં વિમોક્ષત્રયાનાસ્રવદુષ્ટવિકલ્પેનાત્યન્તોપઘાતાદ્વિજ્ઞાનબુદ્ધસ્ય દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદનાદાનન્તર્યકારીત્યુચ્યતે । એતાનિ મહામતે આધ્યાત્મિકાનિ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ યાન્યધ્યાપદ્ય કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા આનન્તર્યકારી ભવત્યભિસમિતધર્મઃ ॥
પુનરપરં મહામતે બાહ્યાનિ તે આનન્તર્યાણ્યુપદેક્ષ્યામિ, યૈરુપદિષ્ટૈસ્ત્વં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા અનાગતે ઽધ્વનિ સંમોહં ન ગમિષ્યન્તિ । તત્ર કતમાનિ તાનિ? યદુત યાનિ દેશનાપાઠે ઽનુસંવર્ણિતાન્યાનન્તર્યાણિ, યાન્યધ્યાપદ્ય તિસૄણાં વિમુક્તીનામન્યતરાન્યતરસ્યાં નાભિસમેતા ભવન્તિ અન્યત્ર નિર્મિતાધિષ્ઠાનાભિસમયાત્ । નિર્મિતાધિષ્ઠાનશ્રાવકો હિ મહામતે બોધિસત્ત્વાધિષ્ઠાનેન વા તથાગતાધિષ્ઠાનેન વા । યસ્ય કસ્યચિદન્યસ્યાનન્તર્યકારિણઃ કૌકૃત્યં તસ્ય કૌકૃત્યદૃષ્ટિવિનિવર્તનાર્થં નિક્ષિપ્તધુરસ્ય કૌકૃત્યદૃષ્ટ્યભાવાર્થમ્ । પુનરપિ પ્રોત્સાહનાં કરિષ્યત ઇતિ કૃત્વા નિર્મિતાધિષ્ઠાનાભિસમયઃ પ્રદર્શ્યતે મયા । નાસ્ત્યેકાન્તેન મહામતે આનન્તર્યકારિણો ઽભિસમયઃ અન્યત્ર સ્વચિત્તદૃશ્યભાવનામાત્રતાવબોધાદ્દેહભોગપ્રતિષ્ઠાગતિવિકલ્પાત્માત્મીયગ્રાહવિવિક્તદર્શનાત્કદા - ચિત્કર્હિચિત્કલ્યાણમિત્રમાસાદ્ય અન્યગતિસંધૌ સ્વવિકલ્પદોષૈર્વિમુચ્યતે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
તૃષ્ણા હિ માતા ઇત્યુક્તા અવિદ્યા ચ પિતા તથા ।
વિષયાવબોધાદ્વિજ્ઞાનં બુદ્ધ ઇત્યુપદિશ્યતે

અર્હન્તો હ્યનુશયાઃ પઞ્ચ સંઘાઃ સ્કન્ધકદમ્બકઃ ।
નિરન્તરાન્તરચ્છેદાત્કર્મસ્યાનન્તરં ભવેત્

પુનરપિ મહામતિરાહ - દેશયતુ મે ભગવાન્ બુદ્ધાનાં ભગવતાં કથં ભગવન્ બુદ્ધાનાં બુદ્ધતા ભવતિ? ભગવાનાહ - ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યાવબોધાન્મહામતે આવરણદ્વયપરિજ્ઞાનાવબોધાચ્ચ ચ્યુતિદ્વયાધિગમાત્ક્લેશદ્વયપ્રહાણાચ્ચ મહામતે બુદ્ધાનાં ભગવતાં બુદ્ધતા ભવતિ । એતેષામેવ મહામતે ધર્માણામધિગમાચ્છ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસંબુદ્ધતા ભવતિ । અત એતસ્માન્મહામતે એકયાનં દેશયામિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
નૈરાત્મ્યસ્ય દ્વયં ક્લેશાસ્તથૈવાવરણદ્વયમ્ ।
અચિન્ત્યપરિણામિન્યાશ્ચ્યુતેર્લાભાત્તથાગતઃ

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિં સંધાય ભગવતા પર્ષન્મધ્યગતેન વાગ્ભાષિતા - અહમેવ સર્વબુદ્ધા યે ઽતીતા જાતકોપપત્તિવૈચિત્ર્યં ચ । અહમેવ ચ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા માંધાતા । ગજઃ શુક ઇન્દ્રો વ્યાસઃ સુનેત્રઃ, ( વૈદ્ય 58 ) ઇત્યેવમાદ્યાનિ ભગવતા જાતકશતસહસ્રાણ્યુપદિષ્ટાનિ? ભગવાનાહ - ચતુર્વિધાં સમતાં સંઘાય મહામતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પર્ષન્મધ્યગતા વાચં નિશ્ચારયન્તિ યદુત અહમેવ તેન કાલેન તેન સમયેન ક્રકુચ્છન્દઃ કનકમુનિઃ કાશ્યપશ્ચાભવમ્ । કતમાં ચતુર્વિધસમતાં સંધાય? યદુત અક્ષરસમતાં વાક્સમતાં ધર્મસમતાં કાયસમતાં ચ । ઇમાં મહામતે ચતુર્વિધાં સમતાં સંઘાય તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પર્ષન્મધ્યગતા વાચં નિશ્ચારયન્તિ । તત્ર મહામતે કતમા અક્ષરસમતા? યદુત યૈરક્ષરૈર્મમ નામ બુદ્ધ ઇતિ, તૈરેવાક્ષરૈસ્તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તાન્યક્ષરાણિ મહામતે નિર્વિશિષ્ટાન્યક્ષરાણ્યક્ષરસ્વભાવત્વેન । ઇયં મહામતે અક્ષરસમતા । તત્ર મહામતે કતમા વાક્સમતા તથાગતાનામર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્? યદુત મમાપિ ચતુષ્ષષ્ટ્યાકારો બ્રહ્મસ્વરરુતઘોષવાગ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે, તેષામપિ મહામતે તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામેવમેવ ચતુષ્ષષ્ટ્યાકારો બ્રહ્મસ્વરરુતઘોષો વાગ્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે ઽનૂનાનધિકા નિર્વિશિષ્ટાઃ કલવિઙ્કબ્રહ્મસ્વરરુતઘોષસ્વભાવેન । તત્ર કતમા કાયસમતા? યદુત અહં ચ તે ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ધર્મકાયેન ચ રૂપલક્ષણાનુવ્યઞ્જનકાયેન ચ સમા નિર્વિશિષ્ટા અન્યત્ર વૈનેયવશમુપાદાય । તત્ર તત્ર સત્ત્વગતિવિશેષેણ તથાગતા રૂપવૈચિત્ર્યમાદર્શયન્તિ । તત્ર ધર્મસમતા મહામતે કતમા? યદુત તે ચ અહં ચ સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામધિગન્તારઃ । ઇમાં મહામતે ચતુર્વિધાં સમતાં સંધાય તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પર્ષન્મધ્યગતા વાચં નિશ્ચારયન્તિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
કાશ્યપઃ ક્રકુછન્દશ્ચ કોનાકમુનિરપ્યહમ્ ।
ભાષામિ જિનપુત્રાણાં સમતાયાં સમુદ્ગતઃ

પુનરપિ મહામતિરાહ - યદિદમુક્તં ભગવતા - યાં ચ રાત્રિં તથાગતો ઽભિસંબુદ્ધો યાં ચ રાત્રિં પરિનિર્વાસ્યતિ, અત્રાન્તરે એકમપ્યક્ષરં તથાગતેન નોદાહૃતમ્, ન પ્રવ્યાહરિષ્યતિ, અવચનં બુદ્ધવચનમિતિ, તત્કિમિદં સંધાયોક્તં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અવચનં બુદ્ધવચનમિતિ? ભગવાનાહ - ધર્મદ્વયં મહામતે સંધાય મયૈતદુક્તમ્ । કતમદ્ધર્મદ્વયમ્? યદુત પ્રત્યાત્મધર્મતાં ચ સંધાય પૌરાણસ્થિતિધર્મતાં ચ । ઇદં મહામતે ધર્મદ્વયં સંધાયેદમુક્તં મયા । તત્ર સ્વપ્રત્યાત્મધર્મતાનુસંધિઃ કતમઃ? યત્તૈસ્તથાગતૈરધિગતં તન્મયાપ્યધિગતમનૂનમનધિકં સ્વપ્રત્યાત્મગતિગોચરં વાગ્વિકલ્પરહિતમક્ષરગતિદ્વયવિનિર્મુક્તમ્ । તત્ર પૌરાણસ્થિતિધર્મતા કતમા? યદુત પૌરાણમિદં મહામતે ધર્મતાવન્મે હિરણ્યરજતમુક્તાકરવન્મહામતે ધર્મધાતુસ્થિતિતા - ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા । પૌરાણનગરપથવન્મહામતે । તદ્યથા મહામતે કશ્ચિદેવ પુરુષો ઽટવ્યાં પર્યટન્ પૌરાણં નગરમનુપશ્યેદવિકલપથપ્રવેશમ્ । સ તં નગરમનુપ્રવિશેત્ । તત્ર પ્રવિશ્ય પ્રતિનિવિશ્ય ( વૈદ્ય 59 ) નગરં નગરક્રિયાસુખમનુભવેત્ । તત્કિં મન્યસે મહામતે અપિ નુ તેન પુરુષેણ સ પન્થા ઉત્પાદિતો યેન પથા તં નગરમનુપ્રવિષ્ટો નગરવૈચિત્ર્યં ચ (અનુભૂતમ્)? આહ - નો ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ મહામતે યન્મયા તૈશ્ચ તથાગતૈરધિગતમ્ - સ્થિતૈવૈષા ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતા ભૂતતા સત્યતા । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે મયેદમુક્તમ્ - યાં ચ રાત્રિં તથાગતો ઽભિસંબુદ્ધો યાં ચ રાત્રિં પરિનિર્વાસ્યતિ, અત્રાન્તરે એકમપ્યક્ષરં તથાગતેન નોદાહૃતં નોદાહરિષ્યતિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
યસ્યાં ચ રાત્ર્યાં ધિગમો યસ્યાં ચ પરિનિર્વૃતઃ ।
એતસ્મિન્નન્તરે નાસ્તિ મયા કિંચિત્પ્રકાશિતમ્

પ્રત્યાત્મધર્મસ્થિતિતાં સંધાય કથિતં મયા ।
તૈશ્ચ બુદ્ધૈર્મયા ચૈવ ન ચ કિંચિદ્વિશેષિતમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્નાસ્ત્યસ્તિત્વલક્ષણં સર્વધર્માણાં યથા અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા નાસ્ત્યસ્તિત્વવર્જિતાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેરન્ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનેતદવોચત્ - દ્વયનિશ્રિતો ઽયં મહામતે લોકો યદુત અસ્તિત્વનિશ્રિતશ્ચ નાસ્તિત્વનિશ્રિતશ્ચ । ભાવાભાવચ્છન્દદૃષ્ટિપતિતશ્ચ અનિઃશરણે નિઃશરણબુદ્ધિઃ । તત્ર મહામતે કથમસ્તિત્વનિશ્રિતો લોકઃ? યદુત વિદ્યમાનૈર્હેતુપ્રત્યયૈર્લોક ઉત્પદ્યતે નાવિદ્યમાનૈઃ, વિદ્યમાનં ચોત્પદ્યમાનમુત્પદ્યતે નાવિદ્યમાનમ્ । સ ચૈવં બ્રુવન્ મહામતે ભાવાનામસ્તિત્વહેતુપ્રત્યયાનાં લોકસ્ય ચ હેત્વસ્તિવાદી ભવતિ । તત્ર મહામતે કથં નાસ્તિત્વનિશ્રિતો ભવતિ? યદુત રાગદ્વેષમોહાભ્યુપગમં કૃત્વા પુનરપિ રાગદ્વેષમોહભાવાભાવં વિકલ્પયતિ । યશ્ચ મહામતે ભાવાનામસ્તિત્વં નાભ્યુપૈતિ ભાવલક્ષણવિવિક્તત્વાત્, યશ્ચ બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં રાગદ્વેષમોહાન્નાભ્યુપૈતિ ભાવલક્ષણવિનિર્મુક્તત્વાદ્વિદ્યન્તે નેતિ । કતમો ઽત્ર મહામતે વૈનાશિકો ભવતિ? મહામતિરાહ - ય એષ ભગવન્ અભ્યુપગમ્ય રાગદ્વેષમોહાન્ ન પુનરભ્યુપૈતિ । ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મહામતે, સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં મહામતે, યસ્ત્વમેવં પ્રભાષિતઃ । કેવલં મહામતે ન રાગદ્વેષમોહભાવાભાવાદ્વૈનાશિકો ભવતિ । બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવૈનાશિકો ઽપિ ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત અધ્યાત્મબહિર્ધાનુપલબ્ધિત્વાચ્ચ ક્લેશાનામ્ । ન હિ મહામતે રાગદ્વેષમોહા અધ્યાત્મબહિર્ધોપલભ્યન્તે ઽશરીરત્વાત્ । અનભ્યુપગમત્વાચ્ચ મહામતે રાગદ્વેષમોહાભાવાનાં બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવૈનાશિકો ભવતિ । પ્રકૃતિવિમુક્તાસ્તે બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા બન્ધ્યબન્ધહેત્વભાવાત્ । બન્ધ્યે સતિ મહામતે બન્ધો ભવતિ બન્ધહેતુશ્ચ । એવમપિ બ્રુવન્ મહામતે વૈનાશિકો ભવતિ । ઇદં મહામતે નાસ્ત્યસ્તિત્વસ્ય લક્ષણમ્ । ઇદં ચ મહામતે સંધાયોક્તં મયા - વરં ખલુ સુમેરુમાત્રા
પુદ્ગલદૃષ્ટિર્ન ત્વેવ નાસ્ત્યસ્તિત્વાભિમાનિકસ્ય શૂન્યતાદૃષ્ટિઃ । નાસ્ત્યસ્તિત્વાભિમાનિકો હિ મહામતે વૈનાશિકો ( વૈદ્ય 60 ) ભવતિ । સ્વસામાન્યલક્ષણદૃષ્ટિપતિતાશયઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાભાવાન્ન પ્રતિજાનન્, અપ્રતિજ્ઞાનાદ્બાહ્યભાવાન્નિત્યદર્શનાત્ક્ષણપરંપરાભેદભિન્નાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ સંતતિપ્રબન્ધેન વિનિવૃત્ય વિનિવર્તન્ત ઇતિ કલ્પાક્ષરરહિતાનિ પ્રતિવિકલ્પયન્ પુનરપિ વૈનાશિકો ભવતિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અસ્તિનાસ્તીત્યુભાવન્તૌ યાવચ્ચિત્તસ્ય ગોચરઃ ।
ગોચરેણ નિરુદ્ધેન સમ્યક્ચિત્તં નિરુધ્યતે

વિષયે ગ્રહણાભાવાન્નિરોધો ન ચ નાસ્તિ ચ ।
વિદ્યતે તથતાવસ્તુ આર્યાણાં ગોચરો યથા

અભૂત્વા યસ્ય ઉત્પાદો ભૂત્વા વાપિ વિનશ્યતિ ।
પ્રત્યયૈઃ સદસચ્ચાપિ ન તે મે શાસને સ્થિતાઃ

ન તીર્થકૈર્ન બુદ્ધૈશ્ચ ન મયા ન ચ કેનચિત્ ।
પ્રત્યયૈઃ સાધ્યતે ઽસ્તિત્વં કથં નાસ્તિ ભવિષ્યતિ

કેન પ્રસાધિતાસ્તિત્વં પ્રત્યયૈર્યસ્ય નાસ્તિતા ।
ઉત્પાદવાદદુર્દૃષ્ટ્યા નાસ્ત્યસ્તીતિ વિકલ્પ્યતે

યસ્ય નોત્પદ્યતે કિંચિન્ન ચ કિંચિન્નિરુધ્યતે ।
તસ્યાસ્તિનાસ્તિ નોપૈતિ વિવિક્તં પશ્યતો જગત્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે - દેશયતુ મે ભગવાન્, દેશયતુ મે સુગતઃ, દેશયતુ મે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વદતાં વરિષ્ઠઃ સિદ્ધાન્તનયલક્ષણમ્, યેન સિદ્ધાન્તનયલક્ષણેન સુપ્રતિવિભાગવિદ્ધેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સિદ્ધાન્તનયલક્ષણગતિંગતાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે, અપરપ્રણેયાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ સર્વતાર્કિકતીર્થકરાણામ્ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - દ્વિવિધં મહામતે સિદ્ધાન્તનયલક્ષણં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં યદુત સિદ્ધાન્તનયશ્ચ દેશનાનયશ્ચ । તત્ર સિદ્ધાન્તનયો મહામતે યદુત પ્રત્યાત્માધિગમવિશેષલક્ષણં વાગ્વિકલ્પાક્ષરરહિતમનાસ્રવધાતુગતિપ્રાપકં પ્રત્યાત્મગતિભૂમિગતિસ્વલક્ષણં સર્વતર્કતીર્થ્યમારવર્જિતમ્ । વિનિહત્ય ચ તાંસ્તીર્થ્યમારાન્ પ્રત્યાત્મગતિર્વિરાજતે । એતન્મહામતે સિદ્ધાન્તનયલક્ષણમ્ । તત્ર દેશનાનયઃ કતમઃ? યદુત નવાઙ્ગશાસનવિચિત્રોપદેશો ઽન્યાનન્યસદસત્પક્ષવર્જિતઃ ઉપાયકુશલવિધિપૂર્વકઃ સત્ત્વેષુ દર્શનાવતારઃ । યદ્યેનાધિમુચ્યતે તત્તસ્ય દેશયેત્ । એતન્મહામતે દેશનાનયલક્ષણમ્ । અત્ર મહામતે ત્વયા અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈર્યોગઃ કરણીયઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
સિદ્ધાન્તશ્ચ નયશ્ચાપિ પ્રત્યાત્મશાસનં ચ વૈ ।
યે પશ્યન્તિ વિભાગજ્ઞા ન તે તર્કવશં ગતાઃ

ન ભાવો વિદ્યતે સત્યં યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।
અભાવેન તુ વૈ મોક્ષં કથં નેચ્છન્તિ તાર્કિકાઃ

ઉત્પાદભઙ્ગસંબદ્ધં સંસ્કૃતં પ્રતિપશ્યતઃ ।
દૃષ્ટિદ્વયં પ્રપુષ્ણન્તિ ન પશ્યન્તિ વિપર્યયાત્

એકમેવ ભવેત્સત્યં નિર્વાણં મનવર્જિતમ્ ।
કદલીસ્કન્ધમાયાભં લોકં પશ્યેદ્વિકલ્પિતમ્

રાગો ન વિદ્યતે દ્વેષો મોહશ્ચાપિ ન પુદ્ગલઃ ।
તૃષ્ણાયા હ્યુદિતાઃ સ્કન્ધા વિદ્યન્તે સ્વપ્નસાદૃશાઃ

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્, દેશયતુ મે સુગતઃ અભૂતપરિકલ્પસ્ય લક્ષણમ્ । કથં કિં કેન કસ્ય ભગવન્ અભૂતપરિકલ્પઃ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તતે? અભૂતપરિકલ્પો ઽભૂતપરિકલ્પ ઇતિ ભગવન્નુચ્યતે । કતમસ્યૈતદ્ભગવન્ ધર્મસ્યાધિવચનં યદુત અભૂતપરિકલ્પ ઇતિ? કિં વા પ્રતિવિકલ્પયન્ અભૂતપરિકલ્પો ભવતિ? ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મહામતે । સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં મહામતે, યત્ત્વમેતમર્થમધ્યેષિતવ્યં મન્યસે । બહુજનહિતાય ત્વં મહામતે પ્રતિપન્નો બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - અર્થવિવિધવૈચિત્ર્યાભૂતપરિકલ્પાભિનિવેશાન્મહામતે વિકલ્પઃ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તતે । નૃણાં ગ્રાહ્યગ્રાહકાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાનાં ચ મહામતે સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવધારિતમતીનાં ચ સદસદ્દૃષ્ટિપક્ષપતિતાનાં ચ મહામતે તીર્થકરદૃષ્ટિપ્રતિવિકલ્પવાસનાપ્રતિપુષ્ટાનાં બાહ્યવિચિત્રાર્થોપલમ્ભાભિનિવેશાચ્ચિત્તચૈત્તકલાપો વિકલ્પસંશબ્દિતઃ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તતે આત્માત્મીયાભિનિવેશાત્ । મહામતિરાહતદ્યદિ ભગવન્નર્થવિવિધવૈચિત્ર્યાભૂતપરિકલ્પાભિનિવેશાન્નૃણાં વિકલ્પઃ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તતે સદસદ્દૃષ્ટિપક્ષપતિતાનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકતીર્થકરદૃષ્ટિપ્રતિવિકલ્પપુષ્ટાનાં બાહ્યવિચિત્રાર્થોપલમ્ભાભિનિવેશાચ્ચિત્તચૈત્તકલાપો વિકલ્પસંશબ્દિતઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાત્સન્તાસન્તવિચિત્રભાવાભિનિવેશાત્પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તતે । તદ્યથૈવ ભગવન્ બાહ્યાર્થવિચિત્રલક્ષણઃ સદસત્પક્ષપતિતલક્ષણો ભાવાભાવવિવિક્તો દૃષ્ટિલક્ષણવિનિવૃત્તઃ, તથૈવ ભગવન્ પરમાર્થપ્રમાણેન્દ્રિયાવયવદૃષ્ટાન્તહેતુલક્ષણવિનિવૃત્તઃ । તત્કથં ભગવન્નેકત્ર વિચિત્રવિકલ્પો ઽભૂતાર્થવિચિત્રભાવાભિનિવેશં પ્રતિવિકલ્પયન્ પ્રવર્તતે, ન પુનઃ પરમાર્થલક્ષણાભિનિવેશં પ્રતિવિકલ્પયન્ પ્રવર્તતે વિકલ્પઃ? નનુ ભગવન્ વિષમહેતુવાદસ્તવ
પ્રસજ્યતે એકત્ર પ્રવર્તતે એકત્ર નેતિ બ્રુવતઃ, સદસત્પક્ષાશ્રયાભિનિવેશશ્ચ અભૂતપ્રતિવિકલ્પદૃષ્ટિપ્રવૃત્તિં બ્રુવતો વિવિધમાયાઙ્ગપુરુષવૈચિત્ર્યાન્નિષ્પન્નૈકરૂપવત્પ્રતિવિકલ્પયન્ વિકલ્પેન લક્ષણવૈચિત્ર્યભાવાભાવં ચ વિકલ્પસ્ય વિનિવૃત્તેર્લોકાયતિકદૃષ્ટ્યાશયપતિતશ્ચ । ( વૈદ્ય 62 ) ભગવાનાહ - ન હિ મહામતે વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે નિવર્તતે વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત સદસતો વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિત્વાદ્બાહ્યદૃશ્યભાવાભાવાત્સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાન્મહામતે વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે ન નિવર્તતે । અન્યત્ર મહામતે બાલાનાં સ્વચિત્તવૈચિત્ર્યવિકલ્પકલ્પિતત્વાત્ । ક્રિયાપ્રવૃત્તિપૂર્વકો વિકલ્પો વૈચિત્ર્યભાવલક્ષણાભિનિવેશાત્પ્રવર્તત ઇતિ વદામિ । કથં ખલુ મહામતે બાલપૃથગ્જનાઃ સ્વવિકલ્પચિત્તમાત્રાવબોધાદાત્માત્મીયાભિવિનિવૃત્તદૃષ્ટયઃ કાર્યકારણપ્રત્યયવિનિવૃત્તદોષાઃ સ્વચિત્તમાત્રાવબોધાત્પરાવૃત્તચિત્તાશ્રયાઃ સર્વાસુ ભૂમિષુ કૃતવિદ્યાસ્તથાગતસ્વપ્રત્યાત્મગતિગોચરં પઞ્ચધર્મસ્વભાવવસ્તુદૃષ્ટિવિકલ્પવિનિવૃત્તિં પ્રતિલભેરન્? અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ઇદમુચ્યતે મયા - વિકલ્પો ઽભૂતાર્થવૈચિત્ર્યાદભિનિવેશાત્પ્રવર્તતે, સ્વવિકલ્પવૈચિત્ર્યાર્થયથાભૂતાર્થપરિજ્ઞાનાદ્વિમુચ્યત ઇતિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
કારણૈઃ પ્રત્યયૈશ્ચાપિ યેષાં લોકઃ પ્રવર્તતે ।
ચાતુષ્કોટિકયા યુક્તા ન તે મન્નયકોવિદાઃ

અસન્ન જાયતે લોકો ન સન્ન સદસન્ ક્વચિત્ ।
પ્રત્યયૈઃ કારણૈશ્ચાપિ યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે

ન સન્નાસન્ન સદસદ્યદા લોકં પ્રપશ્યતિ ।
તદા વ્યાવર્તતે ચિત્તં નૈરાત્મ્યં ચાધિગચ્છતિ

અનુત્પન્નાઃ સર્વભાવા યસ્માત્પ્રત્યયસંભવાઃ ।
કાર્યં હિ પ્રત્યયાઃ સર્વે ન કાર્યાજ્જાયતે ભવઃ

કાર્યાન્ન જાયતે કાર્યં દ્વિત્વં કાર્યે પ્રસજ્યતે ।
ન ચ દ્વિત્વપ્રસઙ્ગેન કાર્યાદ્ભાવોપલભ્યતે

આલમ્બાલમ્બ્યવિગતં યદા પશ્યતિ સંસ્કૃતમ્ ।
નિશ્ચિતં ચિત્તમાત્રં હિ ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્

માત્રા સ્વભાવસંસ્થાનં પ્રત્યયૈર્ભાવવર્જિતમ્ ।
નિષ્ઠાભાવઃ પરં બ્રહ્મ એતાં માત્રાં વદામ્યહમ્

પ્રજ્ઞપ્તિસત્યતો હ્યાત્મા દ્રવ્યસન્ન હિ વિદ્યતે ।
સ્કન્ધાનાં સ્કન્ધતા તદ્વત્પ્રજ્ઞપ્ત્યા ન તુ દ્રવ્યતઃ

ચતુર્વિધા વૈ સમતા લક્ષણં હેતુભાવજમ્ ।
નૈરાત્મ્યસમતા ચૈવ ચતુર્થં યોગયોગિનામ્

વ્યાવૃત્તિઃ સર્વદૃષ્ટીનાં કલ્પ્યકલ્પનવર્જિતા ।
અનુપલમ્ભો હ્યજાતિશ્ચ ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્

ન ભાવં નાપિ ચાભાવં ભાવાભાવવિવર્જિતમ્ ।
તથતા ચિત્તવિનિર્મુક્તં ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્

તથતાશૂન્યતાકોટિ નિર્વાણં ધર્મધાતુકમ્ ।
કાયં મનોમયં ચિત્રં ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્

વિકલ્પવાસનાબદ્ધં વિચિત્રં ચિત્તસંભવમ્ ।
બહિરાખ્યાયતે નૃણાં ચિત્તમાત્રં હિ લૌકિકમ્

દૃશ્યં ન વિદ્યતે બાહ્યં ચિત્તં ચિત્રં હિ દૃશ્યતે ।
દેહભોગપ્રતિષ્ઠાનં ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યત્પુનરેતદુક્તં ભગવતા - યથારુતાર્થગ્રહણં ન કર્તવ્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અન્યૈશ્ચેતિ । કથં ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથારુતાર્થગ્રાહી ન ભવતિ? કિં ચ રુતમ્? કો ઽર્થઃ? ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ન ચ મનસિ કુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - તત્ર રુતં મહામતે કતમત્? યદુત વાગક્ષરસંયોગવિકલ્પો દન્તહનુતાલુજિહ્વૌષ્ઠપુટવિનિઃસૃતપરસ્પરજલ્પો વિકલ્પવાસનાહેતુકો રુતમિત્યુચ્યતે । તત્ર અર્થઃ પુનર્મહામતે કતમઃ? યદુત શ્રુતચિન્તાભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયા એકો રહોગતો નિર્વાણપુરગામિમાર્ગઃ સ્વબુદ્ધ્યા વાસનાશ્રયપરાવૃત્તિપૂર્વકઃ સ્વપ્રત્યાત્મગતિગોચરભૂમિસ્થાનાન્તરવિશેષાર્થલક્ષણગતિં પ્રવિચારયન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽર્થકુશલો ભવતિ ॥
પુનરપરં મહામતે રૂતાર્થકુશલો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રુતમર્થાદન્યન્નાન્યદિતિ સમનુપશ્યતિ, અર્થં ચ રુતાત્ । યદિ ચ પુનર્મહામતે અર્થો રુતાદન્યઃ સ્યાત્, અરુતાર્થાભિવ્યક્તિહેતુકઃ સ્યાત્ । સ ચાર્થો રુતેનાનુપ્રવિશ્યતે પ્રદીપેનેવ ધનમ્ । તદ્યથા મહામતે કશ્ચિદેવ પુરુષઃ પ્રદીપં ગૃહીત્વા ધનમવલોકયેત્ - ઇદં મે ધનમેવંવિધમસ્મિન્ પ્રદેશે ઇતિ । એવમેવ મહામતે વાગ્વિકલ્પરુતપ્રદીપેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વાગ્વિકલ્પરહિતાઃ સ્વપ્રત્યાત્માર્યગતિમનુપ્રવિશન્તિ ॥
પુનરપરં મહામતે અનિરુદ્ધા અનુત્પન્નાઃ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતાસ્ત્રિયાનમેકયાનં ચ પઞ્ચચિત્તસ્વભાવાદિષુ યથારુતાર્થાભિનિવેશં પ્રતીત્ય અભિનિવેશતઃ સમારોપાપવાદદૃષ્ટિપતિતો ભવતિ । અન્યથા વ્યવસ્થિતાનન્યથા પ્રતિવિકલ્પયન્ માયાવૈચિત્ર્યદર્શનવિકલ્પનવત્ । તદ્યથા મહામતે અન્યથા હિ માયાવૈચિત્ર્યં દ્રષ્ટવ્યમન્યથા પ્રતિકલ્પ્યતે બાલૈર્ન ત્વાર્યૈઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
યથારુતં વિકલ્પિત્વા સમારોપેન્તિ ધર્મતામ્ ।
તે ચ વૈ તત્સમારોપાત્પતન્તિ નરકાલયે

ન હ્યાત્મા વિદ્યતે સ્કન્ધૈઃ સ્કન્ધાશ્ચૈવ હિ નાત્મનિ ।
ન તે યથા વિકલ્પ્યન્તે ન ચ તે વૈ ન સન્તિ ચ

અસ્તિત્વં સર્વભાવાનાં યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।
યદિ તે ભવેદ્યથાદૃષ્ટાઃ સર્વે સ્યુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

અભાવાત્સર્વધર્માણાં સંક્લેશો નાસ્તિ શુદ્ધિતઃ ।
ન તે તથા યથા દૃષ્ટા ન ચ તે વૈ ન સન્તિ ચ

પુનરપરં મહામતે જ્ઞાનવિજ્ઞાનલક્ષણં તે ઉપદેક્ષ્યામિ, યેન જ્ઞાનવિજ્ઞાનલક્ષણેન સુપ્રતિવિભાગવિદ્ધેન ત્વં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનલક્ષણગતિંગતાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । તત્ર મહામતે ત્રિપ્રકારં જ્ઞાનં લૌકિકં લોકોત્તરં ચ લોકોત્તરતમં ચ । તત્રોત્પન્નપ્રધ્વંસિ વિજ્ઞાનમ્ । અનુત્પન્નપ્રધ્વંસિ જ્ઞાનમ્ । પુનરપરં મહામતે નિમિત્તાનિમિત્તપતિતં વિજ્ઞાનં નાસ્ત્યસ્તિવૈચિત્ર્યલક્ષણહેતુકં ચ । નિમિત્તાનિમિત્તવ્યતિક્રાન્તલક્ષણં જ્ઞાનમ્ । પુનરપરં મહામતે ઉપચયલક્ષણં વિજ્ઞાનમ્ । અપચયલક્ષણં જ્ઞાનમ્ । તત્ર ત્રિવિધં જ્ઞાનં સ્વસામાન્યલક્ષણાવધારકં ચ ઉત્પાદવ્યયાવધારકં ચ અનુત્પાદાનિરોધાવધારકં ચ । તત્ર લૌકિકં જ્ઞાનં સદસત્પક્ષાભિનિવિષ્ટાનાં સર્વતીર્થકરબાલપૃથગ્જનાનાં ચ । તત્ર લોકોત્તરં જ્ઞાનં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ સ્વસામાન્યલક્ષણપતિતાશયાભિનિવિષ્ટાનામ્ । તત્ર લોકોત્તરતમં જ્ઞાનં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં નિરાભાસધર્મપ્રવિચયાદનિરોધાનુત્પાદદર્શનાત્સદસત્પક્ષવિગતં તથાગતભૂમિનૈરાત્મ્યાધિગમાત્પ્રવર્તતે ॥
પુનરપરં મહામતે અસઙ્ગલક્ષણં જ્ઞાનમ્, વિષયવૈચિત્ર્યસઙ્ગલક્ષણં ચ વિજ્ઞાનમ્ । પુનરપરં મહામતે ત્રિસઙ્ગક્ષયોત્પાદયોગલક્ષણં વિજ્ઞાનમસઙ્ગસ્વભાવલક્ષણં જ્ઞાનમ્ । પુનરપરં મહામતે અપ્રાપ્તિલક્ષણં જ્ઞાનં સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતિગોચરમપ્રવેશાનિર્ગમત્વાદુદકચન્દ્રવજ્જલે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ચિત્તેન ચીયતે કર્મ જ્ઞાનેન ચ વિધીયતે ।
પ્રજ્ઞયા ચ નિરાભાસં પ્રભાવં ચાધિગચ્છતિ

ચિત્તં વિષયસંબદ્ધં જ્ઞાનં તર્કે પ્રવર્તતે ।
નિરાભાસે વિશેષે ચ પ્રજ્ઞા વૈ સંપ્રવર્તતે

ચિત્તં મનશ્ચ વિજ્ઞાનંસંજ્ઞાવૈકલ્પવર્જિતાઃ ।
વિકલ્પધર્મતાં પ્રાપ્તાઃ શ્રાવકા ન જિનાત્મજાઃ

શાન્તે ક્ષાન્તિવિશેષે વૈ જ્ઞાનં તાથાગતં શુભમ્ ।
સંજાયતે વિશેષાર્થં સમુદાચારવર્જિતમ્

પ્રજ્ઞા હિ ત્રિવિધા મહ્યં આર્યા યેન પ્રભાવિતા ।
લક્ષણં કલ્પ્યતે યેન યશ્ચ ભાવાન્ વૃણોતિ ચ

યાનદ્વયવિસંયુક્તા પ્રજ્ઞા હ્યભાવવર્જિતા ।
સદ્ભાવાભિનિવેશેન શ્રાવકાણાં પ્રવર્તતે ।
ચિત્તમાત્રાવતારેણ પ્રજ્ઞા તાથાગતી મતા

પુનરપરં મહામતે નવવિધા પરિણામવાદિનાં તીર્થકરાણાં પરિણામદૃષ્ટિર્ભવતિ યદુત સંસ્થાનપરિણામો લક્ષણપરિણામો હેતુપરિણામો યુક્તિપરિણામો દૃષ્ટિપરિણામ ઉત્પાદપરિણામો ભાવપરિણામઃ પ્રત્યયાભિવ્યક્તિપરિણામઃ ક્રિયાભિવ્યક્તિપરિણામઃ । એતા મહામતે નવ પરિણામદૃષ્ટયઃ, યાઃ સંધાય સર્વતીર્થકરાઃ સદસત્પક્ષોત્પાદપરિણામવાદિનો ભવન્તિ ॥
તત્ર મહામતે સંસ્થાનપરિણામો યદુત સંસ્થાનસ્યાન્યથાભાવદર્શનાત્, સુવર્ણસ્ય ભૂષણવિકૃતિવૈચિત્ર્યદર્શનવત્ । તદ્યથા મહામતે સુવર્ણં કટકરુચકસ્વસ્ત્યાદિપરિણામેન પરિણામ્યમાનં વિચિત્રસંસ્થાનપરિણતં દૃશ્યતે । ન સુવર્ણં ભાવતઃ પરિણમતિ । એવમેવ મહામતે સર્વભાવાનાં પરિણામઃ કૈશ્ચિત્તીર્થકરૈર્વિકલ્પ્યતે અન્યૈશ્ચ કારણતઃ । ન ચ તે તથા, ન ચાન્યથા પરિકલ્પમુપાદાય । એવં સર્વપરિણામભેદો દ્રષ્ટવ્યો દધિક્ષીરમદ્યફલપાકવત્ । તદ્યથા મહામતે એવં દધિક્ષીરમદ્યફલાદીનામેકૈકસ્ય પરિણામો વિકલ્પસ્ય પરિણામો વિકલ્પ્યતે તીર્થકરૈઃ, ન ચાત્ર કશ્ચિત્પરિણમતિ સદસતોઃ સ્વચિત્તદૃશ્યબાહ્યભાવાભાવાત્, એવમેવ મહામતે બાલપૃથગ્જનાનાં સ્વચિત્તવિકલ્પભાવનાપ્રવૃત્તિર્દ્રષ્ટવ્યા । નાત્ર મહામતે કશ્ચિદ્ધર્મઃ પ્રવર્તતે વા નિવર્તતે વા, માયાસ્વપ્નપ્રવૃત્તરૂપદર્શનવત્ । તદ્યથા મહામતે સ્વપ્ને પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઉપલભ્યેતે વન્ધ્યાપુત્રમૃતજન્મવત્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
પરિણામં કાલસંસ્થાનં ભૂતભાવેન્દ્રિયેષુ ચ ।
અન્તરાભવસંગ્રાહ્યો યે કલ્પેન્તિ ન તે બુધાઃ

ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નં લોકં કલ્પેન્તિ વૈ જિનાઃ ।
કિં તુ પ્રત્યય એવેદં લોકં ગન્ધર્વસંનિભમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તં સર્વધર્મસંધ્યર્થપરિમોચનાર્થમધ્યેષતે સ્મ - દેશયતુ મે ભગવાન્, દેશયતુ મે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્માણાં સંધ્યસંધિલક્ષણમ્, યેન સંધ્યસંધિલક્ષણેન સુપ્રતિવિભાગાભિવિદ્ધેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વસંધ્યસંધ્યુપાયકુશલા યથારુતાર્થાભિનિવેશસંધૌ ન પ્રપતેયુઃ । સર્વધર્માણાં સંધ્યસંધિકૌશલેન વાગક્ષરપ્રતિવિકલ્પનં ચ વિનિહત્ય બુદ્ધ્યા સર્વબુદ્ધક્ષેત્રપર્ષચ્ચારિણો બલવશિતાભિજ્ઞાધારણીમુદ્રાસુમુદ્રિતા વિચિત્રૈર્નિર્માણકિરણૈર્દશનિષ્ઠાપાદે
સુનિબદ્ધબુદ્ધયો ઽનાભોગચન્દ્રસૂર્યમણિમહાભૂતચર્યાગતિસમાઃ સર્વભૂમિષુ સ્વવિકલ્પલક્ષણવિનિવૃત્તદૃષ્ટયઃ સ્વપ્નમાયાદિસર્વધર્માનુદર્શનાદ્બુદ્ધભૂમ્યાશ્રયાનુપ્રવિષ્ટાઃ સર્વસત્ત્વધાતું યથાર્હત્ત્વધર્મદેશનયા ( વૈદ્ય 66 ) આકૃષ્ય સ્વપ્નમાયાદિસર્વધર્મસદસત્પક્ષવર્જિતે ભઙ્ગોત્પાદવિકલ્પરહિતે રુતાન્યથાપર્યાયવૃત્ત્યાશ્રયતયા પ્રતિષ્ઠાપયેયુઃ । ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મહામતે । તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - અપરિમિતો મહામતે સર્વધર્માણાં યથારુતાર્થાભિનિવેશસંધિઃ, લક્ષણાભિનિવેશસંધિઃ, પ્રત્યયાભિનિવેશસંધિઃ, ભાવાભાવાભિનિવેશસંધિઃ, ઉત્પાદાનુત્પાદવિકલ્પાભિનિવેશસંધિઃ, નિરોધાનિરોધાભિનિવેશપ્રતિવિકલ્પસંધિઃ, યાનાયાનાભિનિવેશપ્રતિવિકલ્પસંધિઃ, સંસ્કૃતાસંસ્કૃતપ્રતિવિકલ્પાભિનિવેશસંધિઃ, ભૂમ્યભૂમિસ્વલક્ષણવિકલ્પાભિનિવેશસંધિઃ, સ્વવિકલ્પાભિસમયવિકલ્પસંધિઃ, સદસત્પક્ષતીર્થ્યાશ્રયપ્રતિવિકલ્પસંધિઃ, ત્રિયાનૈકયાનાભિસમયવિકલ્પસંધિઃ । એતે ચાન્યે ચ મહામતે બાલપૃથગ્જનાનાં સ્વવિકલ્પસંધયઃ, યાં સંધિં સંધાય બાલપૃથગ્જનાઃ પ્રતિવિકલ્પયમાનાઃ કૌશેયક્રિમય ઇવ સ્વવિકલ્પદૃષ્ટિસંધિસૂત્રેણ આત્માનં પરાંશ્ચ સ્વવિકલ્પદૃષ્ટિસંધિસૂત્રરોચનતયા પરિવેષ્ટયન્તિ ભાવાભાવસંધિલક્ષણાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાઃ । ન ચાત્ર મહામતે કશ્ચિત્સંધિર્ન સંધિલક્ષણં વિવિક્તદર્શનાત્સર્વધર્માણામ્ । વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તત્વાન્મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષુ વિવિક્તદર્શી વિહરતિ ॥
પુનરપરં મહામતે બાહ્યભાવાભાવસ્વચિત્તદૃશ્યલક્ષણાવબોધાન્નિરાભાસચિત્તમાત્રાનુસારિત્વાત્સદસતોઃ સર્વભાવવિકલ્પસંધિવિવિક્તદર્શનાન્ન સંધિર્નાસંધિલક્ષણં સર્વધર્માણામ્ । નાત્ર કશ્ચિન્મહામતે બધ્યતે ન ચ મુચ્યતે, અન્યત્ર વિતથપતિતયા બુદ્ધ્યા બન્ધમોક્ષૌ પ્રજ્ઞાયેતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત સદસતોઃ સંધ્યનુપલબ્ધિત્વાત્સર્વધર્માણામ્ ॥
પુનરપરં મહામતે ત્રયઃ સંધયો બાલાનાં પૃથગ્જનાનાં યદુત રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ । તૃષ્ણા ચ પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા યાં સંધાય ગતિસંધયઃ પ્રજાયન્તે । તત્ર સંધિસંધાનં સત્ત્વાનાં ગતિપઞ્ચકં સંધેર્વ્યુચ્છેદાન્મહામતે નસંધિર્નાસંધિલક્ષણં પ્રજ્ઞાયતે । પુનરપરં મહામતે ત્રિસંગતિપ્રત્યયક્રિયાયોગાભિનિવેશાય સંધિઃ । વિજ્ઞાનાનાં નૈરન્તર્યાત્પ્રવૃત્તિયોગેનાભિનિવેશતો ભવસંધિર્ભવતિ । ત્રિસંગતિપ્રત્યયવ્યાવૃત્તેર્વિજ્ઞાનાનાં વિમોક્ષત્રયાનુદર્શનાત્સર્વસંધયો ન પ્રવર્તન્તે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અભૂતપરિકલ્પો હિ સંધિલક્ષણમુચ્યતે ।
તસ્ય ભૂતપરિજ્ઞાનાત્સંધિજાલં પ્રસીદતિ

ભાવજ્ઞાનરુતગ્રાહાત્કૌશેયક્રિમયો યથા ।
બધ્યન્તે સ્વવિકલ્પેન બાલાઃ સંધ્યવિપશ્ચિતઃ

પુનરપિ મહામતિરાહ - યત્પુનરેતદુક્તં ભગવતા - યેન યેન વિકલ્પેન યે યે ભાવા વિકલ્પ્યન્તે, ન હિ સ તેષાં સ્વભાવો ભવતિ । પરિકલ્પિત એવાસૌ । તદ્યદિ ભગવન્ પરિકલ્પિત ( વૈદ્ય 67 ) એવાસૌ ન ભાવસ્વભાવલક્ષણાવધારણમ્, નનુ તે ભગવન્ એવં બ્રુવતઃ સંક્લેશવ્યવદાનાભાવઃ પ્રસજ્યતે પરિકલ્પિતસ્વભાવભાવિતત્વાત્સર્વધર્માણામ્ । ભગવાનાહ - એવમેતન્મહામતે યથા વદસિ । ન મહામતે યથા બાલપૃથગ્જનૈર્ભાવસ્વભાવો વિકલ્પ્યતે, તથા ભવતિ । પરિકલ્પિત એવાસૌ મહામતે, ન ભાવસ્વભાવલક્ષણાવધારણમ્ । કિં તુ યથા મહામતે આર્યૈર્ભાવસ્વભાવો ઽવધાર્યતે આર્યેણ જ્ઞાનેન આર્યેણ દર્શનેન આર્યેણ પ્રજ્ઞાઅચક્ષુષા તથા ભાવસ્વભાવો ભવતિ ॥
મહામતિરાહ - તદ્યદિ ભગવન્ યથા આર્યૈરાર્યેણ જ્ઞાનેન આર્યેણ દર્શનેન આર્યેણ પ્રજ્ઞાચક્ષુષા ન દિવ્યમાંસચક્ષુષા ભાવસ્વભાવો ઽવધાર્યતે તથા ભવતિ, ન તુ યથા બાલપૃથગ્જનૈર્વિકલ્પ્યતે ભાવસ્વભાવઃ, તત્કથં ભગવન્ બાલપૃથગ્જનાનાં વિકલ્પવ્યાવૃત્તિર્ભવિષ્યતિ આર્યભાવવસ્ત્વનવબોધાત્? ન ચ તે ભગવન્ વિપર્યસ્તાઃ નાવિપર્યસ્તાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત આર્યવસ્તુસ્વભાવાનવબોધાત્સદસતોર્લક્ષણસ્ય વૃત્તિદર્શનાત્ । આર્યૈરપિ ભગવન્ યથા વસ્તુ વિકલ્પ્યતે, ન તથા ભવતિ સ્વલક્ષણવિષયાગોચરત્વાત્ । સ તેષામપિ ભગવન્ ભાવસ્વભાવલક્ષણઃ પરિકલ્પિતસ્વભાવ એવ ખ્યાયતે હેત્વહેતુવ્યપદેશાત્ । યદુત ભાવસ્વલક્ષણદૃષ્ટિપતિતત્વાદન્યેષાં ગોચરો ભવતિ ન યથા તેષામ્ । ઇત્યેવમનવસ્થા પ્રસજ્યતે ભગવન્ ભાવસ્વભાવલક્ષણાનવબોધાત્ । ન ચ ભગવન્ પરિકલ્પિતસ્વભાવહેતુકો ભાવસ્વભાવલક્ષણઃ । સ ચ કથં પરિકલ્પેન પ્રતિવિકલ્પ્યમાનો ન તથા ભવિષ્યતિ યથા પરિકલ્પ્યતે? અન્યદેવ ભગવન્ પ્રતિવિકલ્પસ્ય લક્ષણમ્, અન્યદેવ સ્વભાવલક્ષણમ્ । વિસદૃશહેતુકે ચ ભગવન્ વિકલ્પસ્વભાવલક્ષણે । તે ચ પરસ્પરં પરિકલ્પ્યમાને બાલપૃથગ્જનૈર્ન તથા ભવિષ્યતઃ । કિં તુ સત્ત્વાનાં વિકલ્પવ્યાવૃત્ત્યર્થમિદમુચ્યતે । યથા પ્રતિવિકલ્પેન વિકલ્પ્યન્તે તથા ન વિદ્યન્તે ॥
કિમિદં ભગવન્ સત્ત્વાનાં ત્વયા નાસ્ત્યસ્તિત્વદૃષ્ટિં વિનિવાર્ય વસ્તુસ્વભાવાભિનિવેશેન આર્યજ્ઞાનગોચરવિષયાભિનિવેશાન્નાસ્તિત્વદૃષ્ટિઃ પુનર્નિપાત્યતે, વિવિક્તધર્મોપદેશાભાવશ્ચ ક્રિયતે આર્યજ્ઞાનસ્વભાવવસ્તુદેશનયા? ભગવાનાહ - ન મયા મહામતે વિવિક્તધર્મોપદેશાભાવઃ ક્રિયતે, ન ચાસ્તિત્વદૃષ્ટિર્નિપાત્યતે આર્યવસ્તુસ્વભાવનિર્દેશેન । કિં તુ ઉત્રાસપદવિવર્જનાર્થં સત્ત્વાનાં મહામતે મયા અનાદિકાલભાવસ્વભાવલક્ષણાભિનિવિષ્ટાનામાર્યજ્ઞાનવસ્તુસ્વભાવાભિનિવેશલક્ષણદૃષ્ટ્યા વિવિક્તધર્મોપદેશઃ ક્રિયતે । ન મયા મહામતે ભાવસ્વભાવોપદેશઃ ક્રિયતે । કિં તુ મહામતે સ્વયમેવાધિગતયાથાતથ્યવિવિક્તધર્મવિહારિણો ભવિષ્યન્તિ । ભ્રાન્તેર્નિર્નિમિત્તદર્શનાત્ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રમવતીર્ય બાહ્યદૃશ્યભાવાભાવવિનિવૃત્તદૃષ્ટયો વિમોક્ષત્રયાધિગતયાથાતથ્યવિવિક્તધર્મવિહારિણો ભવિષ્યન્તિ । ભ્રાન્તેર્નિર્નિમિત્તદૃષ્ટયો વિમોક્ષત્રયાધિગતયાથાતથ્યમુદ્રાસુમુદ્રિતા ભાવસ્વભાવેષુ પ્રત્યાત્માધિગતયા બુદ્ધ્યા પ્રત્યક્ષવિહારિણો ભવિષ્યન્તિ નાસ્ત્યસ્તિત્વવસ્તુદૃષ્ટિવિવર્જિતાઃ ॥
પુનરપરં મહામતે અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્મા ઇતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રતિજ્ઞા ન કરણીયા । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રતિજ્ઞાયાઃ સર્વસ્વભાવભાવિત્વાત્તદ્ધેતુપ્રવૃત્તિલક્ષણત્વાચ્ચ । અનુત્પન્નાન્ ( વૈદ્ય 68 ) સર્વધર્માન્ પ્રતિજ્ઞાય પ્રતિબ્રુવન્ મહામતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિજ્ઞાયા હીયતે । યા પ્રતિજ્ઞા - અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્મા ઇતિ, સાસ્ય પ્રતિજ્ઞા હીયતે, પ્રતિજ્ઞાયાસ્તદપેક્ષોત્પત્તિત્વાત્ । અથ સાપિ પ્રતિજ્ઞા અનુત્પન્ના સર્વધર્માભ્યન્તરાદનુત્પન્નલક્ષણાનુત્પત્તિત્વાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ, અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્મા ઇતિ સ વાદઃ પ્રહીયતે । પ્રતિજ્ઞાવયવકારણેન સદસતો ઽનુત્પત્તિઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ । સા હિ મહામતે પ્રતિજ્ઞા સર્વભાવાભ્યન્તરા સદસતોરનુત્પત્તિલક્ષણાત્ । યદિ મહામતે તયા પ્રતિજ્ઞયા અનુત્પન્નયા અનુત્પન્નાઃ સર્વભાવા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં કુર્વન્તિ, એવમપિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ પ્રસજ્યતે । પ્રતિજ્ઞાયાઃ સદસતોરનુત્પત્તિભાવલક્ષણત્વાત્પ્રતિજ્ઞા ન કરણીયા । અનુત્પન્નસ્વભાવલક્ષણા હિ મહામતે તેષાં પ્રતિજ્ઞા ભવતિ । અતસ્તે મહામતે પ્રતિજ્ઞા ન કરણીયા । બહુદોષદુષ્ટત્વાદવયવાનાં પરસ્પરહેતુવિલક્ષણકૃતકત્વાચ્ચ અવયવાનાં પ્રતિજ્ઞા ન કરણીયા - યદુત અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્માઃ । એવં શૂન્યા અસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રતિજ્ઞા ન કરણીયા । કિં તુ મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન માયાસ્વપ્નવત્સર્વભાવોપદેશઃ કરણીયો દૃશ્યાદૃશ્યલક્ષણત્વાત્ । દૃષ્ટિબુદ્ધિમોહનત્વાચ્ચ સર્વધર્માણાં માયાસ્વપ્નવદ્ભાવોપદેશઃ કરણીયો ઽન્યત્ર બાલાનામુત્રાસપદવિવર્જનતયા । બાલાઃ પૃથગ્જના હિ મહામતે । નાસ્ત્યસ્તિત્વદૃષ્ટિપતિતાનાં તેષામુત્રાસઃ સ્યાન્મા ઇતિ । ઉત્રાસ્યમાના મહામતે દૂરીભવન્તિ મહાયાનાત્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ન સ્વભાવો ન વિજ્ઞપ્તિર્ન વસ્તુ ન ચ આલયઃ ।
બાલૈર્વિકલ્પિતા હ્યેતે શવભૂતૈઃ કુતાર્કિકૈઃ

અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્માઃ સર્વતીર્થ્યપ્રસિદ્ધયે ।
ન હિ કસ્યચિદુત્પન્ના ભાવા વૈ પ્રત્યયાન્વિતાઃ

અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્માઃ પ્રજ્ઞયા ન વિકલ્પયેત્ ।
તદ્ધેતુમત્ત્વાત્તત્સિદ્ધેર્બુદ્ધિસ્તેષાં પ્રહીયતે

કેશોણ્ડુકં યથા મિથ્યા ગૃહ્યતે તૈમિરૈર્જનૈઃ ।
તથા ભાવવિકલ્પો ઽયં મિથ્યા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે

પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાત્રિભવં નાસ્તિ વસ્તુસ્વભાવતઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તિવસ્તુભાવેન કલ્પયિષ્યન્તિ તાર્કિકાઃ

નિમિત્તં વસ્તુ વિજ્ઞપ્તિં મનોવિસ્પન્દિતં ચ તત્ ।
અતિક્રમ્ય તુ પુત્રા મે નિર્વિકલ્પાશ્ચરન્તિ તે

અજલે ચ જલગ્રાહો મૃગતૃષ્ણા યથા નભે ।
દૃશ્યં તથા હિ બાલાનામાર્યાણાં ચ વિશેષતઃ

આર્યાણાં દર્શનં શુદ્ધં વિમોક્ષત્રયસંભવમ્ ।
ઉત્પાદભઙ્ગનિર્મુક્તં નિરાભાસપ્રચારિણામ્

નિરાભાસો હિ ભાવાનામભાવે નાસ્તિ યોગિનામ્ ।
ભાવાભાવસમત્વેન આર્યાણાં જાયતે ફલમ્ ।
કથં હ્યભાવો ભાવાનાં કુરુતે સમતાં કથમ્

યદા ચિત્તં ન જાનાતિ બાહ્યમાધ્યાત્મિકં ચલમ્ ।
તદા તુ કુરુતે નાશં સમતાચિત્તદર્શનમ્

પુનરપિ મહામતિરાહ - યત્પુનરિદમુક્તં ભગવતા - યદા ત્વાલમ્બ્યમર્થં નોપલભતે જ્ઞાનં તદા વિજ્ઞપ્તિમાત્રવ્યવસ્થાનં ભવતિ । વિજ્ઞપ્તેર્ગ્રાહ્યાભાવાદ્ગ્રાહકસ્યાપ્યગ્રહણં ભવતિ । તદગ્રહણાન્ન પ્રવર્તતે જ્ઞાનં વિકલ્પસંશબ્દિતમ્ । તત્કિં પુનર્ભગવન્ ભાવાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણાનન્યવૈચિત્ર્યાનવબોધાન્નોપલભતે જ્ઞાનમ્? અથ સ્વસામાન્યલક્ષણવૈચિત્ર્યભાવસ્વભાવાભિભવાન્નોપલભતે જ્ઞાનમ્ । અથ કુડ્યકટવપ્રપ્રાકારભૂજલપવનાગ્નિવ્યવહિતાતિદૂરસામીપ્યાન્નોપલભતે જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ । અથ બાલાન્ધવૃદ્ધયોગાદિન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયાર્થં નોપલભતે જ્ઞાનમ્ । તદ્યદિ ભગવન્ સ્વસામાન્યલક્ષણાનન્યવૈચિત્ર્યાનવબોધાન્નોપલભતે જ્ઞાનમ્, ન તર્હિ ભગવન્ જ્ઞાનં વક્તવ્યમ્ । અજ્ઞાનમેતદ્ભગવન્ યદ્વિદ્યમાનમર્થં નોપલભતે । અથ સ્વસામાન્યલક્ષણવૈચિત્ર્યભાવસ્વભાવાભિભવાન્નોપલભતે જ્ઞાનમ્, તદજ્ઞાનમેવ ભગવન્ ન જ્ઞાનમ્ । જ્ઞેયે સતિ ભગવન્ જ્ઞાનં પ્રવર્તતે નાભાવાત્ । તદ્યોગાચ્ચ જ્ઞેયસ્ય જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । અથ કુડ્યકટવપ્રપ્રાકારભૂજલપવનાગ્નિવ્યવહિતાતિદૂરસામીપ્યાન્નોપલભતે બાલવૃદ્ધાન્ધયોગવદ્વૈકલ્યાદિન્દ્રિયાણાં જ્ઞાનં નોપલભતે । તદ્યદેવં નોપલભતે, ન તદ્ભગવન્ જ્ઞાનમ્ । અજ્ઞાનમેવ તદ્વિદ્યમાનમર્થં બુદ્ધિવૈકલ્યાત્ ॥
ભગવાનાહ - ન હિ તન્મહામતે એવમજ્ઞાનં ભવતિ । જ્ઞાનમેવ તન્મહામતે, નાજ્ઞાનમ્ । ન ચૈતત્સંધાયોક્તં મયા - યદા ત્વાલમ્બ્યમર્થં નોપલભતે જ્ઞાનં તદા વિજ્ઞપ્તિમાત્રવ્યવસ્થાનં ભવતીતિ । કિં તુ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાત્સદસતોર્બાહ્યભાવાભાવાજ્જ્ઞાનમપ્યર્થં નોપલભતે । તદનુપલમ્ભાજ્જ્ઞાનજ્ઞેયયોરપ્રવૃત્તિઃ । વિમોક્ષત્રયાનુગમાજ્જ્ઞાનસ્યાપ્યનુપલબ્ધિઃ । ન ચ તાર્કિકા અનાદિકાલભાવાભાવપ્રપઞ્ચવાસિતમતય એવં પ્રજાનન્તિ । તે ચાપ્રજાનન્તો બાહ્યદ્રવ્યસંસ્થાનલક્ષણભાવાભાવં કૃત્વા વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિં ચિત્તમાત્રતાં નિર્દેક્ષ્યન્તિ । આત્માત્મીયલક્ષણગ્રાહાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયં પ્રતિવિકલ્પયન્તિ । તે ચ જ્ઞાનજ્ઞેયપ્રતિવિકલ્પનયા બાહ્યભાવાભાવપ્રવિચયાનુપલબ્ધેરુચ્છેદદૃષ્ટિમાશ્રયન્તે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
વિદ્યમાનં હિ આલમ્બ્યં યદિ જ્ઞાનં ન પશ્યતિ ।
અજ્ઞાનં તદ્ધિ ન જ્ઞાનં તાર્કિકાણામયં નયઃ

અનન્યલક્ષણાભાવાજ્જ્ઞાનં યદિ ન પશ્યતિ ।
વ્યવધાનદૂરસામીપ્યં મિથ્યાજ્ઞાનં તદુચ્યતે

બાલવૃદ્ધાન્ધયોગાચ્ચ જ્ઞાનં યદિ ન જાયતે ।
વિદ્યમાનં હિ તજ્જ્ઞેયં મિથ્યાજ્ઞાનં તદુચ્યતે

પુનરપરં મહામતે બાલપૃથગ્જના અનાદિકાલપ્રપઞ્ચદૌષ્ઠુલ્યસ્વપ્રતિવિકલ્પના નાટકે નૃત્યન્તઃ સ્વસિદ્ધાન્તનયદેશનાયામકુશલાઃ સ્વચિત્તદૃશ્યબાહ્યભાવલક્ષણાભિનિવિષ્ટા ઉપાયદેશનાપાઠમભિનિવિશન્તે, ન સ્વસિદ્ધાન્તનયં ચાતુષ્કોટિકનયવિશુદ્ધં પ્રતિવિભાવયન્તિ । મહામતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્ યથા વદસિ । દેશયતુ મે ભગવાન્ દેશનાસિદ્ધાન્તનયલક્ષણં યેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનાગતે ઽધ્વનિ દેશનાસિદ્ધાન્તનયકુશલા ન વિપ્રલભ્યેરન્ કુતાર્કિકૈસ્તીર્થકરશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈઃ । ભગવાનાહ - યેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - દ્વિપ્રકારો મહામતે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ધર્મનયો યદુત દેશનાનયશ્ચ સિદ્ધાન્તપ્રત્યવસ્થાનનયશ્ચ । તત્ર દેશનાપાઠનયો મહામતે યદુત વિચિત્રસંભારસૂત્રોપદેશઃ । યથાચિત્તાધિમુક્તિકતયા દેશયન્તિ સત્ત્વેભ્યઃ । તત્ર સિદ્ધાન્તનયઃ પુનર્મહામતે કતમઃ? યેન યોગિનઃ સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પવ્યાવૃત્તિં કુર્વન્તિ યદુત એકત્વાન્યત્વોભયત્વાનુભયત્વપક્ષાપતનતાચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનાતીતં સ્વપ્રત્યાત્માર્યગતિગોચરં હેતુયુક્તિદૃષ્ટિલક્ષણવિનિવૃત્તમનાલીઢં સર્વકુતાર્કિકૈસ્તીર્થકરશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્નાસ્ત્યસ્તિત્વાન્તદ્વયપતિતૈઃ, તમહં સિદ્ધાન્ત ઇતિ વદામિ । એતન્મહામતે સિદ્ધાન્તનયદેશનાલક્ષણં યત્ર ત્વયા ચ અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈર્યોગઃ કરણીયઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
નયો હિ દ્વિવિધો મહ્યં સિદ્ધાન્તો દેશના ચ વૈ ।
દેશેમિ યા બાલાનાં સિદ્ધાન્તં યોગિનામહમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઉક્તમેતદ્ભગવંસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન એકસ્મિન્ કાલે એકસ્મિન્ સમયે યથા લોકાયતિકો વિચિત્રમન્ત્રપ્રતિભાનો ન સેવિતવ્યો ન ભક્તવ્યો ન પર્યુપાસિતવ્યઃ, યં ચ સેવમાનસ્ય લોકામિષસંગ્રહો ભવતિ ન ધર્મસંગ્રહ ઇતિ । કિં કારણં પુનર્ભગવતેદમુક્તં લોકાયતિકો વિચિત્રમન્ત્રપ્રતિભાનઃ, યં ચ સેવમાનસ્ય લોકામિષસંગ્રહો ભવતિ ન ધર્મસંગ્રહઃ? ભગવાનાહ - વિચિત્રમન્ત્રપ્રતિભાનો મહામતે લોકાયતિકો વિચિત્રૈર્હેતુપદવ્યઞ્જનૈર્બાલાન્ વ્યામોહયતિ ન યુક્તિયુક્તં નાર્થોપસંહિતમ્ । અથ યાવદેવ યત્કિંચિદ્બાલપ્રલાપં દેશયતિ । એતેન મહામતે કારણેન લોકાયતિકો વિચિત્રમન્ત્રપ્રતિભાન ઇત્યુચ્યતે । અક્ષરવૈચિત્ર્યસૌષ્ઠવેન બાલાનાકર્ષતિ, ન તત્ત્વનયપ્રવેશેન પ્રવિશતિ । સ્વયં સર્વધર્માનવબોધાદન્તદ્વયપતિતયા દૃષ્ટ્યા બાલાન્ વ્યામોહયતિ, સ્વાત્માનં ચ ક્ષિણોતિ । ગતિસંધ્યપ્રમુક્તત્વાત્સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાદ્બાહ્યભાવસ્વભાવાભિનિવેશાદ્વિકલ્પસ્ય વ્યાવૃત્તિર્ન ભવતિ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે લોકાયતિકો ( વૈદ્ય 71 ) વિચિત્રમન્ત્રપ્રતિભાનો ઽપરિમુક્ત એવ જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાદિભ્યો વિચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનૈર્હેતુદૃષ્ટાન્તોપસંહારૈર્બાલાન્ વ્યામોહયતિ ॥
ઇન્દ્રો ઽપિ મહામતે અનેકશાસ્ત્રવિદગ્ધબુદ્ધિઃ સ્વશબ્દશાસ્ત્રપ્રણેતા । તચ્છિષ્યેણ નાગવેશરૂપધારિણા સ્વર્ગે ઇન્દસભાયાં પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા તવ વા સહસ્રારો રથો ભજ્યતાં મમ વા એકૈકનાગભાવસ્ય ફણાચ્છેદો ભવત્વિતિ । સહધર્મેણ ચ નાગવેશધારિણા લોકાયતિકશિષ્યેણ દેવાનામિન્દ્રં વિજિત્ય સહસ્રારં રથં ભઙ્ક્ત્વા પુનરપીમં લોકમાગતઃ । એવમિદં મહામતે લોકાયતિકવિચિત્રહેતુદૃષ્ટાન્તોપનિબદ્ધં યેન તિર્યઞ્ચો ઽપ્યધીત્ય દેવાસુરલોકં વિચિત્રપદવ્યઞ્જનૈર્વ્યામોહયતિ । આયવ્યયદૃષ્ટાભિનિવેશેનાભિનિવેશયતિ કિમઙ્ગ પુનર્માનુષાન્ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે લોકાયતિકઃ પરિવર્જિતવ્યો દુઃખજન્મહેતુવાહકત્વાત્, ન સેવિતવ્યો ન ભજિતવ્યો ન પર્યુપાસિતવ્યઃ । શરીરબુદ્ધિવિષયોપલબ્ધિમાત્રં હિ મહામતે લોકાયતિકૈર્દેશ્યતે વિચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનૈઃ । શતસહસ્રં મહામતે લોકાયતમ્ । કિં તુ પશ્ચિમે લોકે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચાશત્યાં ભિન્નસંહિતં ભવિષ્યતિ કુતર્કહેતુદૃષ્ટિપ્રણીતત્વાત્ । ભિન્નસંહિતં ભવિષ્યત્યશિષ્યપરિગ્રહાત્ । એવદેવ મહામતે લોકાયતં ભિન્નસંહિતં વિચિત્રહેતૂપનિબદ્ધં તીર્થકરૈર્દેશ્યતે સ્વકારણાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટૈઃ, ન સ્વનયઃ । ન ચ મહામતે કસ્યચિત્તીર્થકરસ્ય સ્વશાસ્ત્રનયઃ । અન્યત્ર લોકાયતમેવ અનેકૈરાકારૈઃ કારણમુખશતસહસ્રૈર્દેશયન્તિ । ન સ્વનયં ચ ન પ્રજાનન્તિ મોહોહાલ્લોકાયતમિદમિતિ ॥
મહામતિરાહ - યદિ ભગવન્ સર્વતીર્થકરા લોકાયતમેવ વિચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનૈર્દૃષ્ટાન્તોપસંહારૈર્દેશયન્તિ, ન સ્વનયં સ્વકારણાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટાઃ, અથ કિં ભગવાનપિ લોકાયતમેવ દેશયતિ આગતાગતાનાં નાનાદેશસંનિપતિતાનાં દેવાસુરમનુષ્યાણાં વિચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનૈઃ, ન સ્વમતં સર્વતીર્થ્યમતોપદેશાભ્યન્તરત્વાત્? ભગવાનાહ - નાહં મહામતે લોકાયતં દેશયામિ ન ચાયવ્યયમ્ । કિં તુ મહામતે અનાયવ્યયં દેશયામિ । તત્ર આયો નામ મહામતે ઉત્પાદરાશિઃ સમૂહાગમાદુત્પદ્યતે । તત્ર વ્યયો નામ મહામતે વિનાશઃ । અનાયવ્યય ઇત્યનુત્પાદસ્યૈતદધિવચનમ્ । નાહં મહામતે સર્વતીર્થકરવિકલ્પાભ્યન્તરં દેશયામિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત બાહ્યભાવાભાવાદનભિનિવેશાત્સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવસ્થાનાદ્દિધાવૃત્તિનો ઽપ્રવૃત્તેર્વિકલ્પસ્ય । નિમિત્તગોચરાભાવાત્સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધનાત્સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પો ન પ્રવર્તતે । અપ્રવૃત્તિવિકલ્પસ્યાનિમિત્તશૂન્યતાપ્રણિહિતવિમોક્ષત્રયાવતારાન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે ॥
અભિજાનામ્યહં મહામતે અન્યતરસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે વિહરામિ । અથ યેનાહં તેન લોકાયતિકો બ્રાહ્મણ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય અકૃતાવકાશ એવ મામેવમાહ - સર્વં ભો ગૌતમ કૃતકમ્ । તસ્યાહં મહામતે એવમાહ - સર્વં ભો બ્રાહ્મણ યદિ કૃતકમ્, ઇદં પ્રથમં લોકાયતમ્ । સર્વં ભો ગૌતમ અકૃતકમ્ । યદિ બ્રાહ્મણ સર્વમકૃતકમ્ , ઇદં દ્વિતીયં લોકાયતમ્ । એવં સર્વમનિત્યં સર્વં નિત્યં સર્વમુત્પાદ્યં સર્વમનુત્પાદ્યમ્ । ઇદં બ્રાહ્મણ ષષ્ઠં ( વૈદ્ય 72 ) લોકાયતમ્ । પુનરપિ મહામતે મામેવમાહ બ્રાહ્મણો લોકાયતિકઃ - સર્વં ભો ગૌતમ એકત્વં સર્વમન્યત્વં સર્વમુભયત્વં સર્વમનુભયત્વં સર્વં કારણાધીનં વિચિત્રહેતૂઇપપત્તિદર્શનાત્ । ઇદમપિ બ્રાહ્મણ એકાદશં લોકાયતમ્ । પુનરપિ ભો ગૌતમ સર્વમવ્યાકૃતં સર્વં વ્યાકૃતમ્, અસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મા, અસ્ત્યયં લોકો નાસ્ત્યયં લોકઃ,અસ્તિ પરો લોકો નાસ્તિ પરો લોકઃ, નાસ્ત્યસ્તિ ચ પરો લોકઃ, અસ્તિ મોક્ષો નાસ્તિ મોક્ષઃ, સર્વં ક્ષણિકં સર્વમક્ષણિકમ્, આકાશમપ્રતિસંખ્યાનિરોધો નિર્વાણં ભો ગૌતમ કૃતકમકૃતકમ્, અસ્ત્યન્તરાભવો નાસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ । તસ્યૈતદુક્તં મહામતે મહા - યદિ ભો બ્રાહ્મણ એવમ્, ઇદમપિ બ્રાહ્મણ લોકાયતમેવ ભવતીતિ, ન મદીયમ્ । ત્વદીયમેતદ્બ્રાહ્મણ લોકાયતમ્ । અહં ભો બ્રાહ્મણ અનાદિકાલપ્રપઞ્ચવિકલ્પવાસનાદૌષ્ઠુલ્યહેતુકં ત્રિભવં વર્ણયામિ । સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાદ્બ્રાહ્મણ વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે ન બાહ્યભાવોપલમ્ભાત્ । યથા તીર્થકરાણામાત્મેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાત્રયાણાં ન તથા મમ । અહં ભે બ્રાહ્મણ ન હેતુવાદી નાહેતુવાદી અન્યત્ર વિકલ્પમેવ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન પ્રજ્ઞાપ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદં દેશયામિ । ન ચ ત્વાદૃશા અન્યે વા બુધ્યન્તે આત્મગ્રાહપતિતયા સંતત્યા । નિર્વાણાકાશનિરોધાનાં મહામતે તત્ત્વમેવ નોપલભ્યતે સંખ્યાયામ્, કુતઃ પુનઃ કૃતકત્વમ્ ॥
પુનરપિ મહામતે લોકાયતિકો બ્રાહ્મણ એવમાહ - અજ્ઞાનતૃષ્ણાકર્મહેતુકમિદં ભો ગૌતમ ત્રિભવમ્, અથાહેતુકમ્? દ્વયમપ્યેતદ્બ્રાહ્મણ લોકાયતમ્ । સ્વસામાન્યલક્ષણપતિતા ભો ગૌતમ સર્વભાવાઃ । ઇદમપિ બ્રાહ્મણ લોકાયતમેવ ભવતિ । યાવદ્બ્રાહ્મણ મનોવિસ્પન્દિતં બાહ્યાર્થાભિનિવેશવિકલ્પસ્ય તાવલ્લોકાયતમ્ ॥

પુનરપરં મહામતે લોકાયતિકો બ્રાહ્મણો મામેતદવોચત્ - અસ્તિ ભો ગૌતમ કિંચિદ્યન્ન લોકાયતમ્? મદીયમેવ ભો ગૌતમ સર્વતીર્થકરૈઃ પ્રસિદ્ધં વિચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનૈર્હેતુદૃષ્ટાન્તોપસંહારૈર્દેશ્યતે । અસ્તિ ભો બ્રાહ્મણ યન્ન ત્વદીયં ન ચ ન પ્રસિદ્ધં દેશ્યતે ન ચ ન વિચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્જનૈર્ન ચ નાર્થોપસંહિતમેવ । કિં તદલોકાયતં યન્ન પ્રસિદ્ધં દેશ્યતે ચ? અસ્તિ ચ ભો બ્રાહ્મણ અલોકાયતં યત્ર સર્વતીર્થકરાણાં તવ ચ બુદ્ધિર્ન ગાહતે બાહ્યભાવાદસદ્ભૂતવિકલ્પપ્રપઞ્ચાભિનિવિષ્ટાનામ્ । યદુત વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિઃ સદસતઃ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાદ્વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે । બાહ્યવિષયગ્રહણાભાવાદ્વિકલ્પઃ સ્વસ્થાને ઽવતિષ્ઠતે દૃશ્યતે । તેનેદમલોકાયતં મદીયં ન ચ ત્વદીયમ્ । સ્વસ્થાને ઽવતિષ્ઠત ઇતિ ન પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ । અનુત્પત્તિવિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિરિત્યુચ્યતે । એવમિદં ભો બ્રાહ્મણ યન્ન લોકાયતમ્ । સંક્ષેપતો બ્રાહ્મણ યત્ર વિજ્ઞાનસ્યાગતિર્ગતિશ્ચ્યુતિરુપપત્તિઃ પ્રાર્થનાભિનિવેશાભિષ્વઙ્ગો દર્શનં દૃષ્ટિઃ સ્થાનં પરામૃષ્ટિર્વિચિત્રલક્ષણાભિનિવેશઃ સંગતિઃ સત્ત્વાનાં તૃષ્ણાયાઃ કારણાભિનિવેશશ્ચ । એતદ્ભો બ્રાહ્મણ ત્વદીયં લોકાયતં ન મદીયમ્ । એવમહં મહામતે પૃષ્ટો લોકાયતિકેન બ્રાહ્મણેનાગત્ય । સ ચ મયૈવં વિસર્જિતસ્તૂષ્ણીભાવેન પ્રક્રાન્તઃ ॥
અથ ખલુ કૃષ્ણપક્ષિકો નાગરાજો બ્રાહ્મણરૂપેણાગત્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - તેન હિ ગૌતમ પરલોક એવ ન સંવિદ્યતે । તેન હિ માણવ કુતસ્ત્વમાગતઃ? ઇહાહં ગૌતમ શ્વેતદ્વીપાદાગતઃ । સ એવ બ્રાહ્મણ પરો લોકઃ । અથ માણવો નિષ્પ્રતિભાનો નિગૃહીતો ઽન્તર્હિતો ઽપૃષ્ટ્વૈવ માં સ્વનયપ્રત્યવસ્થાનકથાં ચિન્તયન્ શાક્યપુત્રો મન્નયબહિર્ધા વરાકો ઽપ્રવૃત્તિલક્ષણહેતુવાદી સ્વવિકલ્પદૃશ્યલક્ષણાવબોધાદ્વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિં વર્ણયતિ । ત્વં ચૈતર્હિ મહામતે માં પૃચ્છસિ - કિં કારણં લોકાયતિકવિચિત્રમન્ત્રપ્રતિભાનં સેવ્યમાનસ્યામિષસંગ્રહો ભવતિ ન ધર્મસંગ્રહ ઇતિ । મહામતિરાહ - અથ ધર્મામિષમિતિ ભગવન્ કઃ પદાર્થઃ? ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મહામતે । પદાર્થદ્વયં પ્રતિ મીમાંસા પ્રવૃત્તા અનાગતાં જનતાં સમાલોક્ય । તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ ॥
ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - તત્ર આમિષં મહામતે કતમત્? યદુત આમિષમામૃશમાકર્ષણં નિર્મૃષં પરામૃષ્ટિઃ સ્વાદો બાહ્યવિષયાભિનિવેશો ઽન્તદ્વયપ્રવેશઃ । કુદૃષ્ટ્યા પુનઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસપ્રવૃત્તિસ્તૃષ્ણાયાઃ પૌનર્ભવિક્યા આદિં કૃત્વા । આમિષમિદમિત્યુચ્યતે મયા ચ અન્યૈશ્ચ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ । એષ મહામતે આમિષસંગ્રહો ન ધર્મસંગ્રહો યં લોકાયતિકં સેવમાનો લભતે લોકાયતમ્ ॥
તત્ર મહામતે ધર્મસંગ્રહઃ કતમઃ? યદુત સ્વચિત્તધર્મનૈરાત્મ્યદ્વયાવ - બોધાદ્ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યલક્ષણદર્શનાદ્વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિઃ, ભૂમ્યુત્તરોપરિજ્ઞાનાચ્ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવ્યાવૃત્તિઃ, સર્વબુદ્ધજ્ઞાનાભિષેકગતિઃ અનધિષ્ઠાપદપરિગ્રહઃ સર્વધર્માનાભોગવશવર્તિતા ધર્મ ઇત્યુચ્યતે, સર્વદૃષ્ટિપ્રપઞ્ચવિકલ્પભાવાન્તદ્વયાપતનતયા । પ્રાયેણ હિ મહામતે તીર્થકરવાદો બાલાનન્તદ્વયે પાતયતિ ન તુ વિદુષામ્, યદુત ઉચ્છેદે ચ શાશ્વતે ચ । અહેતુવાદપરિગ્રહાચ્છાશ્વતદૃષ્ટિર્ભવતિ, કારણવિનાશહેત્વભાવાદુચ્છેદદૃષ્ટિર્ભવતિ । કિં તુ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગદર્શનાદ્ધર્મ ઇત્યેવં વદામિ । એષ મહામતે ધર્મામિષનિર્ણયઃ, યત્ર ત્વયા અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
સંગ્રહૈશ્ચ દમેત્સત્ત્વાન્ શીલેન ચ વશીકરેત્ ।
પ્રજ્ઞયા નાશયેદ્દૃષ્ટિં વિમોક્ષૈશ્ચ વિવર્ધયેત્

લોકાયતમિદં સર્વં યત્તીર્થ્યૈર્દેશ્યતે મૃષા ।
કાર્યકારણસદ્દૃષ્ટ્યા સ્વસિદ્ધાન્તો ન વિદ્યતે

અહમેકઃ સ્વસિદ્ધાન્તં કાર્યકારણવર્જિતમ્ ।
દેશેમિ શિષ્યવર્ગસ્ય લોકાયતવિવર્જિતમ્

ચિત્તમાત્રં ન દૃશ્યો ઽસ્તિ દ્વિધા ચિત્તં હિ દૃશ્યતે ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન શાશ્વતોચ્છેદવર્જિતમ્

યાવત્પ્રવર્તતે ચિત્તં તાવલ્લોકાયતં ભવેત્ ।
અપ્રવૃત્તિર્વિકલ્પસ્ય સ્વચિત્તં પશ્યતે જગત્

આયં કાર્યાર્થનિર્વૃત્તિં વ્યયં કાર્યસ્ય દર્શનમ્ ।
આયવ્યયપરિજ્ઞાનાદ્વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે

નિત્યમનિત્યં કૃતકમકૃતકં પરાપરમ્ ।
એવમાદ્યાનિ સર્વાણિ લોકાયતનયં ભવેત્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - નિર્વાણં નિર્વાણમિતિ ભગવન્નુચ્યતે । કસ્યૈતદધિવચનં યદુત નિર્વાણમિતિ યત્સર્વતીર્થકરૈર્વિકલ્પ્યતે? ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ વ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । યથા તીર્થકરા નિર્વાણં વિકલ્પયન્તિ, ન ચ ભવતિ તેષાં વિકલ્પાનુરુપં નિર્વાણમ્ । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - તત્ર કેચિત્તાવન્મહામતે તીર્થકરાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનનિરોધાદ્વિષયવૈરાગ્યાન્નિવૈધર્મ્યાદર્શનાચ્ચિત્તચૈત્તકલાપો ન પ્રવર્તતે । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિષયાનનુસ્મરણાદ્દીપબીજાનલવદુપાદાનોપરમાદપ્રવૃત્તિર્વિકલ્પસ્યેતિ વર્ણયન્તિ । અતસ્તેષાં તત્ર નિર્વાણબુદ્ધિર્ભવતિ । ન ચ મહામતે વિનાશદૃષ્ટ્યા નિર્વાયતે ॥
અન્યે પુનર્દેશાન્તરસ્થાનગમનં મોક્ષ ઇતિ વર્ણયન્તિ વિષયવિકલ્પોપરમાદિષુ પવનવત્ । અન્યે પુનર્વર્ણયન્તિ તીર્થકરાઃ બુદ્ધિબોદ્ધવ્યદર્શનવિનાશાન્મોક્ષ ઇતિ । અન્યે વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તેર્નિત્યાનિત્યદર્શનાન્મોક્ષં કલ્પયન્તિ । અન્યે પુનર્વર્ણયન્તિ વિવિધનિમિત્તવિકલ્પો દુઃખજન્મવાહક ઇતિ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાકુશલાઃ । નિમિત્તભયભીતા નિમિત્તદર્શનાત્સુખાભિલાષનિમિત્તે નિર્વાણબુદ્ધયો ભવન્તિ । અન્યે પુનરધ્યાત્મબાહ્યાનાં સર્વધર્માણાં સ્વસામાન્યલક્ષણાવબોધાદવિનાશતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નભાવાસ્તિતયા
નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે પુનરાત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલસર્વધર્માવિનાશતશ્ચ નિર્વાણં કલ્પયતિ । અન્યે પુનર્મહામતે તીર્થકરા દુર્વિદગ્ધબુદ્ધયઃ પ્રકૃતિપુરુષાન્તરદર્શનાદ્ગુણપરિણામકર્તૃત્વાચ્ચ નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે પુણ્યાપુણ્યપરિક્ષયાત્ । અન્યે ક્લેશક્ષયાજ્જ્ઞાનેન ચ । અન્યે ઈશ્વરસ્વતન્ત્રકર્તૃત્વદર્શનાજ્જગતો નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે અન્યોન્યપ્રવૃત્તો ઽયં સંભવો જગત ઇતિ ન કારણતઃ । સ ચ કારણાભિનિવેશ એવ, ન ચાવબુધ્યન્તે મોહાત્, તદનવબોધાન્નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે પુનર્મહામતે તીર્થકરાઃ સત્યમાર્ગાધિગમાન્નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે ગુણગુણિનોરભિસંબદ્ધાદેકત્વાન્યત્વોભયત્વાનુભયત્વદર્શનાન્નિર્વાણબુદ્ધયો ભવન્તિ । અન્યે સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્તિતો મયૂરવૈચિત્ર્યવિવિધરત્નાકરકણ્ટકતૈક્ષ્ણ્યવદ્ભાવાનાં સ્વભાવં દૃષ્ટ્વા નિર્વાણં વિકલ્પયન્તિ । અન્યે પુનર્મહામતે પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાવબોધાત્, અન્યે પ્રજાપાલેન ષાડ્ગુણ્યોપદેશગ્રહણાન્નિર્વાણં ( વૈદ્ય 75 ) કલ્પયન્તિ । અન્યે કાલકર્તૃદર્શનાત્કાલાયત્તા લોકપ્રવૃત્તિરિતિ તદવબોધાન્નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે પુનર્મહામતે ભવેન, અન્યે ઽભવેન, અન્યે ભવાભવપરિજ્ઞયા, અન્યે ભવનિર્વાણાવિશેષદર્શનેન નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । અન્યે પુનર્મહામતે વર્ણયન્તિ સર્વજ્ઞસિંહનાદનાદિનો યથા સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાદ્બાહ્યભાવાભાવાનભિનિવેશાચ્ચાતુષ્કોટિકરહિતાદ્ યથાભૂતાવસ્થાનદર્શનાત્સ્વચિત્તદૃશ્યવિકલ્પસ્યાન્તદ્વયાપતનતયા ગ્રાહ્યગ્રાહકાનુપલબ્ધેઃ સર્વપ્રમાણાગ્રહણાપ્રવૃત્તિદર્શનાત્તત્ત્વસ્ય વ્યામોહકત્વાદગ્રહણં તત્ત્વસ્ય, તદ્વ્યુદાસાત્સ્વપ્રત્યાત્માર્યધર્માધિગમાન્નૈરાત્મ્યદ્વયાવબોધાત્ક્લેશદ્વયવિનિવૃત્તેરાવરણદ્વયવિશુદ્ધત્વાદ્ભૂમ્યુત્તરોત્તરતથાગતભૂમિમાયાદિવિશ્વસમાધિચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવ્યાવૃત્તેર્નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । એવમન્યાન્યપિ યાનિ તાર્કિકૈઃ કુતીર્થ્યપ્રણીતાનિ તાન્યયુક્તિયુક્તાનિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિવર્જિતાનિ । સર્વે ઽપ્યેતે મહામતે અન્તદ્વયપતિતયા સંતત્યા નિર્વાણં કલ્પયન્તિ । એવમાદિભિર્વિકલ્પૈર્મહામતે સર્વતીર્થકરૈર્નિર્વાણં પરિકલ્પ્યતે । ન ચાત્ર કશ્ચિત્પ્રવર્તતે વા નિવર્તતે વા । એકૈકસ્ય મહામતે તીર્થકરસ્ય
નિર્વાણં તત્સ્વશાસ્ત્રમતિબુદ્ધ્યા પરીક્ષ્યમાણં વ્યભિચરતિ । તથા ન તિષ્ઠતે યથા તૈર્વિકલ્પ્યતે । મનસ આગતિગતિવિસ્પન્દનાન્નાસ્તિ કસ્યચિન્નિર્વાણમ્ । અત્ર ત્વયા મહામતે શિક્ષિત્વા અન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સર્વતીર્થકરનિર્વાણદૃષ્ટિર્વ્યાવર્તનીયા ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
નિર્વાણદૃષ્ટયસ્તીર્થ્યા વિકલ્પેન્તિ પૃથક્પૃથક્ ।
કલ્પનામાત્રમેવૈષાં મોક્ષોપાયો ન વિદ્યતે

બન્ધ્યબન્ધનનિર્મુક્તા ઉપાયૈશ્ચ વિવર્જિતાઃ ।
તીર્થ્યા મોક્ષં વિકલ્પેન્તિ ન ચ મોક્ષો હિ વિદ્યતે

અનેકભેદભિન્નો હિ તીર્થ્યાનાં દૃશ્યતે નયઃ ।
અતસ્તેષાં ન મોક્ષો ઽસ્તિ કસ્માન્મૂઢૈર્વિકલ્પ્યતે

કાર્યકારણદુર્દુષ્ટ્યા તીર્થ્યાઃ સર્વે વિમોહિતાઃ ।
અતસ્તેષાં ન મોક્ષો ઽસ્તિ સદસત્પક્ષવાદિનામ્

જલ્પપ્રપઞ્ચાભિરતા હિ બાલાસ્તત્ત્વે ન કુર્વન્તિ મતિં વિશાલામ્ ।
જલ્પો હિ ત્રૈધાતુકદુઃખયોનિસ્તત્ત્વં હિ દુઃખસ્ય વિનાશહેતુઃ

યથા હિ દર્પણે રૂપં દૃશ્યતે ન ચ વિદ્યતે ।
વાસનાદર્પણે ચિત્તં દ્વિધા દૃશ્યતિ બાલિશૈઃ

ચિત્તદૃશ્યાપરિજ્ઞાનાદ્વિકલ્પો જાયતે દ્વિધા ।
ચિત્તદૃશ્યપરિજ્ઞાનાદ્વિકલ્પો ન પ્રવર્તતે

ચિત્તમેવ ભવેચ્ચિત્રં લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતમ્ ।
દૃશ્યાકારં ન દૃશ્યો ઽસ્તિ યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે

વિકલ્પમાત્રં ત્રિભવં બાહ્યમર્થં ન વિદ્યતે ।
વિકલ્પં દૃશ્યતે ચિત્રં ન ચ બાલૈર્વિભાવ્યતે

સૂત્રે સૂત્રે વિકલ્પોક્તં સંજ્ઞાનામાન્તરેણ ચ ।
અભિધાનવિનિર્મુક્તમભિધેયં ન લક્ષ્યતે

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાંસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ્વબુદ્ધબુદ્ધતામ્, યેન અહં ચ અન્યે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્તથાગતસ્વકુશલાઃ સ્વમાત્માનં પરાંશ્ચાવબોધયેયુઃ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે ત્વમેવ પરિપૃચ્છ । યથા તે ક્ષમતે, તથા વિસર્જયિષ્યામિ । મહામતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽકૃતકઃ કૃતકઃ કાર્યં કારણં લક્ષ્યં લક્ષણમભિધાનમભિધેયં બુદ્ધિર્બોદ્ધવ્યઃ, એવમાદ્યૈઃ પદનિરુક્તૈઃ કિં ભગવાનન્યો ઽનન્યઃ?
ભગવાનાહ - ન મહામતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ એવમાદ્યૈઃ પદનિરુક્તૈરકૃતકો ન કૃતકં ન કાર્યં ન કારણમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત ઉભયદોષપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ હિ મહામતે તથાગતઃ કૃતકઃ સ્યાત્, અનિત્યત્વં સ્યાત્ । અનિત્યત્વાત્સર્વં હિ કાર્યં તથાગતઃ સ્યાત્ । અનિષ્ટં ચૈતન્મમ ચ અન્યેષાં ચ તથાગતાનામ્ । અથાકૃતકઃ સ્યાત્, અલબ્ધાત્મકત્વાત્સમુદાગતસંભારવૈયર્થ્યં સ્યાત્, શશવિષાણવદ્વન્ધ્યાપુત્રતુલ્યશ્ચ સ્યાદકૃતકત્વાત્ । યચ્ચ મહામતે ન કાર્યં ન કારણં તન્ન સન્નાસત્ । યચ્ચ ન સન્નાસત્, તચ્ચાતુષ્કોટિકબાહ્યમ્ । ચાતુષ્કોટિકં ચ મહામતે લોકવ્યવહારઃ । યચ્ચ ચાતુષ્કોટિકબાહ્યં તદ્વાગ્માત્રં પ્રસજ્યતે વન્ધ્યાપુત્રવત્ । વન્ધ્યાપુત્રો હિ મહામતે વાગ્માત્રં ન ચાતુષ્કોટિકપતિતઃ । અપતિતત્વાદપ્રમાણં વિદુષામ્ । એવં સર્વતથાગતપદાર્થા વિદ્વદ્ભિઃ પ્રત્યવગન્તવ્યાઃ । યદપ્યુક્તં મયા નિરાત્માનઃ સર્વધર્મા ઇતિ, તસ્યાપ્યર્થં નિબોદ્ધવ્યં મહામતે । નિરાત્મભાવો મહામતે નૈરાત્મ્યમ્ । સ્વાત્મના સર્વધર્મા વિદ્યન્તે ન પરાત્મના ગોશ્વવત્ । તદ્યથા મહામતે ન ગોભાવો ઽશ્વાત્મકો ન ચાશ્વભાવો ગવાત્મકઃ, ન સન્નાસત્, ન ચ તૌ સ્વલક્ષણતો ન, વિદ્યેતે એવ તૌ સ્વલક્ષણતઃ, એવમેવ મહામતે સર્વધર્મા ન ચ સ્વલક્ષણેન ન સંવિદ્યન્તે । વિદ્યન્ત એવ । તેન ચ બાલપૃથગ્જનૈર્નિરાત્માર્થતા અવબુધ્યતે વિકલ્પમુપાદાય, ન ત્વવિકલ્પમ્ । એવં શૂન્યાનુત્પાદાસ્વાભાવ્યં સર્વધર્મણાં પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ । એવં સ્કન્ધેભ્યો નાન્યો નાનન્યસ્તથાગતઃ । યદ્યનન્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ સ્યાત્, અનિત્યઃ સ્યાત્ કૃતત્વાત્સ્કન્ધાનામ્ । અથાન્યઃ સ્યાત્, દ્વયે સત્યન્યથા ભવતિ ગોવિષાણવત્ ॥
તત્ર સાદૃશ્યદર્શનાદનન્યત્વં હ્રસ્વદીર્ઘદર્શનાદન્યત્વં સર્વભાવાનામ્ । દક્ષિણં હિ મહામતે ગોવિષાણં વામસ્યાન્યદ્ભવતિ, વામમપિ દક્ષિણસ્ય । એવં હ્રસ્વદીર્ઘત્વયોઃ પરસ્પરતઃ । ( વૈદ્ય 77 ) એવં વર્ણવૈચિત્ર્યતશ્ચ । અતશ્ચાપરસ્પરતો ઽન્યઃ । ન ચાન્યસ્તથાગતઃ સ્કન્ધધાત્વાયનેભ્યઃ । એવં વિમોક્ષાત્તથાગતો નાન્યો નાનન્યઃ । તથાગત એવ મોક્ષશબ્દેન દેશ્યતે । યદિ અન્યઃ સ્યાન્મોક્ષાત્તથાગતઃ, રૂપલક્ષણયુક્તઃ સ્યાત્ । રૂપલક્ષણયુક્તત્વાદનિત્યઃ સ્યાત્ । અથાનન્યઃ સ્યાત્, પ્રાપ્તિલક્ષણવિભાગો ન સ્યાદ્યોગિનામ્ । દૃષ્ટશ્ચ મહામતે વિભાગો યોગિભિઃ । અતો નાન્યો નાનન્યઃ । એવં જ્ઞાનં જ્ઞેયાન્નાન્યન્નાનન્યત્ । યદ્ધિ મહામતે ન નિત્યં નાનિત્યં ન કાર્યં ન કારણં ન સંસ્કૃતં નાસંસ્કૃતં ન બુદ્ધિર્ન બોદ્ધવ્યં ન લક્ષ્યં ન લક્ષણં ન સ્કન્ધા ન સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યત્ નાભિધેયં નાભિધાનં નૈકત્વાન્યત્વોભયત્વાનુભયત્વસંબદ્ધમ્, તત્સર્વપ્રમાણવિનિવૃત્તમ્ । યત્સર્વપ્રમાણવિનિવૃત્તં તદ્વાઙ્ભાત્રં સંપદ્યતે । યદ્વાઙ્ભાત્રં તદનુત્પન્નમ્ । યદનુત્પન્નં તદનિરુદ્ધમ્ । યદનિરુદ્ધં તદાકાશસમમ્ । આકાશં ચ મહામતે ન કાર્યં ન કારણમ્ । યચ્ચ ન કાર્યં ન કારણં તન્નિરાલમ્બ્યમ્ । યન્નિરાલમ્બ્યં તત્સર્વપ્રપઞ્ચાતીતમ્ । યત્સર્વપ્રપઞ્ચાતીતં સ તથાગતઃ । એતદ્ધિ મહામતે સમ્યક્સંબુદ્ધત્વમ્ । એષા સા બુદ્ધબુદ્ધતા સર્વપ્રમાણેન્દ્રિયવિનિવૃત્તા ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
પ્રમાણેન્દ્રિયનિર્મુક્તં ન કાર્યં નાપિ કારણમ્ ।
બુદ્ધિબોદ્ધવ્યરહિતં લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતમ્

સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય સંબુદ્ધો ન દૃષ્ટઃ કેનચિત્ક્વચિત્ ।
યો ન દૃષ્ટઃ ક્વચિત્કેનચિત્કથં તસ્ય વિભાવના

ન કૃતકો નાકૃતકો ન કાર્યં નાપિ કારણમ્ ।
ન ચ સ્કન્ધા ન ચાસ્કન્ધા ન ચાપ્યન્યત્ર સંકરાત્

ન હિ યો યેન ભાવેન કલ્પ્યમાનો ન દૃશ્યતે ।
ન તં નાસ્ત્યેવ ગન્તવ્યં ધર્માણામેવ ધર્મતા

અસ્તિત્વપૂર્વકં નાસ્તિ અસ્તિ નાસ્તિત્વપૂર્વકમ્ ।
અતો નાસ્તિ ન ગન્તવ્યમસ્તિત્વં ન ચ કલ્પયેત્

આત્મનૈરાત્મ્યસંમૂઢાદ્ધોષમાત્રાવલમ્બિનઃ ।
અન્તદ્વયનિમગ્નાસ્તે નષ્ટા નાશેન્તિ બાલિશાન્

સર્વદોષવિનિર્મુક્તં યદા પશ્યન્તિ મન્નયમ્ ।
તદા સમ્યક્પ્રપશ્યન્તિ ન તે દૂષેન્તિ નાયકાન્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાન્, દેશયતુ સુગતઃ, યદ્દેશનાપાઠે ભગવતા અનિરોધાનુત્પાદગ્રહણં કૃતમ્ । ઉક્તં ચ ત્વયા યથા તથાગતસ્યૈતદધિવચનમનિરોધાનુત્પાદ ઇતિ । તત્કિમયં ભગવન્ અભાવો ઽનિરોધાનુત્પાદઃ, ઉત તથાગતસ્યૈતત્પર્યાયાન્તરમ્? યદ્ભગવાનેવમાહ - અનિરુદ્ધા અનુત્પન્નાશ્ચ ભગવતા ( વૈદ્ય 78 ) સર્વધર્મા દેશ્યન્તે સદસત્પક્ષાદર્શનાત્ । યદ્યનુત્પન્નાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ભગવન્ ધર્મગ્રહણં ન પ્રાપ્નોતિ, અજાતત્વાત્સર્વધર્માણામ્ । અથ પર્યાયાન્તરમેતત્કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય, તદુચ્યતાં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તેન હિ મહામતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાંસ્તસ્યૈતદવોચત્ - ન હિ મહામતે અભાવસ્તથાગતો ન ચ સર્વધર્માણામનિરોધાનુત્પાદગ્રહણમ્ । ન પ્રત્યયો ઽપેક્ષિતવ્યો ન ચ નિરર્થકમનુત્પાદગ્રહણં ક્રિયતે મયા । કિં તુ મહામતે મનોમયધર્મકાયસ્ય તથાગતસ્યૈતદધિવચનં યત્ર સર્વતીર્થકરશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસપ્તભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનામવિષયઃ । સો ઽનુત્પાદસ્તથાગતસ્ય । એતન્મહામતે પર્યાયવચનમ્ । તદ્યથા મહામતે ઇન્દ્રઃ શક્રઃ પુરંદરઃ, હસ્યઃ કરઃ પાણિઃ, તનુર્દેહં શરીરમ્, પૃથિવી ભૂમિર્વસુંધરા, ખમાકાશં ગગનમ્ । ઇત્યેવમાદ્યાનાં ભાવાનામેકૈકસ્ય ભાવસ્ય બહવઃ પર્યાયવાચકાઃ શબ્દા ભવન્તિ વિકલ્પિતાઃ । ન ચૈષાં નામબહુત્વાદ્ભાવબહુત્વં વિકલ્પ્યતે । ન ચ સ્વભાવો ન ભવતિ । એવં મહામતે અહમપિ સહાયાં લોકધાતૌ ત્રિભિર્નામાસંખ્યેયશતસહસ્રૈર્બાલાનાં શ્રવણાવભાસમાગચ્છામિ । તૈશ્ચાભિલપન્તિ મામ્, ન ચ પ્રજાનન્તિ તથાગતસ્યૈતે નામપર્યાયા ઇતિ । તત્ર કેચિન્મહામતે તથાગતમિતિ માં સંપ્રજાનન્તિ । કેચિત્સ્વયંભુવમિતિ । નાયકં વિનાયકં પરિણાયકં બુદ્ધમૃષિં વૃષભં બ્રહ્માણં વિષ્ણુમીશ્વરં પ્રધાનં કપિલં ભૂતાન્તમરિષ્ટનેમિનં સોમં ભાસ્કરં રામં વ્યાસં શુકમિન્દ્રં બલિં વરુણમિતિ ચૈકે સંજાનન્તિ । અપરે અનિરોધાનુત્પાદં
શૂન્યતાં તથતાં સત્યતાં ભૂતતાં ભૂતકોટિં ધર્મધાતું નિર્વાણં નિત્યં સમતામદ્વયમનિરોધમનિમિત્તં પ્રત્યયં બુદ્ધહેતૂપદેશં વિમોક્ષં માર્ગસત્યાનિ સર્વજ્ઞં જિનં મનોમયમિતિ ચૈકે સંજાનન્તિ । એવમાદિભિર્મહામતે પરિપૂર્ણં ત્રિભિર્નામાસંખ્યેયશતસહસ્રૈરનૂનૈરનધિકૈરિહાન્યેષુ ચ લોકધાતુષુ માં જનાઃ સંજાનન્તે ઉદકચન્દ્ર ઇવાપ્રવિષ્ટનિર્ગતમ્ । ન ચ બાલા અવબુધ્યન્તે દ્વયાન્તપતિતયા સંતત્યા । અથ ચ સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્તિ ચ માં પદાર્થનિરુક્ત્યકુશલા અભિન્નસંજ્ઞાઃ, ન સ્વનયં પ્રજાનન્તિં દેશનારુતપાઠાભિનિવિષ્ટાઃ । અનિરોધાનુત્પાદમભાવં કલ્પયિષ્યન્તિ ન ચ તથાગતનામપદપર્યાયાન્તરમિન્દ્રશક્રપુરંદરં ન સ્વનયપ્રત્યવસ્થાનપાઠમધિમોક્ષન્તિ, યથારુતાર્થપાઠાનુસારિત્વાત્સર્વધર્માણામ્ । એવં ચ મહામતે વક્ષ્યન્તિ તે મોહપુરુષાઃ - યથારુત એવાર્થઃ, અનન્યો ઽર્થો રુતાદિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત અર્થસ્યાશરીરત્વાદ્રુતાદન્યો ઽર્થો ન ભવતિ । કિં તુ રુતમેવાર્થ ઇતિ રુતસ્વભાવાપરિજ્ઞાનાદવિદગ્ધબુદ્ધયઃ । ન ત્વેવં જ્ઞાસ્યન્તિ મહામતે યથા રુતમુત્પન્નપ્રધ્વંસિ, અર્થો ઽનુત્પન્નપ્રધ્વંસી । રુતં મહામતે અક્ષરપતિતમ્, અર્થો ઽનક્ષરપતિતઃ । ભાવાભાવવિવર્જિતત્વાદજન્માશરીરમ્ । ન ચ મહામતે તથાગતા અક્ષરપતિતં ધર્મં દેશયન્તિ । અક્ષરાણાં સદસતો ઽનુપલબ્ધેઃ । અન્યત્ર અક્ષરપતિતાશયઃ પુનર્મહામતે યો ઽક્ષરપતિતં ધર્મં દેશયતિ, સ ચ પ્રલપતિ, નિરક્ષરત્વાદ્ધર્મસ્ય । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે ઉક્તં દેશનાપાઠે મયા અન્યૈશ્ચ બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈઃ યથૈકમપ્યક્ષરં તથાગતા નોદાહરન્તિ ન પ્રત્યાહરન્તીતિ । તત્કસ્ય ( વૈદ્ય 79 ) હેતોઃ? યદુત અનક્ષરત્વાદ્ધર્માણામ્ । ન ચ નાર્થોપસંહિતમુદાહરન્તિ । ઉદાહરન્ત્યેવ વિકલ્પમુપાદાય । અનુપાદાનાન્મહામતે સર્વધર્માણાં શાસનલોપઃ સ્યાત્ । શાસનાનાં લોપાચ્ચ બુદ્ધપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકબોધિસત્ત્વાનામભાવઃ સ્યાત્ । તદભાવાત્કિં કસ્ય દેશ્યેત? અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દેશનાપાઠરુતાનભિનિવિષ્ટેન ભવિતવ્યમ્ । સ વ્યભિચારી મહામતે
દેશનાપાઠઃ । સત્ત્વાશયપ્રવૃત્તત્વાન્નાનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મદેશના ક્રિયતે ચિત્તમનોમનોવિજ્ઞાનવ્યાવૃત્ત્યર્થં મયા અન્યૈશ્ચ તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ, ન સ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાધિગમપ્રત્યવસ્થાનાત્ સર્વધર્મનિરાભાઅસસ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાદ્દ્વિધાવિકલ્પસ્ય વ્યાવૃત્તિતઃ । અર્થપ્રતિશરણેન મહામતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભવિતવ્યં ન વ્યઞ્જનપ્રતિશરણેન । વ્યઞ્જનાનુસારી મહામતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્વાત્માનં ચ નાશયતિ, પરાર્થાંશ્ચ નાવબોધયતિ । કુદૃષ્ટિપતિતયા સંતત્યા સ્વપક્ષં વિભ્રામ્યતે કુતીર્થકૈઃ સર્વધર્મભૂમિસ્વલક્ષણાકુશલૈઃ પદનિરુક્ત્યનભિજ્ઞૈઃ ॥
અથ સર્વધર્મભૂમિસ્વલક્ષણકુશલા ભવન્તિ પદપર્યાયનિરુક્તિગતિંગતા ભાવાર્થયુક્તિકુશલાઃ । તતઃ સ્વાત્માનં ચ સમ્યગનિમિત્તસુખેન પ્રીણયન્તિ, પરાંશ્ચ સમ્યઙ્મહાયાને પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ । મહાયાને ચ મહામતે સમ્યક્પરિગૃહ્યમાણે બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં પરિગ્રહઃ કૃતો ભવતિ । બુદ્ધબોધિસત્ત્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપરિગ્રહાત્સર્વસત્ત્વપરિગ્રહઃ કૃતો ભવતિ । સર્વસત્ત્વપરિગ્રહાત્સદ્ધર્મપરિગ્રહઃ કૃતો ભવતિ । સદ્ધર્મપરિગ્રહાચ્ચ મહામતે બુદ્ધવંશસ્યાનુપચ્છેદઃ કૃતો ભવતિ । બુદ્ધવંશસ્યાનુપચ્છેદાદાયતનવિશેષપ્રતિલમ્ભાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે । અતસ્તેષુ વિશિષ્ટાયતનપ્રતિલમ્ભેષુ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઉપપત્તિં પરિગૃહ્ય મહાયાને પ્રતિષ્ઠાપનતયા દશવશિતાવિચિત્રરૂપવેશધારિણો ભૂત્વા સત્ત્વવિશેષાનુશયલક્ષણગતિભૂતાસ્તથાત્વાય ધર્મં દેશયન્તિ ॥

તત્ર તથાત્વમનન્યથાત્વં તત્ત્વમ્ । અનાયૂહાનિર્યૂહલક્ષણં સર્વપ્રપઞ્ચોપશમં તત્ત્વમિત્યુચ્યતે । તેન ન મહામતે કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા યથારુતાર્થાભિનિવેશકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । નિરક્ષરત્વાત્તત્ત્વસ્ય । ન ચાઙ્ગુલિપ્રેક્ષકેણ ભવિતવ્યમ્ । તદ્યથા મહામતે અઙ્ગુલ્યા કશ્ચિત્કસ્યચિત્કિંચિદાદર્શયેત્ । સ ચાઙ્ગુલ્યગ્રમેવ પ્રતિસેરદ્વીક્ષિતુમ્ । એવમેવ મહામતે બાલજાતીયા ઇવ બાલપૃથગ્જનવર્ગા યથારુતાઙ્ગુલ્યગ્રાભિનિવેશાભિનિવિષ્ટા એવ કાલં કરિષ્યન્તિ, ન યથારુતાઙ્ગુલ્યગ્રાર્થં હિત્વા પરમાર્થમાગમિષ્યન્તિ । તદ્યથા મહામતે અન્નં ભોજ્યં બાલાનાં ચ કશ્ચિદનભિસંસ્કૃતં પરિભોક્તુમ્ । અથ કશ્ચિદનભિસંસ્કૃતં પરિભુઞ્જીત, સ ઉન્મત્ત ઇતિ વિકલ્પ્યેત અનુપૂર્વસંસ્કારાનવબોધાદન્નસ્ય, એવમેવ મહામતે અનુત્પાદો ઽનિરોધો નાનભિસંસ્કૃતઃ શોભતે । અવશ્યમેવાત્રાભિસંસ્કારેણ ભવિતવ્યમ્, ન ચાત્માનમઙ્ગુલ્યગ્રગ્રહણાર્થદર્શનવત્ । અત એતેન કારણેન મહામતે અર્થાભિયોગઃ કરણીયઃ । અર્થો મહામતે વિવિક્તો નિર્વાણહેતુઃ । રુતં વિકલ્પસંબદ્ધં સંસારાવાહકમ્ । અર્થશ્ચ મહામતે બહુશ્રુતાનાં ( વૈદ્ય 80 ) સકાશાલ્લભ્યતે । બાહુશ્રુત્યં ચ નામ મહામતે યદુત અર્થકૌશલ્યં ન રુતકૌશલ્યમ્ । તત્રાર્થકૌશલ્યં યત્સર્વતીર્થકરવાદાસંસૃષ્ટં દર્શનમ્ । યથા સ્વયં ચ ન પતતિ પરાંશ્ચ ન પાતયતિ । એવં સત્યર્થે મહામતે બાહુશ્રુત્યં ભવતિ । તસ્માદર્થકામેન તે સેવનીયાઃ । અતો વિપરીતા યે યથારુતાર્થાભિનિવિષ્ટાસ્તે વર્જનીયાસ્તત્ત્વાન્વેષિણા ॥
પુનરપરં મહામતિર્બુદ્ધાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિત એવમાહ - ન ભગવતા અનિરોધાનુત્પાદદર્શનેન કિંચિદ્વિશિષ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વતીર્થકરાણામપિ ભગવન્ કારણાન્યનુત્પન્નાન્યનિરુદ્ધાનિ । તવાપિ ભગવન્ આકાશમપ્રતિસંખ્યાનિરોધો નિર્વાણધાતુશ્ચાનિરોધો ઽનુત્પન્નઃ । તીર્થકરા અપિ ભગવન્ કારણપ્રત્યયહેતુકીં જગત ઉત્પત્તિં વર્ણયન્તિ । ભગવાનપિ અજ્ઞાનતૃષ્ણાકર્મવિકલ્પપ્રત્યયેભ્યો જગત ઉત્પત્તિં વર્ણયતિ । તસ્યૈવ કારણસ્ય સંજ્ઞાન્તરવિશેષમુત્પાદ્ય પ્રત્યયા ઇતિ । એવં બાહ્યૈઃ પ્રત્યયૈર્બાહ્યાનામ્ । તે ચ ત્વં ચ ભાવાનામુત્પત્તયે । અતો નિર્વિશિષ્ટો ઽયં ભગવન્ વાદસ્તીર્થકરવાદેન ભવતિ । અણુપ્રધાનેશ્વરપ્રજાપતિપ્રભૃતયો નવદ્રવ્યસહિતા અનિરુદ્ધા અનુત્પન્નાઃ । તવાપિ ભગવન્ સર્વભાવા અનુત્પન્નાનિરુદ્ધાઃ સદસતો ઽનુપલબ્ધેઃ । ભૂતાવિનાશાચ્ચ સ્વલક્ષણં નોત્પદ્યતે, ન નિરુધ્યતે । યાં તાં ગતિં ગત્વા ભૂતો ભૂતસ્વભાવં ન વિજહાતિ । ભૂતવિકલ્પવિકારો ઽયં ભગવન્ સર્વતીર્થકરૈર્વિકલ્પ્યતે ત્વયા ચ । અત એતેન કારણેન અવિશિષ્ટો ઽયં વાદઃ । વિશેષો વાત્ર વક્તવ્યો યેન તથાગતવાદો વિશેષ્યતે, ન સર્વતીર્થકરવાદઃ । અવિશિષ્યમાણે ભગવન્ સ્વવાદે તીર્થકરાણામપિ બુદ્ધપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદનિરોધાનુત્પાદહેતુત્વાત્ । અસ્થાનમનવકાશં ચોક્તં ભગવતા યદેકત્ર લોકધાતૌ બહવસ્તથાગતા ઉત્પદ્યેરન્નિતિ । પ્રાપ્તં ચૈતત્તથાગતબહુત્વં સદસત્કાર્યપરિગ્રહાચ્ચાવિશિષ્યમાણે સ્વવાદે ॥
ભગવાનાહ - ન મમ મહામતે અનિરોધાનુત્પાદસ્તીર્થકરાનુત્પાદાનિરોધવાદેન તુલ્યો નાપ્યુત્પાદાનિત્યવાદેન । તત્કસ્ય હેતોઃ? તીર્થકરાણાં હિ મહામતે ભાવસ્વભાવો વિદ્યત એવાનુત્પન્નાવિકરલક્ષણપ્રાપ્તઃ । ન ત્વેવં મમ સદસત્પક્ષપતિતઃ । મમ તુ મહામતે સદસત્પક્ષવિગત ઉત્પાદભઙ્ગવિરહિતો ન ભાવો નાભાઅવઃ, માયાસ્વરૂપવૈચિત્ર્યદર્શનવન્નાભાવઃ । કથં ન ભાવઃ? યદુત રૂપસ્વભાવલક્ષણગ્રહણાભાવાદ્દૃશ્યાદૃશ્યતો ગ્રહણાગ્રહણતઃ । અત એતસ્માત્કારણાત્સર્વભાવા ન ભાવા નાભાવાઃ । કિં તુ સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાવબોધાદ્વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તેઃ સ્વસ્થો લોકો નિષ્ક્રિયઃ । બાલાઃ ક્રિયાવન્તં કલ્પયન્તિ, ન ત્વાર્યાઃ । અભૂતાર્થવિકલ્પાર્થવિભ્રમ્ એષ મહામતે ગન્ધર્વનગરમાયાપુરુષવત્ । તદ્યથા મહામતે કશ્ચિદ્ગન્ધર્વનગરે બાલજાતીયો માયાપુરુષસત્ત્વસાર્થવૈચિત્ર્યં પ્રવિઅશન્તં વા નિર્ગચ્છન્તં વા કલ્પયેત્ - અમી પ્રવિષ્ટા અમી નિર્ગતાઃ । ન ચ તત્ર કશ્ચિત્પ્રવિષ્ટો વા નિર્ગતો વા । અથ યાવદેવ વિકલ્પવિભ્રમભાવ એષઃ, તેષામેવમેવ મહામતે ઉત્પાદાનુત્પાદવિભ્રમ એષ બાલાનામ્ । ન ચાત્ર કશ્ચિત્સંસ્કૃતો ઽસંસ્કૃતો વા માયાપુરુષોત્પત્તિવત્ । ન ચ માયાપુરુષ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા ભાવાભાવાકિંચિત્કરત્વાત્ । એવમેવ સર્વધર્મા ભઙ્ગોત્પાદવર્જિતાઃ । અન્યત્ર વિતથપતિતયા સંજ્ઞયા બાલા ઉત્પાદનિરોધં કલ્પયન્તિ ન ત્વાર્યાઃ । તત્ર વિતથમિતિ મહામતે ન તથા યથા ભાવસ્વભાવઃ કલ્પ્યતે । ( વૈદ્ય 81 ) નાપ્યન્યથા । અન્યથા કલ્પ્યમાને સર્વભાવસ્વભાવાભિનિવેશ એવ સ્યાત્ । ન વિવિક્તદર્શનાવિવિક્તદર્શનાદ્વિકલ્પસ્ય વ્યાવૃત્તિરેવ ન સ્યાત્ । અત એતસ્માત્કારણાન્મહામતે અનિમિત્તદર્શનમેવ શ્રેયો ન નિમિત્તદર્શનમ્ । નિમિત્તં પુનર્જન્મહેતુત્વાદશ્રેયઃ । અનિમિત્તમિતિ મહામતે વિકલ્પસ્યાપ્રવૃત્તિરનુત્પાદો નિર્વાણમિતિ વદામિ । તત્ર નિર્વાણમિતિ મહામતે યથાભૂતાર્થસ્થાનદર્શનં વિકલ્પચિત્તચૈત્તકલાપસ્ય પરાવૃત્તિપૂર્વકમ્ । તથાગતસ્વપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનાધિગમં નિર્વાણમિતિ વદામિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ઉત્પાદવિનિવૃત્ત્યર્થમનુત્પાદપ્રસાધકમ્ ।
અહેતુવાદં દેશેમિ ન ચ બાલૈર્વિભાવ્યતે

અનુત્પન્નમિદં સર્વં ન ચ ભાવા ન સન્તિ ચ ।
ગન્ધર્વસ્વપ્નમાયાખ્યા ભાવા વિદ્યન્ત્યહેતુકાઃ

અનુત્પન્નસ્વભાવાશ્ચ શૂન્યાઃ કેન વદાહિ મે ।
સમવાયાદ્વિનિર્મુક્તો બુદ્ધ્યા ભાવો ન ગૃહ્યતે ।
તસ્માચ્છૂન્યમનુત્પન્નં નિઃસ્વભાવં વદામ્યહમ્

સમવાયસ્તથૈકૈકં દૃશ્યાભાવાન્ન વિદ્યતે ।
ન તીર્થ્યદૃષ્ટ્યપ્રલયાત્સમવાયો ન વિદ્યતે

સ્વપ્ન કેશોણ્ડુકં માયા ગન્ધર્વં મૃગતૃષ્ણિકા ।
અહેતુકાનિ દૃશ્યન્તે તથા લોકવિચિત્રતા

નિગૃહ્યાહેતુવાદેન અનુત્પાદં પ્રસાધયેત્ ।
અનુત્પાદે પ્રસાધ્યન્તે મમ નેત્રી ન નશ્યતિ ।
અહેતુવાદે દેશ્યન્તે તીર્થ્યાનાં જાયતે ભયમ્

કથં કેન કુતઃ કુત્ર સંભવો ઽહેતુકો ભવેત્ ।
નાહેતુકો ન હેતુભ્યો યદા પશ્યન્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
તદા વ્યાવર્તતે દૃષ્ટિર્વિભઙ્ગોત્પાદવાદિની

કિમભાવો હ્યનુત્પાદ ઉત પ્રત્યયવીક્ષણમ્ ।
અથ ભાવસ્ય નામેદં નિરર્થં વા બ્રવીહિ મે

ન ચાભાવો હ્યનુત્પાદો ન ચ પ્રત્યયવીક્ષણમ્ ।
ન ચ ભાવસ્ય નામેદં ન ચ નામ નિરર્થકમ્

યત્ર શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં તીર્થ્યાનાં ચ અગોચરઃ ।
સપ્તભૂમિગતાનાં ચ તદનુત્પાદલક્ષણમ્

હેતુપ્રત્યયવ્યાવૃત્તિં કારણસ્ય નિરોધનમ્ ।
ચિત્તમાત્રવ્યવસ્થાનમનુત્પાદં વદામ્યહમ્

અહેતુવૃત્તિર્ભાવાનાં કલ્પ્યકલ્પનવર્જિતમ્ ।
સદસત્પક્ષનિર્મુક્તમનુત્પાદં વદામ્યહમ્

ચિત્તં દૃશ્યવિનિર્મુક્તં સ્વભાવદ્વયવર્જિતમ્ ।
આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિમનુત્પાદં વદામ્યહમ્

ન બાહ્યભાવં નાભાવં નાપિ ચિત્તપરિગ્રહઃ ।
સ્વપ્નં કેશોણ્ડુકં માયા ગન્ધર્વં મૃગતૃષ્ણિકા ।
સર્વદૃષ્ટિપ્રહાણં ચ તદનુત્પાદલક્ષણમ્

એવં શૂન્યાસ્વભાવાદ્યાન્ પદાન્ સર્વાન્ વિભાવયેત્ ।
ન જાતુ શૂન્યયા શૂન્યા કિં ત્વનુત્પાદશૂન્યયા

કલાપઃ પ્રત્યયાનાં ચ પ્રવર્તતે નિવર્તતે ।
કલાપાચ્ચ પૃથગ્ભૂતં ન જાતં ન નિરુધ્યતે

ભાવો ન વિદ્યતે ઽન્યો ઽન્યઃ કલાપાચ્ચ પૃથક્ ક્વચિત્ ।
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન યથા તીર્થ્યૈર્વિકલ્પ્યતે

અસન્ન જાયતે ભાવો નાસન્ન સદસત્ક્વચિત્ ।
અન્યત્ર હિ કલાપો ઽયં પ્રવર્તતે નિવર્તતે

સંકેતમાત્રમેવેદમન્યોન્યાપેક્ષસંકલા ।
અન્યમર્થં ન ચૈવાસ્તિ પૃથક્પ્રત્યયસંકલાત્

જન્યાભાવાદનુત્પાદં તીર્થ્યદોષવિવર્જિતમ્ ।
દેશેમિ સંકલામાત્રં ન ચ બાલૈર્વિભાવ્યતે

યસ્ય જન્યો ભવેદ્ભાવઃ સંકલાયાઃ પૃથક્ ક્વચિત્ ।
અહેતુવાદી વિજ્ઞેયઃ સંકલાયા વિનાશકઃ

પ્રદીપો દ્રવ્યજાતીનાં વ્યઞ્જકઃ સંકલા ભવેત્ ।
યસ્ય ભાવો ભવેત્કશ્ચિત્સંકલાયાઃ પૃથક્ ક્વચિત્

અસ્વભાવા હ્યનુત્પન્નાઃ પ્રકૃત્યા ગગનોપમાઃ ।
સંકલાયાઃ પૃથગ્ભૂતા યે ધર્માઃ કલ્પિતાબુધૈઃ

અન્યમન્યમનુત્પાદમાર્યાણાં પ્રાપ્તિધર્મતા ।
યસ્ય જાતિનમુત્પાદં તદનુત્પાદે ક્ષાન્તિઃ સ્યાત્

યદા સર્વમિમં લોકં સંકલામેવ પશ્યતિ ।
સંકલામાત્રમેવેદં તદા ચિત્તં સમાધ્યતે

અજ્ઞાનતૃષ્ણાકર્માદિઃ સંકલાધ્યાત્મિકો ભવેત્ ।
ખેજમૃદ્ભાણ્ડચક્રાદિ બીજભૂતાદિ બાહિરમ્

પરતો યસ્ય વૈ ભાવઃ પ્રત્યયૈર્જાયતે ક્વચિત્ ।
ન સંકલામાત્રમેવેદં ન તે યુક્ત્યાગમે સ્થિતાઃ

યદિ જન્યો ન ભાવો ઽસ્તિ સ્યાદ્બુદ્ધિઃ કસ્ય પ્રત્યયાત્ ।
અન્યોન્યજનકા હ્યેતે તેનૈતે પ્રત્યયાઃ સ્મૃતાઃ

ઉષ્ણદ્રવચલકઠિના ધર્મા બાલૈર્વિકલ્પિતાઃ ।
કલાપો ઽયં ન ધર્મો ઽસ્તિ અતો વૈ નિઃસ્વભાવતા

વૈદ્યા યથાતુરવશાત્ક્રિયાભેદં પ્રકુર્વતે ।
ન તુ શાસ્ત્રસ્ય ભેદો ઽસ્તિ દોષભેદાત્તુ ભિદ્યતે

તથાહં સત્ત્વસંતાનં ક્લેશદોષૈઃ સદૂષિતૈઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં બલં જ્ઞાત્વા નયં દેશેમિ પ્રાણિનામ્

ન ક્લેશેન્દ્રિયભેદેન શાસનં ભિદ્યતે મમ ।
એકમેવ ભવેદ્યાનં માર્ગમષ્ટાઙ્ગિકં શિવમ્

અથ ખલુ મહામતિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - અનિત્યતા અનિત્યતેતિ ભગવન્ સર્વતીર્થકરૈર્વિકલ્પ્યતે । ત્વયા ચ સર્વદેશનાપાઠે દેશ્યતે - અનિત્યા બત સંસ્કારા ઉત્પાદવ્યયધર્મિણ ઇતિ । તત્કિમિયં ભગવંસ્તથ્યા મિથ્યેતિ? કતિપ્રકારા ભગવન્ અનિત્યતા? ભગવાનાહ - અષ્ટપ્રકારા હિ મહામતે સર્વતીર્થકરૈરનિત્યતા કલ્પ્યતે, ન તુ મયા । કતમાષ્ટપ્રકારા? તત્ર કેચિત્તાવન્મહામતે આહુઃ - પ્રારમ્ભવિનિવૃત્તિરનિત્યતેતિ । પ્રારમ્ભો નામ મહામતે ઉત્પાદો ઽનુત્પાદો ઽનિત્યતા । અન્યે સંસ્થાનવિનિવૃત્તિમનિત્યતાં વર્ણયન્તિ । અન્યે રૂપમેવાનિત્યમિતિ । અન્યે રૂપસ્ય વિકારાન્તરમનિત્યતામ્ । નૈરન્તર્યપ્રબન્ધેન સ્વરસભઙ્ગભેદં સર્વધર્માણાં ક્ષીરદધિપરિણામવિકારાન્તરવદદૃષ્ટનષ્ટા સર્વભાવેષુ પ્રવર્તતે ન નિત્યતેતિ । અન્યે પુનર્ભાવમનિત્યતાં કલ્પયન્તિ । અન્યે ભાવાભાવમનિત્યતાં કલ્પયન્તિ । અન્યે અનુત્પાદાનિત્યતાં સર્વધર્માણામનિત્યતાયાશ્ચ તદન્તર્ગતત્વાત્ । તત્ર મહામતે ભાવાભાવાનિત્યતા નામ યદુત ભૂતભૌતિકસ્વલક્ષણવિનાશાનુપલબ્ધિરપ્રવૃત્તિર્ભૂતસ્વભાવસ્ય । તત્ર અનુત્પાદાનિત્યતા નામ યદુત નિત્યમનિત્યં સદસતોરપ્રવૃત્તિઃ સર્વધર્માણામદર્શનં પરમાણુપ્રવિચયાદદર્શનમ્ । અનુત્પાદસ્યૈતદધિવચનં નોત્પાદસ્ય । એતદ્ધિ મહામતે અનુત્પાદાનિત્યતાયા લક્ષણં યસ્યાનવબોધાત્સર્વતીર્થકરા ઉત્પાદાનિત્યતાવાદે પ્રપતન્તિ ॥
પુનરપરં મહામતે યસ્ય ભાવો નિત્યતા, તસ્ય સ્વમતિવિકલ્પેનૈવ નિત્યતા નાનિત્યતા ભાવઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત સ્વયમવિનાશિત્વાદનિત્યતાયાઃ । ઇહ મહામતે સર્વભાવાનામભાવો ઽનિત્યતાયાઃ કાર્યમ્ । ન ચાનિત્યતામન્તરેણ સર્વભાવાભાવ ઉપલભ્યતે દણ્ડશિલામુદ્ગરાન્યતરભેદ્યભેદકવત્ । અન્યોન્યાવિશેષદર્શનં દૃષ્ટમ્ । અતો ઽનિત્યતા કારણં સર્વભાવાભાવઃ કાર્યમ્ । ન ચ કાર્યકારણયોર્વિશેષો ઽસ્તિ ઇયમનિત્યતા ઇદં કાર્યમિતિ । અવિશેષાત્કાર્યકારણયોર્નિત્યાઃ સર્વભાવા અહેતુકત્વાદ્ભાઅવસ્ય । સર્વભાવાભાવો હિ મહામતે અહેતુકઃ । ન ( વૈદ્ય 84 ) ચ બાલપૃથગ્જના અવબુધ્યન્તે । ન ચ કારણં વિસદૃશં કાર્યં જનયતિ । અથ જનયેત્, તેષામનિત્યતા સર્વભાવાનાં વિસદૃશં કાર્યં સ્યાત્, કાર્યકારણવિભાગો ન સ્યાત્ । દૃષ્ટશ્ચ કાર્યકારણવિભાગસ્તેષામ્ । યદિ વા અનિત્યતા અભાવઃ સ્યાત્, ક્રિયાહેતુભાવલક્ષણપતિતશ્ચ સ્યાત્, એકભાવેન વા પરિસમાપ્તઃ સ્યાત્સએર્વભાવેષુ । ક્રિયાહેતુભાવલક્ષણપતિતત્વાચ્ચ સ્વયમેવાનિત્યતા નિત્યા સ્યાત્, અનિત્યત્વાદયઃ સર્વભાવા નિત્યાઃ સ્યુર્નિત્યા એવ ભવેયુઃ ॥
અથ સર્વભાવાન્તર્ગતા અનિત્યતા, તેન ત્ર્યધ્વપતિતા સ્યાત્ । તત્ર યદતીતં રૂપં તત્તેન સહ વિનષ્ટમ્ । અનાગતમપિ નોત્પન્નમ્ । રૂપાનુત્પત્તિતયા વર્તમાનેનાપિ રૂપેણ સહાભિન્નલક્ષણમ્ । રૂપં ચ ભૂતાનાં સંનિવેશવિશેષઃ । ભૂતાનાં ભૌતિકસ્વભાવો ન વિનશ્યતે અન્યાનન્યવિવર્જિતત્વાત્ । સર્વતીર્થકરાણામવિનાશાત્સર્વભૂતાનાં સર્વં ત્રિભવં ભૂતભૌતિકં યત્રોત્પાદસ્થિતિવિકારઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । કિમન્યદનિત્યં ભૂતભૌતિકવિનિર્મુક્તં યસ્યાનિત્યતા કલ્પ્યતે તીર્થકરૈઃ? ભૂતાનિ ચ ન પ્રવર્તન્તે ન નિવર્તન્તે સ્વભાવલક્ષણાભિનિવેશાત્ ॥
તત્ર પ્રારમ્ભવિનિવૃત્તિર્નામ અનિત્યતા - ન પુનર્ભૂતાનિ ભૂતાન્તરમારભન્તે પરસ્પરવિલક્ષણસ્વલક્ષણાન્ન વિશેષઃ પ્રારભ્યતે । તદવિશેષાત્તેષામપુનરારમ્ભાદ્દ્વિધાયોગાદનારમ્ભસ્યાનિત્યતાબુદ્ધયો ભવન્તિ ॥
તત્ર સંસ્થાનવિનિવૃત્તિર્નામ અનિત્યતા - યદુત ન ભૂતભૌતિકં વિનશ્યતિ આ પ્રલયાત્ । પ્રલયો નામ મહામતે આ પરમાણોઃ પ્રવિચયપરીક્ષા વિનાશો ભૂતભૌતિકસ્ય સંસ્થાનસ્યાન્યથાભૂતદર્શનાદ્દીર્ઘહ્રસ્વાનુલબ્ધિઃ । ન પરમાણુભૂતેષુ વિનાશાદ્ભૂતાનાં સંસ્થાનવિનિવૃત્તિદર્શનાત્સાંખ્યવાદે પ્રપતન્તિ ॥
તત્ર સંસ્થાનાનિત્યતા નામ - યદુત યસ્ય રૂપમેવાનિત્યં તસ્ય સંસ્થાનસ્યાનિત્યતા ન ભૂતાનામ્ । અથ ભૂતાનામનિત્યતા સ્યાત્, લોકસંવ્યવહારાભાવઃ સ્યાત્ । લોકસંવ્યવહારાભાવાલ્લોકાયતિકદૃષ્ટિપતિતઃ સ્યાત્, વાગ્માત્રત્વાત્સર્વભાવાનામ્ । ન પુનઃ સ્વલક્ષણોત્પત્તિદર્શનાત્ ॥
તત્ર વિકારાનિત્યતા નામ - યદુત રૂપસ્યાન્યથાભૂતદર્શનં ન ભૂતાનાં સુવર્ણસંસ્થાનભૂષણવિકારદર્શનવત્ । ન સુવર્ણં ભાવાદ્વિનશ્યતિ કિં તુ ભૂષણસંસ્થાનવિનાશો ભવતિ ॥
યે ચાન્યે વિકારપતિતાઃ, એવમાદ્યાદિભિઃ પ્રકારૈસ્તીર્થકરૈરનિત્યતાદૃષ્ટિર્વિકલ્પ્યતે । ભૂતાનિ હિ દહ્યમાનાન્યગ્નિના સ્વલક્ષણત્વાન્ન દહ્યન્તે । અન્યોન્યતઃ સ્વલક્ષણવિગમાન્મહાભૂતભૌતિકભાવોચ્છેદઃ સ્યાત્ ॥
મમ તુ મહામતે ન નિત્યા નાનિત્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત બાહ્યભાવાનભ્યુપગમાત્રિભવચિત્તમાત્રોપદેશાદ્વિચિત્રલક્ષણાનુપદેશાન્ન પ્રવર્તતે ન નિવર્તતે મહાભૂતસંનિવેશવિશેષઃ । ન ભૂતભૌતિકત્વાદ્વિકલ્પસ્ય દ્વિધા પ્રવર્તતે ગ્રાહ્યગ્રાહકાલક્ષણતા । વિકલ્પસ્ય પ્રવૃત્તિદ્વયપરિજ્ઞાનાદ્બાહ્યભાવાભાવદૃષ્ટિવિગમાત્સ્વચિત્તમાત્રાવબોધાદ્વિકલ્પો વિકલ્પાભિસંસ્કારેણ પ્રવર્તતે નાનભિસંસ્કુર્વતઃ । ચિત્તવિકલ્પભાવાભાવવિગમાલ્લૌકિકલોકોત્તરતમાનાં સર્વધર્માણાં ( વૈદ્ય 85 ) ન નિત્યતા નાનિત્યતા । સ્વચિત્તદૃશ્યમાત્રાનવબોધાત્કુદૃષ્ટ્યાન્તદ્વયપતિતયા સંતત્યા સર્વતીર્થકરૈઃ સ્વવિકલ્પાનવબોધાત્કથાપુરુષૈરસિદ્ધપૂર્વૈરનિત્યતા કલ્પ્યતે । ત્રિવિધં ચ મહામતે સર્વતીર્થકરલૌઇકિકલોકોત્તરતમાનાં સર્વધર્માણાં લક્ષણં વાગ્વિકલ્પવિનિઃસૃતાનામ્ । ન ચ બાલપૃથગ્જના અવબુધ્યન્તે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
પ્રારમ્ભવિનિવૃત્તિં ચ સંસ્થાનસ્યાન્યથાત્વતામ્ ।
ભાવમનિત્યતાં રૂપં તીર્થ્યાઃ કલ્પેન્તિ મોહિતાઃ

ભાવાનાં નાસ્તિ વૈ નાશં ભૂતા ભૂતાત્મના સ્થિતાઃ ।
નાનાદૃષ્ટિનિમગ્નાસ્તે તીર્થ્યાઃ કલ્પેન્તિ નિત્યતામ્

કસ્યચિન્ન હિ તીર્થ્યસ્ય વિનાશો ન ચ સંભવઃ ।
ભૂતા ભૂતાત્મના નિત્યાઃ કસ્ય કલ્પેન્ત્યનિત્યતામ્

ચિત્તમાત્રમિદં સર્વં દ્વિધા ચિત્તં પ્રવર્તતે ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન આત્માત્મીયં ન વિદ્યતે

બ્રહ્માદિસ્થાનપર્યન્તં ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્ ।
ચિત્તમાત્રવિનિર્મુક્તં બ્રહ્માદિર્નોપલભ્યતે